Fréttabréf aprÃl 2004 - Ãróunarsamvinnustofnun Ãslands
Fréttabréf aprÃl 2004 - Ãróunarsamvinnustofnun Ãslands
Fréttabréf aprÃl 2004 - Ãróunarsamvinnustofnun Ãslands
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Í byrjun 21. aldar nýtur fimmta hvert barn í þróunarríkjunum ekki<br />
skólagöngu eða rúmlega 100 milljónir barna. Um 860 milljónir karla<br />
og kvenna í heiminum kunna hvorki að lesa né skrifa.<br />
Rannsóknir hagfræðinga benda til þess að menntun skili yfirleitt<br />
álitlegum arði. Þess vegna er bein þróunaraðstoð við menntun<br />
mannaflans í fátækum löndum ólíklegri til að mistakast en fjárhagsaðstoð<br />
til fjárfestingar í vélum og tækjum.
EFNISYFIRLIT<br />
Þakklátt þróunarstarf 3<br />
Sighvatur Björgvinsson<br />
Menntun gegn fátækt 4<br />
Þorvaldur Gylfason<br />
Hvers vegna fullorðinsfræðsla? 8<br />
Drífa Kristjánsdóttir<br />
Úr skugga trjánna - undir þak 11<br />
Þórdís Sigurðardóttir<br />
Konur og menntun í Mósambík: 13<br />
Skyggnst inn í líf tveggja kvenna í Mósambík<br />
Hulda Biering<br />
Verkefni MILAMDEC-lánasjóðsins á Filippseyjum 15<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
Grunnmenntun kvenna: 18<br />
Lykilatriði í félagslegri og efnahagslegri framþróun<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
,,Núna er ég ekki lengur hrædd<br />
við að segja skoðanir mínar“: 21<br />
Viðtal við þrjá þátttakendur í<br />
Help Yourself-verkefninu í Namibíu.<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
Kennaramenntun í Angóla 24<br />
Lilja D. Kolbeinsdóttir<br />
R E F L E C T<br />
Fullorðinsfræðsla og baráttan gegn<br />
fátækt og valdleysi 28<br />
Guðrún Haraldsdóttir<br />
Menntun fyrir alla 32<br />
Forgangsverkefni UNESCO á sviði menntamála<br />
Guðný Helgadóttir<br />
Útgefandi:<br />
Þróunarsamvinnustofnun Íslands<br />
Þverholti 14<br />
Pósthólf 5330, 125 Reykjavík<br />
Sími: 545 8980<br />
Fax: 545 8985<br />
iceida@utn.stjr.is<br />
www.iceida.is<br />
Ritstjórn: Sjöfn Vilhelmsdóttir og Margrét<br />
Einarsdóttir<br />
Ábyrgðarmaður: Sighvatur Björgvinsson<br />
Mynd á forsíðu: Drífa Kristjánsdóttir<br />
Hönnun og umbrot: Vilborg Anna<br />
Björnsdóttir<br />
Prentun: Prentmet<br />
Höfundar greina eru ábyrgir fyrir þeim<br />
skoðunum sem þar koma fram. Þær þurfa<br />
ekki að lýsa stefnu starfsmanna eða stjórnar<br />
stofunarinnar.<br />
2
Sighvatur Björgvinsson<br />
ÞAKKLÁTT<br />
ÞRÓUNARSTARF<br />
Þúsaldarmarkmið um þróun voru samþykkt á 55. allsherjarþingi<br />
Sameinuðu þjóðanna í september árið 2000.<br />
Markmiðin eru alls átta talsins og marka stefnu alþjóðasamfélagsins<br />
í þróunarmálum fram til ársins 2015. Eitt af<br />
þessum markmiðum varðar menntun og er á þá leið að<br />
öllum börnum verði tryggð grunnskólamenntun. Ýmis<br />
önnur markmið varða einnig menntun og fræðslu, svo<br />
sem að tryggja jafnt aðgengi karla og kvenna að framhaldsskólamenntun<br />
og að berjast gegn sjúkdómum, sem<br />
ógna mannkyni, en snar þáttur í þeirri baráttu varðar<br />
upplýsingamiðlun og fræðslu. Segja má að fræðsla af<br />
einhverju tagi sé þáttur í öllum markmiðunum átta eigi<br />
síður en barátta gegn fátækt sem er sameiginlegur orsakavaldur<br />
þeirra vandamála sem þúsaldarmarkmiðunum<br />
er ætlað að takast á við.<br />
Verkefni, sem snúa að menntun og fræðslu, hafa verið<br />
ört vaxandi í starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands<br />
(ÞSSÍ). Á árinu 2002 voru slík viðfangsefni umfangsmest<br />
allra þeirra viðfangsefna, sem ÞSSÍ sinnir, og<br />
um 32% af útgjöldum ÞSSÍ til þróunaraðstoðar fóru á<br />
því ári til slíkra verkefna. Til fræðsluverkefna stofnunarinnar<br />
teljast verkefni allt frá byggingu grunnskóla og<br />
stuðningi við grunnskólastarf til fullorðinsfræðslu. Þar<br />
má einnig nefna viðfangsefni eins og uppbyggingu sjómannaskóla,<br />
gerð námsvísa í vélstjórnar- og skipstjórnarfræðum,<br />
fiskimannafræðslu, þjálfun framhaldsskólakennara,<br />
skipulagningu náms, ráðgjafar og þjálfunar<br />
kennara í fiskiræktarmenntun á háskólastigi, veitingu<br />
skólastyrkja til margvíslegs náms, jafnt í fagnámi sem<br />
framhaldsnámi á háskólastigi sem fram hefur farið bæði<br />
á Íslandi og í öðrum löndum, þjálfun og kennslu heilbrigðisstarfsfólks<br />
á vettvangi, svo nokkuð sé nefnt. Verkefni<br />
af þessu tagi eru þakklát verkefni. Öfugt við sum<br />
önnur verkefni í þróunarhjálp þá er ekki hætta á að viðfangsefni,<br />
sem varða þekkingaröflun og fræðslu, skili<br />
sér ekki og hafi ekki varanleg áhrif. Þekkingin verður<br />
ekki af fólki tekin og menntunin verður í askana látin<br />
því að hún opnar oft tækifæri til þess að tileinka sér nýjar<br />
vinnuaðferðir og bæta þar með lífskjörin.<br />
Fullorðinsfræðsluverkefni eru í hópi nýjustu viðfangsefna<br />
sem ÞSSÍ hefur látið sig varða og eru í mikilli uppbyggingu.<br />
Fleiri hundruð manns í fleiri tugum þorpa og<br />
byggðarlaga í samstarfslöndum ÞSSÍ njóta nú fullorðinsfræðslu<br />
á vegum stofnunarinnar. Fullorðinsfræðsla er<br />
um mjög margt öðru vísi en t.d. fræðsluverkefni á formlegu<br />
grunn- eða framhaldsmenntunarstigi. Þar gilda ýmis<br />
önnur lögmál. Meðal þess, sem þar þarf að taka tillit<br />
til, er að skipuleggja fræðsluna þannig að hún hafi hagnýtt<br />
gildi. Menntun menntunarinnar vegna er þar ekki<br />
yfirmarkmiðið heldur miklu frekar að reyna að samræma<br />
fræðsluna þörfum þess fólks sem henni er ætlað<br />
að gagnast. Að fullorðið fólk leggi á sig það erfiði að<br />
læra að lesa, reikna og skrifa verður að hafa hagnýtt<br />
gildi. Slíkum spurningum um hagnýtt gildi menntunarinnar<br />
verður að svara við skipulagningu námsins. Námsefnið<br />
verður að vera þannig úr garði gert að fólkið, sem<br />
er að læra að skrifa, lesa og reikna, sjái sér einhvern hag<br />
í þeirri þekkingu; hún verður að nýtast því til þess að<br />
geta bætt lífskjör sín og lífsumhverfi. Einnig verður þá<br />
námsefnið að vera sniðið við hæfi þess samfélags sem<br />
fólkið lifir í. Öðru vísi námsefni verður því að hanna fyrir<br />
fiskimannasamfélög en fyrir t.d. hirðingjasamfélög.<br />
Frumstæðasta tækni til þekkingaröflunar - lestrargetan<br />
- og þekkingarmiðlunar - skriftarkunnáttan - opnar<br />
fátæku fólki nýjan heim. Opnar því glugga til umheimsins.<br />
Fyrir tilverknað slíkrar grunnmenntunar getur fólk<br />
sótt sér reynslu annarra út fyrir sinn eigin reynsluheim,<br />
tileiknað sér hana og komið sínum eigin áhugamálum<br />
og þörfum á framfæri við þann umheim sem er utan<br />
göngufæris. Með aukinni menntun öðlast fólk einnig<br />
aukna sjálfsvitund; hún auðveldar því samanburð á eigin<br />
kjörum og annarra. Aukinni sjálfsvitund fylgir einnig<br />
gjarnan aukin þörf fyrir að láta taka tillit til sín, láta að<br />
sér kveða, láta sína rödd heyrast meðal annarra radda.<br />
Þannig er aukin menntun ekki aðeins til þess fallin að<br />
opna nýja sýn til umheimsins eða til þess að geta bætt<br />
lífskjör sín með því að tileinka sér reynslu og þekkingu<br />
annarra heldur er hún ekki síður líkleg til þess að stuðla<br />
að lýðræðisþróun. Því hvað er lýðræði í raun annað en<br />
það að fólk öðlist sem jöfnust tækifæri til að láta taka<br />
tillit til sín og viðhorfa sinna? Þannig stuðlar menntun<br />
auk alls annars bæði beint og óbeint að lýðræðislegum<br />
framförum.<br />
Þetta rit ÞSSÍ er helgað menntun, fræðslu og þekkingarmiðlun<br />
meðal fólks í þeim þróunarlöndum sem ÞSSÍ<br />
starfar í. Meðal þeirra, sem í ritið skrifa, er starfsfólk<br />
stofnunarinnar sem vinnur að slíkum verkefnum. Þeirra<br />
starf er mikilvægt og sennilega frá sjónarmiði hinna fátækustu<br />
meðal hinna fátæku þakklátasta starfið í þróunaraðstoð<br />
sem stundað er nú fyrir atbeina íslenskra<br />
skattgreiðenda.<br />
Höfundur er framkvæmdastjóri ÞSSÍ.<br />
3
Þorvaldur Gylfason<br />
Eyjólfur Valtýsson<br />
MENNTUN<br />
GEGN FÁTÆKT<br />
Afstaða manna til þróunarhjálpar hefur tekið talsverðum<br />
breytingum í tímans rás. Það stafar af því, að fengin<br />
reynsla hefur kennt mönnum að skipta um skoðun.<br />
Það er eins og vera ber. Í eina tíð þótti mörgum rétt,<br />
a.m.k. í orði kveðnu, að reiða fram sem mest fé handa<br />
fátækustu löndunum eftir þeirri einföldu reglu, að þau<br />
þyrftu mest á hjálp að halda. Þetta er góð og göfug<br />
hugsun, en reynslan virtist þó smám saman leiða það í<br />
ljós, að þróunarhjálp með þessum formerkjum bar iðulega<br />
lítinn árangur. Vandinn var sumpart sá, að fátækustu<br />
löndin voru sum hver og eru einræðislönd. Og<br />
hvað gerir spillt einræðisstjórn við hjálparfé? Hún stingur<br />
því á sig – það er a.m.k. algengt, til þess er einræðið,<br />
og almenningur situr þá eftir með sárt ennið. Málið er<br />
samt flóknara en svo. Þróunaraðstoð stórveldanna hefur<br />
iðulega tekið mið af ýmsu öðru en fátækt, t.a.m.<br />
hernaðarsjónarmiðum. Hvað sem því líður, þá þarf sterk<br />
bein til að þola mikla þróunarhjálp, því að hún hneigist<br />
eins og miklar auðlindir frá náttúrunnar hendi til að<br />
draga úr sjálfsbjargarviðleitni.<br />
,,Olían hefur gert okkur<br />
að letingjum“<br />
Nedadi Usman, fjármálaráðherra Nígeríu, er ekki að<br />
skafa utan af því, þegar hún segir fullum fetum, að Nígeríu<br />
myndi nú vegna betur, hefði olíuauðurinn aldrei<br />
fundizt (International Herald Tribune, 8. janúar <strong>2004</strong>).<br />
,,Olían hefur gert okkur að letingjum,” segir hún, og<br />
hnykkir á boðskapnum: ,,Við höfum spillzt.” Þessi vettvangslýsing<br />
ráðherrans rímar vel við samanburðarrannsóknir<br />
hagfræðinga frá síðustu árum. Vandinn er sá, að<br />
mönnum hættir til að fara illa með annarra fé. Manna<br />
af himnum getur því reynzt vera blendin blessun. Listin<br />
er að finna færar leiðir til að hjálpa fátækum þjóðum til<br />
sjálfshjálpar.<br />
Reynslan sýnir, að hagvöxtur til langs tíma litið stendur<br />
yfirleitt í öfugu hlutfalli við þróunarhjálp, þótt ótrúlegt<br />
megi virðast. Með öðrum orðum: þau lönd, sem<br />
þiggja mikla fjárhagsaðstoð erlendis frá, búa yfirleitt við<br />
hægari vöxt en hin, sem þiggja litla eða enga fjárhagsaðstoð<br />
að utan. Á hinn bóginn stendur hagvöxtur jafnan<br />
í réttu hlutfalli við erlenda fjárfestingu. Hvers vegna?<br />
Munurinn stafar af því, að erlend fjárfesting gerir jafnan<br />
meiri kröfur til viðtakandans en þróunarhjálp. Fyrirtæki<br />
festa því aðeins fé í öðrum löndum, að þau hafi trú<br />
á því, að fjárfestingin geti borið arð, og til þess að svo<br />
geti orðið, þarf ýmsum skilyrðum að vera fullnægt, t.d.<br />
um hagstjórn og stöðugleika. Af þessum samanburði er<br />
hægt að leiða einfalda ályktun. Það er yfirleitt vænlegra<br />
til árangurs að binda þróunaraðstoð skilyrðum um gott<br />
4
Kosturinn við skilyrta aðstoð er sá,<br />
að þannig nýtist hjálparféð bezt. Í<br />
ljósi þessara sjónarmiða hefur val<br />
Þróunarsamvinnustofnunar Íslands<br />
á samstarfslöndum tekizt mjög vel.<br />
Elfar Óskarsson<br />
Nemendur í sjómannaskólanum í Walvis Bay, Namibíu<br />
hagskipulag og skynsamlega hagstjórn frekar en að<br />
reiða fram féð skilmálalaust.<br />
Og þetta er einmitt það, sem nýjar rannsóknir hagfræðinga<br />
virðast sýna: skilyrt aðstoð skilar mestum árangri.<br />
Kosturinn við skilyrta aðstoð er sá, að þannig nýtist<br />
hjálparféð bezt; þá er ekki verið að kasta á glæ fjármunum,<br />
sem hefðu getað nýtzt betur annars staðar.<br />
Gallinn er á hinn bóginn sá, að skilyrt aðstoð lendir þá<br />
stundum hjá þeim, sem þegar hafa náð sómasamlegum<br />
árangri og þurfa þá eftir því síður á hjálpinni að halda<br />
en aðrir. Hagkvæm ráðstöfun hjálparfjárins gengur því<br />
út yfir ýtrustu jafnaðarsjónarmið, en þá er að vísu átt við<br />
jöfnuð milli landa frekar en milli einstaklinga. Það er lítið<br />
réttlæti fólgið í því og lítil hagkvæmni að veita fátækum<br />
löndum aðstoð, ef vitað er, að hjálpin nær ekki til<br />
þeirra landsmanna, sem helzt þurfa á henni að halda. Þá<br />
er skárra að binda hjálpina heldur við betur stæð lönd,<br />
þar sem meiri líkur eru á, að aðstoðin lendi í réttum<br />
höndum og beri tilætlaðan árangur. Einna helzt ætti að<br />
beina aðstoðinni að löndum, sem virða lýðræði og<br />
mannréttindi og stunda markaðsbúskap.<br />
Samstarfslöndin<br />
Í ljósi þessara sjónarmiða hefur val Þróunarsamvinnustofnunar<br />
Íslands á samstarfslöndum tekizt mjög vel.<br />
Samstarfslöndin eru nú fjögur og öll í Afríku: Namibía,<br />
Malaví, Mósambík og Úganda. Þrjú þeirra eru lýðræðisríki,<br />
a.m.k. á afríska vísu, öll nema Úganda, og þau<br />
standa nú ásamt Botsvönu og Suður-Afríku í fremstu röð<br />
lýðræðisríkja í álfunni. Þessi lönd verðskulda hjálp: þau<br />
hafa unnið til hennar. Segja má, að sama máli gegni um<br />
Úgöndu, því að þar hafa miklar umbætur átt sér stað í<br />
efnahagsmálum og á öðrum sviðum í stjórnartíð<br />
Músevenís forseta, enda þótt lýðræði þar sé ennþá<br />
ábótavant. Árangur Úgöndu undangengin ár er sérstakt<br />
fagnaðarefni í ljósi þeirra hörmunga, sem einræðisherrarnir<br />
Ídí Amín og Milton Obote leiddu yfir þetta fallega<br />
land árin 1966-1985 – landið, sem var einu sinni kallað<br />
Perla Afríku.<br />
Namibía er að mörgu leyti merkilegt land. Þar hafa<br />
þjóðartekjur á mann vaxið hröðum skrefum og voru árið<br />
2001 orðnar meiri en í Brasilíu og Rússlandi, rösklega<br />
fjórum sinnum meiri en í Afríku sunnan Saharaeyðimerkurinnar<br />
að meðaltali, fimm sinnum meiri en í<br />
Úgöndu, sjö sinnum meiri en í Mósambík og þrettán<br />
sinnum meiri en í Malaví. Namibía stendur nú jafnfætis<br />
Botsvönu, sem á heimsmet í hagvexti síðan 1965. Suður-<br />
Afríka er eina Afríkulandið, þar sem tekjur á mann eru<br />
meiri en í Namibíu og Botsvönu. Hér er átt við þjóðartekjur<br />
á kaupmáttarkvarða, sem tekur mið af því, að<br />
verðlag í þróunarlöndum er yfirleitt lægra og kaupmáttur<br />
hvers dollara og hverrar evru er að því skapi meiri en<br />
í iðnríkjum. Nígería með allar sínar olíulindir er aðeins<br />
hálfdrættingur á við Afríku í heild á þennan lífskjarakvarða.<br />
Namibía hefur margt annað til síns ágætis. Landið er<br />
opið upp á gátt gagnvart umheiminum: útflutningur<br />
vöru og þjónustu nemur meira en helmingi landsframleiðslunnar<br />
á móti þriðjungi í Afríku allri og aðeins 12%<br />
í Úgöndu. Fjárfesting nemur fjórðungi af landsframleiðslu,<br />
og það er ívið hærra hlutfall en í iðnríkjunum að<br />
meðaltali og mun hærra en í Afríku, þar sem meðalhlutdeild<br />
fjárfestingar í landsframleiðslu er nú nálægt sjöttungi<br />
og hefur farið vaxandi. Og útgjöld til menntamála<br />
í Namibíu eru meiri miðað við landsframleiðslu en víðast<br />
hvar annars staðar um heiminn, eða 8% (talan er frá árinu<br />
1998). Til viðmiðunar verja Afríkulönd sunnan Sahara<br />
röskum 3% af landsframleiðslu til fræðslumála.<br />
Fiskveiðar eru mikilvægur atvinnuvegur í Namibíu. Fjármálaráðherra<br />
landsins sagði mér það fyrir fáeinum árum,<br />
að honum væri mikil ánægja að því að veita tekjum<br />
ríkisins af veiðigjaldi til menntamála. Þar er að sönnu<br />
verk að vinna, því að aðeins fjögur börn af hverjum<br />
fimm sækja grunnskóla þarna suður frá og röskur þriðjungur<br />
sækir framhaldsskóla. Namibískar stúlkur eiga þó<br />
jafngreiðan aðgang að skólum og piltar, og það er harla<br />
óvenjulegt í Afríku, því að þar hefur víðast hvar hallað á<br />
stúlkurnar í menntamálum. Namibía leggur því lofsverða<br />
rækt við allt þrennt: erlend viðskipti, fjárfestingu<br />
og menntun, og þá þarf engum að koma það á óvart,<br />
hversu vel landinu hefur vegnað í efnahagslegu tilliti,<br />
einkum síðan 1990, en þá varð landið sjálfstætt. Árangur<br />
Namibíu og einnig Botsvönu er til marks um það, að<br />
Afríkulöndum getur vegnað vel og þau geta vaxið hratt,<br />
sé vel á málum haldið.<br />
Hin samstarfslöndin þrjú eru skemmra á veg komin al-<br />
5
Namibískar stúlkur eiga þó jafngreiðan<br />
aðgang að skólum og piltar,<br />
og það er harla óvenjulegt í Afríku,<br />
