SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
118<br />
getur að sjálfsögðu verið land innan jarðar sem ekki verður nýtt til landbúnaðar enda getur setning<br />
merkja hæglega hafa tekið mið af öðrum atriðum. Nýting landsins hefur verið í samræmi við búskaparhætti<br />
og umfang bús á hverjum tíma. Land hverrar jarðar hefur frá öndverðu borið að afmarka<br />
með landamerkjum. Innan merkja jarðar sinnar hefur eigandi almennt séð farið með umráð<br />
og hagnýtingu, gert ráðstafanir með löggerningum, veðsett jörðina og látið hana ganga að erfðum,<br />
á sama hátt og gildir um eignarland yfirleitt. <strong>Óbyggðanefnd</strong> telur hvorki verða ráðið af eldri né<br />
yngri löggjöf að almennt séð hafi verið gert ráð fyrir því að land innan jarðar hafi mismunandi<br />
eignarréttarlega stöðu. Staðhættir, gróðurfar og nýtingarmöguleikar verða ekki taldir hafa úrslitaáhrif<br />
í því sambandi. Einstök dæmi um slíka skiptingu finnast þó og eins kann það í öðrum tilvikum<br />
að valda nokkrum vafa þegar afréttur liggur eða lá sjálfstætt undir einstakar jarðir. Þá kunna að<br />
finnast svæði innan merkja jarða sem kölluð eru afréttur, e.t.v. með vísan til þess að sá hluti hennar<br />
hafi helst verið nýtt til beitar án þess þó að eignarréttarleg staða þess landsvæðis hljóti að vera<br />
önnur. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi<br />
heimildum er eða hefur verið jörð sé beinum eignarrétti háð. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim<br />
sem öðru heldur fram.<br />
<strong>Óbyggðanefnd</strong> telur að tilvist ítaks í fasteign bendi fremur til þess að svæði það, sem ítakið er<br />
á, sé eða hafi einhvern tíman verið eignarland. Þannig hafi réttur yfir viðkomandi landsvæði verið<br />
nauðsynlegur grundvöllur undir stofnun ítaks á því og ítakshafinn öðlast rétt sinn innan marka þess<br />
réttar sem handhafi hinna beinu eignarréttinda átti. Þrátt fyrir þetta kunna að finnast ítök í landsvæðum<br />
sem ekki eru undirorpin beinum eignarrétti nú og ekki unnt að sýna fram á að hafi nokkurn<br />
tíman verið það. Í slíkum tilvikum kann þó að vera um annars konar réttindi að ræða en ítök í hinni<br />
hefðbundnu merkingu hugtaksins.<br />
<strong>Óbyggðanefnd</strong> telur að heimildir bendi ekki til að hér á landi hafi verið að finna afmörkuð landsvæði<br />
inn til landsins sem lotið hafi reglum um almenninga svo óyggjandi sé. Hafi einhvern tímann<br />
svo verið hefur munur á þeim og afréttum orðið lítill eða enginn er tímar liðu fram. Þá er ljóst að<br />
stærstur hluti lands utan einstakra jarða hefur fyrr og síðar verið í afréttarnotum. Samkvæmt þessu<br />
verður ekki talið að hugtakið almenningur hafi mikið sjálfstætt gildi við mat á grunneignarrétti á<br />
landi sem verið hefur í slíkum notum. Það getur hins vegar haft þýðingu við mat á takmörkuðum<br />
eignarréttindum og eins verður ekki útilokað að slík landsvæði finnist.<br />
<strong>Óbyggðanefnd</strong> telur ekki hægt að útiloka að landsvæði, sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum<br />
eru samnotaafréttir, hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti.<br />
Samhengi eignarréttar og sögu liggur hins vegar ekki fyrir. Nýting landsins hefur fyrr og síðar fyrst<br />
og fremst falist í sumarbeit fyrir búfénað. Reglur um afmörkun á afréttum hafa verið mun rýmri en<br />
varðandi jarðir og fyrst og fremst miðast við hagsmuni eigenda aðliggjandi jarða. Þá er ljóst að löggjafinn<br />
hefur ráðstafað eignarréttindum á afréttum til annarra en afréttarhafa og ekki lagt á þá sömu<br />
skyldur og eigendur jarða. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar<br />
o.s.frv. sem eigandi jarðar hefur um aldir verið talinn fara með hefur einungis verið um að ræða<br />
heimildir til takmarkaðrar nýtingar sem snemma urðu lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla<br />
er ljóst að beinn eignarréttur verður ekki byggður á slíkum notum. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar<br />
að líkur séu á því að land, sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er samnotaafréttur, sé<br />
þjóðlenda. Sönnunarbyrðin hvílir því á þeim sem öðru heldur fram.<br />
Að því er varðar afrétti einstakra jarða og stofnana virðist munurinn sá að réttindi einstakra<br />
jarða til landsvæðisins og tilheyrsla þess í því sambandi eru meiri en varðandi samnotaafréttina.<br />
Jafnframt hefur löggjafinn ekki ráðstafað eignarréttindum á slíkum svæðum á sama hátt og á samnotaafréttum.<br />
Hvort tiltekinn afréttur einstakrar jarðar eða stofnunar er undirorpinn beinum eða<br />
óbeinum eignarrétti heimajarðar er hins vegar ekki einhlítt og verður að meta í hverju tilviki fyrir<br />
sig. Kröfur dómstóla til sönnunar að því er varðar annars vegar afrétti einstakra jarða og stofnana<br />
og hins vegar samnotaafrétti virðast þó sambærilegar.