SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
um um sumartíma, á milli krossmessna. Síðan er bætt við: „Verður aldrei brúkað fyrir jöklum.“ 1<br />
Þetta ítak var sennilega ævagamalt, frá þeim tíma þegar jöklar voru minni að vexti, og hefur átt að<br />
jafnast á við „tolf trogs¹dla h¹gg“ í Skaftafellsskógi sem kirkjan í Möðrudal á Fjalli átti. 2 Þetta ítak<br />
kirkjunnar virðist hafa verið enn í fullu gildi þegar máldagi Gísla biskups Jónssonar var gerður um 1570. 3<br />
Skaftafell komst í einkaeigu árið 1836 þegar jörðin var seld Guðnýju Þorsteinsdóttur. 4 Í Jarðatali<br />
Johnsens 1847 er jörðin sögð 12 hundruð að dýrleika en 12,2 hundruð samkvæmt Nýrri jarðabók<br />
1861. Þrjár fjörur voru þá metnar sérstaklega: Breiðumerkurfjara 0,7 hundruð, Salthöfðafjara 1,9<br />
hundruð og Kóngsvíkurfjara 1,5 hundruð. 5<br />
Landamerkjabréf Skaftafells í Hofshreppi er ódagsett en það var lesið á manntalsþingi að Hofi<br />
5. maí 1890. Undir það rita eigendur og umráðamenn Skaftafells, umráðamaður Núpsstaðar og eigendur<br />
Svínafells:<br />
Milli 6 Skaptafells og Svínafells eru landamerki á Freysnesi úr stórum steini framan undir jöklinum og<br />
í stein ofan við veginn og þaðan í vörðu fram í Nesinu. Móti jörðunni Núpstað á Skaptafell land svo<br />
langt vestur að Súlnatindar beri hver í annan.<br />
Fjörumörk að austan: Svarthamranef vestan í Hafrafelli beri í lækjarfarveg í kletti, sem skagar lengst<br />
ofan í skriðu niður af Skarðatindi.<br />
Fjörumörk að vestan: Básarákanef beri í hæsta sker á Austurskorabrún.<br />
Jörðin á land allt milli fjalls og fjöru. 7<br />
Í landamerkjabréfinu er tekið fram að jörðin Skaftafell eigi land milli fjalls og fjöru og þá væntanlega<br />
drjúgan hluta Skeiðarársands. Talið er víst að á fyrstu öldum Íslandsbyggðar hafi víða verið<br />
gróið land þar sem nú er sandauðn og Lómagnúpssandur, sem svo var nefndur, til muna minni en<br />
það svæði sem frá 16. öld hefur verið kallað Skeiðarársandur. 8 Jafnvel voru sagnir um að einhvern<br />
tíma í fyrndinni hefðu verið 15 og allt upp í 18 bæir á Skeiðarársandi (eða á því svæði þar sem síðar<br />
varð sandauðn). 9 Hér kann að vera að munnmælum slái saman við sagnir um byggðina í Litla-<br />
Héraði fyrir gos Öræfajökuls 1362. 10 Þegar landamerkjabréfið var gert í lok 19. aldar var lítið um<br />
annan gróður á sandinum en melgresi sem þá hafði lengi verið slegið og nýtt til manneldis. 11 Aðrar<br />
11 Jarðabók Árna og Páls 13, s. 438.<br />
12 Íslenskt fornbréfasafn. 12. b. Reykjavík 1923-1932. S. 38 (úr máldaga frá 1408).<br />
13 Íslenskt fornbréfasafn 15, s. 674. Sbr. Ferðabók Sveins Pálssonar. Dagbækur og ritgerðir 1791-1797. 1. b. Reykjavík<br />
1983. S. 300. Þetta minnir á að Vatnajökull var lengst af kallaður Klofajökull (Sbr. Hjörleifur Guttormsson 1993, s. 109).<br />
14 Byggðasaga Austur-Skaftafellssýslu 3, s. 84. Sbr. Jarðatal á Íslandi, með brauðalýsingum, fólkstölu í hreppum og prestaköllum,<br />
ágripi úr búnaðartöflum 1835-1845, og skýrslum um sölu þjóðjarða á landinu. Gefið út af J. Johnsen. Kaupmannahöfn<br />
1847. S. 435.<br />
15 Ný jarðabók fyrir Ísland, samin eptir tilskipun 27. maímánaðar 1848 og allramildilegast staðfest með tilskipun 1. aprílmánaðar<br />
1861. Kaupmannahöfn. S. 6. Kóngsvík hafði áður verið hluti af svonefndu Hengigóssi (sbr. Sigurður Björnsson,<br />
1979: „Öræfasveit.“ Árbók Ferðafélags Íslands. S. 102).<br />
16 Fremst á milli lína er ritað: Að austan.<br />
17 Skjal nr. 2 (2).<br />
18 Hjörleifur Guttormsson 1993, s. 39. Sbr. einnig skjal nr. 24.<br />
19 Jón Þorkelsson 1918-1920, s. 51.<br />
10 Hjörleifur Guttormsson og Oddur Sigurðsson, 1997: Leyndardómar Vatnajökuls. Víðerni, fjöll og byggðir. Stórbrotin<br />
náttúra, eldgos og jökulhlaup. Reykjavík. S. 150. Þórður Tómasson, 1980: Skaftafell. Þættir úr sögu ættarseturs og<br />
atvinnuhátta. Reykjavík. S. 26.<br />
11 Sbr. Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi árin 1752-1757. 2. b. Reykjavík 1943.<br />
S. 154-155.<br />
45