því að þar hefur víðast hvar hallað á<br />
stúlkurnar í menntamálum.<br />
Reynir Þórarinsson<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
mennt og yfirleitt og þá einnig í menntamálum. Í Malaví<br />
og Úgöndu komast að vísu öll börn í grunnskóla skv.<br />
upplýsingum frá Alþjóðabankanum, en ekki nema röskur<br />
helmingur í Mósambík. Í Malaví sækir fjórði hver unglingur<br />
framhaldskóla, en aðeins tíundi hver í Mósambík.<br />
Af þessum tölum má ráða, hversu mikið þessi lönd eiga<br />
enn ógert í menntamálum. Reynslan sýnir, að menntun<br />
borgar sig. Rannsóknir hagfræðinga benda til þess, að<br />
menntun skili yfirleitt álitlegum arði, jafnvel enn meiri<br />
arði en önnur fjárfesting. Hvert viðbótarár í skóla er<br />
talið auka laun manna um 6% að jafnaði (þetta er þó<br />
svolítið breytilegt eftir skólum o.þ.h.). Þar eð laun nema<br />
yfirleitt um tveim þriðju hlutum landsframleiðslunnar,<br />
getum við ályktað, að hvert viðbótarár mannaflans á<br />
skólabekk auki landsframleiðsluna um 4% eða þar um<br />
bil. Af þessum tölum má ráða, hversu miklu það skiptir<br />
að auka menntun mannaflans, einkum í þeim löndum,<br />
þar sem menntun er enn þá verulega ábótavant – og<br />
það er reglan víðast hvar. Rannsóknir á afrakstri menntunar<br />
í Bandaríkjunum sýna, að starfsmenn með háskólapróf<br />
hafa að jafnaði tvisvar sinnum hærri laun en þeir,<br />
sem luku framhaldsskóla og fóru ekki í háskóla. Launamunurinn<br />
– þ.e. afrakstur menntunar – hefur aukizt síðustu<br />
ár með aukinni tækni og auknum heimsviðskiptum,<br />
sem hafa ýtt undir innflutning á vinnufrekum varningi<br />
frá láglaunalöndum og með því móti þrýst launum<br />
verkafólks heima fyrir niður á við.<br />
Það er einnig fróðlegt að skoða þróunaraðstoðina,<br />
sem samstarfslöndin fjögur þiggja erlendis frá. Hún er<br />
langminnst í Namibíu, eða rösk 3% af landsframleiðslu<br />
(talan er frá árinu 2001). Til samanburðar þiggur Afríka<br />
öll þróunarhjálp, sem nemur tæpum 5% af landsframleiðslu<br />
að jafnaði, og Botsvana innan við 1%. Þróunaraðstoð<br />
Úgöndu nemur hins vegar 14% af landsframleiðslu,<br />
Malavís 23% og Mósambíks 28%. Þetta eru<br />
firnaháar tölur, enda eru Malaví og Mósambík í hópi<br />
þeirra tíu landa, sem þiggja mesta þróunarhjálp. Þessi<br />
lönd þurfa að vara sig – eins og Nígería.<br />
Og nú er svolítið freistandi að leggja létta gátu fyrir<br />
lesandann: hvar skyldi spilling vera mest í þessum hópi?<br />
– eins og hún er metin á mælikvarða Transparency<br />
International, sem hefur birt spillingarvísitölur fyrir<br />
mörg lönd nokkur undangengin ár. Svarið er – þú<br />
gizkaðir rétt! – Nígería. Olíugnægðin hefur skilað Nígeríu<br />
niður í neðsta sætið á spillingarlista Afríku (og<br />
næstneðsta sætið í heiminum öllum, hársbreidd fyrir ofan<br />
Bangladess). Botsvana er í efsta sætinu, minnst spilling<br />
þar, og Namibía er í næstefsta sæti, ekki slæmt.<br />
Malaví, Mósambík og Úganda eru þarna mitt á milli. Tilviljun?<br />
Varla.<br />
Sérstaða menntamálanna<br />
Hvað þarf til að lyfta þessum löndum? – og létta fátæktinni<br />
af fólkinu, sem byggir þau. Það er ekki langt síðan<br />
það var viðtekin skoðun meðal þróunarhagfræðinga, að<br />
fjárfesting í framleiðslutækjum – bara nógu mikil fjárfesting!<br />
– væri lykillinn að auknum hagvexti í fátækralöndum<br />
þriðja heimsins. Og væri nægum innlendum<br />
sparnaði ekki til að dreifa, og það var og er reglan í Afríku,<br />
þá þyrfti bara að útvega ódýr lán og styrki erlendis<br />
frá til að standa straum af fjárfestingunni.<br />
Þessi skoðun reyndist þó ekki alls kostar rétt, þegar til<br />
6
Gunnar Salvarsson<br />
brigðs markaðsbúskapar. Hér skilur á milli fjárfestingar í<br />
framleiðslutækjum og fjárfestingar í mannauði, þ.e.<br />
menntunar – og þennan greinarmun hefur mönnum<br />
stundum láðst að gera í þróunarsamvinnu. Munurinn á<br />
þessu tvennu er sá, að menntun fer næstum aldrei forgörðum:<br />
hún verður næstum aldrei aftur tekin. Þess<br />
vegna er bein þróunaraðstoð við menntun mannaflans í<br />
fátækum löndum ólíklegri til að mistakast en fjárhagsaðstoð<br />
til fjárfestingar í vélum og tækjum. Þetta er samt<br />
ekki alveg einhlítt. Reynsla kommúnistalandanna fyrrverandi<br />
í Austur-Evrópu er víti til varnaðar, því að þar var<br />
miklum fjármunum varið til þess að útvega fólki menntun,<br />
sem var sérhönnuð handa miðstjórnarveldinu og<br />
reyndist því lítils virði í markaðshagkerfinu, sem leysti<br />
áætlunarbúskapinn af hólmi eftir 1990. En þessu þurfa<br />
fátækralöndin í Afríku ekki að kvíða, því að þar er brýnast<br />
að kenna öllum lestur, skrift og reikning og ensku og<br />
frönsku og Word og Excel – og undirstöðugóð þjálfun í<br />
öllu því getur ekki misst marks. Það ætti því að koma<br />
sterklega til álita að beina þróunaraðstoð, eða a.m.k.<br />
einhverjum umtalsverðum hluta hennar, inn á þessar<br />
brautir. Því að menntun er næstum örugglega ein mikilvægasta<br />
og áreiðanlegasta uppspretta hagvaxtar um<br />
heiminn til langs tíma litið.<br />
Reynslan sýnir, að hagvöxtur til<br />
langs tíma litið stendur yfirleitt í<br />
öfugu hlutfalli við þróunarhjálp,<br />
þótt ótrúlegt megi virðast.<br />
Bein þróunaraðstoð við menntun<br />
mannaflans í fátækum löndum er<br />
ólíklegri til að mistakast en fjárhagsaðstoð<br />
til fjárfestingar í vélum<br />
og tækjum.<br />
kastanna kom, af tveim höfuðástæðum. Önnur ástæðan<br />
er sú, að það er brýnt að greina á milli magns og gæða<br />
fjárfestingar. Mikil fjárfesting er lítils virði, ef hún ber lítinn<br />
arð. Og einmitt það varð raunin víða um þróunarlönd,<br />
ekki sízt í Afríku, þar sem áætlunarbúskapur var<br />
víða tekinn upp að sovézkri fyrirmynd, eftir að þessi<br />
lönd tóku sér sjálfstæði eitt af öðru í kringum 1960, og<br />
markaðsbúskaparsjónarmið voru eftir því látin sigla lönd<br />
og leið. Þetta reyndist dýrkeypt, því að mikill hluti þeirrar<br />
fjárfestingar, sem Afríkulöndin réðust í, bar ekki nægan<br />
arð og skilaði því ekki tilætluðum hagvexti, auk þess<br />
sem fjárfestingin var heldur rýr á heimsvísu. Hin ástæðan<br />
er sú, að miðstýringin og markaðsfirringin í mörgum<br />
Afríkulöndum héldust í hendur við einræði eða a.m.k.<br />
fáræði á stjórnmálavettvangi og stóðu nauðsynlegu<br />
gæðaeftirliti með því móti fyrir þrifum og þá um leið<br />
vexti og viðgangi efnahagslífsins. Höfuðgalli einræðis er<br />
sá, að almenningur er þá sviptur réttinum til þess að losa<br />
sig við lélega valdsmenn og þá um leið réttinum til að<br />
búa í haginn fyrir framtíðina. Þetta er ekki aðeins spurning<br />
um hagskipulag, þ.e. markaðsbúskap frekar en miðstjórn,<br />
heldur einnig um hagstjórn frá ári til árs, þ.e.<br />
jafnvægi og stöðugleika frekar en upplausn og verðbólgu,<br />
sem hefur loðað við mörg Afríkulönd fram á síðustu<br />
ár, enda þótt verðbólga – og lýðræði – hafi færzt í<br />
vöxt í álfunni undangengin ár.<br />
Hverfulleiki fjárfestingar er nátengdur óvissum afrakstri<br />
þróunaraðstoðar að svo miklu leyti sem aðstoðinni<br />
hefur verið varið til fjárfestingar án fulls tillits til<br />
þeirra arðsemissjónarmiða, sem eru aðalsmerki heil-<br />
Höfundur er rannsóknarprófessor í hagfræði við Háskóla Íslands<br />
og hefur stundað kennslu, rannsóknir og ráðgjöf í þróunarlöndum<br />
um allan heim.<br />
7
Drífa Kristjánsdóttir<br />
Drífa Kristjánsdóttir<br />
HVERS VEGNA<br />
FULLORÐINSFRÆÐSLA?<br />
Í Afríku er viðvarandi ólæsi í kringum 30%, í sumum<br />
löndum meira, í öðrum minna. Í flestum löndum álfunnar<br />
er ólæsi kvenna meira en ólæsi karla. Það eru einstaka<br />
undantekningar frá þessari reglu, eins og t.d. í<br />
Botsvana þar sem ólæsi karla mældist 25% en kvenna<br />
einungis 20% árið 2002. Ólæsi er líka yfirleitt útbreiddara<br />
í dreifbýli en þéttbýli.<br />
Allt frá því að ríki Afríku hlutu sjálfstæði hafa stjórnvöld<br />
reynt að auka menntun almennings með fullorðinsfræðslu<br />
þar sem verið er að kenna fólki að lesa, skrifa og<br />
reikna. Þessi viðleitni hefur oft leitt til herferða sem hafa<br />
risið hátt og dalað á milli, enda stjórnvöld oft háð utanaðkomandi<br />
fjármagni til að viðhalda fræðslunni. Það fer<br />
því frekar eftir áherslum í þróunarsamvinnu á hverjum<br />
tíma hversu mikla athygli fullorðinsfræðslan hefur fengið<br />
en því hversu mikil þörf hefur verið fyrir hana í einstökum<br />
löndum. Nú virðist sem alþjóðastofnanir séu að<br />
leggja aukna áherslu á almenna menntun til að auka<br />
velferð íbúanna í suðrinu og talað er um fullorðinsfræðsluna<br />
sem mikilvægan þátt í því að auka lífsgæði<br />
og draga úr fátækt.<br />
Veruleiki ólæsra<br />
Það eru almenn sannindi að þeir einstaklingar, sem ekki<br />
eru læsir og skrifandi, lifa í jaðri samfélagsins. Þeir geta<br />
ekki nýtt sér tækifærin sem í boði eru til þess að bæta<br />
lífskjör sín og hag, hvort sem um er að ræða aðgang að<br />
heilsugæslu eða t.d. upplýsingar um framþróun í landbúnaði.<br />
Þá eru það líka sannindi að þeir sem ekki hafa<br />
haft aðgang að grunnmenntun þekkja ekki gildi hennar<br />
fyrir daglegt líf og senda börnin sín síður í skóla. Það er<br />
talað um að ólæsi og menntunarskortur mæðra vegi<br />
sérstaklega þungt í þessu samhengi. Einstaklingar, sem<br />
eru ólæsir, eru síður efnahagslega virkir þátttakendur í<br />
samfélaginu, þeir eiga erfitt með að taka þátt í peningamarkaði,<br />
þeir ferðast síður út fyrir sitt heimahérað, eru<br />
útilokaðir frá þátttöku í stjórnmálum og eiga á allan<br />
hátt erfitt með að upplifa sig sem fullgilda samfélagsþegna<br />
í nútímasamfélagi. Kannanir sýna að það er bein<br />
fylgni milli menntunarskorts og fátæktar og því er hægt<br />
að álykta sem svo að vinna við fullorðinsfræðslu er vinna<br />
með þeim sem eru verst settir í samfélaginu.<br />
Almenn uppbygging fullorðinsfræðslunnar<br />
Í löndum sunnanverðrar Afríku eru yfirleitt kenndir<br />
grunnþættir menntunar í fullorðinsfræðslunámskeiðum,<br />
þ.e. lestur, skrift og stærðfræði. Kennsluefnið er gjarnan<br />
byggt upp á hagnýtan hátt þannig að þátttakendur sjái<br />
sér beinan hag af því að koma á námskeiðin vegna þess<br />
að þar geti þeir fengið fræðslu sem þeir geti nýtt sér í<br />
lífsbaráttunni. Reynslan hefur sýnt að með því að tengja<br />
kennsluna við daglegan veruleika þátttakenda næst<br />
betri árangur og brottfall nemenda verður minna.<br />
Námsefnið samanstendur gjarnan af þeim þáttum sem<br />
stjórnvöld telja vænlega til að bæta lífskjör þeirra fátækustu.<br />
Í því eru gjarnan ráð varðandi næringu og umönnun<br />
ungbarna og sjúkra, mikilvægi bólusetninga, almennt<br />
hreinlæti, ráð um hvernig hægt sé að auka landbúnaðarframleiðslu,<br />
um samskipti kynjanna, upplýsingar<br />
um réttindi og skyldur þegnanna, samskipti við yfirvöld,<br />
8
Ríki Afríku hafa reynt að auka menntun<br />
almennings með fullorðinsfræðslu.<br />
Þeir sem ekki hafa haft aðgang að<br />
grunnmenntun þekkja ekki gildi hennar<br />
fyrir daglegt líf. Með því að tengja<br />
kennsluna við daglegan veruleika þátttakenda<br />
næst betri árangur.<br />
Frá útskrift kennara af námskeiði í smáfyrirtækjarekstri í Úganda.<br />
Drífa Kristjánsdóttir<br />
hvernig á að kjósa, afleiðingar drykkjuskapar og eiturlyfjaneyslu<br />
svo að eitthvað sé nefnt. Oft geta þátttakendur<br />
á námskeiðunum ákveðið það í samvinnu við leiðbeinendur<br />
hvað þeir vilja fá fræðslu um fyrir utan hina<br />
hefðbundnu kennslu og eru þá gjarnan kallaðir til ráðunautar<br />
(extension workers) til þess að veita þá fræðslu.<br />
Oft koma þátttakendur á námskeiðin með þá von að<br />
þeir geti bætt fjárhaginn. Í mörgum fullorðinsfræðslunámskeiðum<br />
er því ofið inn fræðslu um hvernig hópurinn<br />
getur bætt efnahagslega afkomu sína með því að<br />
hrinda af stað einhverjum frumkvöðlaverkefnum og<br />
smáfyrirtækjum, eða taka þátt í einhvers konar örlánastarfsemi<br />
(micro credit schemes). Stundum verður þessi<br />
þáttur námskeiðsins megininntak fræðslunnar.<br />
Veitendur og þiggjendur<br />
fullorðinsfræðslu<br />
Fullorðinsfræðslan er ágætt dæmi um svið þar sem<br />
stjórnvöld, frjáls félagasamtök, kirkjudeildir, kvennasamtök<br />
og önnur slík samtök geta unnið að sameiginlegu<br />
markmiði, en farið sínar eigin leiðir að einhverju<br />
leyti. Úganda er ágætt dæmi um hvernig allir þessir aðilar<br />
vinna saman að því að minnka ólæsi í landinu.<br />
Stjórnvöld hafa í samvinnu við frjáls félagasamtök og<br />
aðra þá, sem að kennslunni koma, unnið aðgerðaráætlun<br />
til fimm ára um útbreiðslu kennslunnar í samræmi<br />
við markmið Menntunar- og menningarmálastofnunar<br />
Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) um ,,menntun fyrir<br />
alla“, og hefur deild í félagsmálaráðuneytinu yfirumsjón<br />
með fullorðinsfræðslunni í landinu. Hlutverk stjórnvalda<br />
er fyrst og fremst að hafa yfirumsjón með verkefninu,<br />
að þróa og sjá til þess að kennsluefni sé til og að lágmarksgæði<br />
kennslunnar séu tryggð. Ráðuneytið vinnur<br />
að því að koma upp gagnagrunni til að halda utan um<br />
framgang fullorðinsfræðslunnar í landinu og útbýr líka<br />
stöðluð próf fyrir þá nemendur sem vilja spreyta sig á<br />
því að fara á milli þrepa, þ.e. frá grunnlestrarkennslunni<br />
yfir í nokkurs konar framhaldsbekk.<br />
Stjórnvöld reka líka stærsta fullorðinsfræðsluverkefnið<br />
í Úganda og nær það til allra 56 héraða landsins, þótt í<br />
mismiklum mæli sé. Margvíslegir aðilar koma líka að fullorðinsfræðslunni<br />
og bjóða gjarnan upp á ýmsa valkosti<br />
fyrir utan hina hefðbundnu lestrar- og skriftarkennslu<br />
stjórnvalda. Valkostirnir geta t.d. verið sérhannað námsefni,<br />
sem sniðið er að þörfum nemenda í samvinnu við<br />
stjórnvöld, eða rekstur samvinnufyrirtækja í tengslum<br />
við kennsluna. Þetta samstarf hefur tekist ágætlega og<br />
er óhætt að segja að undir þessari regnhlíf fari fram<br />
gróskumikið starf á sviði fullorðinsfræðslu í landinu.<br />
Hvað þarf til að reka góð<br />
fullorðinsfræðsluverkefni?<br />
Á undanförnum árum hafa verið gerðar nokkrar kannanir<br />
á fullorðinsfræðsluverkefnum með það að markmiði<br />
að draga saman þá reynslu, sem safnast hefur saman<br />
í gegnum árin, af því hvernig á að reka verkefni sem<br />
skila árangri. Ein úttekt, sem gjarnan er vitnað í, er úttekt<br />
á fullorðinsfræðslunni í Úganda sem Alþjóðabankinn<br />
kostaði árið 1999.<br />
Í þessari úttekt var reynt að meta hvort ein aðferð<br />
væri annarri betri við að veita fullorðnum grunnfræðslu<br />
jafnframt því að leggja mat á þá þætti aðra sem skipta<br />
máli við framkvæmd verkefnanna. Höfundar skýrslunnar<br />
komust að þeirri niðurstöðu að aðferðin sjálf skipti<br />
minna máli en hvernig haldið væri á spöðunum við<br />
framkvæmdina.<br />
Í ljós kom að þau verkefni, sem skiluðu bestum árangri,<br />
höfðu vel skilgreind markmið og markhóp, nægilegt<br />
framboð var á kennsluefni og leiðbeinendur höfðu<br />
hlotið nægilega þjálfun og stuðning og fengu einhverja<br />
umbun fyrir framlag sitt til verkefnisins. Þessi verkefni<br />
eru yfirleitt rekin af frjálsum félagasamtökum, höfðu<br />
litla útbreiðslu og voru kannski rekin í einni eða tveimur<br />
sýslum eða héruðum. Verkefni stjórnvalda eru útbreiddari<br />
og staðlaðri og þar vantar nokkuð upp á að<br />
reglulegt eftirlit sé haft með framgangi kennslunnar og<br />
stuðningur við leiðbeinendur var lítill sem enginn eftir<br />
að grunnþjálfun hefur farið fram. Þrátt fyrir lélegri<br />
kennslu og mun meira brottfall útskrifast mun fleiri<br />
nemendur á námskeiðum stjórnvalda en hjá öllum hinum<br />
aðilunum til samans og hlýtur því að vera akkur í því<br />
að reyna að auka gæði þeirra fullorðinsfræðslunámskeiða<br />
sem stjórnvöld skipuleggja.<br />
Í könnuninni var einnig reynt að meta kostnað við<br />
fullorðinsfræðsluna. Þar kom í ljós að grunnnámið kostar<br />
á bilinu 4 til 12 Bandaríkjadollara á hvern nemanda.<br />
