s0ren kierkegaard powtórzenie. przedmowy - Libertarianin
s0ren kierkegaard powtórzenie. przedmowy - Libertarianin
s0ren kierkegaard powtórzenie. przedmowy - Libertarianin
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
S0REN<br />
KIERKEGAARD<br />
POWTÓRZENIE.<br />
PRZEDMOWY
S0REN<br />
KIERKEGAARD<br />
POWTÓRZENIE.<br />
PRZEDMOWY<br />
Przełożył i opracował<br />
BRONISŁAW ŚWIDERSKI<br />
WARSZAWA
Książka powstała w latach 1998-2000 w kopenhaskim<br />
S0ren Kierkegaard Forskningscenteret, finansowanym<br />
ze środków fundacji Danmarks Grundforskningsfond.<br />
Tłumacz i wydawnictwo dziękują duńskiej fundacji<br />
Konsul George Jorck og Hustru Emma Jorck's Fonden,<br />
duńskiej Radzie d/s Literatury - Litteraturradet -<br />
oraz Ambasadzie Królestwa Danii w Polsce<br />
za wsparcie udzielone publikacji.<br />
Copyright © for the Polish translation Bronisław Świderski, 2000<br />
Copyright © for the prefaces, notes and essay Dar Bronisław Świderski, 2000<br />
Copyright © for the Polish edition Wydawnictwo W.A.B., 2000<br />
Wydanie I<br />
Warszawa 2000
S0ren Kierkegaard<br />
jako Constantin Constantius<br />
Powtórzenie<br />
Johan Ludvig Heiberg<br />
jako krytyk Kierkegaard a<br />
Rok astronomiczny<br />
S0ren Kierkegaard<br />
jako Constantin Constantius<br />
List otwarty<br />
Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga<br />
S0ren Kierkegaard<br />
jako Nkolatis Notabene<br />
Przedmowy
Podstawa tłumaczenia:<br />
Powtórzenie (Gjentagelsen) i Przedmowy (Forord) zostały przetłumaczone<br />
z duńskiego oryginału, zamieszczonego w: S0ren Kierkegaards Skrifter<br />
(red. N. J. Cappel0rn, J. Garff, J. Kondrup, F. H&uberg Mortensen), SKS 4,<br />
Kopenhaga 1998. Komentarze zostały opracowane m.in. na podstawie<br />
S0ren Kierkegaards Skrifter. Kommentarbind, SKS K4, Kopenhaga 1998.<br />
List otwarty Constantina Constantiusa do Pana Profesora Heiberga, kawalera<br />
orderu Dannebrog został przełożony z duńskiego oryginału na podstawie<br />
tekstu Sendebrey til Hr. Professor Heiberg R. afD.fra Constantin Constantius,<br />
zamieszczonego w: S0ren Kierkegaards Papirer(wyd. P. A. Heiberg i V. Kuhr),<br />
t. IV, Kopenhaga 1962.<br />
Rok astronomiczny (Det astronomiske Aar) Johana Ludviga Heiberga<br />
został przetłumaczony z duńskiego oryginału zamieszczonego w: „Urania.<br />
Aarbog for 1844" (red. J. L. Heiberg), Kopenhaga 1843.
Słowo od tłumacza<br />
Jak poradzić sobie z odepchniętą miłością i niespełnioną<br />
ambicją, nie ulegając pokusie zgorzknienia, cynizmu lub lekkomyślności?<br />
Jak zachować ludzką godność w niesprzyjających warunkach?<br />
Czy nie jest to aktualny temat, w dodatku wart trudów tłumacza?<br />
Duński filozof S0ren Kierkegaard (1813-1855) zakochał się<br />
w młodszej o dziesięć lat Reginie Olsen, córce radcy stanu, ajednak<br />
nie był szczęśliwy. W 1841 roku zrywa z dziewczyną i odsyła jej pierścionek<br />
zaręczynowy. Ale wkrótce zadaje sobie pytanie, czy nie można<br />
powtórzyć nieszczęśliwej miłości tak, by zakończyła się szczęśliwie.<br />
Odwrócenie losu nie jest rzeczą niemożliwą. Wszak poszczęściło<br />
się Hiobowi. Nie tylko z powrotem otrzymał wszystko, co stracił,<br />
ale został podwójnie wynagrodzony.<br />
Właśnie refleksja nad możliwością powtórzenia jest tematem<br />
dzieła zatytułowanego Powtórzenie. W trakcie pisania utworu Kierkegaard<br />
dowiaduje się o zaręczynach Reginy z Fritzem Schleglem.<br />
A więc wszystko stracone? Więc powinien ustąpić przed rzeczowością<br />
rzeczywistości? Kierkegaard nie uznaje porażki. Broni swej<br />
racji. Pisze.<br />
W latach 1843-1844 stworzy wiele dzieł polionimicznych, między<br />
innymi wspomniane Powtórzenie, List otwarty Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga oraz Przedmowy; ten ostatni tom,<br />
złożony z ośmiu „przedmów" do istniejących lub nieistniejących<br />
książek, został, rzecz jasna, opatrzony przedmową i króciutkim posłowiem.<br />
Powtórzenie omówił w swym piśmie przywódca duńskich<br />
7
heglistów, dramatopisarz, dyrektor Teatru Królewskiego i cenzor,<br />
astronom-amator oraz gospodarz najświetniejszego salonu Kopenhagi<br />
- profesor Johan Ludvig Heiberg (1791-1860). Recenzja wywołała<br />
gwałtowną reakcję zaatakowanego autora; błyskawicznie napisał<br />
uszczypliwy List otwarty Constantina Constantinsa, który, choć<br />
„otwarty", nigdy nie został doręczony adresatowi - ani chyba nikomu<br />
innemu, na długo pozostając w Kierkegaardowskich Papierach<br />
(Papirer). Także w Przedmowach raz po raz wymierza ciosy osobie<br />
uczonego i jego poglądom.<br />
Kierkegaard od dawna pragnął zbliżyć się do Heiberga. W1837<br />
roku zaczął pisać obszerne omówienie opublikowanej wtedy powieści<br />
Hansa Christiana Andersena Jedynie skrzypek. Recenzja, zatytułowana<br />
Z papierów jeszcze żyjącego, była przeznaczona dla wydawanego<br />
przez Heiberga czasopisma „Perseusz", opatrzonego podtytułem<br />
wskazującym na wpływ Hegla: „Pismo poświęcone idei spekulatywnej".<br />
Andersen był już znanym pisarzem. Kierkegaard dopiero próbował<br />
nim zostać. Ponieważ dobre dotąd stosunki między Andersenem<br />
a Heibergiem uległy ochłodzeniu, Kierkegaard postanowił to<br />
wykorzystać. W swej recenzji bezlitośnie wykazuje liczne odstępstwa<br />
Andersena od reguł ustanowionych przez Heiberga. „Nie znajdziemy<br />
tutaj ani śladu tego stadium, które Andersen powinien osiągnąć<br />
po przejściu stadium lirycznego - mianowicie eposu", stwierdza,<br />
niewolniczo naśladując zasady heibergowskiej estetyki, nieco różnej<br />
od heglowskiej: Heiberg umieścił na pierwszym miejscu lirykę, następnie<br />
epos i dramat, gdy Hegel zaczynał od eposu. Ponadto przyszły<br />
autor dzieł pseudonimowych starał się w krytycznej recenzji<br />
naśladować składnię i styl Heiberga. Wszystko na próżno... Heiberg<br />
nie rozpoznał w tekście ani własnego stylu, ani adoratora. I chociaż<br />
Kierkegaard dokonał na jego żądanie kilku poprawek, recenzja nie<br />
ukazała się w Heibergowskim „Perseuszu". Kierkegaard wydał ją<br />
własnym sumptem w 1838 roku. Oznaczało to izolację, a raczej: samo-dzielność,<br />
intelektualną i towarzyską, przyszłego współautora<br />
(wszak pisał je wraz z pseudonimami) Powtórzenia i Przedmów,<br />
8
Podane fakty stanowią nie tylko interesujące biograficzno-historyczne<br />
tło twórczości Duńczyka. Przywołane zostały, aby zadać<br />
jeszcze raz jedno z podstawowych pytań, jakie stawiają sobie obecnie<br />
badacze duńskiego filozofa. Czy twórczość Kierkegaarda była<br />
bezpośrednio skierowana przeciwko myśli Hegla, jak chce tradycja<br />
akademicka, czy jest raczej reakcją na odrzucenie przez środowisko<br />
duńskich heglistów, a zatem „zabarwiona" lokalnym kolorytem<br />
filozoficznym, „kopenhaskim" słownikiem, metaforą i geografią?<br />
A może była połączeniem obu reakcji?<br />
Jako tłumacz nie chcę tego rozstrzygać. Pozostawiam problem<br />
czytelnikowi, zamieszczając Heibergowską recenzję Powtórzenia<br />
po tekście Kierkegaarda, wraz z gwałtowną odprawą, jakiej Constantin<br />
Constantius udzielił Heibergowi w swym Liście otwartym...<br />
Chodzi mi o to, by kompozycja prezentowanej książki pozwoliła<br />
polskiemu czytelnikowi zarówno na zapoznanie się z biograflczno-<br />
-historycznym kontekstem przetłumaczonych tekstów, jak i z zawartymi<br />
w nich poglądami Kierkegaarda na historię, literaturę, filozofię<br />
i teologię.<br />
Z przedstawionych tutaj dzieł jedynie Powtórzenie ukazało się<br />
w całości w moim tłumaczeniu w warszawskiej edycji Alethei z 1992<br />
roku. Ale dopiero w 1998 pojawiło się w Danii wydanie definitywnie<br />
ustalające tekst Powtórzenia. Owa komentowana edycja, będąca<br />
dziełem zespołu badaczy związanych z instytucją S0ren Kierkegaard<br />
Forskningscenteret, umożliwiła mi zweryfikowanie mego<br />
wcześniejszego przekładu Powtórzenia. Pozostałe teksty ukazują się<br />
w całości po raz pierwszy w języku polskim.<br />
***<br />
Nie chcę zwodzić: tłumaczenie Kierkegaarda jest zajęciem ryzykownym.<br />
Duńczyk był pisarzem dialogicznym do szpiku kości.<br />
Najchętniej zwracał się do swego „jedynego" czytelnika, którego<br />
w dodatku prosił (w PapirerYlll 1 A 32-38), by czytałjego książki na<br />
głos - podobnie uczyni młody bohater Powtórzenia z Księgą Hioba.<br />
Wybrany przez filozofa czytelnik-partner wiedział o wielu spra-<br />
9
wach. Przede wszystkim nie rozstawał się z Biblią, jak na dobrego<br />
chrześcijanina przystało. Interesował się grecką mitologią i filozofią<br />
oraz niemiecką literaturą. Czytał Cervantesa i Defoe, Szekspira<br />
i Kartezjusza. Ponadto był Duńczykiem, co nie jest rzeczą obojętną.<br />
Znał bowiem geografię i historię swego kraju. Wiedział, kto mieszka<br />
na wyspie Mols i jak wygląda oficjalna tabela rang, wprowadzona<br />
w 1808 roku. Nie przechodził obojętnie obok dzieł duńskich pisarzy:<br />
Heiberga, Adlera, Poula Martina M0ilera, Holberga... Sumienny<br />
tłumacz powinien znaleźć ekwiwalent tej wiedzy - by obdarzyć<br />
nią swego czytelnika. Zabiera się więc do pracy: pisze komentarze<br />
i przypisy.<br />
Komentarze, którymi opatrzyłem tłumaczenie, mają przede<br />
wszystkim na celu przybliżenie polskiemu czytelnikowi pisarskiego<br />
warsztatu Kierkegaarda, poprzez (1) wskazanie na literackie, filozoficzne<br />
i teologiczne inspiracje dzieł Duńczyka, (2) prezentację tej<br />
części jego biblioteki, która wiąże się z tłumaczonymi dziełami,<br />
(3) opis jego retoryki, zwrócenie uwagi na charakterystyczne rozwiązania<br />
stylistyczne i interpunkcyjne, (4) prezentację Kierkegaardowskich<br />
autokomentarzy oraz (5) przedstawienie niektórych problemów<br />
tekstologicznych przez ujawnienie rozwiązań translatorskich<br />
w innych językach.
