SUKCES W BRANżY BUDOWLANEj - EUROSTYL Nowe Spojrzenie
SUKCES W BRANżY BUDOWLANEj - EUROSTYL Nowe Spojrzenie
SUKCES W BRANżY BUDOWLANEj - EUROSTYL Nowe Spojrzenie
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Sztuka<br />
Jan Lebenstein<br />
Jan Lebenstein:<br />
K<br />
jedność miłości i śmierci<br />
tekst: jarosław górski<br />
Twórczość Jana Lebensteina to znakomita i niezwykle oryginalna synteza awangardowych<br />
poszukiwań formalnych i klasycyzującego przywiązania do archaicznych mitów i wyobrażeń<br />
Konsekwentne poszukiwanie języka<br />
Jan Lebenstein (1930-1999) to malarz, którego styl jest rozpoznawalny<br />
na pierwszy rzut oka. Już w pracach bardzo młodego artysty z połowy lat<br />
50. można dostrzec początki konsekwentnie później realizowanego artystycznego<br />
projektu, tworzenia własnego języka. W 1959 roku Lebenstein<br />
został uhonorowany Grand Prix na I Biennale Młodych w Paryżu (nagrodę<br />
wręczał ówczesny minister kultury Francji, pisarz i wybitny znawca sztuk<br />
plastycznych Andre Malraux) za swój cykl Figur osiowych – obrazów<br />
przedstawiających postaci ludzkie zredukowane do zgrubnego zarysu,<br />
podzielone wyraźną osią na dwie podobne, choć niekoniecznie równe<br />
części, przywołujące natychmiast skojarzenie z najbardziej archaicznymi<br />
i prymitywnymi wyobrażeniami ludzi i bóstw, z paleolitycznymi idolami i totemami.<br />
Prace te, paradoksalnie, nawiązywały także do chrześcijańskiej<br />
Jan Lebenstein, Figura osiowa 171, 1962, obrazy ze zbiorów<br />
Splot miłości i śmierci<br />
Skądkolwiek trofea wzięły się na ścianie, w zestawieniu z hipererotyczną,<br />
witalną, groźną i dominującą postacią kobiecą wydają się tym bardziej<br />
martwe, pozbawione życia i wyrazu. I tym mocniej przemawiają przewyobraźni,<br />
z jednej strony budząc asocjacje z krzyżem i rozpiętą na nim<br />
postacią, z drugiej zaś – dzieląc przestrzeń na wyraźnie skonfliktowane<br />
ze sobą obszary, jakby po manichejsku ścierały się tam ze sobą siły dobra<br />
i zła. Nagroda wzbudziła ogromne zainteresowanie młodym artystą mediów,<br />
kolekcjonerów i galerii, otrzymał propozycje wystaw i stypendiów.<br />
Sukces skłonił malarza do pozostania we Francji, co niestety w tamtych<br />
czasach wiązało się z tym, że w Polsce natychmiast został on objęty zmową<br />
milczenia (do czego przyczyniło się to, że Lebenstein podjął współpracę<br />
ze środowiskami emigracji politycznej, m.in. z Instytutem Literackim<br />
i „Kulturą” Jerzego Giedroycia). Dla Lebensteina pozostanie na Zachodzie<br />
nie oznaczało, jak dla wielu jego kolegów, dyskontowania powodzenia<br />
i wypowiadania się wciąż w tym języku, który przyniósł mu powodzenie<br />
i uznanie, ale było początkiem dalszych poszukiwań. Poszukiwań,<br />
dodajmy, bardzo owocnych artystycznie, choć często idących w poprzek<br />
oczekiwań międzynarodowej publiczności i krytyków.<br />
Trofea – archetypy i groteska<br />
Spójrzmy na bardzo charakterystyczny dla nieco późniejszej niż Figury<br />
osiowe twórczości malarza obraz zatytułowany Trofea, znakomity przykład<br />
dojrzałego stylu artysty. To płótno z 1967 roku, solidne (2×1 m.), utrzymane<br />
w ulubionych przez Lebensteina, ziemistych tonach. Nad tematem<br />
i ujęciem malarz myślał i pracował z pewnością bardzo intensywnie,<br />
o czym świadczy obecność w spuściźnie po artyście licznych szkiców, ale<br />
także rysunków i grafik ukazujących różne wersje kompozycji. Widzimy<br />
tu postać kobiecą, której wyuzdana nagość jest tak jak u modelek porno<br />