Ódýrustu verkefnin voru á vegum stjórnvalda en þau<br />
dýrari á vegum frjálsra félagasamtaka og munaði þá<br />
mest um hversu miklu var eytt í þjálfun leiðbeinenda og<br />
umbun til þeirra fyrir störf sín.<br />
9
Fullorðinsfræðslan er ágætt dæmi um<br />
svið þar sem stjórnvöld og frjáls félagasamtök<br />
geta unnið að sameiginlegu<br />
markmiði. Könnun leiddi í ljós að<br />
grunnnámið kostar á bilinu 4 til 12<br />
Bandaríkjadollara á hvern nemanda.<br />
Drífa Kristjánsdóttir<br />
Fiskiþorp við Viktoríuvatn í Úganda.<br />
Í öðrum könnunum hefur verið reynt að draga saman<br />
þá þætti eða samnefnara sem nauðsynlegt er að séu til<br />
staðar til þess að fullorðinsfræðsluverkefni gangi vel,<br />
óháð því um hvernig verkefni er að ræða eða hver framkvæmir<br />
þau. Í einni slíkri könnun eru borin saman 27<br />
ólík fullorðinsfræðsluverkefni sem rekin eru víðs vegar<br />
um heiminn. Niðurstaða þeirrar könnunar er að huga<br />
beri að eftirfarandi þáttum við undirbúning og framkvæmd<br />
fullorðinsfræðsluverkefna:<br />
1. Þörfin á fullorðinsfræðslunni verður að vera fyrir<br />
hendi. Þess vegna er mikilvægt að sníða verkefnin að<br />
aðstæðum á hverjum stað þannig að þau höfði til<br />
íbúanna. Þetta er sérstaklega mikilvægt í fjölmenningarsamfélögum<br />
Afríku þar sem íbúarnir tala ekki<br />
einungis ólík tungumál heldur hafa ólíka menningu<br />
og siði og lífsviðurværi er breytilegt. Það er ekki<br />
hægt að bjóða hirðingjasamfélögum Austur-Úganda<br />
upp á kennsluefni sem miðast við landbúnaðarsamfélögin<br />
í suðvesturhluta landsins. Fiskimannasamfélögin<br />
við Viktoríuvatn og Kyoga eru annað dæmi um<br />
samfélög sem þarf að taka sérstakt tillit til.<br />
2. Nauðsynlegt er að virkja stjórnvöld á staðnum til þess<br />
að taka þátt í fullorðinsfræðsluverkefnunum. Það er<br />
mikilvægt að stjórnmálamenn héraðsins og háttsettir<br />
embættismenn þekki til verkefnisins og geri sér<br />
grein fyrir því hvernig það geti breytt lífi íbúanna til<br />
hins betra. Samráðsfundir og almenn umræða um<br />
mikilvægi menntunar ættu því að vera hluti af undirbúningi<br />
fullorðinsfræðsluverkefna og viðvarandi<br />
þáttur í framkvæmd þeirra.<br />
3. Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að kennslan<br />
tekur langan tíma áður er árangur verður sýnilegur.<br />
Gert er ráð fyrir því að það taki meðalnemanda<br />
a.m.k. 12 mánuði að ná tökum á grunnþáttum lesturs,<br />
skriftar og stærðfræði. Það ætti því að miða<br />
verkefnin til lengri tíma.<br />
4. Næg kennslugögn þurfa að vera til staðar og kennarar<br />
þjálfaðir þegar námskeiðin hefjast. Brottfall úr<br />
bekkjunum er alltaf þó nokkuð en það eykst ef verkefnin<br />
eru ekki nægilega vel undirbúin að þessu leyti.<br />
Reynslan hefur sýnt að það tekur langan tíma að<br />
endurvekja námskeið sem hefur farið úrskeiðis<br />
vegna þess að undirbúningur var ekki nægur.<br />
5. Einstaklingar, sem nýbúnir eru að læra að lesa og<br />
skrifa, vilja getað notað þessa kunnáttu sína í daglegu<br />
lífi. Þess vegna er mikilvægt að hugsa fyrir einhvers<br />
konar framhaldsnámi eða þjálfun sem tekur<br />
við þegar nemendurnir útskrifast úr lestrarkennslunni.<br />
Slík þjálfun þarf ekki endilega að vera formlegt<br />
nám, heldur getur líka verið nægjanlegt að hafa tiltækt<br />
einfalt lesefni.<br />
6. Mikilvægt að að tengja fullorðinsfræðsluna við baráttu<br />
fólks fyrir brauðinu. Fólk þarf að hafa á tilfinningunni<br />
að með því að læra að lesa geti það haft<br />
áhrif á líf sitt til hins betra. Það er mælt með því að<br />
bjóða upp á verkþjálfun með fram náminu eða þátttöku<br />
í einhvers konar fyrirtækjarekstri, til þess að<br />
fólk sjái tilgang með lestrarnáminu<br />
Litið er á framangreinda þætti sem einhvers konar<br />
samnefnara um góða starfshætti í fullorðinsfræðslu.<br />
Þótt sumum kunni að finnast þessir þættir sjálfsagðir fer<br />
því fjarri að þeir séu kjarninn í öllum fullorðinsfræðsluverkefnum.<br />
ÞSSÍ og fullorðinsfræðsla<br />
Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) hefur nú um<br />
nokkurt skeið starfað að verkefnum, tengdum fullorðinsfræðslu.<br />
Þessi verkefni eru um margt ólík, sum eru<br />
rekin í dreifbýli og önnur á þéttbýlisstöðum, allt eftir<br />
þörfinni og aðstæðum á hverjum stað. Markmið fræðslunnar<br />
er þó alls staðar það sama, að auka útbreiðslu<br />
læsis meðal fólks og bæta lífskjör þeirra með markvissri<br />
fræðslu um málefni sem á þeim brenna. Þótt nálgunin<br />
geti verið ólík vinna ráðgjafar ÞSSÍ að þessum markmiðum<br />
með framangreinda þætti í huga.<br />
Þótt ekki sé nema nokkurra ára reynsla af verkefnunum<br />
er ljóst að ÞSSÍ á vissulega erindi inn á þetta svið.<br />
Fullorðinsfræðsluverkefni eru sveigjanleg og hægt að<br />
sníða þau að þörfinni á hverjum stað, þau eru tiltölulega<br />
ódýr í framkvæmd og falla vel að þeim markmiðum<br />
stofnunarinnar að styðja við þá sem verst eru settir í<br />
samfélaginu.<br />
Höfundur er verkefnisstjóri félagslegra verkefna ÞSSÍ í Úganda.<br />
10
Þórdís Sigurðardóttir<br />
Jóhann Pálsson<br />
Spennt börn bera ný húsgögn inn í Msakaskóla í janúar <strong>2004</strong>.<br />
ÚR SKUGGA TRJÁNNA<br />
– UNDIR ÞAK<br />
Á síðasta ári varð sérkennilegt slys í Malaví. Stórt og<br />
mikið tré brotnaði og lenti á barnahópi og nokkur barnanna<br />
létust. Þau voru í kennslustund í skólanum sínum.<br />
Hvernig má það vera? Jú, kennslustofan þeirra var undir<br />
berum himni í skugga þessa volduga trés. Þannig eru<br />
skilyrði fjölmargra barna í Malaví og fleiri löndum í Afríku.<br />
Það eru engar skólastofur til handa þeim og heldur<br />
engin námsgögn. Börnin sitja flötum beinum á jörðinni,<br />
í besta falli með eina máða stílabók og blýantsstubb í<br />
höndunum. Kennarinn, sem oftast er lítið menntaður<br />
sjálfur, reynir sitt besta til að ná athygli hópsins sem<br />
getur verið ansi fjölmennur því að oft eru á bilinu 50 til<br />
200 börn í bekk. Hann þylur upp lærdóminn og börnin<br />
hafa eftir honum í kór, sum geislandi af námsáhuga,<br />
önnur hálf utangátta og ekki alveg með á nótunum.<br />
Þrátt fyrir þessar hörmulegu aðstæður til náms reyna<br />
flestir foreldrar að senda börnin sín í grunnskóla, a.m.k.<br />
í fáein ár. Það er nú þannig með foreldra í Malaví eins<br />
og annars staðar að þeir trúa því að menntun sé lykillinn<br />
að betra lífi. Vissulega heltast mörg börn úr lestinni eftir<br />
því sem á líður en sum þeirra komast alla leið upp í áttunda<br />
bekk og ef þau eru bæði dugleg og heppin, þaðan<br />
áfram í framhaldsskóla.<br />
Það hafa sjálfsagt ekki margir þessara foreldra frétt<br />
neitt af því að nú er áratugur læsis hjá Sameinuðu þjóðunum<br />
eða að grunnmenntun hefur verið skilgreind sem<br />
mannréttindi. Heldur hafa þeir varla vitneskju um að alþjóðasamfélagið<br />
hefur sett sér það þúsaldarmarkmið að<br />
árið 2015 hafi öll börn í heiminum möguleika á að ljúka<br />
grunnskólaprófi. En þeir finna fyrir því og gleðjast þegar<br />
skóli rís í þorpinu þeirra og gera sitt besta til að taka<br />
þátt í því ævintýri, oft með því að leggja af mörkum<br />
ómælda vinnu við að búa til múrsteina, bera vatn að<br />
byggingunum og laga veginn svo að verktakarnir komist<br />
leiðar sinnar með vélar sínar og tæki.<br />
Stuðningur ÞSSÍ við skólabyggingar<br />
Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) hefur starfað í<br />
Malaví í hartnær 15 ár. Framan af beindist starfið einkum<br />
að stuðningi við fiskimálageirann í landinu. Það var<br />
eiginlega fyrir tilviljun að stofnunin ljáði því eyra árið<br />
1995 fyrir orð hugsjónafólks á staðnum að taka þátt í að<br />
fjármagna byggingu fjögurra skólastofa í Namaziziskóla<br />
í þorpinu Chirombo á Apaflóasvæðinu við Malavívatn.<br />
Þegar fyrstu skólabyggingarnar voru risnar lét ÞSSÍ<br />
líka grafa tvær brunndælur, eina fyrir skólann og aðra<br />
fyrir þorpið, til að tryggja íbúunum aðgang að hreinu<br />
vatni. Árið 1999 barst meiri aðstoð frá ÞSSÍ til skólans, en<br />
11
þá var hafist handa við að byggja fjórar skólastofur til<br />
viðbótar, stjórnunarálmu, kamra og þrjú kennarahús.<br />
Þessar byggingar voru afhentar seint á árinu 2000. Enn<br />
fremur stóð stofnunin straum af kostnaði við námskeið<br />
um skipulag og rekstur skóla með þátttöku skólastjórnenda,<br />
kennara, foreldra og þorpsleiðtoga í þorpinu<br />
Chirombo.<br />
Skömmu síðar hófst vinaskólasamstarf Namazizi-skólans<br />
og Mýrarhúsaskóla á Seltjarnarnesi, samstarf sem<br />
nemendur og kennarar beggja skóla hafa notið<br />
ómældrar ánægju af og sem efalaust hefur víkkað sjóndeildarhring<br />
bæði barnanna í suðri og norðri. Kennarahópurinn<br />
í Namazizi-skóla, með skólastjórann í fararbroddi,<br />
reyndist sterkur þegar stuðningur barst og skólinn<br />
hefur fengið orð á sig fyrir að vera sérlega góður<br />
sem aftur hefur haft í för með sér fjölgun nemenda, en<br />
þeir eru nú að nálgast 900. Skólinn er því enn og aftur<br />
að sprengja utan af sér byggingarnar og hefur því verið<br />
ákveðið að ÞSSÍ fjármagni framkvæmdir við að bæta við<br />
þremur skólastofum, bókasafni, geymslu og einu kennarahúsi<br />
til viðbótar við skólann á árinu <strong>2004</strong>.<br />
ÞSSÍ tók að sér að standa straum af kostnaði við byggingu<br />
annars skóla á árinu 2003 í fiskiþorpinu Msaka á<br />
Apaflóasvæðinu. Skólinn, sem ætlaður er 1200-1500<br />
ókeypis og hafa skólagjöld verið að hækka verulega að<br />
undanförnu sem gerir fjölmörgum nemendum erfitt að<br />
fara í frekara nám.<br />
Framhaldsskólanemendum á Apaflóasvæðinu hefur<br />
þó borist góður liðsauki frá Íslandi. Íslensk félagasamtök<br />
og einstaklingar hafa um nokkurra ára bil stutt við<br />
menntun ungmenna á svæðinu með því að leggja fram<br />
skólastyrki til nemenda sem komast inn í framhaldsskóla<br />
en hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til að stunda þar<br />
nám. Meðal þessara aðila eru Soroptimistaklúbbur<br />
Reykjavíkur og Lionsklúbbur Njarðvíkur sem hvor um sig<br />
styrkir 20 stúlkur í Lisumbwi-framhaldsskólanum í<br />
Apaflóabænum. Styrkir þessir eru gríðarlega mikilvægir<br />
því að nær ókleift er fyrir efnalítið fólk að senda börn<br />
sín í skóla án slíks stuðnings. Stúlkur verða sérstaklega<br />
fyrir barðinu á örbirgðinni því að bræður þeirra eru<br />
frekar sendir í skóla þegar velja þarf á milli barnanna.<br />
Menntun fyrir alla<br />
Fátæktin í Afríku á sér margar og flóknar ástæður. Hagkerfi<br />
margra Afríkuríkja eru stöðnuð og haltra á eftir<br />
öðrum ríkjum heimsins. Hinn gríðarlegi efnahagslegi og<br />
félagslegi ójöfnuður innan landanna er önnur mikilvæg<br />
ástæða þess hve illa gengur að draga úr fátækt í álfunni.<br />
Flestir eru sammála um að bættur aðgangur að skólum<br />
Vinaskólasamstarf Namaziziskóla<br />
og Mýrarhúsaskóla hefur<br />
víkkað sjóndeildarhring bæði<br />
barnanna í suðri og norðri.<br />
Soroptimistaklúbbur Reykjavíkur<br />
og Lionsklúbbur Njarðvíkur<br />
styrkir hvor um sig 20 stúlkur<br />
til framhaldsmenntunar.<br />
börnum, er byggður í tveimur áföngum með tíu skólastofum,<br />
fimm kennarahúsum, kömrum og stjórnunarálmu,<br />
auk viðgerða á þremur kennarahúsum og tveimur<br />
skólastofum sem voru fyrir á staðnum. Fyrri áfanga er nú<br />
lokið og starfsemi hafin í húsunum. Ráðgert er að seinni<br />
áfanga ljúki seint á þessu ári. Góð gjöf barst frá félagsmálaráðuneyti<br />
Íslands í ársbyrjun <strong>2004</strong>, sem gerir kleift<br />
að koma fyrir boltavelli á lóð skólans, og Lágafellsskóli í<br />
Mosfellsbæ hefur safnað fjármunum sem fyrirhugað er<br />
að nota til að kaupa bolta o.fl. fyrir nemendur. Þá hafa<br />
kennarar frá Kennaraháskóla Íslands komið og haldið<br />
stutt námskeið fyrir kennara beggja skólanna í sjálfboðavinnu.<br />
Það eru því margvísleg og jákvæð tengsl<br />
sem skapast hafa milli íslenskra og malavískra skóla á<br />
undanförnum árum. Ráðgert er að halda áfram með<br />
verkefnið og ráðast í byggingu skóla í einu til tveimur<br />
þorpum til viðbótar á næsta ári.<br />
Skólastyrkir til framhaldsskólanema<br />
Breytingar urðu í menntakerfi Malavís fyrir áratug en þá<br />
var ákveðið að öll börn ættu rétt á ókeypis grunnmenntun.<br />
Breytingin fól í sér að nemendafjöldinn tvöfaldaðist<br />
á skömmum tíma þrátt fyrir að grunnskólarnir væru í<br />
reynd mjög illa í stakk búnir til að taka við nemendunum.<br />
Hins vegar fer aðeins lítill hluti nemenda í framhaldsskóla<br />
og enn færri í háskóla. Þau skólastig eru ekki<br />
Skólabörn í Namazizi-skóla<br />
og aukin gæði menntunar séu afgerandi fyrir réttlátari<br />
og sjálfbærari þróun í álfunni. Menntun er þannig bæði<br />
forsenda og hreyfiafl hinna fátæku til að lyfta sér upp úr<br />
örbirgðinni, en hún er jafnframt vopn almennings hvar<br />
sem er í heiminum til að berjast fyrir og standa vörð um<br />
lýðræðislegar, félagslegar og efnahagslegar framfarir.<br />
Þúsaldarmarkmiðið „menntun fyrir alla“ á því ekki að<br />
vera orðin tóm heldur lifandi markmið sem unnið er<br />
markvisst að. Framlag ÞSSÍ og annarra íslenskra aðila til<br />
Malavís er vissulega lóð á þær vogarskálar.<br />
Höfundur er umdæmistjóri ÞSSÍ í Malaví.<br />
Guðný H. Gunnarsdóttir<br />
12
Hulda Biering<br />
KONUR OG MENNTUN<br />
Í MÓSAMBÍK:<br />
Skyggnst inn í líf tveggja kvenna í Mósambík<br />
Hér á eftir fara viðtöl við tvær merkar konur í Mapútóborg,<br />
þær Leontinu Sarmento dos Muchangos, deildarstýru<br />
í kvenna- og félagsmálaráðuneyti Mósambíks, og<br />
Orlöndu Paulinu Pindadele, framkvæmdastýru Samtaka<br />
ekkna og einstæðra mæðra í hverfi nr. 5 í Mapútóborg.<br />
Það var árið 2000 að ákveðið var innan félagsmálaráðuneytisins<br />
í Mósambík að stofna nýja deild til að<br />
sinna sérstaklega málefnum kvenna og fjölskyldna<br />
þeirra og var nafni ráðuneytisins jafnframt breytt í<br />
kvenna- og félagsmálaráðuneytið. Þetta sama ár hóf<br />
Þróunarsamvinnustofnun Íslands samstarf við ráðuneytið<br />
sem fól í sér stuðning og ráðgjöf við hina nýstofnuðu<br />
deild. Markmið kvennamáladeildarinnar er fyrst og<br />
fremst að skilgreina, framkvæma og kynna málefni<br />
kvenna í Mósambík og þá sérstaklega með tilliti til<br />
menntunar, jafnréttis og aðferða í baráttunni gegn alnæmi.<br />
Sama ár hóf Þróunarsamvinnustofnun Íslands stuðning<br />
við grasrótarsamtök ekkna og einstæðra mæðra í<br />
hverfi nr. 5 í Mapútóborg. Í byrjun fólst stuðningurinn í<br />
að styrkja sauma- og sníðanámskeið sem síðar þróaðist í<br />
samstarf um uppbyggingu fullorðinsfræðslumiðstöðvar<br />
samtakanna. Meginmarkmið miðstöðvarinnar er að<br />
hjálpa konum til að hjálpa sér sjálfar. Boðið er upp á<br />
námskeið í lestri og bókhaldi auk fræðslu um heilsugæslu<br />
og hreinlæti. Jafnframt er lögð áhersla á rekstur<br />
smáfyrirtækja þar sem samtökin reka hænsnabú, garðrækt,<br />
sauma- og sníðastofu, hárgreiðslustofu og kolaog<br />
olíusölu. Konurnar fá því tækifæri til að nýta sér þá<br />
þekkingu sem þær öðlast á námskeiðunum.<br />
Undirritaðri lék forvitni á að skyggnast aðeins inn í líf<br />
þeirra Leontinu og Orlöndu, fá að fræðast um uppruna<br />
þeirra og hvernig þær sjá framtíðina fyrir sér varðandi<br />
málefni kvenna í Mósambík. Þær vinna hlið við hlið og<br />
leggja mikla áherslu á að mynda eða tengja brú milli<br />
löggjafans og grasrótarinnar.<br />
Leontina Sarmentos<br />
dos Muchangos<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
Leontina hefur stýrt kvennamáladeild kvenna- og félagsmálaráðuneytisins<br />
í Mósambík síðan snemma árs<br />
2001. Þegar hún hóf störf voru aðeins sjö starfsmenn og<br />
deildin í óviðunandi bráðabirgðahúsnæði, en mikið vatn<br />
hefur runnið til sjávar síðan og í dag er deildin í hentugu<br />
framtíðarhúsnæði og starfsmenn orðnir 30. Innri uppbygging<br />
deildarinnar er í góðum farvegi og mörg verkefni<br />
í gangi. Það er á brattann að sækja því að Mósambík<br />
er stórt land og í mörgum héruðum landsins er afkoma<br />