O Powtórzeniu<br />
Z zachowanego rękopisu Powtórzenia można wyczytać, że Kierkegaard<br />
do ostatniej chyba chwili wahał się, z jakich słów ułożyć<br />
podtytuł dzieła. Przekreślone zostały takie warianty, jak: „bezowocna<br />
próba", „odkrywcza próba" i „próba filozofii eksperymentalnej".<br />
Pojęcie eksperymentu poddanego empirycznej kontroli zostało<br />
spopularyzowane w Danii przez niemiecko-duńskiego filozofa i przyrodnika<br />
Johanna Nicolaia Tetensa (1736-1807), który w dziele<br />
Philosophische Versuche iiber die menschliche Natur und ihre Entwicklung,<br />
Kopenhaga 1777, nie obawiał się wziąć na warsztat własnych<br />
odczuć zmysłowych. Pewne wątki tej filozofii człowieka podjęli duńscy<br />
filozofowie i poeci, Frederik Christian Sibbern (1785-1872) i jego<br />
uczeń Poul Martin M0ller (1794-1838). Obaj uczyli Kierkegaarda<br />
filozofii na Uniwersytecie Kopenhaskim.<br />
W swej twórczości Kierkegaard chętnie łączył pojęcia „psychologii"<br />
i „eksperymentu", na przykład trzecia część pisanych przez<br />
Hilariusa Bogbindera Studierpaa Livets Vej z 1845 roku nosi podtytuł<br />
Winny? - Niewinny? Historia cierpienia. Eksperyment psychologiczny<br />
braciszka Taciturnusa. Jednak te pojęcia znaczyły dla Duńczyka coś<br />
innego niż dla nas. Powtórzenie napisał dla Kierkegaarda Constantin<br />
Constantius, a to ostatnie nazwisko przywołuje łacińskie pojęcie stałości,<br />
niezmienności. Niezmienny, „zimny" (tak zostanie nazwany<br />
w książce Constantius), oto tylko jeden „punkt widzenia" dzieła.<br />
Drugą postawę prezentuje „młody człowiek", jakże zmienny, łatwo<br />
przechodzący od zachwytu do gniewu, od miłości do rozpaczy. Ich<br />
znajomość cechuje zarówno aprobata i zrozumienie, jak i odrzuce-<br />
11
nie. W późniejszym dziele Afsluttende widenskabelig Efterskrift Ul De<br />
Philosophiske Smuler (1846) Kierkegaardjako Johannes Climacus napisze<br />
o znaczeniu eksperymentu psychologicznego w Powtórzeniu.<br />
Podkreśli, że eksperyment jest warunkiem partnerskiej komunikacji<br />
między ludźmi: „Książka Powtórzenie została na stronie tytułowej<br />
nazwana «psychologicznym eksperymentem». Szybko stało się dla<br />
mnie oczywiste, iż oznacza to formę komunikatu poddanego podwójnej<br />
refleksji. Z tego mianowicie powodu, że wtedy komunikat<br />
przybiera formę eksperymentu, wytwarza własny opór, eksperyment<br />
zaś umacnia bezbrzeżną przepaść pomiędzy czytelnikiem<br />
i autorem, wkłada między nich żarliwość rozwodu, tak iż prostoduszne<br />
pojmowanie staje się niemożliwe. Eksperyment jest świadomym<br />
i przekornym odwołaniem komunikatu, co zawsze jest ważne<br />
dla kogoś, kto egzystuje - a zarazem pisze dla kogoś, kto egzystuje,<br />
i nie chce, by ich związek zmienił się w bazgroły kogoś, kto bije pianę<br />
dla innego ubijacza piany" (S. Kierkegaard, Afsluttende uvidenskabelig<br />
Efterskńft, w: Samlede Vo3rker, t. VII, Kopenhaga 1902, s. 223).<br />
Warto zwrócić uwagę, że dla takiej partnerskiej komunikacji jest pożądane<br />
osłabienie znaczenia granych na co dzień ról - społecznych<br />
komunikatów. Wszak Kierkegaardowski „eksperyment psychologiczny"<br />
łączy się z brakiem nazwisk rodowych w Powtórzeniu, co<br />
uniemożliwia społeczną identyfikację narratora i bohaterów. Są oni<br />
„nadzy" i „równi", bo pozbawieni pozycji, tradycji narodowej i rodzinnej.<br />
Dotyczy to zarówno bohaterów książki, przedstawionych<br />
wyłącznie jako młodzieniec i dziewczyna, jak i rzeczywistego autora,<br />
który niejako scedował swą możnowładczą rolę na wasala-pseudonim<br />
- Constantina Constantiusa. Również trzecia, ostatnia część<br />
dzieła skierowana została do bezimiennego „Dobrze urodzonego<br />
Pana N. N., właściwego czytelnika tej książki". Czy ten sam N. N.<br />
stanie się, jako Nicolaus Notabene, autorem Przedmów z 1844 roku?
S0ren Kierkegaard<br />
jako Constantin Constantius<br />
Powtórzenie<br />
Próba psychologii<br />
eksperymentalnej<br />
przez<br />
Constantina Constantiusa
Na dzikich drzewach rosną pachnące kwiaty,<br />
na ogrodowych - owoce.<br />
Filostrat Flawiusz Starszy, Żywoty bohaterów<br />
Każdy wie, że gdy eleaci zaprzeczyli istnieniu ruchu, Diogenes 2<br />
wystąpił przeciwko nim. Naprawdę wystąpił, gdyż nie mówiąc ani<br />
słowa, zrobił kilka kroków w przód i w tył, i w ten sposób, jak mniemał,<br />
zupełnie pokonał przeciwników. Ponieważ od dłuższego czasu<br />
1 Filostrat Flawiusz Starszy (178-248), filozof grecki. Kierkegaard posiadał<br />
w swej bibliotece niemiecki przekład tej książki: Flavius Philostratus,<br />
Werke (xl. Fr. Jacobs, Stuttgart 1828, cytowany fragment: 1.1, s. 20). Por.<br />
Auktionsprotokol overS0ren Kierkegaards Bogsamling - AS KB 1143.<br />
2 Szkoła eleacka została założona ok. 540 roku p.n.e. przez Ksenofanesa<br />
z Kolofonu w jońsko-greckiej kolonii Elea, dzisiaj Velia, w południowych<br />
Włoszech. Eleaci wątpili w prawdziwy byt tego, co zmienne. Do ich<br />
przedstawicieli zalicza się m.in. Parmenidesa i Zenona. Szczególnie ten<br />
ostatni wyróżnił się paradoksami o logicznej niemożliwości stwierdzenia<br />
jakiejkolwiek formy ruchu. Diogenes z Synopy (ok. 400-ok. 328-<br />
323 p.n.e.) był założycielem szkoły cynickiej. Cynicy odrzucali społeczne<br />
konwencje i zasady. Nawiązując do anegdoty o eleatach i Diogenesie,<br />
Hegel określił działanie tego ostatniego jako stillschweigend, co, być<br />
może, skłoniło Kierkegaarda / Constantiusa do użycia sformułowania<br />
„nie mówiąc ani słowa" (por. Geschichte der Philosophie, w: G. W. F. Hegel,<br />
Werke. Vollstandige Ausgabe, I-XVIII, Berlin 1832-1845; t. XIII, Berlin<br />
1836, s. 314). Kierkegaard posiadał Geschichte der Philosophie w swojej<br />
bibliotece (ASKB 557-559).<br />
15
i przy różnych okazjach zajmowało mnie pytanie, czy <strong>powtórzenie</strong><br />
jest możliwe, jakie ma ono znaczenie i czy rzeczy tracą, czy zyskują<br />
na powtórzeniu, niespodziewanie powiedziałem sobie: jedź do<br />
Berlina, gdzie już raz byłeś, tam się przekonasz, czy <strong>powtórzenie</strong><br />
jest możliwe i co ono znaczy. W domu nie potrafiłem rozwiązać<br />
tego problemu. Mówcie, co chcecie, ale bez wątpienia gra on ważną<br />
rolę w nowszej filozofii 3 , gdyż <strong>powtórzenie</strong> odpowiada w pewnym<br />
sensie temu, co Grecy nazwali wspomnieniem. Uczyli oni, że wiedza<br />
jest wspomnieniem, nowa filozofia zaś twierdzi, że całe życie to<br />
<strong>powtórzenie</strong> 4 .<br />
Leibniz 5 jestjedynym współczesnym filozofem, który ma o tym<br />
3 Chodzi o filozofię pokartezjańską. Kierkegaard posiadał w swej bibliotece<br />
dzieła tego myśliciela (R. Descartes, Opera philosophica, Amsterdam<br />
1678, ASKB 473).<br />
4 Odnosi się to do pojęcia anamnezji, głoszącej, że poznawanie i wiedza to<br />
przypominanie/ wspominanie. Platon odróżnia szukanie znaczenia za<br />
pomocą zmysłów (gr. doxa) od poznawania (gr. episteme), dotyczącego<br />
prawd wiecznych, którego przedmioty są niezmienne i niezależne od<br />
zmysłów. W platońskim dialogu Menon (85-86) Sokrates pokazuje, wjaki<br />
sposób „wydobył" z niewolnika wiedzę o geometrii, która „leżała"<br />
w jego duszy, być może jako rezultat poprzedniej egzystencji. Dla rozjaśnienia<br />
problemu warto także przypomnieć słowa W. Tatarkiewicza:<br />
„W wiedzy, jak ją pojmował Platon, tkwiła zagadka: Jakże możemy znać<br />
cośkolwiek od urodzenia, nie oglądawszy tego jeszcze? Jak w szczególności<br />
możemy znać idee, z którymi nigdy nie spotykamy się, a których<br />
wrodzone pojęcia przede wszystkim dotyczą? Zagadkę tę Platon rozwiązał<br />
w taki sposób: przyjmował, że umysł nasz oglądał idee w poprzednim<br />
życiu i zachował o nich pamięć; to tłumaczy, że znaje od urodzenia i tak<br />
bezpośrednio, jak gdybyje oglądał. Dlatego to w życiu obecnym nie potrzebujemyjuż<br />
zdobywać wiedzy o ideach; wystarcza, że ją sobie przypominamy;<br />
wiedza wrodzona jest «przypomnieniem»" (W. Tatarkiewicz,<br />
Historia filozofii, Warszawa 1958,1.1, s. 121).<br />
5 Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), filozof niemiecki. W tekście<br />
aluzja do Leibnizowej nauki o harmonii przedustawnej: Bóg stworzył<br />
monady, „wkładając" w nie rozwój świata, którego są częścią. Komunikacja<br />
dwóch monad, czyli aktualizacja owej przez Boga stworzonej potencjalności,<br />
jest swoistym <strong>powtórzenie</strong>m. W latach 1840-1842 Kierkegaard<br />
wnikliwie studiował Theodyceę Leibniza (wyd. V, Hanower-Lipsk<br />
16
jakieś pojęcie. Powtórzenie i wspomnienie to ten sam ruch, lecz<br />
skierowany w przeciwne strony, gdyż to, co się wspomina, już było,<br />
powtarza się więc „do tyłu". A właściwe <strong>powtórzenie</strong> to wspomnienie<br />
zwrócone ku przyszłości. Dlatego <strong>powtórzenie</strong>, o ile jest możliwe,<br />
czyni człowieka szczęśliwym, wspomnienie natomiast czyni go<br />
nieszczęśliwym, zakładając oczywiście, że jednostka pragnie żyć i że<br />
od narodzin nie będzie szukała pretekstu, by wyślizgnąć się życiu,<br />
na przykład udając, że czegoś gdzieś zapomniała.<br />
Miłość wspomnienia jest szczęściem doskonałym, powiedział<br />
pewien pisarz 6 . Miał oczywistą rację, o ile się tylko pamięta, że<br />
1763) i posiadał ją w swojej bibliotece (ASKB 619) obok łacińskiego wydania<br />
dzieł filozofa, Guil. Leibnitti Opera philosophica, Berlin 1840 (ASKB<br />
620). Uwagi o lekturze utworów Leibniza znaleźć można w Pap. IV C 9,<br />
C 12, C 29 i dalsze.<br />
6 Tym pisarzem jest Kierkegaardowski pseudonim Victor Eremita, który<br />
napisze w Albo-albo, wydanym w tym samym roku, co Powtórzenie: „Oto<br />
moje nieszczęście: u mego boku zawsze kroczy anioł śmierci i choć nie<br />
skrapiam krwawym znakiem drzwi wybranych, abyje omijał, on właśnie<br />
wstępuje w te drzwi, gdyż dopiero miłość wspomnienia jest szczęśliwa"<br />
(S. Kierkegaard, Albo-albo, „Diapsalmata", tł.J. Iwaszkiewicz, Warszawa<br />
1982,1.1, s. 44). Przekład polski został porównany z oryginałem Enten-<br />
Eller, SKS 2, s. 49, i poprawiony. Dlaczego poprawiony? Bo Iwaszkiewicz<br />
nie zwrócił na przykład uwagi na istniejącą w tekście inwersję, jeden<br />
z ulubionych chwytów retorycznych Kierkegaarda. Tekst powiada:<br />
„Erindringens Kjcerlighed", czyli „miłość wspomnienia", a to wcale nie<br />
oznacza „wspomnienia miłości", jak tłumaczy Iwaszkiewicz, bo to ostatnie<br />
brzmi po duńsku „kjoerligheds erindring". U Kierkegaarda <strong>powtórzenie</strong><br />
i wspomnienie to kategorie pozostające w opozycji wobec siebie, bohater<br />
Powtórzenia musi zatem wybrać między afektem do wspomnienia,<br />