podkreślona przez buty na wysokich obcasach, wychylającą się może<br />
przez okno, może przez barierkę balkonu, opartą w geście po tysiąckroć<br />
obśmianym przez opisy znudzonych gospodyń domowych całymi dniami<br />
wyglądających tęsknie na podwórze i równie tęsknie i zachęcająco<br />
wypinających w kierunku nieistniejącego kochanka solidne pośladki. Ale<br />
pośladki tej właśnie postaci wypięte są w nienaturalnym, przesadnym,<br />
wręcz groteskowym zgięciu. Są nie tylko solidne, ale potężne. Od razu<br />
przywodzą na myśl neolityczne figurki Wielkiej Bogini, matki karmicielki<br />
i jednocześnie kusicielki władającej matriarchalnym światem. Bogini<br />
Lebensteina jest jednak nie tylko witalna. Jej postawa czyni ją bowiem<br />
zupełnie nieludzką, jakby ptasią, być może jest to harpia lub syrena wabiąca<br />
mężczyzn swoim kobiecym wdziękiem i obietnicą nadzwyczajnych<br />
erotycznych rozkoszy po to, żeby ich potem pożreć, zadając najstraszliwsze<br />
męczarnie. Groźnego, a jednocześnie wzniosłego wyrazu dodają tej<br />
postaci promienie otaczające głowę na kształt aureoli. Palce widocznej<br />
dłoni zdają się poruszać i wić jakby węże, co znów przywodzi skojarzenia<br />
ze zdradliwymi mitycznymi, żeńskimi potworami.<br />
Z boku postaci tej przyglądają się zadziwiające głowy. Jest jedna ptasia,<br />
jest słoniowa, ludzko-małpia i świńsko-bycza. Przypominają one ilustracje<br />
ze średniowiecznych i wczesnonowożytnych bestiariów (które nota bene<br />
Lebenstein uważnie badał, doszukując się w wyobrażonych tam rzeczywistych<br />
i fantastycznych zwierzętach i stworach emanacji odwiecznych<br />
ludzkich lęków). Uważny odbiorca dostrzeże także ich podobieństwo do<br />
istot zapełniających dziwne światy wykreowane przez Hieronima Boscha.<br />
Takie głowy często są tam przytwierdzone do ludzkich korpusów, wskazują<br />
na niemożność ucieczki człowieka od zwierzęcej, podłej natury, na bezbronność<br />
istoty ludzkiej wobec własnych żądz i instynktów. Ale jaki jest<br />
status tych głów na obrazie Lebensteina? Czy są one tytułowymi trofeami,<br />
które ta przerażająca kobieca postać powiesiła na ścianie, żeby napawać<br />
się swoimi erotycznymi zwycięstwami? Czy ona ma zwyczaj dekapitowania<br />
swoich kochanków? A może wnęki w bocznej ścianie to po prostu<br />
okienka, przez które te dziwaczne, pokraczne bestie podglądają kobiecą<br />
postać? A może jest i tak, i tak: skoro oni przygnani tutaj erotycznym instynktem<br />
tylko ją zobaczyli, tylko wychylili głowy w jej kierunku, już przepadli,<br />
już w rzeczy samej stracili głowy, zamienili się w martwe, wypchane<br />
trofea pozbawione możliwości decydowania o swoich poczynaniach, stali<br />
się makabryczną dekoracją siedziby kobiecego potwora.<br />
słaniem Lebensteina. Erotyzmu i śmierci nie da się od siebie oddzielić,<br />
są one splecione ze sobą na zawsze, a każdy akt miłosny, mimo swojej<br />
mocy kreacyjnej, jest jednocześnie aktem umierania. Archaiczność przedstawionych<br />
tu wyobrażeń i przywołanych skojarzeń (co jeszcze potęguje<br />
kolorystyka obrazu przywodząca na myśl rysunek, który przez wiele lat<br />
czy nawet stuleci przeleżał w ziemi czekając na odkrywcę) tym bardziej<br />
podkreśla jego uniwersalną, niezależną od czasu i miejsca wymowę. Miłość<br />
i śmierć zawsze i wszędzie są siostrami, życie jest czasem, w którym<br />
się umiera, a najintensywniejsze umieranie jest jednocześnie najbardziej<br />
intensywnym, przynoszącym najwięcej rozkoszy życiem.<br />
•<br />
Jan Lebenstein, Figura osiowa 111, 1961<br />
20 21