kvenna afar bágborin, allt að 70% ólæsi og stór<br />
hópur fólks býr við hungurmörk. Kvenna- og félagsmálaráðuneytið<br />
er með skrifstofur í öllum héruðum<br />
landsins og eitt af mörgum verkefnum deildarinnar er<br />
að ferðast um landið og meta þörfina fyrir aðstoð og<br />
uppbyggingu með fram því að kynna og koma á verkefnum<br />
til að styrkja og bæta hlut kvenna og fjölskyldna<br />
þeirra í landinu.<br />
Leontina er fædd 1959, gift Aniceto dos Muchangos,<br />
dósent við Kennaraháskólann í Mapútóborg og eiga<br />
þau þrjár dætur. Hún er vel menntuð kona, landfræðingur<br />
og stundar nú meistaranám í ,,Rural Development“,<br />
með sérstakri áherslu á fullorðinsfræðslu, með<br />
vinnu sinni í ráðuneytinu. Leontina talar reiprennandi<br />
ensku og frönsku auk portúgölsku, sem er hið opinbera<br />
Leontina er vel menntuð kona, landfræðingur og<br />
stundar nú meistaranám með vinnu sinni í ráðuneytinu.<br />
Hún er sannfærð um að með aukinni<br />
menntun muni hagur kvenna og fjölskyldna þeirra<br />
batna á komandi árum.<br />
13
mál Mósambíks, sem og móðurmál hennar, ronga. Hún<br />
er fædd í Nampulahéraði sem er í norðausturhluta<br />
landsins en fluttist ung til höfuðborgarinnar til að<br />
mennta sig. Hún er afar tengd uppruna sínum og þann<br />
litla frítíma, sem hún hefur, notar hún til að heimsækja<br />
heimahagana. Leontina starfaði um árabil sem kennari<br />
með fram því að vinna við ráðgjöf í landbúnaðarráðuneytinu.<br />
Fyrir nokkrum árum fór hún að starfa með<br />
regnhlífarsamtökum kvenna, ,,Women´s Forum“, sem<br />
hafa það að leiðarljósi að styrkja og bæta hag kvenna í<br />
Mósambík. En eins og áður sagði hefur hún verið deildarstýra<br />
kvennamáladeildarinnar frá 2001.<br />
Hlutur kvenna í þróunarlöndum er almennt afar bágborinn<br />
og er því eins farið í Mósambík. Í landinu geisaði<br />
styrjöld áratugum saman, eða allt frá 1964 þegar frelsisstríðið<br />
hófst sem lauk 1975 þegar landið fékk sjálfstæði,<br />
en þá tók við borgarastríð sem lauk ekki fyrr en 1992. Er<br />
því mikið um ekkjur og einstæðar mæður í Mósambík.<br />
Mikill skortur er á hæfu fólki til að sinna heilsugæslu og<br />
menntun og dregur Leontina ekkert úr því að ástandið í<br />
Mósambík hefur haft mjög slæm áhrif á málefni kvenna.<br />
Hún lítur björtum augum til framtíðarinnar og telur að<br />
hægt sé að bæta líf og kjör kvenna og fjölskyldna almennt<br />
í landinu þó að á brattann sé að sækja. Hún gerir<br />
sér grein fyrir því að það tekur langan tíma en er sannfærð<br />
um að með aukinni menntun, sem ber að leggja<br />
mikla áherslu á, muni hagur kvenna og fjölskyldna<br />
þeirra batna á komandi árum.<br />
Markmið kvennamáladeildarinnar er<br />
fyrst og fremst að skilgreina, framkvæma<br />
og kynna málefni kvenna í<br />
Mósambík og þá sérstaklega með tilliti<br />
til menntunar, jafnréttis og aðferða<br />
í baráttunni gegn alnæmi.<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
Frá AVIMAS-fræðslumiðstöðinni<br />
Orlanda Paulina<br />
Pindelane<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
Orlanda er 43 ára gömul ekkja og á tvö uppkomin börn.<br />
Hún er fædd og uppalin í Mapútóhéraði og er fjórða í<br />
röðinni af 14 systkinum. Foreldrar hennar unnu við landbúnaðarstörf<br />
og þurftu systkinin að vinna með þeim á<br />
akrinum um leið og þau komust á legg. Það var stundum<br />
hart í ári þegar uppskeran brást og var regntíminn<br />
oft þeirra versti tími. En á hennar heimili var lögð<br />
áhersla á að börnin lærðu að lesa og hvöttu foreldrarnir<br />
þau til að ná góðum prófum. Orlanda er með grunnskólapróf,<br />
auk þess lauk hún 10. bekk sem þykir afar góð<br />
menntun þar sem flestir þeirra sem fara í skóla á annað<br />
borð ljúka aðeins 1. til 4. bekk. Hún lagði mikið á sig til<br />
að ljúka grunnskólanum og var komin vel yfir tvítugt<br />
þegar hún lauk náminu þar sem hún varð að vinna með<br />
skólanum. Eftir að náminu lauk giftist hún og eignaðist<br />
börn og fékk góða stöðu við að kenna forskólabörnum.<br />
Hún starfaði einnig í nokkur ár við heilbrigðis- og félagsmálaráðuneytið<br />
sem þá var eitt ráðuneyti, og fór víðs<br />
vegar um landið til að fræða fólk um hvernig hægt er<br />
að fyrirbyggja sjúkdóma og um almennt hreinlæti.<br />
Það var svo fyrir 10 árum að hún missti manninn sinn<br />
og varð fyrirvinna heimilisins. Hún þekkti nokkrar konur<br />
sem eins var ástatt fyrir, vinkonur og frænkur, og fóru<br />
þær að hittast reglulega til að ræða vanda mósambískra<br />
kvenna í þessari stöðu. Smám saman víkkaði umræðan<br />
og þær fóru að velta fyrir sér aðstæðum kvenna almennt<br />
sem vegna menntunarskorts áttu enga möguleika<br />
á að sjá fyrir sér og fjölskyldum sínum.<br />
Þessi hópur kvenna stofnaði síðan árið 1997 Samtök<br />
ekkna og einstæðra mæðra (AVIMAS) í hverfi nr. 5 í<br />
Mapútóborg. Þær fóru hægt af stað og til að byrja með<br />
voru haldnir reglulegir fundir með konunum í hverfinu<br />
þar sem þær komu og ræddu vanda sinn og fengu<br />
huggun, hlýju og skilning þeirra sem stóðu í sömu sporum.<br />
Smám saman fóru þær að halda námskeið í handavinnu<br />
þar sem konurnar bjuggu til nytjahluti og seldu á<br />
mörkuðum í nágrenninu og rann allur ágóði aftur til<br />
samtakanna til efniskaupa. Eins sömdu þær við kolagerðarmenn<br />
sem seldu þeim kol til heimilisnota, t.d. við<br />
matargerð, og olíu fyrir lampa sem var svo selt í smásölu<br />
á mörkuðunum. Konurnar hófu síðan að leita til utanaðkomandi<br />
styrktaraðila og þróunarstofnana um ráðgjöf<br />
14
Orlanda er með grunnskólapróf sem þykir afar<br />
góð menntun þar sem flestir þeirra sem fara í<br />
skóla á annað borð ljúka aðeins 4. bekk.<br />
og styrki til handa samtökunum.<br />
Með átaki og mikilli fórnfýsi kvennanna ásamt utanaðkomandi<br />
styrkjum og stuðningi eru samtökin orðin að<br />
öflugri fullorðinsfræðslumiðstöð, viðurkennd af ríki og<br />
borg og fyrirmynd að svipuðum samtökum í öðrum<br />
hverfum borgarinnar og nágrannabæjum.<br />
Orlanda stýrir AVIMAS af miklum skörungsskap og<br />
stendur í ströngu alla daga. Hún segir þetta mjög gefandi<br />
starf en það megi aldrei slá slöku við og hún þurfi<br />
sífellt að vera vakandi fyrir nýjum möguleikum fyrir<br />
meðlimi samtakanna. Hún lítur björtum augum til framtíðarinnar<br />
og leggur áherslu á að vinnan göfgi manninn<br />
og það þurfi að leggja mikið af mörkum til að uppskera<br />
í hinu daglega lífi.<br />
Höfundur er verkefnisstjóri félagslegra verkefna<br />
ÞSSÍ í Mósambík.<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
VERKEFNI MILAMDEC<br />
-LÁNASJÓÐSINS<br />
Á FILIPPSEYJUM<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
Filippseyskir bændur að læra að búa til skordýraeitur úr hvítlauk, gini<br />
og kryddum.<br />
Það er ekki heiglum hent að finna vinnu hjá grasrótarsamtökum<br />
úti í hinum stóra heimi. Flest þeirra samtaka,<br />
sem bjóða upp á slíka þjónustu, krefjast fúlgu fjár fyrir<br />
sambönd og tengiliði og er það á fæstra færi að leggja<br />
út í slíkt ævintýri. AIESEC-háskólasamtökin við Háskóla<br />
Íslands eru þó ein af fáum undantekningum frá þessari<br />
reglu. AIESEC-samtökin senda háskólanema og nýútskrifaða<br />
út í heim til að vinna og fá í staðinn erlenda<br />
nema hingað til starfa. Ekki nóg með það að samtökin<br />
finni fyrir fólk starf sem hentar, heldur sjá þau einnig<br />
um að sækja það á flugvöllinn, finna húsnæði, næstu<br />
kjörbúð og fleira sem kynni að vanta. Þar sem ég var<br />
Sykurlögur pressaður úr sykurreyr.<br />
svo stálheppin að finna slíka þjónustu fannst mér ekki<br />
úr vegi að bregða mér til svæðis sem ég hefði aldrei farið<br />
til án öryggisnetsins sem AIESEC-samtökin buðu upp<br />
á: eyjunnar Mindanao á Suður-Filippseyjum þar sem fátækt<br />
er mikil og mikið um óeirðir. Fyrirtækið, sem bauð<br />
mér starf til sex mánaða, var Mindanao Muslim and<br />
Lumad Development Center eða „MILAMDEC-sjóðurinn“,<br />
lánasjóður í anda Grameen-bankans í Bangladess.<br />
Markmið sjóðanna tveggja er að fjármagna frumkvöðlastarfsemi<br />
fátækra kvenna og mennta þær og<br />
þjálfa í viðskiptum og sparnaði.<br />
15
Mindanao, fæðukarfa og púðurtunna<br />
Eyjan Mindanao er önnur stærsta eyjan í filippseyska<br />
Mindanao var vinnan sem mér bauðst hjá sjóðnum.<br />
MILAMDEC-sjóðurinn eru frjáls félagasamtök sem bjóða<br />
upp á smáviðskiptalán (að meðaltali um 8.000 kr.) til<br />
kvenna sem búa í afskekktum héruðum Mindanao. Þrátt<br />
fyrir umrótið á Mindanao hefur MILAMDEC-sjóðurinn<br />
haldið áfram starfsemi sinni og reyndar aukið hana fjórfalt<br />
síðan sjóðurinn var stofnaður árið 1992.<br />
Verkefnin, sem ég vann hjá sjóðnum, voru æði misjöfn.<br />
Fyrsta verkefnið mitt var fjárhagsáætlun og undirbúningur<br />
fyrir rekstur kartöfluútsæðismiðstöðvar, næsta var<br />
bygging barnaskóla í fátæku héraði og þar næst uppbygging<br />
viðamikils þjálfunarverkefnis fyrir bændur í náttúrulegum<br />
búskap sem nefndist NFTS (Natural Farming<br />
Technology System). Þjálfunarverkefnið var eitt viðamesta<br />
verkefnið sem sjóðurinn hefur fengist við þar sem hann<br />
hefur mest haldið sig við smálán og smærri verkefni.<br />
NFTS-fræðsluverkefnið<br />
NFTS-verkefnið er samstarfsverkefni MILAMDEC-sjóðsins<br />
og spænsku þróunarsamvinnustofnunarinnar AECI.<br />
Markmiðið með fræðsluverkefninu var að þjálfa 3.000<br />
bændur á Norður-Mindanao sem áttu síðan að hjálpa til<br />
við þjálfun 5.000 annarra bænda á tveggja ára tímabili.<br />
Þremur þjálfunarstöðvum var komið á fót og 750 bændur<br />
voru þjálfaðir á fyrstu önn verkefnisins. Markmiðið<br />
var að auka tekjur bændanna um a.m.k. 10% yfir árið.<br />
Þessi aukning er smávægileg en mun vonandi verða<br />
byrjun á margföldunaráhrifum um leið og bændur fara<br />
að tileinka sér fræðin betur og kynna þau fyrir öðrum.<br />
Mikill eldmóður var í bændunum og fulltrúunum sem<br />
sjóðurinn réði fyrir þetta verkefni og voru allir reiðubúnir<br />
til þess að leggja hart að sér til þess að verkefnið<br />
Áhugasamir geta kíkt á www.aiesec.is<br />
fyrir AIESEC-háskólasamtökin og<br />
www.tacdrup.com.ph fyrir frekari upplýsingar<br />
um NFTS-verkefnið.<br />
eyjaklasanum og er hún rík af náttúrulegum auðæfum.<br />
Þökk sé hagstæðu loftslagi og gróðursæld hefur eyjan<br />
oft verið nefnd fæðukarfa Filippseyja. Þrátt fyrir þessar<br />
aðstæður er ímynd Mindanao afar neikvæð, bæði innan<br />
Filippseyja og alþjóðasamfélagsins. Ástandinu þar má<br />
helst líkja við púðurtunnu þar sem pólitískur ágreiningur<br />
og átök milli ættbálka og trúarhópa eiga sér stað í<br />
flestöllum héruðum eyjunnar. Bangsa-múslimar í<br />
Mindanao vilja sjálfstjórn í héruðum sínum og berjast<br />
fyrir henni með vopnum. Aðrir íbúar Mindanao eru þó<br />
ekki svo róttækir og vilja heldur finna aðrar leiðir til þess<br />
að minnka miðstýringu valdsins frá höfuðborginni Maníla<br />
í norðri og jafna skiptingu auðsins í landinu.<br />
Ástandið í Mindanao hefur stórlega batnað á síðustu<br />
árum en ýkjur fjölmiðla um ástandið gera það að verkum<br />
að sífellt minna fjármagn streymir til svæðisins. Sögur um<br />
skálmöld og hryðjuverk fengu ögn á mig í fyrstu en um<br />
leið og ég var komin til borgarinnar, sem ég bjó síðan í, sá<br />
ég að það stóð ekki steinn yfir steini í þessum sögusögnum.<br />
Yndislegra og friðsælla fólk en íbúa eyjunnar hef ég<br />
ekki fyrirhitt. Sprengingar voru þó tíðar og fylgst var með<br />
viðvörunum líkt og gert er með veðurfregnum hér heima;<br />
stundum var ástandinu lýst sem rauðu, stundum sem gulu<br />
eða appelsínugulu. Þó gilti það að ef sprengt var án viðvarana<br />
varð uppi fótur og fit og voru þá oft birt í blöðum<br />
opin bréf frá hryðjuverkamönnunum, afsakandi sig fyrir<br />
að koma eyjaskeggjunum að óvörum. Fólkið í kringum<br />
mig var orðið vant þessu og lífið gekk sinn vanagang með<br />
rafmagnsleysi vegna sprenginga og öðru í þeim dúr. Mér<br />
þótti hreint magnað að sjá hversu vel MILAMDEC-sjóðnum<br />
hefur tekist, með mikilli vinnu og einurð, að hafa<br />
veruleg áhrif á fátækt eyjaskeggja í þessu umhverfi sem<br />
einkennist af ójafnvægi og óeirðum.<br />
Góður árangur smálána<br />
(micro-credit) á átakasvæði<br />
Ein aðalástæðan fyrir því að ég ákvað að fara til<br />
Starfsmenn á skrifstofu MILAMDEC-sjóðsins.<br />
yrði árangursríkt. Fulltrúarnir, sem sáu um útfærslu verkefnisins,<br />
voru allir nýútskrifaðir úr háskóla og atvinnulausir,<br />
enda er atvinnuástand bágborið en menntastig í<br />
landinu er hátt. Til þess að fá vinnu á kaffihúsi eða á<br />
kassa í búð þarf háskólagráðu og setið er um hvert starf.<br />
Fræðsla og þjálfun fyrir bændur<br />
Filippseyskir bændur eru langflestir afar fátækir og illa í<br />
stakk búnir til að sjá fjölskyldum sínum farborða. Mikið<br />
hefur verið rætt um hvernig haga skuli fjárhagsaðstoð<br />
til bænda en mikilvægt er að fjármögnuninni sé fylgt<br />
eftir með annarskonar aðstoð, til dæmis menntun og<br />
þjálfun bænda í meðferð tækja, í samskiptum og hvernig<br />
best sé að haga markaðssókn. Til þess að aðstoðin<br />
hafi áhrif á tekjur bændanna verður að huga að heildinni<br />
eins og reynt er að gera með NFTS-tækninni.<br />
NFTS-verkefnið er byggt á kóreskri hugmynd um náttúrulegan<br />
búskap en það er kerfisbundið heildarskipulag<br />
á búskap sem nýtir náttúruleg aðföng í gerð lyfja, fóðurs<br />
handa húsdýrum, áburðar fyrir nytjaplöntur o.fl.<br />
NFTS-verkefnið er byggt á þeim forsendum að mikil<br />
notkun ólífrænna efna í búskap sé hættuleg heilsu fólks,<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
16
Strætisvagn á Mindanao-eyju.<br />
minnki gæði jarðvegsins og valdi umhverfisspjöllum.<br />
Í verkefninu er lögð áhersla á bætta framleiðni og<br />
uppskeru og eru bændur þjálfaðir í því að nýta afgang<br />
frá landbúnaði í fóður fyrir húsdýr meðan mykjan er<br />
notuð sem áburður á akrana. Uppskera og búfé, sem eru<br />
alin við þessa tækni, eru fullkomlega samkeppnisfær á<br />
markaðnum þar sem framleiðslan er fullkomlega lífræn.<br />
Á þeim námskeiðum, sem ég sótti með bændunum, var<br />
mikið kennt um gerjun á ýmsum náttúrulegum efnum<br />
sem finnast í og kringum jarðir bændanna. Kjarni hins<br />
náttúrulega búskapar er þessi notkun gerjunar og er<br />
hægt með þessari aðferð að skera niður eða jafnvel eyða<br />
algerlega kostnaði við kaup áburðar og skordýraeiturs.<br />
Dæmi um náttúruleg aðföng til gerjunar eru sykur, alkóhól<br />
(t.d. gin), kryddjurtir, hvítlaukur, laukur og fleira. Úr<br />
þessum efnum voru bruggaðir mergjaðir safar sem lækna<br />
flensu, fæla burt skordýr eða laða þau til sín og lama, svo<br />
þau falli máttvana ofan í tjarnir og nýtist þannig sem<br />
fiskafóður, sem áburður á nytjaplöntur eða til að fæða<br />
búpeninginn. Reynslan af NFTS-tækninni á öðrum svæðum<br />
sýnir að ekki er einungis um að ræða aukna framleiðni<br />
hjá þeim sem tileinkuðu sér aðferðirnar heldur hefur<br />
framleiðslukostnaður einnig minnkað um 70%.<br />
Hagsbót fyrir konur og eldra fólk<br />
NFTS-tæknin fellur í grundvallaratriðum inn í ramma sjálfbærrar<br />
þróunar. Búfé er sett fram sem mesta tekjulindin,<br />
sérstaklega sem leið fyrir konur til að draga björg í bú.<br />
Þar sem MILAMDEC-sjóðurinn einbeitir sér að því að<br />
styrkja konur með ráðum og dáð lét vel að með NFTStækni<br />
er auðveldara fyrir konur, börn og eldra fólk að<br />
sjá um búpening, sérstaklega svín. Með nýju tækninni<br />
minnkar vinnan töluvert og hægt er að hafa svínastíur í<br />
bakgarðinum. Einnig eru algeng grös nýtt í a.m.k. 30%<br />
af fæði svínanna og minnkar það verulega aðfangakostnað.<br />
Á fyrstu námskeiðunum voru bændurnir hvað<br />
spenntastir að heyra um slíka svínarækt þar sem notað<br />
er sag sem bætt hefur verið með gerjuðu, lífrænu efni.<br />
Þess konar ræktun svína eyðir út notkun steyptra gólfa,<br />
hreinsun svínanna og ólykt. Eftir sex mánuði er hægt að<br />
nota sagið sem áburð fyrir tré og plöntur sem ræktaðar<br />