miłością (do) wspomnienia, które za Grekami kieruje go w przeszłość -<br />
i upodobaniem do powtórzenia, które pobudza do egzystencjalnego<br />
działania. Cytat z Albo-albo jest przecież także swoistą inwersją, przewrotną<br />
grą na starotestamentowym tekście: „[Pan mówi:] Krew będzie<br />
wam służyła do oznaczenia domów, w których będziecie przebywać.<br />
Gdy ujrzę krew, przejdę obok i nie będzie pośród was plagi niszczycielskiej,<br />
gdy będę karał ziemię egipską" (Księga Wyjścia, 12,13; cytaty biblijne<br />
- o ile nie podano innego źródła - pochodzą z Biblii Tysiąclecia,<br />
Poznań-Warszawa 1990). Omawiane miejsce sprawia kłopot tłuma-<br />
17
wpierw miłość czyni człowieka nieszczęśliwym. Jedynie miłość powtórzenia<br />
jest prawdziwym szczęściem. Podobnie jak miłość wspomnienia<br />
pozbawiona jest niepokoju nadziei, zapierających oddech<br />
odkryć przygody - lecz także i smutku wspomnienia. Przynosi za to<br />
błogosławioną pewność chwili. Nadzieja jest sztywna, ciasna i błyszczy<br />
jak nowa, jeszcze niewypróbowana odzież. Nie wiadomo zatem,<br />
czy właścicielowi jest w niej do twarzy i czy dobrze leży. Wspomnienie<br />
zaś jest ubraniem znoszonym, które choć nadal piękne, stało się<br />
za ciasne, bo właściciel wyrósł był z niego. Powtórzeniejest ubiorem<br />
nie do zdarcia, w sam raz dopasowanym, ani nie uciska, ani nie spada.<br />
Nadzieja jest śliczną, wymykającą się z rąk dziewczyną, a wspomnienie<br />
niepowabną, choć miłą w tej chwili staruszką. Powtórzenie<br />
pozostaje ukochaną, zawsze pociągającą żoną, bo tylko to, co nowe,<br />
może znużyć. To, co dawne, wcale nie nuży i czyni cię szczęśliwym<br />
- dzięki powtórzeniu. Zupełnie szczęśliwy może być tylko ten,<br />
kto nie oszukuje siebie wmówieniem, że <strong>powtórzenie</strong>jest czymś nowym<br />
- bo właśnie nowość nuży.<br />
Młodość łączy się z nadzieją, wspomnienie z młodością, ale tylko<br />
odwaga pragnie powtórzenia. Tchórzem jest ten, kto żyje tylko<br />
nadzieją. Rozwiązły, kto żyje tylko wspomnieniem. Mężczyzną zaś<br />
ten, kto pragnie powtórzenia, i im lepiej wyrazi, że to pojmuje, tym<br />
czom. W. Lowrie rozumie wyrażenie „Erindringens Kjoerlighed"Jako „the<br />
love ofrecollection" (S. Kierkegaard, Repetition, tł. W. Lowrie, Princeton<br />
1941, s. 35), a inny amerykański tłumacz, H.V. Hong, jako „recollection's<br />
love" (S. Kierkegaard, Repetition, w: Kierkegaard's Writings, t. VI, tł. H. V.<br />
Hong i E. H. Hong, Princeton 1983, s. 133). Tłumaczenie niemieckie<br />
brzmi: „die Liebe der Erinnerung" (S. Kierkegaard, Die Wiederholung,<br />
L. Richter, Hamburg 1991, s. 8), a francuskie: „Uamour fait de ressouvenir"<br />
(S. Kierkegaard, La Repetition, w: (Euvres completes, t. V, tł. P.-H. Tisseau<br />
i E.-M.Jacquet-Tisseau, Paryż 1972, s. 4). Tłumacz szwedzki dokładnie<br />
naśladuje tekst Powtórzenia: „erinringens karlek" (S. Kierkegaard,<br />
Upprepningen, tł. S. Borg, wyd. Nimrod, b.m., 1995, s. 7), Duńczyk zaś<br />
P. Hansen, który ponad sto lat temu przetłumaczył tekst na rosyjski, ma<br />
niejakie kłopoty: „Odin pisatieUskazał, czto jedinstwiennaja sczastliwaja łubów'<br />
eto lubow'-wospominanije iii lubow\ stawszaja wospominanijem"<br />
(S. Kierkegor, Powtorienije, Moskwa 1997, s. 8).<br />
18
głębszym stanie się człowiekiem. Ten, kto nie rozumie, że życie jest<br />
<strong>powtórzenie</strong>m i że na tym polega piękno życia, sam siebie karze i nie<br />
zasługuje na nic lepszego niż to, co mu się przydarzy - na własny koniec.<br />
Gdy nadzieja jest kuszącym owocem, który nie syci, a wspomnienie<br />
garścią nic niewartych pordzewiałych monet, <strong>powtórzenie</strong><br />
jest chlebem codziennym, który syci i niesie błogosławieństwo. Dopiero<br />
gdy ktoś okrążył swe życie, może stwierdzić, czy posiada odwagę<br />
zrozumienia, że życie jest <strong>powtórzenie</strong>m - i czy go to cieszy.<br />
Ten, kto nie okrążył życia, zanim zaczął żyć 7 , nigdy żyć nie będzie.<br />
Ten, kto doświadczył życia i prędko się nim nasycił, słabej jest<br />
budowy. Żyje zaś ten, kto wybrał <strong>powtórzenie</strong>. Nie pobiegnie za motylami,<br />
jakby był małym chłopcem, nie wespnie się na palce, łakomy<br />
wspaniałości świata, ponieważ już je poznał. Nie tka także, jak stara<br />
prządka, tkaniny na krosnach wspomnień, lecz spokojnie idzie swą<br />
drogą, rad z możliwości powtórzenia. Właśnie: czym byłoby życie,<br />
gdyby nie było powtórzenia? Kto chciałby być tablicą, na której czas<br />
co chwila pisze inne słowa, lub nagrobkiem przeszłości? Kto chciałby<br />
podlegać temu, co się nieustannie zmienia, co jest nowe i co<br />
wciąż od nowa bałamuci duszę? Gdyby Bóg nie zapragnął powtórzenia,<br />
nie powstałby świat. Bóg wybrałby wówczas łatwe plany nadziei<br />
lub wszystko odwołał, zachowując wspomnienie. Nie zrobił tego:<br />
dlatego istnieje świat. Istnieje, bo jest <strong>powtórzenie</strong>m. Powtórzenie<br />
jest rzeczywistością i powagą bytu. Ten, kto wybrał <strong>powtórzenie</strong>,<br />
dojrzewa w powadze. Oto moje votum separatum [łac. odrębne zdanie],<br />
które także głosi, że siedzenie na kanapie i dłubanie w zębach<br />
oraz bycie, na przykład, radcą stanu 8 nie ma nic wspólnego z powa-<br />
7 Chodzi tutaj o życie świadome, oparte na refleksji nad własnymi i cudzymi<br />
doświadczeniami.<br />
8 Określenie „radca stanu" (w oryginaleJustitsraad) było związane z wprowadzoną<br />
w Danii w 1808 r. dziewięciostopniową tabelą rang urzędniczych<br />
i szlacheckich i oznaczało przynależność do V (wysokiej) klasy.<br />
Niektóre rangi określano jako „rzeczywiste", by odróżnić je od niższych<br />
stopni pro forma. Autor Powtórzenia wielokrotnie ironizuje w swej twórczości<br />
na temat systematyki stworzonej przez heglistów, porównując<br />
ją do tabeli rang. W omówieniu powieści Andersena zatytułowanej<br />
19
gą życia. Także leniwy spacer po ulicy i, dajmy na to, bycie jego wielebnością<br />
9 nie ma nic wspólnego z powagą egzystencji, i podobnie<br />
powaga życia omija królewskiego koniuszego. To wszystko jest dla<br />
mnie tylko żartem, często w dodatku niedobrym. Jedynie miłość<br />
wspomnienia może być szczęśliwa, powiedział pewien pisarz 10 , który<br />
według tego, co o nim wiem, lubi zwodzić, choć nie tak, by mówił<br />
jedno, a myślał co innego, lecz tak, że zaostrza swą myśl, aż ta - o ile<br />
ją schwycisz z równą energią, w następnej chwili okaże się czymś<br />
innym. To zdanie zostało przez niego wypowiedziane w sposób, który<br />
łatwo cię skłoni, by przyznać mu rację i zapomnieć, że wypowiada<br />
najgłębszą melancholię. Nie można lepiej wypowiedzieć głębokiego<br />
smutku, skoncentrowanego w replice.<br />
Prawie rok minął od czasu, gdy zacząłem bacznie obserwować<br />
pewnego młodzieńca, którego zresztą widywałem już wcześniej,<br />
gdyż jego ujmująca powierzchowność i uduchowione spojrzenie<br />
niemal mnie oczarowały. Gest, jakim unosił głowę, oraz błyskotliwość<br />
wypowiedzi świadczyły o głębokiej naturze, grającej na więcej<br />
niż jednej nucie. Niepewność modulacji ujawniała, że był w tym<br />
uwodzicielskim wieku, który niedojrzałość ducha (a wcześniej ciała)<br />
wypowiada załamującym się głosem. Dzięki beztroskiej atmosferze<br />
kawiarni zbliżyłem się do niego i skłoniłem, by uznał mnie za powiernika,<br />
moje słowa zaś potrafiły ujawnić jego skrytą melancholię.<br />
Jedynie skrzypek (1837) Kierkegaard tak powiada: „Nie należy rozumieć<br />
heglistów zbyt dosłownie, kiedy mówią o swym stosunku do rzeczywistości,<br />
bo gdy w związku z tym odwołują się do nieśmiertelnego dzieła<br />
swego mistrza (jego Logiki), przypomina mi to reguły rządzące tabelą<br />
rang, gdzie zaczyna się od sekretarzy (Sein, czysty byt), dochodzi do «innych<br />
sekretarzy» (das Andere, das Besondere, Nichts - przecież dlatego mówi<br />
się także, iż inni sekretarze sind so viel wie Nichts), by stworzyć kategorię<br />
«sekretarzy rzeczywistych»; nie ma zatem potrzeby badać, czy w rzeczywistości<br />
istnieje jakiś konkretny «sekretarz rzeczywisty»" (por. Aj en<br />
endnu Levendes Papirer, SKS 1, s. 18).<br />
9 W oryginale Velcervwrdighed, określenie pastora niższej rangi, umieszczonego<br />
na samym dole tabeli rang.<br />
10 Por. przypis 6.<br />
20
Jak Farinelli 11 oswobodziłem zatem „zwariowanego króla" z kryjówki<br />
ciemności, co - biorąc pod uwagę młodość i podatność mego<br />
przyjaciela - mogłem uczynić bez używania kleszczy. Tak przedstawiał<br />
się nasz związek, gdy odwiedził mnie rok temu, zupełnie wytrącony<br />
z równowagi. Jego ruchy były wyrazistsze niż zazwyczaj, sylwetka<br />
powabniejsza, a wspaniałe, wielkie oczy jeszcze większe. Krótko<br />
mówiąc: promieniał. Kiedy wyjawił mi, że jest zakochany, natychmiast<br />
pomyślałem, jak szczęśliwa musi być dziewczyna tak bardzo<br />
kochana. Już od jakiegoś czasu był zakochany, lecz ukrył to nawet<br />
przede mną. Teraz osiągnął swój cel: wyznał miłość i został przyjęty".<br />
Choć zazwyczaj przyjmuję wobec ludzi postawę obserwatora,<br />
wobec niego nie umiałem tego uczynić. Mówcie, co chcecie, zakochany<br />
po uszy młodzieniec jest czymś tak pięknym, że gdy go zobaczysz,<br />
zapominasz o radości obserwacji. W istocie, głębokie ludzkie<br />
uczucia rozbrajają obserwatora. Jedynie gdy zamiast uczuć jest pustka<br />
lub gdy kryją się one za kokieterią, pozostajesz obserwatorem.<br />
Ale jak można pozostać pozbawionym ludzkich cech obserwatorem<br />
i nie poczuć się przeszyty promieniowaniem powagi człowieka, który<br />
modli się z całej duszy? Za to słuchając kazania dobrze przygotowanego<br />
księdza, który wiele razy, i bez żadnej zachęty ze strony wiernych,<br />
zapewnia w kunsztownie zbudowanych zdaniach, że naucza<br />
prostej wiary, która jest odległa od wyszukanej mowy, a która<br />
w modlitwie ofiaruje to, czego on, wedle własnych słów i zapewne<br />
nie bez racji, choć na próżno, poszukuje w poezji, sztuce i nauce... -<br />
wtedy trzeba przytknąć mikroskop do oka, zatkać uszy na potok gadulstwa<br />
i zamknąć żaluzje, owe kraty krytyka, smakującego każdy<br />
dźwięk i każde słowo. Chłopiec, o którym mówię, był głęboko, żarli-<br />
11 Farinelli, właśc. CarloBroschi (1705-1782), kastrat, jeden z najsłynniejszych<br />
włoskich śpiewaków operowych. W latach 1737-1759 przebywał<br />
w Hiszpanii, gdzie miał uleczyć króla z głębokiej melancholii. Sztuka<br />
G. H. Saint-Georges'a Farinelli została przetłumaczona na duński przez<br />
J. L. Heiberga i z sukcesem wystawiana w kopenhaskim Teatrze Królewskim<br />
w latach 1837-1841, a później wznawiana wiele razy.<br />
21
wie, pięknie i pokornie zakochany. Już od dawna nie cieszyłem się<br />
