SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
jarðeigenda þar sem möguleiki var til beitarafnota og sums staðar allt að jökulrönd. Byggist það á<br />
því að engar heimildir sé að finna um að almenningar hafi verið í sýslunni en þeir voru sameiginlegt<br />
afnotaland fjórðungsmanna og síðan þjóðarinnar. Jöklarnir hafi aldrei talist til eiginlegra<br />
almenninga þar sem þeir voru ekki nytjaland. Jöklarnir hafi hins vegar flokkast með öræfum og<br />
verið einskismanns land en eftir lögtöku þjóðlendulaga verði að gera kröfu til þess að þeir teljist<br />
þjóðlenda.<br />
Um eignarréttarlegan mun á eignarlöndum, afréttum og almenningum er vísað til dómafordæma.<br />
Einkum er vísað til fyrra málsins um Landmannaafrétt, H 1955 108. Sá dómur styðji fullyrðinguna<br />
um að nám þurfi til frumstofnunar eignarréttar. Dómurinn leiði enn fremur af sér þá réttarreglu í<br />
formi dómafordæmis að notkun lands til sumarbeitar fyrir búpening og annarrar takmarkaðrar<br />
notkunar leiði ekki til þess að afnotahafi eignist beinan eignarrétt að landinu. Í þessu sambandi eigi<br />
ekki að skipta máli hvort land sé almenningur, lögafréttur (afréttarland sem tilheyrir tveimur eða<br />
fleiri jörðum) eða bara annað land sem notað sé einungis til sumarbeitar án þess að hafa verið<br />
numið. Það eigi heldur ekki að skipta máli hvort slíkt land hafi sérstakt landamerkjabréf eða sé<br />
einhliða innlimað í landlýsingu jarðar með landamerkjabréfi. Ritun og þinglýsing landamerkjabréfs<br />
hafi aldrei að íslenskum lögum stofnað til beins eignarréttar að landi. Einungis námið sjálft hafi<br />
verið löglegt til loka landnámsaldar en þá hafi rétturinn til þess verið afnuminn með lögum.<br />
Þá er vísað til fyrirkomulags hvað þetta varðar í Noregi og Norður-Ameríku. Þar sé land sem<br />
ekki er undirorpið beinum eignarrétti talið eign krúnunnar. Jafnframt er vísað til fyrirkomulags um<br />
hið sama á Grænlandi. Við endalok norrænnar byggðar þar í landi sé beinn eignarréttur að land talinn<br />
hafa fallið niður. Landstjórnin sé nú talin eigandi alls lands og úthluti einstaklingum og lögaðilum<br />
land til afnota.<br />
Hér á landi hafi konungsvald ekki komið til fyrr en 1262 og eftir það hafi konungur eignast<br />
jarðir en ekki landið. Með Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, H 1981 1584, hafi<br />
verið skorið úr um það að við stofnun allsherjarríkis 930 hafi ónumið land ekki orðið eign þess<br />
heldur haldið áfram að vera eigendalaust. Á einveldistíma hafi konungur Danmerkur og Íslands, á<br />
grundvelli nýbýlatilskipunar, haft vald til að ráðstafa eigandalausu landi og landi sem tilheyrði<br />
öðrum á grundvelli afnotaréttar. Vald þetta hafi grundvallast á löggjafarvaldinu en ekki verið litið<br />
svo á að konungur ætti land utan eignarlanda. Þetta vald kvað Hæstiréttur vera hjá Alþingi eftir að<br />
eignarréttartilkalli ríkisins til Landmannaafréttar var hafnað. Með þjóðlendulögunum hafi Alþingi<br />
svo nýtt þennan rétt til löggjafar.<br />
Tekið er fram að örðugt sé að greina nákvæmlega mörkin á milli eignarlanda og þjóðlendna. Í<br />
upphafi virðist ekki hafa skipt máli að skilgreina þessi mörk. Megináherslan hafi þannig verið lögð<br />
á að greina mörk landnáma innbyrðis. Við það hafi glögg kennileiti, eins og stórar ár, verið notuð.<br />
Í nútímanum verði því að ráða í eyðurnar. Í megindráttum virðist landnám einungis hafa náð til<br />
láglendis en þó hafi ekki allt láglendi verið numið því almenningar voru bæði til hið efra og hið<br />
ytra. Mjög erfitt sé að gefa sér að hálendi eða fjöll hafi verið numin þar sem skráðar landnámsreglur<br />
beri með sér að slíkt hafi verið vandkvæðum bundið. Þó sé líklegt að helgun lands hafi náð svo<br />
langt að tekið væri með það land sem nýta mátti á heilsársgrundvelli og gat þannig verið hluti af<br />
jörð.<br />
Þá er á því byggt að eignarréttur sé ekki eilífur þó til hans hafi stofnast. Talið sé að hann geti<br />
fallið niður ef hann verður að engu eða ef hann framselst ekki með löggerningum, erfðum eða<br />
hefðarhaldi. Þannig sé beinn eignaréttur að heimalandi jarðar talinn geta fallið niður með tímanum<br />
ef hann framselst ekki en eigendur aðliggjandi jarða taki að nýta þar beit fyrir búfé eingöngu. Með<br />
beitarnotunum eingöngu eru skilyrði hefðarréttar ekki uppfyllt. Um þetta sé Geitlandsdómur<br />
Hæstaréttar skólabókardæmi. Í þessu sambandi er jafnframt bent á ákvæði Nýbýlatilskipunarinnar<br />
frá 1776 og 1. mgr. 55. gr. erfðalaga, nr. 8/1962, sbr. 1. gr. laga um ráðstöfun erfðafjárskatts og<br />
erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, nr. 12/1952.<br />
77