eru á býlinu.<br />
Þegar ég fór frá Mindanao var NFTS-verkefnið í fullum<br />
gangi. Verið var að byggja fleiri þjálfunarstöðvar þar<br />
sem kenna átti fleiri bændum um gerjun, svepparækt í<br />
bakgarðinum, hvernig byggja eigi svínastíur, hvernig<br />
fæla skuli burt óvelkomin skordýr og svo framvegis.<br />
Verkefnið hefur gengið vel og reynt hefur verið að<br />
fylgja þjálfuninni eftir með heimsóknum til útskrifaðra<br />
bænda og svo virðist sem flestir nýti fræðsluna mjög vel.<br />
Aðalmælikvarðinn á NFTS-verkefnið verður þó hvort<br />
þjálfunin muni bæta tekjur bændanna verulega.<br />
Mikil upplifun<br />
Það var frábær reynsla að fá starf hjá sjóði eins og<br />
MILAMDEC-sjóðnum og að kynnast fólki sem er sannfært<br />
um að hægt sé að ráðast á fátækt og vinna baráttuna.<br />
Með öðru starfsfólki sjóðsins heimsótti ég ótal<br />
margar konur sem höfðu fengið lán upp á 5 til 8 þúsund<br />
krónur og stofnað fyrirtæki. Viðfangsefni fyrirtækjanna<br />
var allt frá því að hanna gjafapappír og tilefniskort til<br />
þess að vinna ýmsar matvörur úr kókoshnetum. Þær<br />
höfðu menntað sig um gildi sparnaðar með hjálp sjóðsins<br />
og gátu nú keypt sér húsnæði og séð fyrir fjölskyldum<br />
sínum. Þó vinnulagið á Mindanao hafi verið annað<br />
en ég hef átt að venjast, með lúr eftir hádegismat og<br />
löngu spjalli meðan unnið var á gamla ritvél í staðinn<br />
fyrir íslenskt stress og læti, var ótrúlegt hverju var hægt<br />
að koma í verk með þrautseigju og trú á starfinu.<br />
Höfundur er hagfræðingur.<br />
Ólöf Magnúsdóttir<br />
17
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
Hjördís Guðjónsdóttir<br />
GRUNNMENNTUN<br />
KVENNA:<br />
Lykilatriði í félagslegri og efnahagslegri framþróun<br />
Á síðustu árum hefur grunnmenntun kvenna í þróunarlöndum<br />
öðlast ákveðinn sess í umræðunni um þróun og<br />
þróunaraðstoð. Það er almennt viðurkennt að mikið<br />
ólæsi og skortur á almennri grunnmenntun meðal fullorðinna<br />
í þróunarlöndunum, og þá sérstaklega kvenna,<br />
setji efnahagslegri og félagslegri framþróun skorður.<br />
Því er í vaxandi mæli litið á lestrarkennslu og fullorðinsfræðslu<br />
sem aðferð, til að bæta efnahags- og félagslega<br />
stöðu kvenna í þróunarlöndum, og forsendu þess að<br />
konur geti tekið virkan þátt í þróunaraðstoð og þróun<br />
samfélagsins.<br />
Læsi og lestrarkunnátta<br />
Mennta- og menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna<br />
(UNESCO) áætlar að nú séu um 860 milljónir karla<br />
og kvenna (15 ára og eldri) í heiminum sem kunna<br />
hvorki að lesa né skrifa. Ólæsi meðal fullorðinna er aðallega<br />
að finna í þróunarlöndum og eru konur um tveir<br />
þriðju hlutar þess hóps. Hefur hlutfall kvenna í þessum<br />
hópi vaxið á síðustu áratugum, en það var 58% árið<br />
1960, og sýna framtíðarspár að hlutfall þeirra verði<br />
áfram um tveir þriðju eftir tíu ár. Tölurnar sýna að ólæsi<br />
meðal fullorðinna er mest í Afríku og eru afrískar konur<br />
í dreifbýli sá hópur sem helst hefur verið útilokaður frá<br />
formlegri skólagöngu. Meginástæður fyrir þessu eru<br />
taldar vera hin hefðbundu gildi um ólík hlutverk kynjanna<br />
innan fjölskyldunnar og í samfélaginu. Foreldrar<br />
eru oft viljugri til að leggja fé í menntun sona sinna en<br />
dætra. Það er vel þekkt staðreynd að í mörgum þróunarlöndum<br />
fá drengir að sækja skóla á meðan það er<br />
lögð áhersla á að stúlkur séu heima við og sinni heimilis-<br />
og landbúnaðarstörfum.<br />
Hvað telst vera lestrarkunnátta (literacy) í dag hefur<br />
nokkuð víða merkingu. Til að byrja með notaði UNESCO<br />
þá skilgreiningu að læs einstaklingur væri hver sá sem<br />
gæti lesið og skrifað einfaldan og stuttan texta sem<br />
tengdist daglegu lífi hans. Þessi skilgreining segir ekki til<br />
um hvort viðkomandi einstaklingur hafi næga þjálfun í<br />
lestri til að viðhalda kunnáttunni eða hvort hún sé á því<br />
stigi sem nútímasamfélag gerir kröfur um (t.d. að geta<br />
18
fyllt út eyðublöð eða lesið leiðbeiningar). Því var farið<br />
að nota skilgreiningu sem leggur áherslu á að lesskilningur<br />
og skriftargeta verði að vera á því stigi að fólk geti<br />
notað kunnáttuna til að sækja upplýsingar og þjónustu,<br />
notfært sér hana í vinnu og til virkrar þátttöku í uppbyggingu<br />
samfélagsins. Einnig kveður hin nýja skilgreining<br />
UNESCO á um að einstaklingur verði að hafa grunnþekkingu<br />
í stærðfræði til að teljast vera læs.<br />
Félagsleg áhrif menntunar kvenna<br />
Þær fjölmörgu rannsóknir, sem gerðar voru á kvennaáratug<br />
Sameinuðu þjóðanna (1975-1985), opnuðu fyrir<br />
umræðuna um bága menntunarstöðu kvenna í þróunarríkjunum.<br />
Í kjölfarið komu fram kröfur um að fullorðinsfræðsluverkefni,<br />
sérstaklega ætluð konum, yrðu sett á<br />
laggirnar til að bæta úr hinu mikla ósamræmi milli<br />
menntunarstöðu kynjanna. Á sama tíma komu fram<br />
sækja foreldrafundi.<br />
Grunnmenntun karla virðist ekki hafa jafn mikil félagsleg<br />
áhrif og hún skilar sér ekki endilega í betri velferð<br />
barna þeirra. Þess vegna er stundum tekið þannig<br />
til orða: „Að mennta karlmann er að mennta einstakling<br />
en að mennta konu er að mennta heila fjölskyldu“. Niðurstöður<br />
um þau jákvæðu, félagslegu áhrif, sem menntun<br />
kvenna hefur í för með sér, hafa ýtt enn frekar undir<br />
kröfur um sérstök fullorðinsfræðsluverkefni fyrir þær.<br />
Enn önnur ástæða fyrir því að skipuleggja fræðsluverkefni,<br />
sérstaklega fyrir konur, er sú að í mörgum þróunarlöndum<br />
er ekki alltaf hyggilegt að hafa konur og karla<br />
saman í bekk. Reynslan sýnir að sérstök kvennaverkefni<br />
eða kvennabekkir stuðla að góðri þátttöku kvennanna.<br />
Þær verða ófeimnari við að taka þátt, öruggari með sig<br />
og virkari í kennslustundum. Einnig gefur þetta fyrirkomulag<br />
kennurum og skipuleggjendum færi á að miða<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
Niðurstöður um jákvæð, félagsleg<br />
áhrif sem menntun kvenna hefur í<br />
för með sér hafa ýtt undir kröfur<br />
um sérstök fullorðinsfræðsluverkefni<br />
fyrir þær.<br />
Tilboð um verkþjálfun samhliða<br />
lestrarkennslu eykur áhuga á þátttöku<br />
í fullorðinsfræðsluverkefnum.<br />
rannsóknir sem sýndu að grunnmenntun kvenna hefur<br />
mikil félagsleg áhrif og skilar sér í betri velferð fjölskyldna<br />
þeirra. Sem dæmi má nefna að lestrarkunnátta<br />
gefur konum aðgang að upplýsingum um næringarfræði<br />
og umönnun barna og auðveldar þeim að sækja<br />
heilbrigðisþjónustu og félagslega þjónustu. Þetta skilar<br />
sér aftur í betri heilsu og velferð kvennanna sjálfra og<br />
barna þeirra. Kannanir hafa t.d. leitt í ljós að konur með<br />
fjögurra ára grunnmenntun eru frekar tilbúnar til að<br />
leita út fyrir fjölskylduna eftir aðstoð en þær konur sem<br />
enga menntun hafa. Því má segja að lestrarkunnátta<br />
auðveldi konum ekki aðeins að nýta sér þá samfélagsþjónustu<br />
sem þeim stendur til boða, heldur breyti<br />
menntunin viðhorfum þeirra til slíkrar þjónustu. Þá hafa<br />
rannsóknir sýnt að menntunarstaða kvenna getur haft<br />
mikil áhrif á hvernig börnum þeirra vegnar í námi. Þær<br />
konur, sem hafa grunnmenntun, geta t.a.m. aðstoðað<br />
börn sín við heimalærdóminn og þær eru líklegri til<br />
leggja meira upp úr menntun barna sinna, ekki síst<br />
dætra, en konur sem ekki hafa farið í nám. Einnig eru<br />
þær oft áhugasamari um að taka þátt í skólastarfinu og<br />
námsefnið og uppbyggingu verkefnanna að þörfum og<br />
áhuga kvenna.<br />
Viðurkennt er að fræðsluverkefni, sem ætluð eru<br />
ólæsum eða lítið menntuðum konum, þurfi að vera<br />
öðruvísi uppbyggð en þegar um er að ræða formlega<br />
menntun eins og við þekkjum í hinu almenna skólakerfi.<br />
Fullorðinsfræðsluverkefni fyrir konur í þróunarlöndunum<br />
miðast ekki aðeins við að kenna grundvallaratriði<br />
lesturs, skriftar og stærðfræði, heldur bjóða þau líka oft<br />
upp á félagslega fræðslu og verkþjálfun. Almennt er<br />
lögð áhersla á að nemendur séu virkir þátttakendur í<br />
kennslustundum og deili þekkingu sinni og reynslu hver<br />
með öðrum, en minna er lagt upp úr prófum eða mætingaskyldu.<br />
Uppbygging fullorðinsfræðsluverkefna<br />
Tvö sjónarmið hafa einkum komið fram um hvernig fullorðinsfræðsluverkefni<br />
fyrir konur eigi að vera uppbyggð.<br />
Það fyrra hefur verið nefnt velferðarsjónarmiðið<br />
19
Um 860 milljónir karla og kvenna í<br />
heiminum kunna hvorki að lesa né<br />
skrifa. Afrískar konur í dreifbýli eru<br />
sá hópur sem helst hefur verið útilokaður<br />
frá formlegri skólagöngu.<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
(welfare approach). Þar er áhersla lögð á jákvæð, félagsleg<br />
áhrif grunnmenntunar kvenna og miðast uppbygging<br />
námsins þá mikið við hlutverk kvenna sem mæðra.<br />
Til viðbótar við lestrarkennslu er þá gjarnan boðið upp á<br />
fræðslu í næringar- og heilsufræði, um fjölskylduáætlun<br />
og umönnun barna, auk þess sem konunum er kynnt sú<br />
félagslega þjónusta sem þeim stendur til boða. Einnig er<br />
oft boðið upp á verkþjálfun til að gefa konunum tækifæri<br />
til að auka framleiðni sína, hvort sem er innan eða<br />
utan heimilis, og auka þar með möguleika þeirra á að<br />
bæta fjárhagslega afkomu sína. Fyrirkomulag verkþjálfunarinnar<br />
getur falist í að kenna konunum hvers konar<br />
handverk (t.d. hannyrðir, skartgripagerð eða múrsteinagerð),<br />
sem og matargerð, bókhald, og leiðbeiningar um<br />
hvernig á að hefja rekstur smáfyrirtækja.<br />
Það hefur sýnt sig að tilboð um verkþjálfun samhliða<br />
lestrarkennslu eykur áhuga á þátttöku í fullorðinsfræðsluverkefnum.<br />
Það getur tekið fullorðinn einstakling<br />
allt að tvö til fjögur ár að ná fullum tökum á lestri<br />
og skrift og algengt er að fólk gefist upp áður en því<br />
takmarki er náð. Ólæsi og fátækt fara oft saman og ekki<br />
sjá allir tilganginn í að sækja lestrarnámskeið þar sem<br />
ekki er sjálfgefið að lestrarkunnáttan ein og sér bæti<br />
fjárhagsstöðuna, a.m.k. ekki þegar til skamms tíma er<br />
litið. En þegar konur sjá að þær geta sameinað lestrarnám<br />
og hagnýta þekkingu og þannig fengið raunhæfar<br />
vonir um að bæta fjárhagslega afkomu sína, verða þær<br />
mun viljugri til þátttöku.<br />
Seinna sjónarmiðið um hvernig eigi að byggja upp<br />
fullorðinsfræðsluverkefni fyrir konur hefur verið nefnt<br />
sjálfsstyrkingarsjónarmiðið (empowerment approach).<br />
Það er mun róttækara en velferðarsjónarmiðið og leggur<br />
m.a. áherslu á að kennsluaðferðir og námsefni taki á<br />
menningar- og félagslegum gildum samfélagsins um<br />
hlutverk kynjanna. Samkvæmt þessu sjónarmiði eiga<br />
fullorðinsfræðsluverkefni að gefa konum tækifæri til að<br />
byggja upp sjálfstraust og hagnýta þekkingu sem ekki<br />
einungis gerir þær að betri mæðrum, heldur styrkir þær<br />
einnig sem einstaklinga og hóp til að breyta pólitískri og<br />
félags- og efnahagslegri stöðu kvenna. Þess vegna er<br />
mikið lagt upp úr fræðslu um réttindastöðu kvenna,<br />
hvernig þær geta nýtt sér dómskerfið til að tryggja réttindi<br />
sín og verkefnum er styrkja sjálfsímynd þeirra og<br />
sjálfstraust. Skipulagning námsins tekur einnig mið af<br />
því að fá konur til að ræða um og skoða á gagnrýninn<br />
hátt þann félagslega veruleika sem þær búa við og opna<br />
þannig fyrir umræður um viðkvæm málefni eins og<br />
hefðbundin kynjahlutverk og heimilisofbeldi.<br />
Í framkvæmd fullorðinsfræðsluverkefna sem fylgja<br />
þessu sjónarmiði er jafnan lögð mikil áhersla á að nemendur<br />
taki þátt í framkvæmd skólastarfsins. Það gefur<br />
konunum hlutdeild í verkefnunum og stjórnunarreynslu<br />
sem síðar nýtist þeim við vinnu og í félagsstörfum. Hvað<br />
varðar verkþjálfunina fá konurnar tækifæri til að læra<br />
handverk og iðn sem hingað til hafa verið álitin ,,karlastörf“.<br />
Markmiðið er að gera konum kleift að komast í<br />
betur launuð störf og í leiðinni að breyta hugmyndum<br />
samfélagsins um skiptingu atvinnulífsins í karla- og<br />
kvennastörf.<br />
Velferðarsjónarmiðið hefur á síðustu árum verið að<br />
víkja fyrir hinu róttæka sjálfsstyrkingarsjónarmiði. Þetta<br />
hefur gerst samhliða þeim áherslubreytingum sem hafa<br />
átt sér stað í umræðunni um þróun og þróunaraðstoð.<br />
Aukin vitund er um það að virk þátttaka kvenna, hvort<br />
sem er í efnahags- og félags- eða stjórnmálum, er lykilatriði<br />
í að tryggja sjálfbæra þróun. Þess vegna eru alþjóðlegar<br />
þróunarstofnanir í vaxandi mæli farnar að styrkja<br />
verkefni sem miða að því að auka efnahagslegt sjálfstæði<br />
kvenna og breyta félagslegri og pólitískri stöðu<br />
þeirra. Fullorðinsfræðsluverkefni, sem sameina lestrarkennslu,<br />
verkþjálfun og félagslega fræðslu, eru einmitt<br />
talin vera árangursrík aðferð til að ná því markmiði.<br />
Höfundur starfaði sem verkefnisstjóri félagslegra verkefna ÞSSÍ<br />
í Namibíu 1999-2003.<br />
Heimildir:<br />
• Aksornool, N. 1995. “Education to Empower.” Women, Education<br />
and Empowerment: Pathways towards Autonomy, ritstj.<br />
C. Medel-Añonuevo. Hamburg: UNESCO.<br />
• Ballara, M.1992. Women and Literacy. New Jersey: Zed Books<br />
Ltd.<br />
• Chlebowska, K. 1992. Knowing and Doing: Literacy for Women.<br />
Paris: UNESCO.<br />
• Lind, A. 1992. “Literacy: A Tool for the Empowerment of<br />
Women? Women’s Participation in Literacy Programmes of the<br />
Third World.” Svenska Unescorådets skriftserie. Nr. 1/1992.<br />
• UNESCO 1997. Adult Eduation in a Polarizing World. Paris:<br />
UNESCO<br />
• UNESCO 1998. “UNESCO and the Elimination of Illiteracy: Fifty<br />
Years of Fight (1946-1998).”<br />
• http://www.unesco.org/education/educprog/literacy/lit_eng.html.<br />
20
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
M ichael Muhongo<br />
Útskrift af námskeiði í smáfyrirtækjarekstri í Help Yourself-verkefninu.<br />
,,NÚNA ER ÉG EKKI<br />
LENGUR HRÆDD VIÐ AÐ<br />
SEGJA SKOÐANIR MÍNAR“<br />
Viðtal við þrjá þátttakendur í Help Yourself-verkefninu í<br />
Namibíu.<br />
Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) hefur um 10 ára<br />
skeið stutt við fullorðinsfræðslu í Namibíu. Sem stendur<br />
þá styður stofnunin þrjú fullorðinsfræðsluverkefni í<br />
Namibíu og eru þau öll á vesturströnd landsins í bæjunum<br />
Lüderitz, Walvis Bay og Swakopmund. Þessir bæir eiga<br />
það sameiginlegt að stór hluti íbúanna er fólk sem flutt<br />
hefur á mölina á síðustu árum, en síðan landið fékk sjálfstæði<br />
1990 hefur verið mikill fólksflótti úr sveitum í þéttbýlið<br />
í mið- og suðurhluta landsins. Eins og víða annars<br />
staðar í Afríku þá er menntunarstaða fólks í dreifbýli í<br />
Namibíu mun lakari en þeirra sem alast upp í bæjum og<br />
borgum. Þörfin fyrir fullorðinsfræðslu er því mikil fyrir<br />
fólkið sem er að flytja til Lüderitz, Walvis Bay og Swakopmund.<br />
Undirrituð hitti að máli þrjár konur sem allar hafa tekið<br />
þátt í fullorðinsfræðsluverkefninu Help Yourself<br />
Project sem ÞSSÍ styður í Walvis Bay og spurði þær um<br />
reynslu þeirra af náminu. Verkefnið hefur verið starfrækt<br />
í rúm 8 ár og er einungis ætlað konum. Boðið er<br />
upp á lestrar- og skriftarkennslu í oshiwambo og stærðfræði-<br />
og enskutíma en enska er hið opinbera mál<br />
Namibíu. Einnig er boðið upp á handavinnukennslu,<br />
sem og námskeið í rekstri smáfyrirtækja, matreiðslu,<br />
umönnun barna, sjálfsstyrkingu o.fl. Til að auðvelda<br />
konum að sækja námið býður verkefnið upp á barnagæslu<br />
þar sem börn að 6 ára aldri fá umönnun og<br />
fræðslu á meðan mæður þeirra sækja tíma.<br />
21
Theresia Namene er 28 ára, gift og þriggja barna<br />
móðir. Ólíkt flestum nemendum skólans, sem eru af<br />
Owambo-þjóðflokknum og frá Norður-Namibíu, þá er<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir Sjöfn Vilhelmsdóttir Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
Saima Mumangeni er 29 ára, fædd og uppalin á<br />