tak bardzo, bycie obserwatorem jest bowiem często wyczerpujące.<br />
Czyni ono człowieka równie melancholijnym jak zawód policjanta.<br />
A gdy obserwator dobrze wypełnia swe obowiązki, staje się prawie<br />
szpiegiem w służbie wyższej sprawy, bo sztuka obserwacji polega na<br />
ujawnieniu tego, co ukryte. Młodzieniec bez zbędnych słów opowiadał<br />
o swej wybrance. Jego mowa nie zawierała ani banalnych analiz,<br />
które często towarzyszą panegirykom zakochanych, ani samochwalstwa,<br />
że nibyjest sprytnym chłopcem, który zdobył taką dziewczynę,<br />
ani pewności siebie: jego miłość była zdrowa, czysta i niezepsuta.<br />
Z ujmującą otwartością wyjawił przyczynę swej wizyty: pragnie kontaktu<br />
z zaufanym człowiekiem, by w jego obecności głośno rozmawiać<br />
ze sobą. Bezpośrednim powodem wizyty była obawa, że cały<br />
dzień spędzi u ukochanej i w ten sposób stanie się dla niej ciężarem.<br />
Był wiele razy pod jej domem i za każdym razem zmuszał się do odwrotu.<br />
Zaproponował mi przejażdżkę - aby się rozerwać i by czas<br />
szybciej upłynął. Chętnie się zgodziłem: od chwili, w której powierzył<br />
mi swój sekret, całkowicie byłem do jego usług. Tego mógł być<br />
pewien. Pół godziny, które mieliśmy do przybycia powozu, poświęciłem<br />
na przeglądanie rachunków, młodzieńcowi zaś zaproponowałem,<br />
by zapalił fajkę i przejrzał album leżący na stole. Lecz on nie<br />
potrzebował takich zajęć: był zbyt zajęty sobą. Niespokojny, nie<br />
usiadł ani na chwilę, lecz chodził prędko po pokoju w jedną i drugą<br />
stronę. Jego kroki, ruchy i gesty były nader wymowne: spalała go miłość.<br />
Jak dojrzałe winne grono, które u szczytu dojrzewania stało się<br />
przezroczyste i jasne, gdyż sok powoli nasycił delikatny miąższ; jak<br />
łupina owocu, która właśnie pękła, bo owoc dojrzał był w całej krasie<br />
- prawie tak ukazała się miłość wyrażona w jego postaci. Nie<br />
mogłem powstrzymać się od śledzenia go kątem oka, sam na wpół<br />
zakochany, gdyż wygląd takiego młodzieńca nie jest mniej uwodzicielski<br />
niż młodej dziewczyny.<br />
Często się zdarza, że zakochani uciekają się do słów poety, by<br />
w błogosławionym szczęściu ujawnić słodkie udręki miłości. Z nim<br />
22
też tak było. Spacerując w jedną i drugą stronę, powtarzał raz po raz<br />
zwrotkę Poula M0llera 12 :<br />
Sen o wiośnie życia, już tak odległej,<br />
Przysiadł na moim fotelu,<br />
Głęboka tęsknota ku tobie biegnie,<br />
Jedyna. Tyś słońcem dla wielu!<br />
Jego oczy napełniły się łzami, rzucił się na krzesło, recytując co<br />
chwila tę zwrotkę. Ta scena zrobiła na mnie wstrząsające wrażenie.<br />
Mój Boże, pomyślałem, przypadek takiej melancholii nie zdarzył się<br />
dotąd w mej praktyce. Wiedziałem, że ma melancholijną naturę, ale<br />
żeby miłość tak na niego podziałała! A przecież jak konsekwentny<br />
jest każdy, nawet niezwykły stan duszy, gdy stanie się dla niej powszedni.<br />
Ludzie często krzyczą na melancholika: Zakochaj się,<br />
a wtedy zniknie problem. Lecz jeżeli naprawdę jest melancholikiem,<br />
jak dokonać tego, by jego dusza zaprzestała melancholijnie<br />
zajmować się tym, co dlań najważniejsze? Chłopiec był głęboko i żarliwie<br />
zakochany - to oczywiste - a przecież od razu, prawie od pierwszego<br />
dnia gotów był wspominać miłość. W istociejuż zakończył ten<br />
związek, gdyż zaczynając, dokonał straszliwego kroku: przeskoczył<br />
życie. Gdyby dziewczyna jutro umarła, nie nastąpiłaby żadna zmiana:<br />
ponownie by skoczył, jego oczy znowu napełniłyby się łzami<br />
i znowu powtórzyłby słowa poety. Cóż to za dziwna dialektyka!<br />
Tęskni za dziewczyną, zmusza się, by nie siedzieć u niej całymi<br />
dniami - a przecież od pierwszej chwili jest starcem w tym związku.<br />
Musiało tu zajść jakieś nieporozumienie. Przez dłuższy czas nic<br />
mnie tak silnie nie poruszało, jak to wydarzenie. Był nieszczęśliwy,<br />
to jasne, i nie mniej jasne było, że także dziewczyna jest nieszczęśli-<br />
12 Poul Martin M0ller (1794-1838), pisarz i filozof duński zaprzyjaźniony<br />
z Kierkegaardem. Jako profesor filozofi Uniwersytetu Kopenhaskiego<br />
był jednym z nauczycieli Kierkegaarda. Tutaj chodzi o wiersz M0llera<br />
Den Gamie Elsker (Stary kochanek), zamieszczony w Efterladte Skrifter,<br />
Kopenhaga 1839,1.1, s. 12. „Sen" w cytowanym wierszujest oczywiście<br />
swoistym „wspomnieniem". W bibliotece Kierkegaarda znajdowały się<br />
pisma P. M. M0llera (ASKB 1574-1576).<br />
23
wa, choć nikt nie potrafił przewidzieć, jak się sprawy potoczą. Jedno<br />
było pewne: nikt lepiej od niego nie potrafił głosić miłości wspomnienia.<br />
Wspomnienie ma wielką zaletę: zaczyna się od utraty. Jest<br />
zatem niezawodne, bo niczego stracić nie może.<br />
Zajechał powóz. Jechaliśmy Strandvejen 13 , by później zjechać<br />
na leśne dróżki. Ponieważ wbrew woli stałem się obserwatorem, nie<br />
potrafiłem powstrzymać się od pewnych eksperymentów, których<br />
celem było, mówiąc językiem marynarzy, wysondowanie dna jego<br />
melancholii. Poruszyłem wszystkie możliwe struny erotyczne: nic.<br />
Zbadałem skutki zmiany otoczenia. Na próżno. Ani bezgraniczna<br />
zuchwałość morza, ani uspokajająca cisza lasu, ani zapraszająca samotność<br />
wieczoru nie potrafiły wydobyć go z melancholijnej tęsknoty,<br />
która raczej oddalała od ukochanej, niż zbliżała do niej. Jego<br />
błąd był nieuleczalny. Polegał na tym, że młodzieniec znalazł się na<br />
końcu zamiast na początku - dla człowieka taki błąd jest lub stanie<br />
się śmiertelny.<br />
A jednak twierdzę, że był naprawdę usposobiony erotycznie,<br />
ten zaś, kto nie przeżył tego na początku miłości, ten nie kochał ani<br />
razu, poznając za to, być może, inne uczucia. Spotęgowane wspomnienie<br />
jest odwiecznym wyrazem miłości u jej początku, jest znakiem<br />
prawdziwej miłości. Jednak z drugiej strony należy wspomnienia<br />
używać z ironiczną giętkością. Tej umiejętności zabrakło młodzieńcowi,<br />
gdyż jego dusza była zbyt słaba. To zapewne prawda, że<br />
w takiej chwili zamiera życie. Jednocześnie należy posiadać tyle witalnej<br />
energii, by zabić śmierć - i przemienić ją w życie. O pierwszym<br />
brzasku miłości teraźniejszość i przyszłość zmagają się ze sobą,<br />
pragnąc odnaleźć swój odwieczny kształt. Wspomnieniejest właśnie<br />
powrotem wieczności do teraźniejszości. Jest nurtem teraźniejszości,<br />
oczywiście, o ile wspomnieniejest czyste.<br />
Wróciliśmy do domu i pożegnałem go. Moje współczucie było<br />
niezwykle silne i nie potrafiłem pozbyć się myśli, że w krótkim czasie<br />
nastąpi straszliwy wybuch.<br />
13 Istniejąca także i dzisiaj droga prowadzi z Kopenhagi do Elsynoru<br />
wzdłuż zalesionego nabrzeża 0resundu.<br />
24
Przez następnych czternaście dni przychodził do mnie od czasu<br />
do czasu. Sam zaczął podejrzewać nieporozumienie: ta młoda,<br />
ubóstwiana dziewczyna stała mu się prawie ciężarem. A przecież była<br />
jego ukochaną, jedyną, którą kochał, jedyną, którą kiedykolwiek<br />
pokocha. Z drugiej strony, nie tyle kochał, ile po prostu za nią tęsknił.<br />
W tym czasie uległ dziwnej zmianie. Poetycka produktywność<br />
objawiła się u niego w takiej skali, że nigdy nie podejrzewałem, by to<br />
było możliwe. Naraz zrozumiałem wszystko. Młoda dziewczyna nie<br />
była ukochaną, a jedynie pretekstem - obudziła w nim poetyckość<br />
i uczyniła poetą. Dlatego tylko ją mógł kochać, nigdy jej nie zapomnieć,<br />
nigdy nie pokochać innej i tylko do niej nieprzerwanie tęsknić.<br />
Zagościła teraz w jego życiu, a pamięć o niej stała się wiecznie<br />
żywa. Znaczyła dlań tak wiele, uczyniła go poetą i właśnie dlatego<br />
podpisała na siebie wyrok śmierci.<br />
Z biegiem czasu ich związek psuł się coraz bardziej. Jego melancholia<br />
wzrastała, a siły fizyczne topniały w duchowej walce. Pojął,<br />
że uczynił ją nieszczęśliwą, ale nie był świadom przewiny. Lecz<br />
właśnie to było nieznośne i poruszyło jego pasję w najdzikszy sposób,<br />
że zupełnie bez winy stał się winny jej nieszczęścia. Sądził, że<br />
głęboko ją zrani, wyznając wszystko. Znaczyłoby to bowiem tyle, co<br />
powiedzieć jej, że jest istotą niedoskonałą i że on sam poszedł dalej,<br />
odpychając stopień, który przekroczył. Do czego by to doprowadziło?<br />
Ponieważ wiedziała, że on nigdy nie pokocha innej, pozostałaby<br />
pogrążoną w żałobie wdową, żyjącą jedynie wspomnieniem jego<br />
- i ich związku. Nie mógł niczego wyznać, gdyż zbyt był z niej dumny.<br />
Mroczny smutek ogarniał go coraz bardziej i postanowił kontynuować<br />
fałszywą grę. Całą poetycką autentyczność obrócił teraz<br />
ku rozweseleniu dziewczyny i w całości przeznaczył dla niej to,<br />
czym mógłby obdarzyć wielu. Pozostałajegojedyną, jego ukochaną<br />
i ubóstwianą, choć o mało nie postradał zmysłów ze strachu przed<br />
tym okropnym kłamstwem, które coraz silniej więziło dziewczynę.<br />
W rzeczywistości jej istnienie lub nieistnienie było mu w pewnym<br />
sensie obojętne. Jedynie jego melancholia znajdowała radość<br />
w nadaniu czarodziejskiego uroku jej życiu. Rozumie się, że była<br />
25
szczęśliwa, gdyż nie podejrzewała niczego, pokarm zaś przez niego<br />
sporządzony tak bardzo smakował! On nie chciał być produktywny<br />
w ścisłym znaczeniu, gdyż wówczas musiałby ją opuścić. Dlatego<br />
trzymał swój talent, jak powiadał, między ostrzami nożyc, dla niej<br />
przycinając wszystko w bukiety. Niczego nie podejrzewała. Wierzę<br />
w to. Dziewczyna, która jest na tyle samolubna, by sycić się smutkiem<br />
innych, wywołuje oburzenie. Coś podobnego może sięjednak<br />
zdarzyć i sam byłem kiedyś bliski wykrycia podobnego przypadku.<br />
Skądinąd nic bardziej nie oczarowuje dziewczyny niż bycie kochaną<br />
przez naturę poetycko-melancholijną. O ile jest na tyle samolubna,<br />
by wmówić sobie, że bardziej go pokocha przez związanie ze sobą<br />
niż rezygnację z niego, wówczas otrzyma w życiu zupełnie łatwe zadanie,<br />
gdyż jednocześnie otoczy ją wieść o tym, że jest wierna, oraz<br />
cześć równa najwspanialej wydestylowanej miłości. Boże, uchroń<br />
człowieka od podobnej wierności!<br />
Odwiedził mnie pewnego dnia. Mroczne namiętności całkowicie<br />
nim zawładnęły. W niepohamowanych słowach przeklinał życie,<br />
miłość i ukochaną dziewczynę. Od tej chwili nie pokazał się więcej.<br />
Prawdopodobnie nie mógł sobie wybaczyć, że wyznał obcemu człowiekowi,<br />
jakim ciężarem stała się dziewczyna. Wszystko zniszczył,<br />
nawet tę radość, że podtrzymywał jej dumę i uczynił swą boginią.<br />
Gdy napotykał mnie, unikał spotkania, gdy spotkał mnie, nie odzywał<br />
