SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
höfðamýrar“, friðlýst skv. auglýsingu nr. 249/1977 og „Ingólfshöfði“, skv. auglýsingu nr. 388/1978.<br />
Þessi landsvæði eru háð sérstökum eignarréttarlegum takmörkunum samkvæmt lögum um náttúruvernd,<br />
nr. 44/1999.<br />
6. SAGA JARÐA OG AFRÉTTARNOTA<br />
Hér verður í fyrstu greint frá elstu ritheimildum um landnám á því svæði sem til meðferðar er og<br />
síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á þeim jörðum<br />
sem tilgreindar eru í málinu. Að lokum verður á sama hátt gerð grein fyrir sögu afréttarnota frá öndverðu<br />
til þessa dags.<br />
6.1. Landnám<br />
Í Landnámabók er getið nokkurra manna sem námu land og settust að á því svæði sem síðar var<br />
nefnt Öræfi. Hrollaugur, sonur Rögnvaldar jarls á Mæri í Noregi, fór til Íslands með ráði Haralds<br />
konungs hárfagra Hálfdanarsonar og hafði með sér konu sína og syni:<br />
Hann kom austr at Horni ok skaut þar fyrir borð Ändvegissúlum sínum, ok bar þær á land í Hornafirði,<br />
en hann rak undan ok vestr fyrir land; fekk hann þá útivist harða ok vatnfátt. Þeir tóku land vestr í<br />
Leiruvági á Nesjum; var hann þar enn fyrsta vetr. Þá frá hann til Ändugissúlna sinna ok fór austr þannveg;<br />
var hann annan vetr undir Ingólfsfelli. Síðan fór hann austr í HornafjÄrð ok nam land austan frá<br />
Horni til Kvíár ok bjó fyrst undir Skarðsbrekku 1 í Hornafirði, en síðan á Breiðabólstað í Fellshverfi.<br />
Þá hafði ‹hann› lógat þeim lÄndum, er norðr váru frá BorgarhÄfn, en hann átti til dauðadags þau lÄnd,<br />
er suðr váru frá Heggsgerðismúla. 2<br />
Haraldur Matthíasson segir um landnám Hrollaugs að það hafi verið afar stórt, einkum feiknalangt,<br />
um 80 km austan frá Vestra-Horni og út að Kvíá, austarlega í Öræfum. 3 Hrollaugur seldi síðan<br />
hluta af landnámi sínu en Þórði illuga Eyvindarsyni gaf hann „land milli JÄkulsár ok Kvíár“. 4<br />
Þórður illugi bjó „undir Felli við Breiðá“ og hefur löngum verið talið að þar sé átt við bæinn Fjall<br />
framan undir Breiðamerkurfjalli en hann var kominn í eyði töluvert áður en bæjarrústirnar fóru<br />
undir jökul um 1700. 5 Sigurður Björnsson getur sér til um að landnámsbærinn hafi eins vel getað<br />
verið Breiðá sem síðar var nefnd Breiðármörk. Þar var snemma stórbýli og mun svo hafa haldist<br />
fram yfir 1600. 6<br />
Í Sturlubók og Hauksbók Landnámu er maður nefndur Ásbjörn Heyjangurs-Bjarnason. Hann andaðist<br />
í hafi á leið til Íslands en Þorgerður, kona hans, og synir námu hér land. Síðan segir í Hauksbók:<br />
En þat var mælt, at kona skyldi eigi víðara nema land en leiða mætti kvígu tvævetra várlangan dag<br />
sólsetra ‹í› millim, hálfstalit 7 naut ok haft vel. Því leiddi Þorgerðr kvígu sína undan Tóptafelli skammt<br />
1 Einar Ól. Sveinsson (1948) taldi að átt væri við brekkurnar undir Almannaskarði (Landnám í Skaftafellsþingi. (Skaftfellinga<br />
rit. 2. b.) Reykjavík. S. 71-73).<br />
2 Landnámabók. Íslensk fornrit. 1. b. Jakob Benediktsson gaf út. Reykjavík 1986. S. 317 (Sturlubók og Hauksbók).<br />
3 Haraldur Matthíasson, 1982: Landið og Landnáma. 2. b. Reykjavík. S. 375.<br />
4 Landnámabók 1986, s. 319-320.<br />
5 Jón Þorkelsson, 1918-1920: „Skrá Ísleifs sýslumanns Einarssonar frá 1712 um eyddar jarðir í Öræfum, ásamt skrá Jóns<br />
sýslum. Helgasonar um eyðijarðir 1783 í Lóni, Nesjum og Fellshverfi.“ Blanda. Fróðleikur gamall og nýr. 1. b. Reykjavík.<br />
S. 49. Einar Ól. Sveinsson 1948, s. 81-82.<br />
6 Byggðasaga Austur-Skaftafellssýslu. 3. b. (Sigurður Björnsson Kvískerjum: Öræfi.) Reykjavík 1976. S. 52-53.<br />
7 Þetta orð er talið merkja annaðhvort „hálf-fóðrað á stalli“ eða „ekki fullvaxið“ (sbr. stálpaður) (Landnámabók 1986, s.<br />
321 (7. nmgr.)).<br />
41