Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
viðurkennt eignarrétt jarðaeigenda í Grímsneshreppi að afréttinum. Ekki sé bent á nein slík tilvik í<br />
greinargerð og til dæmis beri framlögð landamerkjalýsing ekki með sér að henni hafi verið þinglýst.<br />
Af hálfu íslenska ríkisins sé því haldið fram að sá sem haldi því fram að tiltekið land sé eignarland<br />
beri sönnunarbyrðina fyrir því. Það land, sem ekki tekst að sanna að sé undirorpið beinum<br />
eignarrétti, sé þá þjóðlenda. Þessa reglu megi leiða af almennum reglum um sönnunarfærslu.<br />
Við skoðun heimilda um umráð og nýtingu og önnur atriði sem máli skipti sé alveg ljóst að<br />
sameignarafréttur jarðeigenda í Grímsnesi sé sams konar landsvæði og Landmannaafréttur. Um<br />
hann hafi Hæstiréttur sagt: „Ekki hafa verið leiddar sönnur að því, að hreppsfélögin sjálf hafi öðlast<br />
eignarrétt að afréttinum, hvorki fyrir nám, löggerninga, hefð né með öðrum hætti. Réttur til afréttarins<br />
virðist í öndverðu hafa orðið til á þann veg, að íbúar á landsvæði framangreindra hreppa og<br />
býla, hafi tekið afréttarlandið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar<br />
notkunar.“<br />
Með vísan til þess sem hér hafi verið rakið sé því haldið fram að almenn rök og samfelld réttarþróun<br />
allt til þjóðlendulaga hafi leitt í ljós að íslenska ríkið sé eigandi að þessu afréttarsvæði sem<br />
hér sé til úrlausnar. Réttur þessi leiði til óskerts réttar íslenska ríkisins til hvers konar jarðefna og<br />
námuvinnslu, jarðhita, vatnsafls og hagnýtingar þess. Einnig umferðarréttar, fuglaveiða, dvalar og<br />
náttúruskoðunar fyrir landsmenn en að virtum einkarétti afréttareigenda til upprekstrar. Það liggi<br />
ljóst fyrir að réttarþróun að núverandi stöðu mála sé á þá lund að enginn hafi getað eignast grunnrétt<br />
að hálendissvæðum utan numdra landa. Við athugun á því hvað felist í hugtökunum almenningur<br />
og afréttur séum við Íslendingar í þeirri einstæðu aðstöðu að hafa skjallegar frásagnir um það<br />
er Ísland var numið en þær séu taldar áreiðanlegar af sagnfræðingum. Samkvæmt þeim heimildum<br />
sé greint frá yfir 400 landnámum og sé hvergi getið um þau nema þar sem um er að ræða eignarlönd<br />
sem síðar hafi verið byggð. Einnig sé talið áreiðanlegt að Jónsbók í núverandi afritum sýni hvaða<br />
lög giltu hér 1281. Þá sé einnig talið sannað að í Jónsbók hafi verið tekin upp eldri ákvæði að miklu<br />
leyti óbreytt hvað landbúnað og landnot varðar. Frá Jónsbók hafi öll réttarþróun verið á þá lund að<br />
eigna ríkisheildinni á hverjum tíma grunnrétt að löndum utan eignarlanda og þá þau réttindi sem<br />
grunnrétti fylgi. Þessi þróun felist m.a. í nýbýlatilskipun 1776, áliti landbúnaðarnefndar 1877, nýbýlalögum<br />
1897, vatnalögum 1923, námulögum og síðar lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum<br />
í jörðu, t.d. áliti beggja hluta fossanefndar 1917, náttúruverndarlögum og lögum um vernd,<br />
friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum.<br />
Nú á dögum verði einnig að taka tillit til nútímaviðhorfa réttarþjóðfélags. Í því tilliti beri að líta<br />
til þess grundvallaratriðis að ríki er óhugsandi nema það eigi landið undir sér og frumeignarréttur<br />
að landi sé ávallt á hendi ríkisheildarinnar en einkaeignarréttur sé innan þeirra marka sem beinar<br />
sannanlegar heimildir verði leiddar að. Verði íslenska ríkinu ekki úrskurðaður grunnréttur að þessu<br />
umdeilda afréttarsvæði séu ekki líkur til að annað land, sem líkt sé á farið með, fái aðra meðferð<br />
og þá sé spurning hvort pláss sé fyrir ríkishugtak hér á landi.<br />
7.5. Kaldárhöfði<br />
Þinglýstur eigandi jarðarinnar Kaldárhöfða sé Þingvallakirkja og fyrirsvar fyrir hana í þessu máli<br />
sé á hendi fjármálaráðuneytisins. Af hálfu íslenska ríkisins er vísað til landamerkjabréfs Kaldárhöfða<br />
frá árinu 1884 sem samþykkt hafi verið frá aðliggjandi jörðum. Samkvæmt þeirri landamerkjalýsingu<br />
eigi jörðin land allt inn til Þrasaborga á miðri Lyngdalsheiði en þangað séu ýmsar<br />
jarðir og afréttir taldir ná.<br />
Ljóst sé að land jarðarinnar fyrir neðan Lyngdalsheiðina hafi verið numið í öndverðu, þ.e. allt<br />
það land sem vegna legu og nota geti talist hæft til heilsársnota. Landnám Gríms í Grímsnesi hafi<br />
náð að Sogi í vestri og meðfram því að Þingvallavatni. Þar með verði Kaldárhöfði síðasti bærinn í<br />
vestri í landnámi hans. Ekki sé ljóst nákvæmlega hvar á Lyngdalsheiði landnámsmörkin séu þar<br />
sem heiðin sé mjög aflíðandi og hæsti punktur hennar, í Þrasaborgum, einungis í 404 m hæð. Þá sé<br />
175