sveitabæ í Norður-Namibíu en flutti til Walvis Bay fyrir 5<br />
árum síðan. Hún er ógift og á eitt barn sem býr hjá móður<br />
hennar í Norður-Namibíu. Saima fór aldrei í grunnskóla<br />
og var því ólæs þegar hún ákvað að flytja til Walvis<br />
Bay í von um að finna atvinnu. Þegar atvinnuleitin<br />
bar engan árangur ákvað hún að skrá sig í lestrar- og<br />
skriftarnám í oshiwambo á vegum Help Yourself-verkefnisins.<br />
Saima segir að það hafi verið mjög erfitt fyrir<br />
hana að halda sambandi við fjölskyldu sína eftir að hún<br />
flutti til Walvis Bay því að hún kunni einungis að skrifa<br />
nafnið sitt. Til að geta verið í bréfasambandi við fólkið<br />
heima í sveitinni þá varð hún að treysta á aðra til að<br />
skrifa og lesa fyrir sig. Saima byrjaði í náminu fyrir<br />
þremur árum og þegar hún hafði náð fullum tökum á<br />
lestri og skrift skráði hún sig í enskunám.<br />
Þegar Saima hafði náð fullum tökum á lestri og skrift skráði hún sig í enskunám.<br />
Linakela Frans er 39 ára, fædd og uppalin á sveitabæ<br />
í Norður-Namibíu en hefur búið í Walvis Bay síðan<br />
1996. Hún er ógift og á fjögur börn sem öll búa hjá<br />
skyldfólki í Norður-Namibíu. Linakela gekk í sveitaskóla<br />
en kláraði aðeins 9 ár af 12 ára grunnskólanámi. Hún<br />
lærði ensku í skólanum en kennslan var ekki góð og hún<br />
náði aldrei tökum á því að tala og skrifa ensku þó að<br />
henni gengi ágætlega að skilja málið. Þegar Linakela<br />
heyrði um Help Yourself-verkefnið rétt eftir að hún<br />
flutti til Walvis Bay ákvað hún að skrásetja sig til að ná<br />
betri tökum á ensku því að hún taldi það myndi auka<br />
líkur sínar á að finna vinnu. Linakela var í ensku- og<br />
handavinnunámi frá 1996 til 1999, en þá var hún ráðin<br />
sem aðstoðarkennari í handavinnudeild verkefnisins.<br />
Linakela hefur einnig sinnt forfallakennslu í lestrar- og<br />
skriftarbekkjum verkefnisins undanfarin ár.<br />
Linakela fór í fullorðinsfræðslu til að auka líkur sínar á að finna vinnu.<br />
Theresia af Damara-þjóðflokknum og fædd og uppalin í<br />
Walvis Bay. Hún hætti í skóla í 7. bekk því að foreldrar<br />
hennar höfðu ekki tök á að borga fyrir skólabúning<br />
hennar. Það var eiginmaður Theresiu sem hvatti hana til<br />
að fara aftur í nám og hún skráði sig í Help Yourselfverkefnið<br />
fyrir þremur vikum. Theresia segir það einstakt<br />
tækifæri fyrir konur eins og hana, sem ekki hafa<br />
haft tækifæri til að klára grunnskólanám, að eiga<br />
möguleika á fullorðinsfræðslu. Theresiu langar til að ná<br />
fullu valdi á ensku því að það er hið opinbera tungumál<br />
og það er tungumálið sem hún myndi tala við forsetann<br />
ef hún yrði svo heppin að hitta hann einhvern tímann.<br />
Einnig nefndi Theresia að með því að bæta sig í ensku<br />
og stærðfræði þá gæti hún betur aðstoðað börnin sín<br />
við heimalærdóminn. Hún sagði að það gerist alltof oft<br />
að hún sendi börnin sín í skólann með ókláruð heimaverkefni<br />
því að hún hefur ekki kunnáttu í ensku og<br />
stærðfræði til að hjálpa þeim.<br />
Theresia segir það einstakt tækifæri fyrir konur eins og hana sem ekki hafa haft tækifæri<br />
til að klára grunnskólanám að eiga möguleika á fullorðinsfræðslu.<br />
22
Hver er reynsla ykkar af náminu á vegum Help Yourselfverkefnisins?<br />
Hefur námið breytt lífi ykkar á einhvern<br />
hátt?<br />
LF: Að læra ensku og handavinnu hafði mikil áhrif á líf<br />
mitt. Áður þurfti ég sjálf að treysta á aðra til að túlka fyrir<br />
mig en núna get ég talað sjálf við afgreiðslufólk í verslunum<br />
og starfsfólk á sjúkrahúsinu og skrifstofum. Sem<br />
dæmi þá þurfti ég að leggjast inn á sjúkrahús fyrir fjórum<br />
árum og þá talaði ég við lækninn minn á ensku sem<br />
hefði verið óhugsandi áður. Að ná tökum á hinu opinbera<br />
tungumáli hefur aukið sjálfstraust mitt mikið og<br />
núna er ég ekki lengur hrædd við að segja skoðanir mínar.<br />
Og það sem meira er að núna tjái ég skoðanir mínar,<br />
hvort sem er beðin eða óbeðin. Áður en ég byrjaði í náminu<br />
kunni ég ekkert í handavinnu. Í dag get ég prjónað,<br />
saumað og hannað kjóla og árið 1999 var ég ráðin sem<br />
aðstoðarkennari við handavinnudeild verkefnisins.<br />
SM: Líf mitt hefur líka breyst síðan ég lærði að lesa og<br />
skrifa á móðurmáli mínu (oshiwambo). Áður gat ég bara<br />
skrifað nafnið mitt en í dag get ég lesið bækur á oshiwambo<br />
og ég get skrifað bréf til móður minnar sem<br />
býr norður í landi. Núna er ég að læra ensku og skil svolítið<br />
þó að ég geti ekki talað hana enn. Ég finn að ég er<br />
ekki eins feimin og ég var áður og satt best að segja þá<br />
er ég mjög ánægð með að hafa náð svona langt.<br />
Saima segir að hún hafi ekki kunnað til handavinnu<br />
áður en hún byrjaði í lestrar- og skriftarnáminu, en í dag<br />
er hún að læra að sauma og hefur nú þegar náð fullum<br />
tökum á að prjóna.<br />
En hvað með þig Theresia, nú ert þú nýbyrjuð í náminu,<br />
hverjar eru væntingar þínar?<br />
TN: Ég lít mjög björtum augum til framtíðarinnar því<br />
að nú munu draumar mínir rætast. Eins og stendur er<br />
enskan mín ekki góð og ég kann lítið í handavinnu. En<br />
ef ég næ góðum tökum á ensku, læri að sauma og fæ<br />
síðan leiðsögn um hvernig á að reka smáfyrirtæki þá get<br />
ég sett upp mína eigin saumastofu og það hefur mig<br />
dreymt um lengi.<br />
Hvaða hluti námsins finnst ykkur skemmtilegastur?<br />
LF: Mér þótti alltaf fyrirlestrarnir um heilsu-, samfélags-<br />
og mannréttindamál áhugaverðastir. Svo voru líka<br />
námskeiðin um rekstur smáfyrirtækja og jafnréttismál<br />
mjög góð.<br />
SM: Mér þykja ensku- og handavinnutímarnir<br />
skemmtilegastir.<br />
TN: Ég held að enskutímarnir eiga eftir að vera mikilvægastir<br />
fyrir mig því að ég þarf að ná tökum á ensku til<br />
að fá sem mest út úr öðrum hlutum námsins, þ.e. verkþjálfuninni,<br />
námskeiðunum og fyrirlestrunum.<br />
Hvað finnst ykkur um þá aðferð í fullorðinsfræðslu að<br />
blanda lestrar-, skriftar- og enskukennslu saman við<br />
verkþjálfun, lífsleikni og sjálfsstyrkingu?<br />
LF: Til þess að konur geti verið sjálfstæðar þurfa þær<br />
alhliða menntun eins og boðið er upp á í Help Yourselfverkefninu.<br />
Lestrar-, skriftar- og enskukunnátta er mikilvæg<br />
ein og sér því að hún veitir þér aðgang að upplýsingum<br />
og eykur sjálfstraust þitt. En að bjóða líka upp á<br />
verkþjálfun, eins og handavinnu og matreiðslu, og námskeið<br />
um rekstur smáfyrirtækja og í sjálfsstyrkingu hjálpar<br />
þér til að standa á eigin fótum.<br />
Help Yourself-fræðslumiðstöðin í Walvis Bay.<br />
SM: Ég tek undir með Linakelu að það er mjög mikilvægt<br />
að blanda þessu saman. Handavinnukennslan er<br />
mjög gagnleg því að það er hægt að prjóna og sauma<br />
fyrir aðra og ná sér þannig í peninga.<br />
TN: Mig langar til að setja upp mína eigin saumastofu<br />
og hafa fólk í vinnu og þess vegna þarf ég að kunna<br />
ensku, stærðfræði, handavinnu, og hvernig á að standa<br />
í rekstri. Þetta þarf allt að fara saman. Ég held að verkþjálfun<br />
verði alltaf að vera hluti af fullorðinsfræðslu.<br />
Með því að læra að sauma getum við konurnar gert við<br />
og saumað föt á börn okkar og þannig sparað peninga.<br />
Og svo eru matreiðslutímarnir frábærir af því að þar<br />
lærum við að elda góðan og hollan mat fyrir fjölskylduna.<br />
Linakela benti á að það að bjóða upp á leikskólavist<br />
fyrir börnin meðan mæður þeirra sækja tíma væri ómetanlegt<br />
því að hún gerði konum betur kleift að sækja<br />
námið. Saima og Theresia tóku undir orð Linakelu og<br />
bentu á að leikskólinn undirbýr börnin fyrir grunnskólanám.<br />
Þar sem flestir nemendanna í Help Yourself-verkefninu<br />
eru fátækar mæður þá er þetta einstakt tækifæri<br />
fyrir þær til að geta gefið börnum sínum möguleika á að<br />
vera í leikskóla.<br />
Hvað með framtíðina? Teljið þið að það verði enn þörf<br />
fyrir svona fullorðinsfræðsluverkefni í Walvis Bay eins og<br />
Help Yourself-verkefnið eftir 5 til 10 ár?<br />
LF: Ég er alveg viss um að verkefnið muni halda áfram.<br />
Það er þörf fyrir svona nám fyrir konur í Walvis Bay því<br />
að þetta er eini möguleikinn sem fátækar konur hér<br />
hafa til að bæta aðstæður sínar. Fullorðinsfræðsluverkefnið<br />
gefur fátækum konum í Walvis Bay von um bjartari<br />
framtíð. Hvað varðar mína framtíð þá sé ég sjálfa mig<br />
eftir 5 til 10 ár stjórna svona kvennaverkefni sem sameinar<br />
gunnmenntun, verkþjálfun og sjálfsstyrkingu.<br />
SM: Já, það verður enn þörf fyrir svona verkefni eftir<br />
10 ár.<br />
TN: Það verður tvímælalaust þörf fyrir svona verkefni<br />
hér í Walvis Bay í mörg ár enn. Við konurnar hér í<br />
Namibíu höfum þurft að þola svo mikið í gegnum tíðina.<br />
Allt of margar konur hér enda bara í drykkju því að þær<br />
eru ómenntaðar, hafa enga verkþekkingu, eru atvinnulausar<br />
og með lítið sjálfstraust. Konur hér þurfa að fá<br />
tækifæri til að fara í nám og bæta aðstæður sínar. Við<br />
sem höfum tekið málin í okkar hendur og skráð okkur í<br />
Help Yourself-verkefnið erum fyrirmyndir hinna. Við<br />
konurnar verðum að læra að taka málin í okkar hendur,<br />
mennta okkur og byggja okkur upp þannig að við getum<br />
verið sjálfstæðar en ekki öðrum háðar.<br />
Höfundur starfaði sem verkefnisstjóri félagslegra verkefna ÞSSÍ<br />
í Namibíu 1999-2003.<br />
Sjöfn Vilhelmsdóttir<br />
23
Lilja D. Kolbeinsdóttir<br />
Hjördís Guðbjörnsdóttir<br />
KENNARAMENNTUN<br />
Í ANGÓLA<br />
Staða menntunar í heiminum<br />
Í þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um þróun<br />
í heiminum er lögð áhersla á að ,,öll börn njóti grunnskólamenntunar“<br />
árið 2015 og ,,að bæði stúlkur og<br />
drengir ljúki grunnskólanámi“. Það er talið að menntunarstig<br />
hafi áhrif á þróun einstakra samfélaga og<br />
óbeint á allan heiminn. Talið er að aukin menntun<br />
þjóðar skili bættum hagvexti og framþróun. Einnig er<br />
talið að menntun gefi einstaklingum aukna möguleika<br />
til að njóta betra lífs.<br />
Eðli og umfang hindrana sem eru í vegi fyrir því að<br />
tryggja öllum menntun eru mismunandi eftir svæðum<br />
og löndum. Hinir fátækustu, stúlkur og minnihlutahópar<br />
líða í flestum tilfellum mest fyrir takmarkaðan<br />
aðgang að formlegri menntun. Þetta á sérstaklega við<br />
í dreifbýli í þróunarlöndum þar sem tækifæri til menntunar<br />
eru af skornum skammti og skólar hafa í flestum<br />
tilfellum minni möguleika á að bjóða upp á góða<br />
menntun. Þessi ójöfnuður leiðir til þeirrar staðreyndar<br />
að hinir fátæku, sem eiga að hagnast mest á grunnmenntun,<br />
hafa minni möguleika sem oft ýtir undir félagslega<br />
mismunun þar sem hinir ríku komast fram fyrir<br />
hina fátæku.<br />
Þrátt fyrir að meira en hálf öld sé liðin frá því að<br />
menntun varð hluti af grundvallarmannréttindum með<br />
mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, var<br />
áætlað árið 2000, að um 855 milljónir manna í heiminum<br />
væru ólæsir. Það er því augljóst að gera þarf raunverulegt<br />
átak í menntamálum á þessari þúsöld.<br />
Menntun fyrir alla<br />
Síðastliðinn áratug hefur alþjóðasamfélagið sent frá<br />
sér margar áætlanir og yfirlýsingar þar sem aðalmarkmiðið<br />
er að vinna að grunnmenntun á alþjóðavettvangi.<br />
Átakið Menntun fyrir alla (Education For All<br />
(EFA)) var fyrst kynnt á Jomtien-ráðstefnunni í Taílandi<br />
1990 þar sem þjóðir heims, í samvinnu við Alþjóðabankann<br />
og stofnanir Sameinuðu þjóðanna (S.þ.), tóku<br />
höndum saman um að menntun yrði skilgreind sem<br />
forgangsþróunarmál. Árið 2000 vantaði enn mikið upp<br />
á að markmiðunum frá 1990 væri náð og hafa iðnríkin<br />
verið gagnrýnd fyrir að leggja ekki fram nægilega mikið<br />
fjármagn til aðstoðar þróunarlöndum. Átakið var því<br />
endurskoðað á fundi í Dakar í Senegal árið 2000. Niðurstaða<br />
þess fundar var svo kallaður Dakar-átaksrammi<br />
(Dakar-Framework of Action) þar sem þjóðir heims<br />
hafa skuldbundið sig til að vinna að sex meginmarkmiðum<br />
(Dakar-markmiðunum) hvað varðar menntun.<br />
24
Helsta markmiðið er að öllum börnum verði tryggður<br />
aðgangur að menntun sem felur í sér að stúlkum og<br />
börnum, sem búa við erfiðar aðstæður eða sem minna<br />
mega sín, verður tryggður réttur til náms. Auk þess er<br />
lögð áhersla á skólagöngu barna á leikskólaaldri, fullorðinsfræðslu<br />
og símenntun, sérstaklega fyrir konur.<br />
Þessum markmiðum á að ná fyrir árið 2015.<br />
Samkvæmt skýrslu, sem var gefin út á vegum átaksins<br />
Menntun fyrir alla fyrir árið 2002 (The EFA monitoring<br />
report – Is the world on track?), er heimurinn ekki á<br />
réttri leið með að ná takmarkinu að tryggja menntun<br />
fyrir alla árið 2015. Áætlað er að 113 milljónir barna á<br />
grunnskólaaldri gangi ekki í skóla og búa 97% þeirra í<br />
þróunarlöndunum. Á síðustu árum hefur komið fram<br />
gagnrýni á að í Dakar-markmiðunum sé ekki nægilega<br />
mikið hugað að mikilvægi þess að kennarar taki þátt í<br />
uppbyggingu menntamála í þróunarlöndum. Þar er ekkert<br />
talað um menntun eða starfsaðstöðu kennara eða<br />
hvernig þeir eigi að bera sig að við að hrinda markmiðunum<br />
í framkvæmd.<br />
Erfiðleikar sem kennarar<br />
í þróunarlöndum eiga við að etja<br />
Vinnuumhverfi kennara í þróunarlöndum er oft mjög<br />
bágborið. Þeir eru yfirleitt með á milli 50 og 100 nemendur<br />
í bekk og til eru dæmi um kennara sem eru með<br />
200 börn í einum bekk. Vinnuálag er oft mikið þar sem<br />
margir kennarar þurfa að vinna fleiri en eitt stöðugildi<br />
og þróun í Angóla?“ Angóla er það land í Afríku sem<br />
einna lengst hefur átt í stríðsátökum, allt frá upphafi<br />
baráttunnar um sjálfstæði frá Portúgölum í byrjun sjöunda<br />
áratugarins til harðrar borgarastyrjaldar sem snerist<br />
um valdabaráttu og yfirráð auðlinda. Friður komst<br />
ekki á fyrr en 4. apríl 2002. Dreifbýli landsins stendur<br />
mjög illa að vígi vegna óöryggis og skorts á fjármagni á<br />
öllum sviðum undanfarna áratugi. Meginástæðan fyrir<br />
vali mínu á þessu efni er að á árunum 1996 til 2001 vann<br />
ég sem kennari og verkefnisstjóri við kennaraskóla í Huambohéraði<br />
í Angóla. Helsta einkenni skólans er að<br />
hann menntar grunnskólakennara fyrir dreifbýli landsins<br />
og að ekki er eingöngu lögð áhersla á að kennararnir<br />
séu faglega vel undirbúnir, hugmyndaríkir og skapandi<br />
fyrir skólastarfið, heldur einnig að þeir taki frumkvæði<br />
í að stuðla að því að þróa samfélag sitt og nánasta<br />
umhverfi. Hluti af náminu felst í því að búa kennarana<br />
undir að takast á við þau mörgu verkefni sem bíða<br />
þeirra þegar komið er út í þorpin. Áhersla er lögð á að<br />
kennararnir hafi þekkingu á almennum vandamálum<br />
sem fyrir hendi eru í dreifbýlinu. Þar má nefna fátækt og<br />
lífsviðurværi fólks í þorpunum og grunnheilbrigðismál,<br />
t.d. hvernig á að verjast sjúkdómum eins og malaríu, alnæmi<br />
og berklum. Þeir læra einnig um mikilvægi bólusetninga,<br />
hreinsun neysluvatns og notkun salerna.<br />
Það er ekki óvenjulegt að líta á kennara sem virka aðila<br />
í þjóðfélaginu sem láta sig varða samfélagsbreytingar<br />
og umhverfi nemenda sinna. Í þróunarlöndum er<br />
Áætlað er að 113 milljónir<br />
barna á grunnskólaaldri<br />
gangi ekki í<br />
skóla og búa 97% þeirra<br />
í þróunarlöndunum.<br />
Kennarar í þróunarlöndunum<br />
eru yfirleitt með<br />
á milli 50 og 100 nemendur<br />
í bekk.<br />
Helsta aðfinnsluefnið í<br />
menntastefnunni,<br />
Menntun fyrir alla, er<br />
að kennaramenntun og<br />
endurmenntun kennara<br />
hefur ekki verið sett í<br />
brennidepil.<br />
vegna skorts á kennurum. Þá eru laun oft lág og ekki<br />
borguð á réttum tíma sem gerir það að verkum að kennararnir<br />
þurfa að leita sér annarra leiða til framfærslu<br />
sem kostar bæði tíma og fyrirhöfn. Léleg vinnuaðstaða<br />
og skortur á kennslugögnum veldur einnig kennurum<br />
vandræðum sem og langar vegalengdir á milli heimilis<br />