się wcale, za to udawał zadowolenie i pewność siebie. Zdecydowałem<br />
wówczas na własną rękę dowiedzieć się czegoś więcej i w końcu<br />
zacząłem od służących. Jeżeli masz do czynienia z melancholikiem,<br />
najwięcej dowiesz się o nim od służących. Przed sługą, przed<br />
panną służącą, tym starym, przeoczonym inwentarzem rodzinnym,<br />
melancholik otwiera się chętniej niż przed znajomymi o podobnym<br />
wykształceniu i z podobnej sfery. Znałem kiedyś melancholika, który<br />
przemierzał życie tanecznymi krokami, oszukał wszystkich (wraz<br />
ze mną), aż pewien fryzjer naprowadził mnie na właściwy trop. Fryzjer<br />
był niemłodym człowiekiem, źle mu się wiodło i sam obsługiwał<br />
klientów. Współczucie dla jego losu skłoniło melancholika do wyznań,<br />
więc fryzjer dowiedział się tego, o czym nikt nie wiedział.<br />
26
Młody człowiek oszczędził mi jednak fatygi i sam zwrócił się do<br />
mnie, absolutnie zdecydowany nigdy więcej nie przekroczyć progu<br />
mojego domu. Zaproponował mi spotkanie w odległym miejscu<br />
i o określonej godzinie. Zgodziłem się chętnie i zakupiłem w tym celu<br />
dwie karty wstępu do Statsgraven, parku zasobnego w fosy z rybami.<br />
Tam spotkaliśmy się wczesnym rankiem, w chwili gdy dzień<br />
zmagał się z nocą, gdzie nawet pośród lata lodowaty powiew mroził<br />
przyrodę; tam spotkaliśmy się w oparach porannej mgły, wśród zroszonej<br />
trawy, a ptaki zrywały się do lotu, ponaglanejego okrzykiem.<br />
W chwili gdy dzień zwyciężył i wszystkie stworzenia zaczęły radować<br />
się życiem, gdy młoda, ukochana dziewczyna, którą czule napoił<br />
swym bólem, uniosła głowę znad poduszki i otworzyła oczy - gdyż<br />
podniósł się bóg snu, czuwający dotąd u jej wezgłowia, a bóg marzeń<br />
nocnych położył palec najej powiece, byjeszcze raz mogła osunąć<br />
się w krótki półsen, opowiadając jej to, czego nigdy nie przeczuwała,<br />
a mówił to tak cicho i miękko, że rozbudzona zapomniała<br />
o wszystkim - w tej chwili znowu się rozstaliśmy. Cokolwiek by jej<br />
bóg marzeń sennych opowiedział, nie mogłaby śnić o tym, co zaszło<br />
między nami. Czy to niezwykłe, że zbladł? Czy to niezwykłe, że jestem<br />
jego powiernikiem - i jemu podobnych?<br />
Czas mijał. Naprawdę cierpiałem razem z młodzieńcem, który<br />
gasł z dnia na dzień. A przecież wcale nie żałowałem, że dzielę ból,<br />
gdyż wjego miłości idea była w ruchu. (Dzięki Bogu, można spotkać<br />
czasami taką miłość w życiu, na próżno jej szukać w powieściach<br />
i nowelach.) Tylko w takim wypadku miłość ma znaczenie, a ten,<br />
kto, choć przepełniony zachwytem, nie jest przekonany, że ideajest<br />
żywotną zasadą miłości i żejeżeli to konieczne, należy poświęcić dla<br />
niej życie, więcej, samą miłość, choćby jej nawet sprzyjała rzeczywistość<br />
- ten nie utworzy pary z poezją. Kiedy miłość mieści się<br />
w idei, wtedy żadne wzruszenie, żadne, nawet przelotne poruszenie<br />
niejest pozbawione znaczenia, gdyż obecnajest najważniejsza rzecz:<br />
poetycka kolizja, która, o ile wiem, potrafi być jeszcze straszniejsza<br />
od tej, którą opisuję. Lecz służyć idei, co w związku z miłością by-<br />
27
najmniej nie znaczy służyć dwóm panom 14 , to trudna służba, gdyż<br />
żadna piękność nie jest tak wymagającajak idea i żadne dziewczęce<br />
dąsy nie są tak ciężkie do zniesienia jak gniew idei, której za nic nie<br />
można zapomnieć.<br />
Gdybym miał zamiar dokładnie badać nastroje młodzieńca,<br />
tak jak je poznawałem, nie mówiąc o tym, że gdybym, wzorem poetów,<br />
włączył wiele nieznaczących rzeczy, jak: salony i odzież, wspaniałe<br />
pejzaże, krewnych i przyjaciół, to moja historia stałaby się opowieścią<br />
bez końca. Wcale tego nie pragnę. Zjadam przecież sałatę,<br />
ale tylko środek. Liście są, jak sądzę, dla świń. Za Lessingiem 15 wolę<br />
rozkosz poczęcia od ciężaru porodu. Jeżeli ktoś ma inne zdanie, bardzo<br />
proszę, mnie jest to obojętne.<br />
Czas mijał. W miarę możności uczestniczyłem w nocnych<br />
przygotowaniach. Chłopiec dzikim krzykiem zdobywał energię, która<br />
miała wystarczyć na cały dzień; dzień, który przeznaczał na uwodzenie<br />
dziewczyny. Więził ukochaną, jak Prometeusz, który zamknął<br />
bogów w swej przepowiedni 16 , choć sam był przykuty do skały<br />
i atakowany przez drapieżnego ptaka, szarpiącego jego wątrobę.<br />
14 Jest to aluzja do Ewangelii wg św. Mateusza, 6,24: „Nikt nie może dwóm<br />
panom służyć. Bo albo jednego będzie nienawidził, a drugiego będzie<br />
miłował; albo z jednym będzie trzymał, a drugim wzgardzi. Nie możecie<br />
służyć Bogu i Mamonie".<br />
15 Patrz: Sammtliche Schriften tegoż (Vorrede w: Fabeln - 1759; Berlin 1827,<br />
tom XVIII, s. 96), gdzie niemiecki filozof Gotthold Ephraim Lessing<br />
(1729-1781) mówi o trudnościach związanych z tworzeniem książek.<br />
Kierkegaard był właścicielem owego niemieckiego wydania Pism zebranych<br />
Lessinga (ASKB 1747-1762).<br />
16 Wedle greckiej mitologii tytan Prometeusz ulepił z gliny pierwszych ludzi.<br />
Następnie ukradł ogień bogom olimpijskim, by zanieść go ludziom<br />
i w ten sposób uczynić ich życie łatwiejszym. Zeus ukarał Prometeusza,<br />
przykuwając go do skały na szczycie Kaukazu; ogromny orzeł codziennie<br />
wydziobywał wątrobę tytana, która odrastała w nocy. Ale także Prometeusz<br />
metaforycznie „uwięził" Zeusa, pierwszy bowiem poznał losy tego<br />
boga nad bogami. Powtórzył Zeusowi przestrogę, by nie poślubiał Tetydy,<br />
córki Nereusa i Doris, gdyż syn zrodzony z tego związku miał być silniejszy<br />
od ojca. Bóg okazał swą wdzięczność, uwalniając tytana.<br />
28
Codziennie tracił wszystko, bo każdy dzień był ostatnim. Ale tak długo<br />
być nie mogło. Rwał kajdany, które go więziły. Lecz im bardziej<br />
szalałajego namiętność, tym wspanialszy był jego śpiew, tym czulsze<br />
słowa - i tym cięższe kajdany. Nie potrafił przekształcić nieporozumienia<br />
w prawdziwy związek. Oznaczałoby to oddanie dziewczyny<br />
wiecznemu oszustwu. Wyjaśnienie pomyłki - tego, że była jedynie<br />
zewnętrznym kształtem, podczas gdy jego myśl i dusza szukały czegoś<br />
innego, co jej przypisywał - oznaczało znieważenie tak głębokie,<br />
iż jego duma buntowała się przeciwko temu. To była metoda, którą<br />
pogardzał bardziej od innych. Także w tym miał rację. Bo godnejest<br />
pogardy oszukać i uwieść dziewczynę, lecz jeszcze bardziej jest godne<br />
pogardy porzucić ją w taki sposób, że nie tylko nie stajesz się<br />
łajdakiem, lecz przeciwnie, gotujesz sobie świetne odejście, zarzucając<br />
jej, że nie była twoim ideałem, oraz pocieszając, że była twą<br />
muzą. Coś takiego można zrobić, gdy ma się praktykę w bałamuceniu<br />
dziewcząt: ona z konieczności przyjmie twoją propozycję, ty zaś<br />
wymigasz się łatwym kosztem, zostaniesz przyzwoitym, a nawet<br />
miłym człowiekiem, lecz później dziewczyna poczuje się w istocie<br />
bardziej zraniona niż ten, kto wie, że został zdradzony. Dlatego<br />
w każdym związku miłosnym, który pozostaje niezrealizowany<br />
(choć jest rozpoczęty), delikatność znieważa najmocniej. Ten, kto<br />
ma wyczucie erotyki, a niejest tchórzem, łatwo zauważy, żejedynym<br />
sposobem, który mu pozostał, by okazać dziewczynie poważanie,<br />
jest niedelikatność.<br />
Chcąc, o ile to możliwe, zakończyć jego cierpienie, namawiałem<br />
go, by z całych sił zaryzykował pewną skrajność. To, o co mi wyłącznie<br />
chodziło, to znalezienie punktu łączącego. Uczyniłem więc<br />
następującą propozycję: Zniszcz wszystko, zmień się w człowieka<br />
godnego pogardy, który czerpie zadowolenie jedynie z uwodzenia<br />
i oszukiwania. Jeżeli to potrafisz, równowaga zostanie przywrócona;<br />
w każdym razie nie będzie można mówić o estetycznych różnicach,<br />
które jemu dały więcej racji 17 niż dziewczynie, racji, którą ludzie<br />
17 Słowo-rdzeń ret wyznacza w duńszczyźnie przeogromny obszar semantyczny,<br />
co wspaniale wykorzystał autor Powtórzenia. Ret oznacza między<br />
innymi posiadanie racji (at have ret, sprawa tak ważna dla młodzieńca<br />
29
zbyt często są skłonni przyznawać tak zwanej niezwykłej osobowości.<br />
Niechaj ona stanie się zwycięzcą, otrzyma absolutną rację, on<br />
zaś - absolutny brak racji. Niech jednak nie czyni tego zbyt gwałtownie,<br />
gdyż w takim razie roznieciłby jej miłość. Proszę wpierw spróbować,<br />
o ile to możliwe, być dla niej nieco nieprzyjemnym. Nie<br />
drażnić, bo to podnieca. Nie, raczej niechaj będzie niestały, zrzędliwy,<br />
dziś zrobi to, jutro coś innego, lecz bez namiętności, z całkowitą<br />
beztroską, która jednak nie przekształca się w nieuwagę; przeciwnie,<br />
powierzchowna uprzejmość musi być taka jak zawsze, za to zamieniona<br />
w urzędowe, pozbawione wszelkiej żarliwości zainteresowanie.<br />
Zamiast pragnienia miłości należy bez przerwy przywoływać<br />
jakąś mdłą quasi-mi\ość, która nie jest ani obojętnością, ani pożądaniem.<br />
Niechaj całe zachowanie będzie równie nieprzyjemne jak widok<br />
zaślinionego mężczyzny. Nie może jednak zacząć, nim uzyska<br />
odpowiednią siłę, aby rzecz przeprowadzić, inaczej gra skończona,<br />
gdyż nie ma nikogo mądrzejszego od dziewczyny, która pyta: „jestem<br />
czy nie jestem kochana?" - i nie ma trudniejszej operacji niż samemu<br />
posługiwać się ekstyrpatorem 18 , narzędziem, o kto rym jedynie<br />
czas wie, jak powinno sieje z czasem wykorzystać. Gdy wszystko<br />
zostanie rozpoczęte, pozostanie mu zwrócić się do mnie, a ja zatroszczę<br />
się o resztę. Należy rozpuścić plotkę, że ma nową przygodę<br />
oraz, jak się wkrótce okaże, dla Hioba) i przekonanie innych o tejże racji<br />
(talesigtilrette, co właśnie czynił Hiob wobec swych przyjaciół), zarówno<br />
zwrócenie się przeciw czemuś lub komuś (dyskusje młodzieńca z narratorem,<br />
Hiobowe spory z Bogiem - rettesigmod Gud), jak i podporządkowanie<br />
się innym podczas dyskusji (slaa el givesigtilrette). Omawiane pojęcie<br />
sygnalizuje także przebieg procesu (dialogu) sądowego (retsag, rettegang,<br />
wyrażenia nieobce Hiobowi, rozprawiającemu się z Bogiem dzięki<br />
argumentowi sprawiedliwości), naprawienie czegoś, na przykład wyrządzonej<br />
krzywdy (at rette op pa en uret) oraz określenie norm i praw społecznych<br />
(na przykład „prawo duńskie" - den danske ret). Wśród innych,<br />
wybranych znaczeń warto zwrócić uwagę na to, iż ret oznacza także „posiłek":<br />
zatem racja syci (por. Ordbogoverdet Danske Sprog, t. XVII, Gyldendal,<br />
Kopenhaga 1982, s. 847-874).<br />
18 Gracownik, kultywator do wyciągania chwastów i spulchniania gleby<br />
(łac. extirpatio - wykorzenienie), narzędzie ogrodnicze sprowadzane do<br />
