SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
fest síðar sama ár í lögréttu á Þingvöllum. 1 Eftir þetta virðist það hafa haldist óátalið að Skálholtskirkja<br />
ætti allan stærri viðarreka en 6 álnir og að allur minni reki heyrði til eiganda Breiðármerkur,<br />
einnig eftir að sú jörð fór í eyði. 2<br />
Árið 1670 keypti Brynjólfur biskup Sveinsson af Bjarna Eiríkssyni lögréttumanni þriðjung í<br />
Kaldárholti í Holtum og hálft annað hundrað í jörðinni Breiðármörk sem var fjórðungur allrar<br />
jarðarinnar. Með þessum fjórðungi fylgdi svo mikið „ur viðrekafioru, sem þeim fjörðungi mä<br />
fylgia í vi alna triam og þaðann af minnum, effter þuí sem Biskupinn Ögmundur hafðe selldt<br />
Ásgrími Ásgrímssyni Anno 1525“. 3<br />
Í jarðabók frá 1686 er Breiðármörk talin 6 hundruð og 160 álnir að dýrleika. Jörðin var þá<br />
konungseign að hálfu, en hinn helmingurinn var í einkaeigu. Árið 1697 var jörðin metin á 6 hundruð.<br />
4 Litlu síðar fór hún í eyði.<br />
Í skrá Ísleifs Einarssonar sýslumanns frá 1712 yfir eyðijarðir í Öræfum er greint frá því að á<br />
Breiðármörk hafi verið búið fyrir 14 árum en nú sé hún af „fyrir jökli, vatni og grjóti“. 5 Í Jarðabók<br />
Ísleifs Einarssonar 1709 er tekið fram að Breiðármörk sé kóngseign að hálfu en hálf bóndaeign.<br />
Síðan er bætt við: „Skóg lítilfjörlegan á jörðin eður hefur átt í Breiðármerkurmúla, hvör nú er<br />
umgirtur af jöklum. Reka á jörðin fyrir sínu landi.“ 6<br />
Eins og að framan greinir átti konungur helming Breiðármerkur árið 1686. Í Jarðabók 1760 er<br />
Breiðármörk talin hluti af svonefndu „Hengigóssi“. Nafnið var þannig til komið að árið 1646<br />
dæmdi lögrétta helming af eignum Ásgríms Sigurðssonar á Hofi til konungs eftir að Ásgrímur hafði<br />
fundist hengdur heima á bæ sínum. Hinn helmingurinn féll til erfingja hans. 7 Ásgrímur mun hafa<br />
átt Breiðármörk, en nú eignaðist konungur helming jarðarinnar. Hinn helmingurinn hefur þá verið<br />
áfram í eigu erfingja Ásgríms á Hofi. Auk Breiðármerkur voru í Hengigóssinu 3 ½ hundrað í Hofi<br />
(nefnt kóngspartur), sandflæmi vestan undir Ingólfshöfða sem nefndist Kóngsalda og Kóngsvík<br />
framan undir henni. 8<br />
Í jarðamati 1804-1805 er athugasemd á þá leið að af hinum mörgu eyðijörðum og hjáleigum í<br />
þingsókninni séu aðeins tvær sem nýtilegar geti talist. Önnur þeirra sé Fjall sem heyri til Hofskirkju<br />
en hin Breiðármörk. Helmingur Breiðármerkur var þá sem fyrr í eigu konungs en hinn hlutinn var<br />
eign „selveyer“ Gísla Halldórssonar. 9 Í þessari sömu heimild kemur einnig fram að eignarhluti<br />
konungs í Hofi var lagður til prestinum í Sandfelli og reyndar mun hann hafa fengið Hengigóssið<br />
allt ásamt Skaftafelli til búdrýginda. Árið 1806 gaf konungur út heimild til að selja Skaftafell eftir<br />
að presturinn í Sandfelli var fluttur brott. 10 Hengigóssið var þó ekki selt fyrr en 1836, að undanskilinni<br />
Kóngsvíkurfjöru, og mun hálf Breiðármörk (eignarhluti konungs) þá einnig hafa verið<br />
seld. 11 Ekki liggur fyrir hver keypti þennan hluta Breiðármerkur enda varð jörðin og fjaran síðar á<br />
öldinni deiluefni milli Hofsmanna og Fellsmanna í Suðursveit. Hofsmenn reyndu að tryggja sér<br />
eignarréttinn að jörðinni í lögfestu 7. apríl 1851 en þar segir m.a.:<br />
11 Skjöl nr. 2 (28) og 4 (63).<br />
12 Sbr. skjal nr. 2 (30): Álit Vilhjálms Finsens, land- og bæjarfógeta, til séra Þorsteins Einarssonar, 6. september 1858.<br />
13 Skjal nr. 3 (4).<br />
14 Björn Lárusson 1967, s. 333.<br />
15 Jón Þorkelsson 1918-1920, s. 49. Þar á einnig að hafa verið „Kárahella“, á leiði Kára Sölmundarsonar.<br />
16 Jarðabók Árna og Páls 13, s. 434.<br />
17 Alþingisbækur Íslands. 6. b. Reykjavík 1933-1940. S. 169-171. Skrá um skjöl og bækur í Landsskjalasafninu í Reykjavík.<br />
3. b. Reykjavík 1910. S. XXV.<br />
18 Sbr. Rentukammerskjöl O1. Jordebog over hans kongl. maj. jordegods i Island å 1760, s. 336. Sigurður Björnsson 1979,<br />
s. 102. Flatey syðri í Mýrnakálki mun einnig hafa tilheyrt Hengigóssinu (sbr. Jarðabók Árna og Páls 13, s. 429).<br />
19 Skjal nr. 2 (44).<br />
10 Skjal nr. 4 (66).<br />
11 Sbr. Jarðatal 1847, s. 435, 447. Ennfr. skjal nr. 4 (68): Úrskurður yfirvalda um sölu á reka á Kóngsvíkurfjöru, 1853 og 1854.<br />
67