SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
SKÐRSLA ÌBYGGžANEFNDAR - Óbyggðanefnd
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
vegar veiði alla í netlögum, flutninga hvals og viðar og allt það sem flaut utan netlaga og að<br />
rekamörkum og aðrir höfðu ekki áður eignað sér. 1 Enn fremur skyldi landeigandi en ekki fjörumaður<br />
(rekamaður) varðveita vogrek, þar til eigandi kæmi fram en eignast ella, og skotmannshlut<br />
og fá ágóða af og hafa þriðjung af öllum þeim hvölum „er fyrir mönnum hlaupa á land“. 2 Í heimildum<br />
frá miðöldum eru einnig mörg dæmi um að rekinn væri ekki miðaður við ákveðið svæði heldur<br />
tiltekið magn af viði sem ýmist var kallað afdráttur eða afreiðsla. 3<br />
Af því sem hér hefur verið rakið má álykta að fjörueign í landi annarrar jarðar hafi fyrst og<br />
síðast verið ítak en ekki falið í sér eignarrétt á landinu sjálfu. 4 Í því sambandi má benda á þau orð<br />
Hans Kuhn að fjöruítök séu í elstu máldögum og skrám aðeins kölluð fjörur eða rekafjörur. 5 Hér<br />
verður þó að hafa á þann fyrirvara að rekamanni tilheyrði ekki einvörðungu fjaran í merkingunni<br />
fjöruítak heldur einnig rekagrunnurinn enda missti hann ekki rétt sinn til rekans þótt orpinn væri<br />
sandi eða grjóti. 6 Þegar þess er gætt að fjörur (reki) voru í mörgum tilvikum ítak í landi annarra en<br />
þeirra sem áttu rekann þarf ekki að koma á óvart að fjörumörk og landamerki jarða til sjávar fóru<br />
ekki alltaf saman eins og t.d. landamerkjabréf jarða í Öræfum vitna um. Samkvæmt lögum um<br />
lausn ítaka af jörðum, nr. 113/1952, féllu önnur ítök en skógarítök og lax- og silungsveiðiítök úr<br />
gildi væri ítaksrétti ekki lýst með tilteknum hætti, sjá nánar í kafla 9.4.<br />
Í lögbókunum er einnig gert ráð fyrir að fjörur geti verið almenningur og heimildir um almenninga<br />
við sjávarsíðuna eru allnokkrar. 7 Þar skyldu fjórðungsmenn eiga reka allan nema þann sem<br />
skot var í. Þá skyldu þeir menn varðveita „er lönd eigu næst“. 8 Samkvæmt þessu virðist ekki gert<br />
ráð fyrir því að almenningsfjara sé ítak í eignarlandi en dæmi um slíkt kunna þó að finnast. 9<br />
Netlögum má líkja við „fiskveiðilögsögu“ sjávarjarða. Þau eru skilgreind á þessa leið í fornlögum:<br />
Þar eru netlög utast í sæ er selnet stendur grunn, tuttugu möskva djúpt, af landi eða af skeri og komi<br />
flár [þ.e. flotholt] upp úr sjánum að fjöru þá er þinur [þ.e. teinn á neti] stendur grunn. En fyrir það utan<br />
á hver að veiða að ósekju er vill. 10<br />
Landeigandinn átti einn alla veiði í netlögum og í fjörunni, og gilti einu þó að annar hefði<br />
eignast aðrar nytjar í fjöru og netlögum. 11 Eins og áður hefur komið fram virðist fiskhelgi<br />
samkvæmt Jónsbók hafa verið miðuð við rekamörk og verður því ekki í öllum tilvikum lögð að<br />
jöfnu við netlög.<br />
11 Grágás 1992, s. 354-355, 365. Jónsbók 1904, s. 196-197. Sambærilegt ákvæði um rétt rekamanns til flutninga er hins<br />
vegar ekki í Jónsbók.<br />
12 Grágás 1992, s. 354. Jónsbók 1904, s. 197, 201-203, 208-209.<br />
13 Lúðvík Kristjánsson 1980, s. 220. Sjá einnig Íslenskt fornbréfasafn 3, s. 56-57.<br />
14 Sbr. einnig hugtakið ítaksreki um þann reka jarða eða hluta hans sem gengið hafði undan jörðinni (Lúðvík Kristjánsson<br />
1980, s. 204).<br />
15 Kuhn, Hans, 1943-1948: „Hátúningamelur og Gnúpverjahreppur.“ Árbók Hins íslenzka fornleifafélags. S. 73. Austfirðingar<br />
nota orðið sandur um það sem Sunnlendingar kalla fjöru (Lúðvík Kristjánsson 1980, s. 218).<br />
16 Lúðvík Kristjánsson 1980, s. 203.<br />
17 Sjá nánar í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar um hugtakið almenningar.<br />
18 Grágás 1992, s. 369. Sbr. Jónsbók 1904, s. 193-194.<br />
19 Af þessu yfirliti má sjá að samkvæmt lögbókunum, Grágás og Jónsbók, áttu nokkrir aðilar lögverndaðan rétt til hvals<br />
eftir ákveðnum reglum: Í fyrsta lagi var það landeigandinn, í öðru lagi rekamaður, ef rekinn hafði verið seldur undan<br />
jörð, í þriðja lagi skotmaður, sem átti hálfan hval sem hann náði ekki að festa í fjöru og loks fjórðungsmenn ef um almenningsfjöru<br />
var að ræða. Fleiri áttu einnig sinn rétt til rekahvals að uppfylltum ákveðnum skilyrðum eins og leiglendingur<br />
og sá sem fyrstur kom að hval er fluttur hafði verið úr almenningi (sbr. „finnandaspik“). Sbr. Grágás 1992, s. 356,<br />
365. Jónsbók 1904, s. 135.<br />
10 Grágás 1992, s. 354. Sbr. Jónsbók 1904, s. 196.<br />
11 Jónsbók 1904, s. 197.<br />
115