Danii z Niemiec na początku XIX wieku.<br />
30
miłosną et ąuidem [łac. i to] raczej niepoetycznej natury, gdyż w przeciwnym<br />
razie jedynie rozdrażni dziewczynę. Wiem dobrze, że coś<br />
podobnego nie przyjdzie mu do głowy, gdyż obaj jesteśmy pewni, iż<br />
ona jest jedyną, którą kocha, chociaż dla niego jest niemożliwe<br />
przetłumaczenie tego czysto poetycznego związku na rzeczywistą<br />
miłość. Musi być jakaś prawda w tej plotce, o to sam się zatroszczę.<br />
Znajdę w mieście dziewczynę, z którą się umówię w tej sprawie.<br />
Nie tylko wzgląd na młodzieńca skłonił mnie do opracowania<br />
tego planu. Nie mogę zaprzeczyć, że od pewnego czasu złym okiem<br />
patrzałem na jego ukochaną. Czy istotnie nic nie czuła? Czy nie<br />
współczuła jego cierpieniom? Nie wiedziała, jaka była ich przyczyna?<br />
A jeżeli współczuła, to dlaczego nic nie zrobiła, dlaczego wcale<br />
nie próbowała zbawić go za pomocą tego, czego pragnął, a co ona<br />
mogła mu dać - wolności? Wolność przez nią podarowana byłaby<br />
go zbawiła. Dzięki takiej wielkoduszności ponownie zdobyłaby nad<br />
nim przewagę i nie została zraniona. Potrafię wszystko przebaczyć<br />
dziewczynie, ale nigdy nie potrafię zapomnieć tego, że w miłości nie<br />
pojmuje zadania miłości. Jeżeli dziewczyna nie ofiarowuje się w miłości,<br />
to nie jest kobietą, lecz mężczyzną, i zawsze z przyjemnością<br />
pozwolę, by stała się ofiarą odwetu albo śmiechu. Jakież to zadanie<br />
dla autora komedii: pozwolić kochance, która wypiła krew swojego<br />
kochanka pod zasłoną miłości, aż on z nią zrywa, cierpiący i zrozpaczony,<br />
pozwolić zatem takiej kochance stać się Elwirą 19 , z brawurą<br />
grającą swoją rolę i opłakiwaną przez współczujących krewnych<br />
i przyjaciół, Elwirą, która nadaje ton w stowarzyszeniu śpiewaków-<br />
-oszustów, Elwirą, która z naciskiem i emfazą umie mówić o męskiej<br />
niewierności - która, oczywiście, będzie ją kosztowała życie; Elwirą,<br />
która czyni to wszystko z taką siłą i pewnością, że nawet przez pół sekundy<br />
nie wyobraża sobie, że jej wierność prowadzi w istocie do<br />
odebrania życia ukochanemu. Wielkajest wierność kobieca, zwłaszcza<br />
niepożądana; niezgłębiona i niepojęta po wszystkie czasy. Oto<br />
19 Postać z opery Lorenza da Ponte i Wolfganga Amadeusza Mozarta<br />
Don Giovanni (1787). Uwiedziona i porzucona Elwira głośno oskarża<br />
Don Juana o wiarołomstwo.<br />
31
scena nie do przepłacenia: kochanek zachował humor, wystarczający,<br />
by mimo cierpienia nie zmarnować na nią ani jednego gniewnego<br />
słowa, lecz ograniczyć się do bardziej wyrafinowanej zemsty.<br />
Zwodzi ją zatem i umacnia w przeświadczeniu, że została przez niego<br />
nikczemnie oszukana. Jeżeli i z tą dziewczyną tak by się rzecz miała,<br />
to mogę jej obiecać, że - o ile młodzieniec potrafi wykonać mój<br />
plan - zemsta ugodzi ją strasznie, choć nie przekroczy poetyckiej<br />
sprawiedliwości. Mimo że jest przekonany, iż powinien zrobić to, co<br />
najlepsze, przecież to właśnie najmocniej ją ukarze - o ile jest w sobie<br />
zakochana. Roztoczy nad nią tak wielką, jak to możliwe, erotyczną<br />
opiekę i właśnie w ten sposób najbardziej ją zrani -jeżeli dziewczyna<br />
jest w sobie zakochana.<br />
Zgodził się i całkowicie zaakceptował mój plan. W magazynie<br />
mód znalazłem to, czego szukałem: młodą i bardzo ładną dziewczynę,<br />
której obiecałem zapewnić przyszłość, o ile zgodzi się na moją<br />
propozycję. Młodzieniec miał pokazywać się z nią w miejscach publicznych<br />
i odwiedzać ją w takich porach, by nikt nie miał wątpliwości<br />
co do natury ich porozumienia. W tym celu znalazłem jej mieszkanie<br />
w domu z wyjściem na dwie ulice. Wystarczyło przejść przez<br />
dom późnym wieczorem, by dzięki temu dać pewność służącym<br />
i poruszyć plotkę. Kiedy wszystko będzie przygotowane, już ja się<br />
zatroszczę, byjego ukochana nie pozostała w niewiedzy o nowym<br />
związku. Modystka nie była brzydulą. Lecz poza tym właśnie taka, by<br />
ukochana zdziwiła się bez zazdrości, iż właśnie ją wolał od niej. Gdybyjego<br />
ukochana wpadła mi w oko, wybrałbym inną modystkę, lecz<br />
w tych sprawach niczego nie można wiedzieć na pewno. W dodatku,<br />
ponieważ nie chciałem zawieść młodego człowieka, uczyniłem<br />
wybór całkowicie zgodny z jego metodą.<br />
Modystka została zaangażowana na rok; związek powinien być<br />
utrzymany tak długo, aby zupełnie oszukać ukochaną. W tym czasie<br />
on miał, o ile to możliwe, pracować nad wydobyciem się z egzystencji<br />
poety. Jeżeli mu się to uda, zostanie osiągnięte redintegratio in statum<br />
pristinum [łac. powrót do poprzedniego stanu, <strong>powtórzenie</strong>].<br />
Gdyby w ciągu roku również młoda dziewczyna, co było nader<br />
ważne, sama potrafiła uwolnić się od ich związku, on nie skwitował-<br />
32
y nierzetelnym rachunkiem rezultatu takiej operacji. Jeżeli się<br />
okaże, iż zniechęciła się w momencie powtórzenia, no cóż, wtedy<br />
wyjdzie najaw, że młodzieniec postąpił wielkodusznie.<br />
W taki sposób wszystko zostało przygotowane. Wszystkie nici<br />
zbiegały się w moich rękach, a dusza z niecierpliwością oczekiwała<br />
na wynik. Lecz chłopiec zniknął i nie widziałem go już więcej. Nie<br />
miał siły na przeprowadzenie planu, ajego duszy zabrakło giętkości<br />
ironii. Nie miał siły, by złożyć ironiczny ślub milczenia, ani siły, by go<br />
dotrzymać, a tylko ten, kto milczy, może stać się naprawdę kimś.<br />
Tylko ten, kto potrafi prawdziwie kochać, naprawdę jest człowiekiem.<br />
Tylko ten jest twórcą, kto potrafi każdym wyrazem nazwać<br />
swą miłość. Tylko tenjest prawdziwym twórcą, kto potrafi dać wyraz<br />
miłości. W pewnym sensie było nawet lepiej, że młodzieniec nie<br />
spróbował tego, gdyż prawdopodobnie nie potrafiłby wytrzymać<br />
trudów przygody. Od początku byłem nieco niespokojny, gdyż potrzebował<br />
powiernika. Ten, kto umie milczeć, odkrywa alfabet, który<br />
ma tyle liter co zwykły. Wówczas wszystko może powierzyć temu<br />
dialektowi i żadne westchnienie nie jest tak głębokie, by nie odpowiadało<br />
śmiechowi w jego dialekcie, żadna prośba tak natarczywa,<br />
by - dzięki sprytowi - nie potrafił jej spełnić. Zbliży się chwila, w której<br />
poczuje się tak, jakby utracił rozum. Lecz to jest jedynie chwila,<br />
chociaż straszna. Jest jak gorączka, która pojawia się nocą, pomiędzy<br />
11.30 a 12.00, a już o 1.00 pracujesz lepiej niż zwykle. Jeżeli wytrzymasz<br />
szaleństwo, z pewnością zwyciężysz.<br />
Siedzę teraz i opowiadam wszem i wobec, co już zostało<br />
wspomniane, że właśnie miłość wspomnienia czyni człowieka nieszczęśliwym.<br />
Mój młody przyjaciel nie zrozumiał powtórzenia, nie<br />
uwierzył w nie i nie zapragnął go z całej mocy. Przekleństwo jego losu<br />
polegało na tym, że naprawdę kochał dziewczynę, lecz byją prawdziwie<br />
pokochać, wpierw musiałby się wyswobodzić z poetyckiego<br />
zamętu, w którym trwał. Mógł się dziewczynie przyznać. Jest to zupełnie<br />
odpowiedni sposób, jeżeli chcesz skończyć z dziewczyną. Ale<br />
tego nie chciał uczynić. Zupełnie się z nim zgadzam, że jest to niewłaściwe.<br />
W ten sposób odciąłby dziewczynę od możliwości bezpośredniej<br />
egzystencji, rozwijającej się zgodnie z jej własną naturą.<br />
33
Być może uwolniłby się od niebezpieczeństwa zostania przedmiotem<br />
jej pogardy? A może od rosnącego lęku - czy uda mu się kiedyś<br />
odzyskać to, co utracił?<br />
Kimże mógłby się stać, gdyby uwierzył w <strong>powtórzenie</strong>! Jaką<br />
żarliwość mógłby wówczas osiągnąć w życiu!<br />
Uprzedzam jednak wypadki, właściwie wbrew woli. Moim zamiarem<br />
było jedynie pokazać chwilę, w której stało się oczywiste, że<br />
młodzieniec jest - w pełnym znaczeniu tego słowa - smętnym rycerzem<br />
20 jedynej szczęśliwej miłości wspomnienia. Czytelnik pozwoli<br />
mi zapewne jeszcze raz wspomnieć chwilę, gdy młodzieniec pijany<br />
wspomnieniem wszedł do mego pokoju z sercem wciąż ging ihm<br />
uber 21 [niem. przepełnionym] zwrotką Poula M0llera i zwierzył mi<br />
się, iż usilnie próbuje nie bywać codziennie u ukochanej. Tę samą<br />
zwrotkę powtórzył owego wieczora, gdyśmy się rozstali. Nie potrafię<br />
jej zapomnieć. Łatwiej wymażę z pamięci fakt jego zniknięcia 22<br />
niż wspomnienie tej chwili. Mniej mnie zaniepokoiły informacje<br />
o nim niż ta sytuacja. Takjestem stworzony — w pierwszym dreszczu<br />
przeczucia moja duszajednocześnie odkrywa wszystkie konsekwencje,<br />
które z reguły potrzebują dłuższego czasu, by pojawić się w rzeczywistości.<br />
Nie sposób zapomnieć koncentracji przeczuć. Tak<br />
właśnie powinien zachować się obserwator, lecz wówczas bardzo<br />
cierpi. Pierwszy moment obserwacji może wywołać u niego nawet<br />
utratę przytomności. Lecz w chwili bladości zapładnia go idea i odtąd<br />
obserwator pozostaje w odkrywczym związku z rzeczywistością.<br />
Jeżeli człowiek nie posiada choć tyle kobiecości, by idea mogła utworzyć<br />
z nim właściwy związek, który zawsze odznacza się płodnością,<br />
20 Aluzja do powieści Miguela de Cervantesa Saavedry Don Kichot, której<br />
pierwsze, czterotomowe duńskie tłumaczenie przez Charlotte Dorotheę<br />
Biehl ukazało się w Kopenhadze w latach 1776-1777 pod tytułem<br />
Den sindrige Herremands Don Quixote afMancha Levnet og Bedrifter.<br />
W posiadaniu Kierkegaarda (ASKB 1937-1940).<br />
21 Fragment pieśni Małgorzaty z pierwszej części Fausta Goethego<br />
(w. 2409). Kierkegaard miał w swej bibliotece Goethe's Werke, t. I-LV,<br />
Stuttgart 1827-1833 (ASKB 1641-1668). Cytat pochodzi z t. XII, s. 142.<br />
22 W rękopisie to zdanie kończyły słowa: „jego śmierci".<br />
34
to nie nadaje się na obserwatora, gdyż ten, kto nie odkrywa wszystkiego,<br />
w istocie nic nie odkrywa.<br />
Rozstając się tego wieczora, podziękował mi jeszcze raz za pomoc<br />
w spędzeniu czasu, który poruszał się zbyt wolno w stosunku<br />
do jego niecierpliwości. Wówczas pomyślałem: prawdopodobnie<br />
jest wystarczająco przygotowany, by wszystko opowiedzieć dziewczynie.<br />
Czy ona nie pokocha go jeszcze bardziej? Czy on właśnie tak<br />
zrobi? Odradziłbym mu, gdyby zapytał mnie o zdanie. Powiedziałbym:<br />
„Bądź z początku powściągliwy, jest to najmądrzejsze w czysto<br />
erotycznym sensie, chyba że twoja dusza jest tak poważna, że potrafisz<br />
skupić myśl na znacznie głębszych problemach". Na pewno postąpiłby<br />
nierozsądnie, gdybyjej wszystko wyznał.<br />
Każdy, kto ma okazję obserwować młode dziewczęta i podsłuchiwać<br />
ich rozmowy, z pewnością słyszał często takie sformułowania:<br />