og vinnu en oftast ferðast þeir á milli staða á tveimur<br />
jafnfljótum. Svona mætti lengi telja.<br />
Kennarar og þróun í Angóla<br />
Helsta aðfinnsluefnið í menntastefnunni, Menntun fyrir<br />
alla, er að kennaramenntun og endurmenntun kennara<br />
hefur ekki verið sett í brennidepil samhliða átakinu.<br />
Skortur er á vel menntuðum kennurum til að taka þátt í<br />
þeim róttæku breytingum sem eiga að verða. Án þess að<br />
þessir þættir séu teknir til greina er erfitt að koma á<br />
menntun fyrir alla.<br />
Frá 2. maí til 31. ágúst 2003 vann ég við MA-rannsókn<br />
mína í menntunar- og þróunarfræðum sem nefnist<br />
,,Hvaða hlutverki geta kennarar gegnt í uppbyggingu<br />
stórum hluta kennara líkt við aðra þróunarfrömuði, eins<br />
og heilbrigðisstarfsmenn, og eru þeir flestir í þeim hópum<br />
sem finna má á afskekktustu stöðunum. Kennarar<br />
eru meðal þeirra íbúa sem hafa hæsta menntunarstigið<br />
í þorpunum og eru þess vegna hæfir til að stuðla að<br />
sjálfbærri þróun. Í þessu samhengi getur kennarinn orðið<br />
tengiliður milli samfélagsins, ríkisins og óháðra stofnana.<br />
Í flestum tilfellum eru þeir hæfir til að koma á<br />
framfæri tillögum um aukna aðstoð og kynna möguleika<br />
á starfsemi sem hægt er að koma á til aukinnar<br />
framþróunar á hverjum stað.<br />
Þar sem aldrei hafði verið gerð úttekt á því hvernig<br />
landsbyggðarkennurum í Angóla farnaðist í starfi og<br />
hvort þeir gætu í raun tekist á við þau hlutverk sem þeim<br />
voru ætluð að náminu loknu, spurði ég mig þeirrar<br />
spurningar hvort sú hugmynd að líta á kennara sem þróunarfrömuði<br />
skilaði sér í þeirra starfi og hvort þeir gætu<br />
sinnt þessu hlutverki með öllum þeim vandamálum sem<br />
þeir þyrftu að glíma við. Til þess að fá sem nákvæmastar<br />
niðurstöður gerði ég, ásamt öðrum nemanda, frumrann-<br />
25
Það er augljóst að ekki er nóg að<br />
tala um að það vanti byggingar og<br />
kennslugögn heldur er menntun og<br />
þjálfun kennara lykilatriði.<br />
Þrátt fyrir mikinn mótbyr og erfiðar<br />
aðstæður vakti það athygli hvað<br />
kennararnir sjálfir töldu hlutverk<br />
sitt vera mikilvægt.<br />
möguleika þeirra til að víkka út hlutverk sitt. Þegar<br />
kennarar starfa í minni hópum eða teymum á sama stað<br />
(í skóla, bæ eða þorpi) aukast líkurnar á því að þeir taki<br />
frumkvæði og að þau verkefni, sem þeir vinna að, verði<br />
sjálfbær og beri árangur. Eins og staðan er í dag eiga<br />
kennarar í Angóla erfitt með að hafa áhrif á framgang<br />
innan menntakerfisins sem kemur einnig niður á möguleikum<br />
þeirra til að láta gott af sér leiða í þróunarmálum<br />
utan veggja skólans.<br />
Þrátt fyrir mikinn mótbyr og erfiðar aðstæður vakti<br />
það athygli hvað kennararnir sjálfir töldu hlutverk sitt<br />
vera mikilvægt og að þeir litu á sig sem hugsandi og<br />
virka aðila, mikilvæga í því að bæta samskipti skóla og<br />
foreldra og samband samfélagsins við skólann. Einn<br />
kennarinn lýsti vinnuálaginu á eftirfarandi hátt:<br />
Lilja D. Kolbeinsdóttir<br />
Frá Angóla.<br />
sókn í Angóla. Skoðað var hvernig tuttugu og þrír kennarar,<br />
menntaðir við kennaraskólann í Huambohéraði,<br />
skynja stöðu sína í þróunarmálum í landinu og hver<br />
reynsla þeirra og helstu erfiðleikar eru í bæjunum Kaála<br />
og Bailundo. Einnig var talað sérstaklega við konur sem<br />
eru kennarar í Huamboborg. Meginmunurinn á Kaála og<br />
Bailundo er sá að Kaála er um 23 km frá héraðshöfuðborginni<br />
Huambo og hefur alla tíð verið undir stjórn ríkisstjórnarinnar,<br />
á meðan Bailundo, sem er um 82 km frá<br />
Huamboborg, var á valdi stjórnarandstöðunnar UNITA á<br />
árunum 1993 til 2000. Menntastigið í Kaála nær til tólfta<br />
bekkjar, eða menntaskólastigs, á meðan það nær aðeins<br />
til áttunda bekkjar í Bailundo. Þetta þýðir þó ekki að það<br />
sé menntun fyrir alla í þessum bæjum. Í þorpi í aðeins 15<br />
km fjarlægð frá Kaálabæ, sem er með 1000 börn á skólaaldri,<br />
er t.d. einungis einn kennari. Annað lýsandi dæmi<br />
frá Bailundo er þorp þar sem yfir 6300 börn hafa ekki aðgang<br />
að menntun. Þar er aðeins einn skóli með tveimur<br />
kennslustofum. Það er augljóst að ekki er nóg að tala um<br />
að það vanti byggingar og kennslugögn heldur er<br />
menntun og þjálfun kennara lykilatriði til að allir njóti<br />
menntunar í Angóla eins og í svo mörgum öðrum löndum.<br />
Þær aðstæður, sem kennararnir búa við í þorpunum,<br />
eru t.d. rafmagnsleysi, ekkert rennandi vatn, skortur á<br />
nauðsynjavörum, lélegar samgöngur og takmörkuð samskipti<br />
við umheiminn.<br />
Rannsóknarniðurstöður<br />
Í rannsókninni kom fram að það veltur algjörlega á þeim<br />
stuðningi sem kennarar fá frá fólkinu og stjórnendum<br />
þar sem þeir vinna, hvort þeir ná að vera í hlutverki þróunarfrömuða<br />
og vinna við þróunarmál í þorpunum.<br />
Þetta á einkum við þar sem ekkert formlegt stuðningskerfi<br />
er fyrir þá kennara sem vinna að einhverju leyti að<br />
málefnum utan almenns skólastarfs. Á afskekktari stöðum<br />
fá kennararnir hærri samfélagstöðu sem eykur<br />
„Ég get ekki nýtt mér allt það sem við lærðum í kennaraskólanum.<br />
Ég get ekki fylgst með hverjum einasta<br />
nemanda og forráðamönnum þeirra vegna þess að við<br />
erum með 50 til 60 nemendur í bekk og hver kennari<br />
getur kennt allt að þremur bekkjum. Hvernig er hægt<br />
að þekkja foreldra hvers einasta nemanda? Vandamálið<br />
er að við erum menntaðir til að kenna á fyrsta stigi og<br />
miðstigi en hér erum við öll að vinna á efsta stigi. Þetta<br />
var meira að segja svona þegar við vorum í æfingarkennslu,<br />
jafnvel þó að það væri tilkynnt að við værum<br />
menntaðir fyrir fyrsta stig og miðstig. Um leið og við<br />
komum á svæðið vorum við sett í að kenna á efsta stigi<br />
vegna skorts á kennurum og ég þurfti að vinna á morgnana,<br />
eftir hádegi og á kvöldin þar sem það var enginn<br />
annar stærðfræðikennari við skólann.“<br />
Þrátt fyrir erfiðleikana telja kennararnir sig vera lykilpersónur<br />
í því að brúa bilið milli þéttbýlis og dreifbýlis,<br />
auk þess að vera frumkvöðlar í samfélaginu og<br />
fyrirmyndir unga fólksins í þorpunum. Alls vinna 44%<br />
kennaranna, sem tóku þátt í rannsókninni, við einhvers<br />
konar þróunarstörf fyrir utan hið almenna skólastarf.<br />
Lilja D. Kolbeinsdóttir<br />
26
Hinir fátækustu, stúlkur og minnihlutahópar<br />
líða í flestum tilfellum<br />
mest fyrir takmarkaðan aðgang að<br />
formlegri menntun.<br />
Það þarf menntastefnu sem gefur<br />
kennaranum meira gildi og hærri<br />
þjóðfélagsstöðu til að stuðla að<br />
sjálfbærri vinnu og framlagi þeirra<br />
til þróunar.<br />
Sem dæmi um þau þróunarstörf, sem kennararnir fást<br />
við, má nefna: samvinnu kennara í Bailundo við þróunarstofnun<br />
og almenning við að byggja nýjar skólastofur,<br />
salernisaðstöðu og vatnspumpu fyrir grunnskólann, símenntunarnámskeið<br />
fyrir kennara sem voru einangraðir<br />
í afskekktum þorpum í stríðinu, opnun forskóla fyrir<br />
börn flóttamanna til að undirbúa þau fyrir inngöngu í<br />
almenna skóla, íþrótta- og tómstundastörf fyrir unglinga,<br />
verkefni sem stuðlar að upplýsingu og fræðslu um<br />
alnæmi í samvinnu við heilbrigðisráðuneytið og innlenda<br />
hjálparstofnun, götuleikhús þar sem lögð er<br />
áhersla á að skapa umræðu um samfélagsmálefni eins<br />
og friðarsátt, kynjamisrétti, heilbrigðismál og hættur af<br />
völdum jarðsprengja, og bændasamtök til að bæta<br />
landbúnaðarframleiðslu smábænda.<br />
Einn kennarinn í Bailundo lýsti því þannig hvernig<br />
ástandið var þegar hópur fjögurra nýútskrifaðra kennara<br />
kom þangað árið 2000:<br />
„Þegar við komum hingað var ekkert skipulagt<br />
íþróttastarf og við skipulögðum það frá grunni. Við<br />
stofnuðum fótboltafélag og komum af stað miklu<br />
frjálsíþróttastarfi. Við fjórir skipulögðum fundi og héldum<br />
fyrirlestra um alnæmi og fengum fjárstuðning frá<br />
manni hér í bænum. Persónulega fékk ég það tækifæri<br />
að kynna mér menningu og siði svæðisins og tek nú að<br />
mér að kynna sögu staðarins fyrir gesti. Við vinnum líka<br />
mörg störf fyrir ríkið. Fyrstu tvö árin urðum við líka að<br />
standa vörð á nóttunni, sem hermenn, vegna öryggisaðstæðna<br />
í bænum. Vinnudagurinn gat því orðið frekar<br />
langur en nú er þessu lokið og við getum einbeitt okkur<br />
að skólanum og þróunarmálum.“<br />
Þrátt fyrir þær miklu hindranir og erfiðleika sem<br />
kennararnir eiga við að glíma í hlutverki sínu sem þróunarfrömuðir,<br />
kom það fram í rannsókninni að þeir geta<br />
gengt þessu hlutverki að vissum skilyrðum uppfylltum.<br />
Það þarf menntastefnu sem gefur kennaranum meira<br />
gildi og hærri þjóðfélagsstöðu til að stuðla að sjálfbærri<br />
vinnu og framlagi þeirra til þróunar. Fjárfesta þarf í eftirliti<br />
og stuðningi við kennarana, tryggja þarf reglulegar<br />
launagreiðslur (í dag eru laun ekki greidd á réttum<br />
tíma og rýrna því upp í mikilli verðbólgu), sem og<br />
kennslugögn og betri vinnuaðstöðu í skólum. Það að<br />
stuðla að því að kennarar gegni hlutverki sem þróunarfrömuðir<br />
í dreifbýli gerist ekki án fjármagns og skuldbindinga<br />
þar sem kennaramenntun er gerð að hornsteini<br />
menntastefnu landsins. Í landi eins og Angóla er<br />
fjárfesting í mannauði mikilvæg til að stuðla að þeirri<br />
öru þróun sem landið hefur farið á mis við síðastliðna<br />
áratugi.<br />
Höfundur er menntunar- og þróunarfræðingur og hlaut styrk<br />
frá ÞSSÍ til að gera vettvangsrannsókn í Angóla sumarið 2003<br />
Nokkrar heimildir:<br />
• Fredriksson, Irene & Kolbeinsdóttir, Lilja (2003) What Role Can<br />
Teachers Play in Local Reconstruction and Development in Angola?:<br />
Óútgefin MA-ritgerð við University of East Anglia,<br />
Norwich, UK.<br />
• UNESCO (2002) EFA Global Monitoring Report 2002 - Education<br />
For All. Is the World on Track?, hjá: http://portal.unesco.org/education/ev.php?URL_ID=11283&URL_DO=DO<br />
_TOPIC&URL_SECTION=201<br />
• UNESCO (2003) Menntun fyrir alla, hjá:<br />
http://www.unesco.org/education/efa/index.shtml<br />
• Watkins, K. (2000) The Oxfam Education Report, London:<br />
Oxfam Publication.<br />
Hjördís Guðbjörnsdóttir<br />
27
Guðrún Haraldsdóttir<br />
R E F L E C T<br />
Guðrún Haraldsdóttir<br />
FULLORÐINSFRÆÐSLA<br />
OG BARÁTTAN GEGN FÁTÆKT<br />
OG VALDLEYSI<br />
Fyrir tæpum þremur árum hóf Þróunarsamvinnustofnun<br />
Íslands að styðja lestrar- og skriftarnámskeið fyrir<br />
fullorðna við Apaflóa í Malaví. Á námskeiðunum er notuð<br />
aðferðafræði sem bresku félagasamtökin ActionAid<br />
þróuðu fyrir u.þ.b. áratug sem nefnist ,,Regenerated<br />
Freirean Literacy Through Empowering Community<br />
Techniques“ og er skammstöfuð REFLECT. Eins og nafnið<br />
gefur til kynna er nálguninni ætlað að leiða til annars<br />
og meira en þekkingar á lestrar- og skriftartækni.<br />
REFLECT-aðferðafræðin og<br />
Paulo Freire<br />
REFLECT-aðferðin í fullorðinsfræðslu byggist að stórum<br />
hluta á hugmyndum brasilíska kennslufræðingsins Paulos<br />
Freires sem hafði víðtæk áhrif í kennslufræðum á sjöunda<br />
og áttunda áratug síðustu aldar. Að mati Freires er ólæsi<br />
fullorðins fólks ein helsta birtingarmynd efnahagslegs og<br />
félagslegs óréttlætis í heiminum. Samkvæmt kenningum<br />
hans einkennist fátækt og valdleysi af því sem hann kallaði<br />
„menningu þagnarinnar“, þ.e. aðstæðum sem gera<br />
fólki erfitt fyrir að átta sig á orsökum fátæktarinnar og<br />
kúgar það til þagnar og aðgerðarleysis. Freire vildi tengja<br />
lestrar- og skriftarnám fullorðinna við baráttu fyrir félagslegum<br />
breytingum og réttlátari heimi. Hann vildi skilgreina<br />
slíkt nám sem pólitískt ferli þar sem nemendur<br />
þroska vitund sína um að fátækt þeirra og kúgun eru ekki<br />
óbreytanlegar aðstæður heldur tilbúinn veruleiki sem<br />
hægt er að breyta. Til að skapa aðstæður fyrir slíkt ætti<br />
að leggja áherslu á umræður og skoðanaskipti í kennslustundum.<br />
Freire taldi að tilbúnar kennslubækur væru of<br />
leiðandi og í flestum tilfellum algerlega óviðkomandi lífi<br />
nemandans og vildi leggja þær af. Í staðinn lagði hann til<br />
að kennarar noti teikningar eða ljósmyndir úr nánasta<br />
umhverfi nemendanna til að skapa umræður um aðstæður<br />
þeirra og vandamál. Með því móti vildi hann reyna að<br />
gera nemendur virka og skapandi gerendur í námsferlinu.<br />
Að mati Freires mundi sú nálgun viðhalda áhuga<br />
nemendanna betur um leið og hún myndi þroska vitund<br />
þeirra og samstöðu gegn kúgandi öflum.<br />
Árangurinn lét á sér standa<br />
Þó að hugmyndir Paulos Freires hefðu mikil áhrif á sínum<br />
tíma og þættir úr kenningum hans séu nú hluti af viðteknum<br />
kennsluaðferðum virðist raunverulegur árangur í<br />
formi aukins læsis og sjálfsvalds (empowerment) fátæks<br />
fólks í heiminum hafa látið á sér standa. Í skýrslu, sem Alþjóðabankinn<br />
gaf út árið 1994, er því haldið fram að einungis<br />
12,5% þeirra fullorðnu einstaklinga, sem byrja á<br />
28
REFLECT-aðferðin í fullorðinsfræðslu<br />
byggist að stórum<br />
hluta á hugmyndum<br />
brasilíska kennslufræðingsins<br />
Paulos Freires.<br />
Árangur í menntun barna<br />
tengist beint menntun<br />
foreldranna.<br />
REFLECT-aðferðin tengir<br />
kenningar Freires við<br />
aðferðir svokallaðrar<br />
þátttökuþróunar.<br />
Guðrún Haraldsdóttir<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
lestrar- og skriftarnámskeiðum í heiminum, nái tilætluðum<br />
árangri og viðhaldi kunnáttunni að námi loknu. Þessi<br />
takmarkaði árangur leiddi til dvínandi áhuga alþjóðlegra<br />
þróunarsamvinnustofnana á því að styðja slík námskeið í<br />
fátækum löndum heimsins á níunda og tíunda áratugnum<br />
þrátt fyrir mjög útbreitt menntunarleysi fullorðinna í<br />
mörgum þessara landa. Áhugi á menntamálum í kjölfar<br />
ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna „Menntun fyrir alla“ í<br />
Jomtien á Taílandi árið 1990 leiddi á þeim tíma fyrst og<br />
fremst til átaks í menntun barna. Að mati félagasamtakanna<br />
ActionAid tengist hins vegar árangur í menntun<br />
barna beint menntun foreldranna. Samtökin telja mikilvægt<br />
að leggja jafna áherslu á að auka grunnmenntun<br />
fullorðinna og menntun barna og í byrjun tíunda áratugarins<br />
fóru þau að reyna að endurvekja áhuga á fullorðinsfræðslu<br />
sem baráttutæki gegn menntunarleysi og fátækt.<br />
Sérfræðingar innan ActionAid-samtakanna telja að<br />
þrátt fyrir vinsældir og útbreiðslu hinna róttæku kenninga<br />
Freires hafi þær ekki náð að breyta að marki aðferðafræðinni<br />
við lestrar- og skriftarkennslu fullorðinna í<br />
heiminum. Telja þeir að víðast hafi verið haldið áfram að<br />
nota staðlaðar kennslubækur, kennarinn er jafnan áfram<br />
við stjórnvölinn og umræður eða skoðanaskipti eru í lágmarki.<br />
Með öðrum orðum, námið hefur haldið áfram að<br />
vera hið vélræna ferli sem Freire fordæmdi. ActionAidsamtökin<br />
tóku þá stefnu að þróa nýja aðferðafræði og<br />
útkoman var aðferðafræði sem tengir kenningar Freires<br />
við hugmyndir og aðferðir svokallaðra þátttökuþróunar<br />
(participatory development). Eftir ráðstefnu Sameinuðu<br />
þjóðanna í Dakar árið 2000, sem einnig bar yfirskriftina<br />
„Menntun fyrir alla“, virðist áhugi á fullorðinsfræðslu<br />
innan hins alþjóðlega samfélags vera að aukast á ný.<br />
Þátttökuþróun<br />
Flestar aðferðir, sem notaðar eru í tengslun við þátttökuþróun,<br />
byggjast á svokallaðri PRA-aðferðafræði (Participatory<br />
Rural Appraisal) sem þróaðist á áttunda og níunda<br />
áratug síðustu aldar. Þróun þessarar aðferðafræði<br />
var andsvar við þeirri hugmyndafræði sem alþjóðlegt þróunarstarf<br />
eftirstríðsáranna byggðist á, þar sem vestrænar<br />
þróunarsamvinnustofnanir lögðu línurnar um þróun í<br />
hinum fátæku ríkjum heimsins (gjarnan kallað „donordriven<br />
development“ eða „top-down development“).<br />
