Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
7.2. Laugarvatnsland<br />
Í ljósi staðhátta víðáttu og gróðurfars sé því haldið fram að sá hluti Laugarvatnslandsins, sem sé<br />
norðan kröfulínu ríkisins, sé þjóðlenda en landið sunnan við sé hluti af upphaflegu heimalandi<br />
jarðarinnar. Kröfulína íslenska ríkisins gangi í gegnum Laugarvatnslandið fyrir neðan syðsta hluta<br />
Litla-Reyðarbarms. Þarna sé talið að mörkin á milli heimalands Laugarvatns og útlendis eða afréttarlands<br />
jarðarinnar séu. Íslenska ríkið leggi ákveðinn skilning í hugtakið heimaland og telji það<br />
undirorpið beinum eignarrétti en fjarlægari hlutar lands samkvæmt landamerkjabréfi séu hins vegar<br />
afréttarland til sumarbeitar fyrir búfé.<br />
7.3. Land Þingvallakirkju<br />
Að því er varði land Þingvallakirkju, sem Grímsneshreppur eignaðist með makaskiptasamningi 6.<br />
apríl 1897, er af hálfu íslenska ríkisins bent á að fleiri heimildir séu til um þetta heiðarland en<br />
áðurnefndur makaskiptasamningur.<br />
Í elsta máldaga Þingvallakirkju, Vilkinsmáldaga frá 1397, sé hvorki á það minnst að kirkjan eigi<br />
afrétt né að kirkjan eigi hlut í heimalandi. Í máldaga Gísla Jónssonar, biskups í Skálholti, frá 1575<br />
komi fram að kirkjan eigi heimaland allt með gögnum og gæðum og einnig Skjaldbreið og ýmsar<br />
jarðir.<br />
Samkvæmt 16. gr. erindisbréfs handa biskupum frá 1. júní 1746 séu Vilkins- og Gíslamáldagar<br />
taldir áreiðanlegir og löggiltir og skuli allar þrætur um eignir kirkna, réttindi og kúgildi, er standi á<br />
jörðum léns- og bændakirkna, dæmd og útkljáð eftir þeim. Á þessum tíma hafi Þingvallakirkja<br />
verið lénskirkja og umrætt erindisbréf konungs, sem gert hafi verið á einveldistíma, hafi lagagildi<br />
um eignarhald að heimajörð og eignum þar. Vafi kunni að hafa leikið á um eignarrétt kirkjunnar að<br />
jörðinni sjálfri þar sem landið hafði verið gert að allsherjarfé. Þessum vafa hafi hins vegar verið<br />
eytt með birtingu erindisbréfsins. Öðru máli gegni hins vegar um afréttinn. Hann sé utan jarðarinnar<br />
og því eigi erindisbréfið ekki við um hann.<br />
Nær samhljóða Gíslamáldaga sé lýsing Þingvallakirkju í vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar frá<br />
25. apríl 1644. Tveimur áratugum síðar hafi sami máldagi verið færður óbreyttur inn í vísitasíubók<br />
Þórðar biskups Þorlákssonar nema hvað fleiri jarðir séu þá eignaðar Þingvallakirkju.<br />
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns segi að kirkjustaðurinn á Þingvöllum hafi átt<br />
afrétt á Skjaldbreiðarhrauni sem hafi ekki verið brúkaður í yfir 40 ár. Láti prestur brúka fyrir afrétt<br />
Ármannsfell, Kvíindisfell og Gagnheiði. Fleiri jarðir eigi afrétt í Skjaldbreiðarhrauni, ekki aðeins<br />
hjáleigur Þingvallakirkju, heldur einnig jarðir í einkaeign, svo og Grímsnesingar og virðist svo hafa<br />
verið frá fornu fari. Svo virðist sem þetta hafi valdið ágreiningi því að árið 1740 hafi presturinn á<br />
Þingvöllum séð ástæðu til að lögfesta landareign kirkjunnar. Hafi hann ætlast til að eftir það léki<br />
ekki vafi á um hver væri raunverulega eigandi afréttarins.<br />
Ekki sé vitað hvernig Þingvallakirkja eignaðist afrétti sína í öndverðu. Við samanburð máldaga<br />
megi ætla að afrétturinn hafi komist undir eignarráð kirkjunnar á 15. öld eða í byrjun 16. aldar. Þó<br />
geti leikið á þessu vafi. Benda megi á að eigi síðar en á 14. öld hafi skipting landsins í afrétti verið<br />
komin nokkurn veginn í fast horf og fyrir siðaskipti hafi flestar kirkjur verið búnar að eignast þær<br />
eignir og hlunnindi sem þær bjuggu að síðar öldum saman. Sennilegt sé að kirkjan hafi snemma<br />
eignast afrétt eða beitarítök þótt þess sé ekki getið í Vilkinsmáldaga. Ekki hafi alltaf verið talin þörf<br />
á að geta þess sem var á allra vitorði. Þegar frá leið hafi þótt tryggara að færa það allt í letur sem<br />
kirkjunni var eignað.<br />
Sú tilgáta hafi verið sett fram að flestir afréttir kirkna hafi upphaflega verið beitarítak. Þegar<br />
kirkja hafi verið stofnuð hafi hún yfirleitt fengið hlutdeild í heimalandi með gögnum þess og<br />
gæðum og að auki beitarítak, ýmist í heimahögum eða uppi á afréttum, nema hvort tveggja væri.<br />
En með þessu hafi kirkjubóndi ekki óhjákvæmilega verið að afsala sér öðrum gæðum afréttarins<br />
eins og fuglaveiði, silungsveiði eða grasatekju. Smám saman hafi það gerst að afréttareign kirkna<br />
173