„N.N. jest dobrym człowiekiem, ale taki z niego nudziarz!" „Za<br />
to F.F. jest interesujący i dowcipny". Za każdym razem, gdy słyszę te<br />
słowa na wargach młodziutkiej dziewczyny, myślę: „Powinnaś się<br />
wstydzić: czy to nie smutne, że tak mówi młoda dziewczyna?" Jeżeli<br />
mężczyzna zatraci się w pogoni za mteresującymr przeżyciami,<br />
23 Kategoria det interessante mówi o stosunku Kierkegaarda do współczesnych<br />
teorii estetycznych. To pojęcie stało się w Danii modnym wyrażeniem<br />
około 1830 r. Zapożyczone zostało z niemieckiej idealistycznej teorii<br />
sztuki jako określenie środków artystycznych, które w klasycznym<br />
ujęciu bynajmniej nie były „piękne". To, co interesujące, oznaczało -<br />
w przeciwieństwie do kuku klasycznego ładu i harmonii - napięcie i dysharmonię,<br />
to, co problematyczne i pikantne, to, co nowe, fascynujące,<br />
a także to, co wyrafinowane. W swym omówieniu sztuki Oehlenschlagera<br />
Dina napisał Heiberg, że „to, co interesujące, jest współczesnym pojęciem,<br />
dla którego stary język nie ma odpowiedniego słowa. Ta okoliczność<br />
określa zarazem wielkość, kolosalność tragedii antycznej i jej ograniczenia,<br />
gdyż wynika z tego, że o ile ten rodzaj sztuki potrafi opisać postacie,<br />
o tyle zawodzi w ujawnieniu ich rozwoju. Właśnie tutaj, by tak rzec,<br />
niczego nie można rozwijać, równie mało jak w marmurowym posągu.<br />
Wszystko jest od początku artystycznie zdecydowane we wszystkich<br />
szczegółach, więcej: jest z góry zamierzone" (por. J. L. Heiberg, „Intelligensblade",<br />
Kopenhaga 1842, nr 16-17).<br />
35
któż go może ocalić, jeżeli nie dziewczyna? Lecz czy przy tym nie<br />
zgrzeszy? Bo albo wspomniany mężczyzna nie potrafi tego uniknąć,<br />
a wtedy żądanie jest nader niedelikatne - lub też potrafi, a wówczas...<br />
Gdyż młoda dziewczyna zawsze powinna być tak ostrożna, by<br />
nie przyciągać tego, co interesujące. Dziewczyna, która to robi, zawsze<br />
przegra z punktu widzenia idei, bo nigdy nie można powtórzyć<br />
tego, co interesujące. Zawsze wygra ta, która tak nie postępuje.<br />
Jakieś sześć lat temu wybrałem się w podróż, 8 mil 24 za miasto,<br />
i zatrzymałem w gospodzie, gdzie zjadłem obiad. Po przyjemnym<br />
i smacznym posiłku zapomniałem o wszystkich troskach. Stałem<br />
z filiżanką kawy w dłoni, wciągałem w nozdrza aromat, gdy w tej samej<br />
chwili młoda, zwiewna i urocza dziewczyna przeszła obok okna<br />
i skręciła w kierunku należącego do gospody podwórza, z czego<br />
wywnioskowałem, że zejdzie do ogrodu. Gdy jest się młodym... Zatem<br />
przełknąłem kawę, zapaliłem cygaro, gotów iść za wskazaniem<br />
losu i śladami dziewczyny, gdy ktoś zapukał do moich drzwi i wszedł<br />
- właśnie ta dziewczyna. Grzecznie się ukłoniła, pytając, czy do mnie<br />
należy powóz stojący na podwórzu, czy wracam do Kopenhagi i czy<br />
nie mógłbym jej zabrać ze sobą. Sposób, w jaki to wyraziła, był<br />
skromny i naprawdę godny kobiety. Wystarczył, bym od razu zamknął<br />
oczy na to, co interesujące i pikantne. Jechać osiem mil sam<br />
na sam w powozie z młodą dziewczyną, ze służącym i stangretem<br />
i mieć ją całkowicie w swej mocy to o wiele bardziej interesujące niż<br />
spotkać ją w ogrodzie! Jestem ponadto przekonany, że nawet człowiek<br />
bardziej lekkomyślny ode mnie nie czułby się wystawiony na<br />
pokusę. Zaufanie, jakie mi okazała, było skuteczniejszą tarczą niż<br />
dziewczęca zręczność i przebiegłość.<br />
Jechaliśmy razem. W towarzystwie ojca lub brata nie mogłaby<br />
podróżować bezpieczniej. Powściągliwie milczałem, zwracając się<br />
do niej jedynie wtedy, gdy zdawało mi się, że pragnie coś powiedzieć.<br />
Stangretowi rozkazałem, aby się pośpieszył. Karmiliśmy konie<br />
pięć minut na każdym postoju. Wysiadałem i z kapeluszem w ręce<br />
pytałem, czy nie życzy sobie czegoś orzeźwiającego do picia. Mój<br />
24 Mila duńska wynosi ok. 7,5 km.<br />
36
służący stał obok, z kapeluszem w dłoni. Gdy zbliżyliśmy się do stolicy,<br />
kazałem stangretowi zjechać na boczną drogę, wysiadłem i pieszo<br />
przeszedłem pół mili do Kopenhagi, by żadne przypadkowe<br />
spotkanie itp. nie wywołało jej zakłopotania. Nigdy nie próbowałem<br />
dowiedzieć się, kim była, gdzie mieszkała i co było powodem nagłej<br />
podróży. Na zawsze pozostała dla mnie miłym wspomnieniem, którego<br />
nie pozwoliłem sobie splamić żadną, choćby najniewinniejszą<br />
ciekawością. - Dziewczyna, która szuka tego, co interesujące, wpada<br />
we własne sidła. Dziewczyna, która nie szuka tego, co interesujące,<br />
wierzy w <strong>powtórzenie</strong>. Chwała dziewczynie, która od początku była<br />
taka - i tej, która z czasem taka się stała.<br />
Zmuszony jestem jednak powtórzyć, że to wszystko mówię<br />
w związku z <strong>powtórzenie</strong>m. Powtórzenie jest nową kategorią, którą<br />
należy odkryć. Jeżeli zna się nieco nową filozofię i nie jest całkiem<br />
na bakier z grecką, łatwo się zrozumie, że właśnie to pojęcie wyjaśnia<br />
związek pomiędzy eleatami i Heraklitem 25 i że <strong>powtórzenie</strong><br />
jest właśnie tym, co przez pomyłkę nazwano mediacją 26 . Wprost nie<br />
do wiary, jak wiele szumu powstało wokół mediacji w heglowskiej filozofii<br />
i jak wiele zwariowanego gadulstwa zyskało cześć i honor<br />
pod tym szyldem. Należy raczej spróbować przemyśleć pojęcie mediacji<br />
i przyznać pewną rację Grekom. Rozwój greckiej nauki 27 o by-<br />
25 Jest to aluzja do sprzeczności istniejących między eleatami, którzy wątpili<br />
w prawdziwy byt tego, co zmienne, a greckim filozofem Heraklitem<br />
z Efezu (ok. 540-480 p.n.e.), który podkreślał znaczenie ruchu - tego, że<br />
wszystko jest płynne, dynamiczne i staje się własnym przeciwieństwem.<br />
26 Kategoria mediacji jest duńskim odpowiednikiem heglowskiego pojęcia<br />
Vermittelung (por. G. W. F. Hegel, Wissenschaft der Logik, Werke, wyd. II,<br />
Berlin 1833, t. III, s. 100, 105, 110; t. IV, s. 75; Kierkegaard posiadał to<br />
właśnie wydanie w swoich zbiorach, ASKB 552-554). Pojęcie mediacji<br />
używane było przez duńskich heglistów, współczesnych Kierkegaardowi,<br />
np. przez A. P. Adlera w jego Populaire Foredrag over Hegels objective<br />
Logik, Kopenhaga 1842, § 9, s. 19, gdzie czytamy: „Mediacja jest pogodzeniem<br />
się przeciwieństw w wyższej jedności" (także tę książkę posiadał<br />
Kierkegaard, ASKB 383).<br />
27 Związek bytu z nie-bytem to podstawowy problem Greków. Jest usytuowany<br />
w centrum zainteresowania filozofii eleackiej, tworzy punkt<br />
37
cie i nicości, rozwój kategorii „chwili" i „nie-bytu" itd. przebija heglowskie<br />
karty. Mediacja to obce słowo, a <strong>powtórzenie</strong> to dobry duński<br />
termin: gratuluję duńskiemu językowi nowego wyrażenia filozoficznego.<br />
W naszych czasach nie zostało wyjaśnione, jak przejawia<br />
się mediacja. Czy jest rezultatem poruszenia dwu momentów? W jakim<br />
znaczeniu jest w nich już uprzednio zawarta? A może jest<br />
ona czymś nowym, co zostało dodane - a jeżeli tak, to jak? W tym<br />
sensie w najwyższym stopniu godne uwagi są greckie rozważania dotyczące<br />
pojęcia kinesis 28 , które odpowiada współczesnemu terminowi<br />
„przejście". Dialektyka powtórzenia jest łatwa, bo to, co się<br />
wyjścia wielu dialogów Platońskich, przede wszystkim Parmenidesa, oraz<br />
znajduje wyraz w arystotelesowskim pojęciu kinesis.<br />
28 Kinesis - gr. ruch, zmiana. Przyjaciel Kierkegaarda P. M. M0ller w pracy<br />
Udkast iii Forelcesninger over den oeldre Philosophies Historie (w: Efterladte<br />
Skrifter, Kopenhaga 1842, t. II, s. 481, przyp. 25, w bibliotece Kierkegaarda<br />
pod numerem ASKB 1574-1576) nawiązuje do Arystotelesowskiej<br />
Fizyki: „Wszystkie stworzenia składają się z materii i formy - lecz jak te<br />
elementy są połączone? Jak staje się rzeczywistym to, co potencjalne?<br />
Przejście od możliwości do rzeczywistości Arystoteles nazywa ruchem<br />
(kinesis) i sądzi, iż w ten sposób usunął trudności, które istnieją w definicji<br />
tego pojęcia, gdzie ruchjest zarówno rzeczywisty,jak i nierzeczywisty,<br />
skorojest przejściem od możliwości do rzeczywistości". Przywołanie dzisiaj<br />
tego greckiego pojęcia pozwala także ujrzeć zmianę paradygmatu we<br />
współczesnej recepcji Kierkegaarda. Czy walczył on przede wszystkim<br />
z Heglem, pogardliwie pomijając współczesnych sobie duńskich heglistów,<br />
jak chciał kiedyś duński badacz prof. Tulstrup? Czy raczej przejął<br />
Hegla niejako „z drugiej ręki", z ręki duńskich heglistów? Duńscy badacze,<br />
skupieni w latach dziewięćdziesiątych XX w. w kopenhaskim S0ren<br />
Kierkegaard Forskningscenteret, prezentują właśnie to drugie, antytulstrupowe<br />
stanowisko. Ich komentarze, omawiające pojęcie kinesis, podkreślają<br />
wpływ nauczyciela i przyjaciela Kierkegaarda P. M. M0llera na<br />
twórczość duńskiego filozofa. Inni badacze, np. Amerykanin Howard<br />
V. Hong, sądzą, że Kierkegaard czerpał w tym wypadku inspiracje bezpośrednio<br />
z prac Hegla, szczególnie z Die Naturphilosophie. Encyclopadie<br />
derphilosophischen Wissenschaften, Werke, t. VII, § 349, s. 548 (por. przypisy<br />
Honga do jego tłumaczenia Powtórzenia w: S. Kierkegaard, Repetition,<br />
Kierkegaard^ Writings, t. VI, Princeton 1983, s. 366, przyp. 34). Debata<br />
na ten temat nie została zamknięta.<br />
38
powtarza, już było, w przeciwnym razie <strong>powtórzenie</strong> jest niemożliwe.<br />
Właśnie dlatego, że było - <strong>powtórzenie</strong> staje się nowością.<br />
Gdy Grecy twierdzili, że poznanie jest wspomnieniem, mówili w istocie,<br />
że obecna egzystencja istniała kiedyś. Gdy my twierdzimy, że<br />
życie jest <strong>powtórzenie</strong>m, mówimy: egzystencja, ktorajuż była, teraz<br />
się staje. Kiedy brak pojęć wspomnienia i powtórzenia, życie<br />
rozprasza się w pustym i beztreściwym zgiełku. Wspomnienie jest<br />
„etnicznym" 29 ujęciem życia; <strong>powtórzenie</strong> - współczesnym. Powtórzenie<br />
jest interesem metafizyki 30 , a jednocześnie „interesem",<br />
który osadza metafizykę na mieliźnie, jeżeli zainteresuje się <strong>powtórzenie</strong>m.<br />
Powtórzenie jest bowiem zawołaniem każdej kwestii<br />
etycznej; <strong>powtórzenie</strong> jest conditio sine qua non [łac. koniecznym<br />
warunkiem] kwestii dogmatycznej.<br />
Każdy może powiedzieć, co sądzi o powtórzeniu, i każdy może<br />
osądzić, co mówię, naśladując Hamanna: „Exempel mit mancherlei<br />
Zungen mich ansdńlcke, und die Sprache der Sophisten, der Wortspiele,<br />
der Creter und Araber, Weiszen und Mohren und Creolen redę, Critik,<br />
