Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
140<br />
5. STAÐHÆTTIR OG GRÓÐURFAR 1<br />
5.1. Land- og jarðfræðilegar aðstæður<br />
Kröfusvæði ríkisins er nær allur Grímsnes- og Grafningsafréttur nema landskiki syðst sem Grímsneshreppur<br />
keypti úr Laugarvatnsjörðinni. Þá er sneið af Gjábakkalandi innan svæðisins. Afrétturinn<br />
er um 394 km 2 að stærð. 2 Hann er langur en tiltölulega mjór og er mesta lengd hans frá suðurmörkum<br />
norður að jökulrönd Langjökuls um 45 km.<br />
Syðsti hluti kröfusvæðisins er í 150-200 m hæð en þaðan hækkar undirlendið stöðugt er norðar<br />
dregur allt upp í 1000-1200 m hæð uppi við jökul. Þórisdalur er í 800-900 m hæð. Upp úr undirlendinu<br />
gnæfa fjöll eins og Skjaldbreiður (1060 m), Stóra- og Litla-Björnsfell (964 og 838 m),<br />
Prestahnjúkur (1226 m) og Þórisjökull (1329 m).<br />
Berggrunnur mikils hluta svæðisins er basísk og ísúr hraun frá sögulegum tíma eða yngri en<br />
1100 ára. Víðs vegar á svæðinu eru móbergshryggir og fell eins og Hrafnabjörg, Tindaskagi, Langafell<br />
og landið umhverfis Þórisjökul. Þessi berggrunnur er frá síðari hluta ísaldar eða yngri en 0,8<br />
milljón ára gamall. Nyrst á svæðinu eru basísk og ísúr goslög (grágrýti) og setlög, einnig frá síðari<br />
hluta ísaldar.<br />
Skjaldbreiðarhraun, sem er talið vera meira en 9000 ára gamalt, þekur suður- og miðhluta kröfusvæðisins<br />
allt norður undir Lambahlíðar við norðurjaðar Skjaldbreiðar. Þar taka við jökulset, urðir<br />
og melar, leirur og fjöll, allt norður að jöklum.<br />
Berggrunnur og landslag ráða miklu um vatnsbúskap lands og þar með einnig um gróðurfar<br />
þess. Í heild er berggrunnur Grímsnes- og Grafningsafréttar lekur og yfirborð landsins því þurrt.<br />
Skjaldbreiðardyngjan er mjög snjóþung en sá gróður sem haldist hefur á svæðinu fram á þennan<br />
dag er ekki síst snjóalögum að þakka því að þau hafa verndað hann gegn erfiðum veðurskilyrðum.<br />
Á norðurhluta afréttarins og í vestanverðu Skjaldbreiðarhrauni er mikið sandmagn sem berst<br />
fram og aftur, en þó einkum suður á bóginn í þurrum norðanáttum, og hleðst upp á suðurhluta<br />
svæðisins. Sandurinn sverfur jaðra gróðurlenda og kemur í veg fyrir að land nái að gróa upp. Úr<br />
leirum við jökulröndina berast einnig fokefni sem geta kaffært gróður og eytt honum. Fínustu efnin<br />
berast lengst og suður yfir byggð.<br />
5.2. Áætlað gróðurfar um landnám og síðari þróun þess<br />
Eftir hæð landsins má skipta Íslandi í þrjú gróðurbelti en þó án skarpra skila: Láglendisbelti að 100-<br />
150 m hæð, hlíðabelti að 300-400 m hæð og fjallbelti ofan þeirra hæðarmarka. 3 Kröfusvæði ríkisins<br />
á Grímsnes- og Grafningsafrétti er nánast allt í efri beltunum tveimur.<br />
Gera má ráð fyrir því að um landnám hafi mestallt land á þessu svæði upp undir 500 m hæð yfir<br />
sjávarmáli, þ.e. langleiðina inn undir Þórisjökul, verið þakið nokkuð samfelldum gróðri. 4 Þar ofan<br />
við, upp að 700-800 m hæð, hefur verið dreifður bersvæðisgróður sem hefur orðið því slitróttari<br />
sem ofar dró. Enn eru talsverðar breiður af gróðri í þeirri hæð sunnan og austan Þórisjökuls. Hæstu<br />
og bröttustu móbergsfjöll á svæðinu hafa verið gróðurlítil um landnám.<br />
Birkiskógur og kjarr hefur verið ríkjandi í gróðurfari láglendisbeltisins og hefur að jafnaði teygt<br />
sig upp undir 400 m hæð yfir sjávarmáli þar sem önnur náttúrufarsleg skilyrði, eins og t.d. mikill<br />
snjóþungi í hlíðum Skjaldbreiðar og skjólleysi, hafa ekki staðið trjávexti fyrir þrifum. Eftir því sem<br />
1 Kaflar 5.1-5.3 eru byggðir á skýrslu Ingva Þorsteinssonar, ráðgjafa óbyggðanefndar á sviði náttúrufræði, sbr. skjal nr.<br />
191.<br />
2 Rannsóknastofnun landbúnaðarins, 1965-1967. Gróðurkort (1:40 000).<br />
3 Steindór Steindórsson, 1964: Gróður á Íslandi. Almenna bókafélagið.<br />
4 Eyþór Einarsson og Einar Gíslason, <strong>2000</strong>. Handrit að korti Náttúrufræðistofnunar Íslands (1:500 000). Hugmynd um<br />
gróðurfar á Íslandi við landnám.