Grunnhugmynd PRA-aðferðafræðinnar er að gera þeim<br />
sem eiga að njóta góðs af þróunarverkefnum kleift að<br />
taka virkan þátt í ákvarðanatöku, undirbúningi og framkvæmd<br />
þeirra. Þátttökuþróun á að hafa jákvæð áhrif á<br />
sjálfsvald þeirra einstaklinga og samfélaga sem taka þátt<br />
í henni, auka áhuga þeirra á framkvæmdinni (ownership<br />
of development) og stuðla þannig að varanlegri þróun<br />
(sustainable development). Í þátttökuþróun er lögð<br />
áhersla á hið staðbundna samfélag (local community).<br />
Fylgireglan er sú að staðbundin vandamál krefjist staðbundinna<br />
lausna og hið staðbundna samfélag verður<br />
þannig bæði þiggjandi og gerandi í þróunarferlinu. Síðasta<br />
áratuginn hefur orðræða um þátttökuþróun og þróunarverkefni,<br />
sem byggjast að hluta eða öllu leyti á hugmyndafræði<br />
þátttökuþróunar, verið áberandi víða í Afríku,<br />
jafnt hjá stjórnvöldum, rótgrónum, alþjóðlegum þróunarsamvinnustofnunum<br />
og róttækum grasrótarhreyfingum.<br />
Tenging þátttökuþróunar<br />
og fullorðinsfræðslu<br />
Með þróun REFLECT-aðferðafræðinnar var í fyrsta sinn<br />
farið að nota þátttökuaðferð í lestrar- og skriftarnámi<br />
29
Staðbundin vandamál krefjist staðbundinna<br />
lausna og hið staðbundna<br />
samfélag verður þannig bæði þiggjandi<br />
og gerandi í þróunarferlinu.<br />
Við Apaflóa í Malaví styður ÞSSÍ<br />
REFLECT-námskeið í 23 þorpum.<br />
Guðrún Haraldsdóttir<br />
fullorðinna. Með þessari aðferðafræði er nýtt þátttökutækni<br />
frá PRA sem byggist á þeirri hugmynd að sjónsköpun<br />
(visualisation) sé áhrifarík leið til að örva sköpunarkraft<br />
og virkni nemenda í námsferlinu. Hver kennslustund<br />
byrjar á því að nemendur vinna saman að teikningu sem<br />
lýsir einhverju úr nánasta umhverfi þeirra. Þetta getur<br />
verið kort af landsvæði þorpsins, sem sýnir hvernig landareign<br />
skiptist á milli íbúanna, eða dagatal sem sýnir á<br />
hvaða tímum ársins moskítóflugur herja helst á þorpsbúa.<br />
Nemendur teikna þessar myndir í sameiningu á jörðina (á<br />
malar- eða moldarblett) og nota til þess trjágreinar, steinhnullunga<br />
og annað sem þeir finna í umhverfinu. Þegar<br />
teikningin er tilbúin er gerð eftirmynd af henni á stórt<br />
blað sem leiðbeinandinn notar til að hvetja til umræðna,<br />
t.d. um eignarhald á ræktunarlandi eða leiðir til þess að<br />
fækka malaríutilfellum í þorpinu. Leiðbeinandi notar svo<br />
lykilorð, setningar eða tölustafi úr umræðunum við að<br />
leiðbeina nemendunum í hinu eiginlega lestrar-, skriftarog<br />
reikningsnámi. Eina bókin, sem notuð er á REFLECTnámskeiðum,<br />
er handbók leiðbeinandans sem gefur hugmyndir<br />
um skipulag og stjórnun námsins. Engin kennslubók<br />
er notuð heldur eru teikningarnar, sem nemendurnir<br />
gera í sameiningu, auk þeirra orða og tölustafa, sem<br />
ákveðið er að skipti lykilmáli í umræðunum, notuð sem<br />
námsefni. Markmiðið er að nemendurnir sjálfir tengi<br />
námið við það sem mikilvægt er í lífi þeirra en eins og<br />
Freire gera ActionAid-samtökin ráð fyrir því að sú aðferð<br />
viðhaldi betur áhuga nemendanna og flýti jafnvel fyrir<br />
því að þeir læri að lesa og skrifa.<br />
REFLECT-aðferðafræðin snýst ekki bara um að bæta<br />
lestrar- og skriftarnám heldur er ætlast til þess að námsferlið<br />
hvetji til þróunarátaks eða breytinga í samfélaginu<br />
sem byggist á frumkvæði og þátttöku íbúanna sjálfra. Í<br />
stað óhlutbundinna umræðna um fátækt og kúgun, sem<br />
höfundar REFLECT-aðferðafræðinnar telja hafa einkennt<br />
fyrri kennsluaðferðir, byggðar á kenningum Freires, er<br />
með þessari aðferð í upphafi lögð áhersla á umræður um<br />
svokallaðar hagnýtar þarfir nemendanna sem fela ekki<br />
endilega í sér baráttu fyrir víðtækum, félagslegum breytinum.<br />
Þetta getur t.d. verið þörf fyrir að bæta aðgengi að<br />
hreinu drykkjarvatni í þorpinu eða þörf fyrir að bæta<br />
samgöngur til þorpsins. Lykilatriðið er að skilgreiningin á<br />
þessum þörfum eða vandamálum komi frá nemendunum<br />
sjálfum sem í framhaldinu skipuleggja átak til lausnar<br />
vandamálunum. Þetta getur t.d. falið í sér skipulagðan<br />
þrýsting á yfirvöld um að útvega aðgang að hreinu<br />
drykkjarvatni eða skipulagningu á vinnuátaki í þorpinu til<br />
að bæta vegasamgöngur til nærliggjandi svæða. Höfundar<br />
REFLECT-aðferðafræðinnar gera ráð fyrir því að slíkar<br />
umræður og hópvinna hvetji til skapandi hugsunar og<br />
aukins sjálfsvalds sem með tímanum gæti leitt til breytinga<br />
á valdatengslum og formgerð samfélagsins. Þannig<br />
gæti umræða um aðgang að hreinu drykkjarvatni leitt til<br />
aukinnar vitundar um verkaskiptingu kynjanna eða<br />
vinnuálag kvenna í samfélaginu en í Afríku eru konur<br />
gjarnan ábyrgar fyrir að sjá heimilunum fyrir drykkjarvatni,<br />
og umræður um vegasamgöngur gætu leitt til vitundarvakningar<br />
um óréttláta úthlutun ríkisfjárlaga. Með<br />
öðrum orðum er markmið framangreindar aðferðafræði<br />
að mæta námsþörfum einstaklinganna sem taka þátt í<br />
lestrar- og skriftarnámskeiðunum en einnig þörfum samfélagsins<br />
í heild.<br />
Fullorðinsfræðsla við Apaflóa<br />
REFLECT-aðferðafræðin við fullorðinsfræðslu er nú<br />
notuð víða um heim, m.a. í nokkrum Afríkuríkjum. Fyrstu<br />
REFLECT-námskeiðin byrjuðu í Malaví árið 1998 og er því<br />
ekki komin löng reynsla á framkvæmd REFLECT-aðferðafræðinnar<br />
í malavísku umhverfi. Nýlega stofnuðu félagasamtök<br />
og stofnanir, sem halda þessi námskeið, svokallað<br />
REFLECT-ráð (Malawi REFLECT Forum) sem mun hafa það<br />
hlutverk að samhæfa nám af þessu tagi í landinu og sjá<br />
um þjálfun fólks sem skipuleggur námskeið og undirbúning<br />
leiðbeinenda. Á stofnfundi ráðsins var starfsmaður<br />
Elín R. Sigurðardóttir<br />
30
Elín R. Sigurðardóttir<br />
Frá Apaflóahéraði.<br />
Þróunarsamvinnustofnunar Íslands (ÞSSÍ), Fred Chizule,<br />
kosinn formaður þess til tveggja ára. Mikilvægasta verkefni<br />
ráðsins til að byrja með verður að þróa samhæfðar<br />
aðferðir til að meta árangur REFLECT-námskeiðanna sem<br />
haldin eru í landinu en hingað til hefur hvert verkefni fyrir<br />
sig notað sínar eigin aðferðir.<br />
Við Apaflóa í Malaví styður ÞSSÍ REFLECT-námskeið í<br />
23 þorpum. Námskeiðin eru hluti af skipulagðri fullorðinsfræðslu<br />
malavíska ríkisins og er starfsfólk verkefnisins<br />
að mestu malavískir ríkisstarfsmenn, auk sjálfboðaliða<br />
úr þorpunum sem starfa sem leiðbeinendur á námskeiðunum.<br />
Stuðningur ÞSSÍ felst fyrst og fremst í stjórnsýslu<br />
og fjárhagslegum stuðningi við verkefnið, en mikill tími<br />
hefur farið í þjálfun leiðbeinenda og starfsfólks þau tvö<br />
ár sem verkefnið hefur verið rekið. Auk þeirrar þjálfunar<br />
hefur ÞSSÍ fjármagnað útgáfu á léttu lesefni fyrir<br />
nemendur, látið útbúa handbók fyrir leiðbeinendurna<br />
og í ágúst 2003 var til reynslu komið á barnagæslu fyrir<br />
börn nemenda í þremur þorpanna. Skipulagning barnagæslu<br />
samhliða fullorðinsfræðslunámi er nýlunda í<br />
Malaví en vonast er til þess að hægt verði að koma á<br />
barnagæslu samhliða námskeiðunum í öllum þorpunum<br />
á næstu tveimur árum.<br />
Ágætlega hefur gengið að reka REFLECT-námskeiðin<br />
við Apaflóa. Meðalþátttaka í námskeiðunum er tæplega<br />
þrjátíu nemendur og hafa leiðbeinendur námskeiðanna<br />
sýnt mikinn áhuga og tryggð við verkefnið. En REFLECTaðferðafræðin<br />
við fullorðinsfræðslu er margþætt nálgun<br />
og gera má ráð fyrir því að það taki tíma að þróa vissa<br />
hluta námskeiðanna. Það hefur t.d. vafist fyrir leiðbeinendum<br />
námskeiðanna við Apaflóa að fá nemendur til að<br />
verða virkir þátttakendur í náminu, en slík nálgun er róttæk<br />
breyting frá viðteknum kennsluháttum og rótgrónum<br />
samskiptamáta í landinu. Einnig er heldur ólíklegt að<br />
leiðbeinendurnir eigi auðvelt með að koma á umræðum<br />
um samfélagslegar eða pólitískar breytingar við nemendur<br />
í landi sem er enn stutt á veg komið við að losa sig<br />
undan einræðisstjórn og kúgun. Hins vegar hafa þátttakendur<br />
í REFLECT-námskeiðunum í flestum þorpunum<br />
þegar staðið fyrir ýmiss konar hópvinnu í þeim tilgangi<br />
að bæta eða breyta einhverju sem betur má fara í þorpinu<br />
þeirra. Einn hópur stóð fyrir átaki til að bæta veginn<br />
til þorpsins, annar hópur byggði skýli fyrir farþega almenningsfarartækja<br />
sem koma til þorpsins, og margir<br />
hópar hafa ræktað grænmeti sem þeir selja og nota<br />
ágóðann til að styrkja þá sem tilheyra hópnum eða aðra<br />
í þorpinu. REFLECT-námskeiðin við Apaflóa hafa þannig<br />
orðið til þess að tengja hina eiginlegu lestrar- og skriftarkennslu<br />
ýmsum minni háttar umbótum í þorpunum.<br />
Hvort það starf eða námið sjálft hvetji til einhverra samfélagslegra<br />
breytinga innan þorpanna eða utan þeirra í<br />
framtíðinni er erfitt að segja til um.<br />
Höfundur starfaði sem verkefnisstjóri félagslegra verkefna ÞSSÍ<br />
í Malaví 2001-<strong>2004</strong>.<br />
Heimildir:<br />
• Abadzi, H. (1994) What We Know About Acquisition of Adult<br />
Literacy – Is there Hope? Washington DC: The World Bank<br />
Discussion Paper 245.<br />
• Archer, D. & S. Cottingham (1996) The REFLECT Mother Manual:<br />
A New Approach to Literacy. London: Action Aid.<br />
• Chambers, R. (1994) Participatory Rural Appraisal (PRA): Challenges,<br />
Potentials and Paradigm. World Development 22 (10):<br />
1437-54.<br />
• Englund, H. (ritstj.) (2001) A Democracy of Chameleons: Politics<br />
and Culture in the New Malawi. Uppsala: Nordiska Afrikainstitutet.<br />
• Government of Malawi (2003) CONFINTEA Mid-term Review<br />
Meeting 9th to 12th September, 2003, Bangkok, Thailand.<br />
Malawi Report. Lilongwe: Ministry of Gender, Youth, and<br />
Community Services.<br />
• Green, M. (2000) Participatory Development and the Appropriation<br />
of Agency in Southern Tanzania. Critique of Anthropology<br />
20(1): 67-89.<br />
• Lauglo, J. (2001) Engaging with Adults: The Case for Increased<br />
Support to Adult Basic Education in Sub-Saharan Africa. Washington<br />
DC: The World Bank.<br />
31
Guðný Helgadóttir<br />
MENNTUN FYRIR ALLA<br />
Forgangsverkefni UNESCO<br />
á sviði menntamála<br />
Í byrjun 21. aldar er fimmta hvert barn á aldrinum 6-11<br />
ára í þróunarríkjunum ekki í skóla eða rúmlega 100 milljónir<br />
barna og um 60% þeirra eru stúlkur. Um 860 milljónir<br />
jarðarbúa eru ólæsir og um 70% þeirra búa í níu fjölmennustu<br />
ríkjum heims: Bangladess, Brasilíu, Kína, Egyptalandi,<br />
Indónesíu, Mexíkó, Nígeríu og Pakistan. Þetta<br />
eru nokkrar staðreyndir um uggvænlega stöðu mála.<br />
Mennta- og menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna<br />
(UNESCO) hefur sett menntun fyrir alla á oddinn sem<br />
aðalverkefni stofnunarinnar á sviði menntamála. Á árinu<br />
1990 var haldin alheimsráðstefna í Jomtien í Taílandi og<br />
varð hún til þess að koma menntamálum framar á forgangslistann<br />
í þróunaraðstoð. Síðan hefur orðið raunverulegur<br />
árangur: á hverju ári hefur börnum, sem sækja skóla,<br />
fjölgað um 10 milljónir og læsi á meðal fullorðinna hefur<br />
aukist í 85% hjá körlum og 74 % hjá konum. En betur má<br />
ef duga skal.<br />
Tíu árum síðar eða á árinu 2000 boðaði UNESCO aftur<br />
til alþjóðaráðstefnu og að þessu sinni í Dakar í Senegal.<br />
Ráðstefnan samþykkti sex markmið, svokölluð Dakarmarkmið,<br />
sem eru:<br />
1. Að efla og bæta leik- og forskólanám, sérstaklega fyrir<br />
þau börn sem verst eru sett.<br />
2. Að tryggja fyrir árið 2015 að öll börn, sérstaklega stúlkur,<br />
börn í erfiðum aðstæðum og úr minnihlutahópum,<br />
njóti ókeypis, góðs gunnskólanáms.<br />
3. Að efla lífsleikni ungra og aldinna.<br />
4. Að auka læsi um helming, sérstaklega á meðal kvenna,<br />
fyrir árið 2015, og bæta aðgengi fullorðinna að námi.<br />
5. Að draga úr kynjamismun í grunn- og framhaldsskólum<br />
fyrir árið 2005 og ná jafnrétti kynjanna til náms fyrir<br />
árið 2015.<br />
6. Að efla gæði menntunar.<br />
Meginábyrgðin á því að ná þessum markmiðum hvílir á<br />
stjórnvöldum í hverju landi, en þróunaraðstoð einstakra<br />
landa og fjölþjóðlegra stofnana, s.s. Þróunarstofnunar<br />
Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðabankans, Barnahjálpar<br />
Sameinuðu þjóðanna og UNESCO, leggur löndunum lið.<br />
Allir verða að leggjast á eitt ef unnt á að vera að ná þessum<br />
markmiðum fyrir tilskilinn tíma.<br />
Á síðasta ári áttu öll aðildarlönd UNESCO að leggja fram<br />
landsáætlun um það hvernig ætlunin væri að ná Dakarmarkmiðunum.<br />
Menntamálaráðuneytið hafði forystu um<br />
að vinna slíka áætlun í samstarfi við fjölmargar stofnanir<br />
og samtök. Ísland var meðal fyrstu landa til að skila áætluninni<br />
en hún var afhent stofnuninni í ársbyrjun 2002.<br />
Í Dakar var UNESCO falin forysta og hefur aðalframkvæmdastjóri<br />
stofnunarinnar boðað árlega til fundar með<br />
háttsettum aðilum til að styrkja pólitískan vilja til að takast<br />
á við verkefnið og til að ýta undir að nægjanlegu fé verði<br />
varið til verkefnisins. Samkvæmt upplýsingum á heimasíðu<br />
Leikskólabörn í Lüderitz í Namibíu.<br />
stofnunarinnar er talið að auka þurfi árlega framlag til<br />
menntamála í heiminum um 8-15 milljarða Bandaríkjadala<br />
til að ná því marki að öll börn njóti grunnskólanáms árið<br />
2015. Má þess geta að þessi upphæð er minni en 2% af árlegum<br />
hernaðarútgjöldum ríkja heims.<br />
Undirstofnanir UNESCO á sviði menntamála: Menntamálastofnunin<br />
í Hamborg (UIE), sem einkum vinnur að<br />
fullorðinsfræðslu, Alþjóðamenntamálastofnunin í Genf<br />
(IBE) sem stendur fyrir alþjóðaráðstefnum um ákveðna<br />
þætti menntamála annað hvert ár, og Alþjóðastofnunin<br />
um menntamálaáætlanir í París (IIEP), sem menntar fólk úr<br />
stjórnsýslu landanna á sviði menntamála, styðja aðildarlönd<br />
stofnunarinnar hver á sínu sviði til að treysta undirstöðurnar.<br />
Parísarstofnunin (IIEP) býður upp á vetrarlangt<br />
nám fyrir starfsmenn í menntamálageira landanna. Liður í<br />
náminu er vettvangsheimsókn og kom námshópur í slíka<br />
ferð til Íslands vorið 1998. Þessi stofnun heldur líka ýmis<br />
styttri námskeið í aðildarlöndunum og hún vinnur einnig<br />
að verkefnum til að sporna við útbreiðslu alnæmis sem<br />
hefur verið mannskætt í þróunarríkjunum. Í dag standa<br />
mörg lönd frammi fyrir gífurlegum kennaraskorti vegna<br />
dauðsfalla af völdum alnæmis.<br />
Til að fylgjast með því hvernig gengur að ná Dakarmarkmiðunum,<br />
gefur UNESCO út tölfræðilegar upplýsingar<br />
um stöðu mála. Fyrsta skýrslan kom út á árinu 2002:<br />
,,Education for All - Is the World on Track?“ og í nóvember<br />
2003 kom út önnur skýrslan: ,,The Leap to Equality“. Samkvæmt<br />
seinni skýrslunni eiga mörg lönd langt í land með<br />
að ná því markmiði að árið 2005 hafi bæði kynin jafnan<br />
rétt til skólagöngu. Annað áhugavert í skýrslunni er að<br />
mörg lönd, þar á meðal Danmörk, Ísland og Svíþjóð, muni<br />
ekki ná jafnvægi í skólagöngu beggja kynja á framhaldsskólastigi<br />
árið 2015. Skýringin á því er meira brottfall hjá<br />
strákum en stúlkum úr framhaldsskólum. Einnig kemur<br />
fram í skýrslunni að framlag á vegum alþjóðastofnana og<br />
þróunarsamvinnustofnana hefur lækkað að raunvirði á<br />
síðustu árum. Þetta er í mótsögn við þá umræðu og þá<br />
áherslu sem fylgdi í kjölfar Dakar-yfirlýsingarinnar.<br />
Eins og fram kemur af framangreindu þá eiga þjóðir<br />
heims langt í land með að ná því markmiði að allir njóti<br />
einhverrjar skólagöngu árið 2015 og að unninn verði<br />
bugur á ólæsi. Sameinuðu þjóðirnar hafa ákveðið að<br />
helga áratuginn 2003-2013 baráttunni fyrir læsi. Vonandi<br />
tekst UNESCO og alþjóðasamfélaginu í heild sinni<br />
að veita þá aðstoð og það aðhald sem nauðsynlegt er til<br />
að málin þokist eitthvað að settu marki.<br />
Höfundur starfar hjá fastanefnd Íslands hjá UNESCO<br />
í sendiráði Íslands í París.<br />
Gísli Pálsson<br />
32