You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
166<br />
einstakra jarða sem notuð eru til upprekstrar eða sem sameiginlegur bithagi með líkum hætti og<br />
afréttir. 1<br />
Vorið 1910 var reist nýbýli í Reyðarbarmi á Laugarvatnsvöllum, í helli einum sem frá fornu fari<br />
hafði verið notaður fyrir beitarfé og fjármannaskýli. Býlið var nefnt Reyðarmúli. Þar var um skeið<br />
veitingarekstur. Í maí 1919 seldi Böðvar Magnússon á Laugarvatni Símoni Símonarsyni, fyrrverandi<br />
bónda í Reyðarmúla, hluta úr eignarjörð sinni, Laugarvatni, sem var hálft nýbýlið og er merkjum<br />
þess nánar lýst í kaupsamningnum. 2 Búskapur mun hafa lagst af í Reyðarmúla 1922. 3<br />
Árið 1919 eignaðist Laugarvatnsskóli hálfa jörðina ásamt hálfum Reyðarmúla og árið 1949 var<br />
gerður samningur um friðun skóglendis á jörðinni. Á Laugarvatni hefur á síðari árum verið rekin<br />
fjölbreytt fræðslustarfsemi auk þess sem ferðaþjónusta er þar vaxandi atvinnugrein.<br />
Heimildir benda ekki til annars en að búseta hafi verið nokkuð samfellt á Laugarvatni frá því<br />
að jarðarinnar er fyrst getið. Í afsals- og veðmálabókum kemur fram að eftir gerð landamerkjabréfsins<br />
hefur jörðin verið framseld með hefðbundnum hætti og veðsett.<br />
7. SJÓNARMIÐ ÍSLENSKA RÍKISINS<br />
7.1. Almenn atriði<br />
Af hálfu íslenska ríkisins er því haldið fram að fljótlega eftir að menn komu til landsins hafi komist<br />
á hið venjulega landnámsfyrirkomulag germanskra þjóða, að nema land annars vegar til eignar og<br />
hins vegar til afnota. Heimildir eins og landnámabækur, Íslendingasögur, fornminjar og búsetusaga<br />
segi okkur nútímamönnum að í aðaldráttum hafi byggð haldist á þeim svæðum sem numin hafi<br />
verið til eignar. Á svæðum utan og ofan byggða hafi afmarkað land ýmist verið tekið afnotatöku<br />
eins eða fleiri jarðeigenda (afréttir) eða afnot öllum fjórðungsmönnum jafnheimil (almenningar).<br />
Um afnot afrétta tveggja eða fleiri aðila og svo um afnot fjórðungsmanna að almenningum hafi<br />
fljótlega verið settar lagareglur og þær sem lögfestar hafi verið með Jónsbók 1281 hafi haldist fram<br />
á 20. öldina.<br />
Hvorki sé talið að afréttareigandi hafi getað gefið eða selt einkaafrétt frá jörð sinni né að jarðeigandi<br />
hafi getað selt eða gefið sinn hlut í sameignarafrétti nema láta um leið af hendi jörð sína og<br />
bústofn að mestu leyti því að afréttur eða hlutdeild í sameignarafrétti hafi fylgt jörðum. Kirkjur hafi<br />
því getað eignast hlut í afrétti ef hann fylgdi heimalandi því, sem þeim var gefið. Sama hafi gilt um<br />
klaustur að þessu leyti.<br />
Ráða megi af máldögum að gögn og gæði lands hafi einungis fylgt heimajörð kirkna en ekki<br />
öðrum löndum þeirra og því aðeins að öll heimajörðin væri eign þeirra. Þessi regla, að gögn og<br />
gæði fylgi aðeins heimajörð kirkju, sé ein helsta skýringin á því að stór afréttarlandsvæði hafi smám<br />
saman tekið að safnast að kirkjujörðum en ekki öðrum jörðum. Síðan hafi þessir afréttir oft og tíðum<br />
verið innlimaðir í merkjalýsingar, bæði í máldögum og landamerkjabréfum. Þetta sé helsta<br />
skýringin á því, að í flestum tilvikum séu það kirkjujarðir sem telji til mikilla landsvæða í óbyggðum.<br />
Þá hafi sagnfræðingar sett fram aðra skýringu á afréttareign kirkjujarða, sem sé þá að á grundvelli<br />
máldaga hafi kirkjujarðir ranglega eignað sér heilu afréttina þegar þeir einungis áttu tiltekna<br />
hluta í sameignarafrétti. Þetta hafi gerst með þeim hætti að kirkju hafi verið gefin jörð ásamt þeim<br />
afréttarrétti sem henni fylgdi. Þessi afréttareign hafi svo verið skráð í máldaga og mörkum afréttarins<br />
lýst. Eftir samdrátt í búsetu, eins og t.d. varð á 15. öld vegna mannfalls af völdum svarta<br />
1 Skjöl nr. 208 og 209. Samkomulag mun hafa náðst um að fara að tilmælum hreppsnefndar, sbr. skýrslutökur 28. júní<br />
<strong>2000</strong> (Theodór Vilmundarson).<br />
2 Skjal nr. 238<br />
3 Sunnlenskar byggðir 3, s. 57.