Mythologie, rebus und Grundsdtze durch einander schwatze, und bald<br />
katanthropon bald katexochen argumentire". [„Przykłady<br />
z wielu języków pojawiają się na mych ustach: z języka sofisty i żonglera<br />
słowami, z języka Kreteńczyka i Araba, razem z pojęciami białego,<br />
Maura i Kreola, z pomieszania krytyki, mitologii i rebusu z zasadą,<br />
że każdy bełkot można wyrazić zarówno w prosty, jak i w niezwykły<br />
sposób".] 31 Założywszy, że to, co mówię, niejest nagim kłam-<br />
29 Tj. greckim, pogańskim.<br />
30 Słowo „interes" jest tutaj użyte zgodnie z „duchem czasu" (por. I. Kant,<br />
Kritik der Urteilskraft, wyd. II, Berlin 1793, s. 5-7, w bibliotece<br />
Kierkegaarda, ASKB 594; oraz G. W. F. Hegel, Encyclopddie der<br />
philosophischen Wissenschaften im Grundrisse, t. I-III, Berlin 1840-1845,<br />
ASKB 561-563). „Interes" metafizyki to jej pragnienie uzyskania wiedzy<br />
o prawdziwości powszechnych stwierdzeń i zasad. Zaprzeczając, by system<br />
heglowski mógł objąć „rzeczywistość", „<strong>powtórzenie</strong> osadza metafizykę<br />
na mieliźnie".<br />
31 Johann Georg Hamann (1730-1788), filozof niemiecki. W swych pracach<br />
podkreślał znaczenie wewnętrznej żarliwości, fantazji i uczucia.<br />
Wywarł duży wpływ na romantyzm niemiecki - i na Kierkegaarda, który<br />
39
stwem, zrobiłbym najlepiej, wysyłając mój aforyzm solidnemu rzeczoznawcy.<br />
Być może coś by z tego wyszło; może przypis do Systemu?<br />
Cóż to za wspaniała myśl - a więc nie żyłem na próżno!<br />
Wiele można by mówić o znaczeniu powtórzenia dla konkretnych<br />
rzeczy, bynajmniej nie obawiając się powtórzenia. Gdy profesor<br />
Ussing 32 ze Stowarzyszenia 28 Maja użył w przemówieniu wyrażenia,<br />
które bynajmniej nie znalazło aprobaty, cóż uczynił profesor,<br />
który był wówczas porywczy i rezolutny? Uderzył pięścią w stół,<br />
wołając: „Powtarzam!" Sądził bowiem, że to co mówi, zyska na<br />
powtórzeniu. Kilka lat temu wysłuchałem księdza, który powtórzył<br />
to samo kazanie podczas dwu różnych uroczystości. Gdyby podzielał<br />
zdanie profesora, to wchodząc za drugim razem na ambonę, uderzyłby<br />
w pulpit i powiedział: „Powtarzam, co już powiedziałem<br />
w ubiegłą niedzielę". Nie zrobił tego, udając, że nie zaszło nic szczególnego.<br />
Widocznie nie podzielał zdania profesora Ussinga, a kto<br />
wie, być może i sam pan profesor już nie sądzi, że jego przemówienie<br />
zyskało na powtórzeniu? Gdy podczas dworskiego przyjęcia królowa<br />
opowiedziała dowcip, wszyscy dworzanie wybuchnęli śmiechem,<br />
także pewien głuchy minister, który powstał, poprosił o łaskę,<br />
by pozwolono mu opowiedzieć dowcip - i opowiedział poprzedni<br />
33 . Oto pytanie: co myślał o powtórzeniu? Gdy nauczyciel mówi<br />
w klasie: ,Już po raz drugi powtarzam, że Jespersen ma cicho siedzieć...",<br />
i gdy ten sam Jespersen ponownie dostanie w dzienniczku<br />
tutaj cytuje list Hamanna do J. G. Lindnera za Hamann '5 Schriften (wyd.<br />
F. Roth, Berlin 1821, 1.1, s. 467). Ośmiotomowe pisrna Hamanna zdobiły<br />
gabinet Kierkegaarda (ASKB 536-544).<br />
32 Tage Algreen-Ussing (1797-1872) był prawnikiem i politykiem duńskim.<br />
28 maja 1831 r. wprowadzono ustawę regulującą uprawnienia istniejących<br />
w Danii stanów. Stowarzyszenie 28 Maja założone zostało dla<br />
uczczenia tej ustawy. Wspomniana mowa prof. Ussinga została opublikowana<br />
w „Kj0benhavnsposten" 29 maja 1837, s. 596.<br />
33 Epizod ten opowiedziany został przez niemieckiego pisarza Jean Paula<br />
(właśc. nazwiskoJ. P. F. Richter, 1763-1825) we Flegeljahre. EineBiographie<br />
Nr 47. Patrz: Jean PauUs Sdmmtliche Werke, Berlin 1827, t. XXVIII,<br />
s. 108-118 (w posiadaniu Kierkegaarda, ASKB 1777-1799).<br />
40
uwagę za nieznośne zachowanie - wówczas <strong>powtórzenie</strong> ma całkowicie<br />
odmienne znaczenie.<br />
Nie chcę zatrzymywać się przy tych przykładach, pragnę bowiem<br />
trochę opowiedzieć o odkrywczej podróży, którą przedsięwziąłem,<br />
by sprawdzić możliwość i znaczenie powtórzenia. Nikomu<br />
nic nie mówiąc, by czcza gadanina nie uczyniła mnie niezdolnym do<br />
eksperymentu i nie zraziła - w innym znaczeniu - do powtórzenia,<br />
popłynąłem parowcem do Stralsundu, gdzie wsiadłem w Schnellpost<br />
[niem. szybki dyliżans], jadący do Berlina. Uczeni sprzeczają się, które<br />
miejsce w dyliżansie jest najlepsze. Mój Ansicht [niem. pogląd]<br />
jest taki: wszystkie są równie okropne. Poprzednim razem miałem<br />
miejsce na przodzie (uważane przez wielu za wielką wygraną) i zostałem<br />
w ciągu trzydziestu sześciu godzin tak potrząśnięty razem<br />
z innymi współpotrząśniętymi, że - gdy dotarłem do Hamburga -<br />
nie tylko straciłem rozsądek, ale i władzę w nogach. My, sześć osób<br />
siedzących w powozie, dopracowaliśmy się jednego ciała, aż pojąłem,<br />
co przydarzyło się mieszkańcom wyspy Mols 34 , którzy tak dłu-<br />
34 Jedna z wysp duńskich. Tradycja przypisuje jej mieszkańcom lenistwo<br />
i prostactwo. Wymienioną przez Kierkegaarda historię znaleźć można w<br />
Beretning om de vidtbekjendte Molboers vise Gjerninger og tapre Bedrifter, Denem<br />
til/Ere ogandre tilLcerdom ogFornojelse til Tiykken befordret, Kopenhaga<br />
1827, nr 9, s. 15 i n. Zwróćmy przy tej okazji - ponownie - uwagę na<br />
ciężki los tłumacza. Czy wystarczy w tym wypadku przełożyć „słowa"<br />
Kierkegaarda, czy też, dla lepszego rozjaśnienia tekstu, należy przywołać<br />
kontekst własnej kultury? Amerykańscy tłumacze Hong i Hong zamiast<br />
informacji o nierozgarniętych mieszkańcach wyspy Mols wstawiają do<br />
głównego tekstu angielską legendę o WiseMen ofGotham (por. s. 151 cytowanego<br />
amerykańskiego wydania). Chodzi w niej o mieszkańców<br />
wioski Gotham, którzy, powiadomieni o rychłym przybyciu króla Jana<br />
(rządzącego w latach 1199-1216), postanowili udawać szaleńców, by<br />
uniknąć wydatków związanych z utrzymaniem dworu. Świetnie im się<br />
udało. Król, powiadomiony o ich pożałowania godnym stanie, rozbił<br />
obóz w innym miejscu. „Szaleńcy z Gotham" są bohaterami szesnastowiecznej<br />
angielskiej opowieści Merrie Taks of the Mad-Men of Gottam.<br />
Podobnie jak Hongowie postąpił tłumacz niemiecki Emanuel Hirsch,<br />
który pomija duńskich wyspiarzy i czyni w tekście aluzję do legendy<br />
o pozbawionych rozumu mieszkańcach niemieckiej Schildy (por.<br />
41
go siedzieli razem, że w końcu nie potrafili odróżnić własnych nóg<br />
od cudzych. Wybrałem coupe^ 5 , by uniknąć podobnego losu i stać<br />
się członkiem mniejszego ciała. W końcu to jakaś zmiana! A jednak<br />
wszystko się powtórzyło. Pocztylion zadął w trąbkę, zamknąłem<br />
oczy. Ogarnęła mnie rozpacz i pomyślałem (co robię w takich<br />
okolicznościach): Bóg jeden wie, czy wytrzymasz? Czy rzeczywiście<br />
dojedziesz do Berlina? Ajeśli nawet tak się stanie, czy będziesz zdolny<br />
do smakowania samotności, czy też utrwalisz wspomnienie o sobie<br />
jako o członku większego ciała?<br />
Zatem przybyłem do Berlina. Od razu pobiegłem do mego<br />
dawnego mieszkania 36 , by się przekonać, czy <strong>powtórzenie</strong> jest<br />
S. Kierkegaard, Die Wiederholung. Drei Erbauliche Reden, 1843, Dusseldorf<br />
1967, s. 24). Obie opowieści, angielska i niemiecka, należały do popularnych<br />
w średniowieczu historii sowizdrzalskich, znanych między innymi<br />
z Das Lalebuch z 1597 r. Stefan Borg, tłumacz szwedzki, zachowuje<br />
historię o mieszkańcach wyspy Mols, tych „przedstawicielach śmiesznych<br />
i naiwnych stron duńskiej egzystencji" (S. Kierkegaard, Upprepningen,<br />
wyd. Nimrod, b.m., 1995, s. 26). A co ma zrobić polski tłumacz?<br />
Może powinien przenieść akcję do Pacanowa, który, według J. Krzyżanowskiego,<br />
grał podobną rolę: „Przed tysiącami lat, tak samo jak dzisiaj,<br />
mieszkańcy pewnych krajów, prowincji, miejscowości uchodzili za notorycznych<br />
durniów i stanowili przedmiot najrozmaitszych konceptów,<br />
które na ich temat opowiadali sąsiedzi. W starożytnej Grecji byli to<br />
mieszkańcy miasta Abdery, w średniowiecznych Niemczech mieszczanie<br />
z Schildy (Schildburger), w Rosji wieku XIX obywatele miasta zwanego<br />
Poszechodem. W Polsce dość wspomnieć nazwy Osieka czy Pacanowa,<br />
by wiadomo było, o co chodzi..." (J. Krzyżanowski, Mądrej głowie dość<br />
dwie słowie, Warszawa 1994, t. II, s. 297). Warto pamiętać, że w duńskiej<br />
anegdocie o mieszkańcach wyspy Mols nie istnieje owo socjologiczne<br />
napięcie między władcą a poddanymi, jakie występuje w angielskiej legendzie.<br />
35 W czasach Kierkegaarda określenie otwartego miejsca z tyłu lub na<br />
przodzie dyliżansu.<br />
36 Kierkegaard wyjechał po raz pierwszy do Berlina 25 października 1841<br />
i powrócił do Kopenhagi 6 marca 1842; drugą podróż odbył 8 maja 1843<br />
i powrócił do Danii pod koniec lipca tego samego roku. Podczas obu pobytów<br />
mieszkał przy ulicy Jagerstrasse 57, w domu, w którym w latach<br />
trzydziestych XIX w. mieściła się znana Cafe Stehely, gdzie spotykali się<br />
42
możliwe. Pragnę zapewnić czującego czytelnika, że poprzednim razem<br />
udało mi się otrzymać jedno z najprzyjemniejszych mieszkań<br />
w Berlinie; zapewniam o tym bardzo zdecydowanie, bo wiele mieszkań<br />
oglądałem. Plac Gensd'arme jest z pewnością najpiękniejszy<br />
w mieście, das Schauspielhaus 37 i dwa kościoły 38 wyglądają wspaniale,<br />
szczególnie oglądane z okna w świetle księżyca. To wspomnienie<br />
było jednym z powodów mojej podróży. Oto wchodzisz na pierwsze<br />
piętro domu rozjaśnionego gazowymi lampami, otwierasz małe<br />
drzwi i stajesz na progu. Na lewo przeszklone drzwi prowadzą do gabinetu.<br />
Przestępujesz próg i jesteś w przedpokoju. Obok gabinetu<br />
dwa pokoje podobnie wyglądające, identycznie umeblowane, tak<br />
jakbyś widział w lustrze ten sam pokój. Środkowy pokój jest dyskretnie<br />
oświetlony. Na biurku stoi świecznik, obok zgrabnie zaprojektowany<br />
fotel obity czerwonym pluszem. Pierwszy pokój niejest oświetlony.<br />
Blada poświata księżyca miesza się tu ze światłem padającym<br />
ze środkowego pokoju. Siadasz na krześle przy oknie, obserwujesz<br />
ogromny plac, widzisz cienie przechodniów ślizgające się po murach.<br />
Wszystko zamienia się w teatralną dekorację. Rozmarzona<br />
rzeczywistość migoce na dnie duszy. Masz ochotę narzucić palto, by<br />
rzucając badawcze spojrzenia i czujny na każdy dźwięk, cicho skradać<br />
się wzdłuż murów. Nie czynisz tego, lecz widzisz, że odmładza<br />
cię samo pragnienie. Wypalasz cygaro, wracasz do środkowego pokoju<br />
i rozpoczynasz pracę. Minęła północ. Gasisz lampę, zapalasz<br />
mały świecznik. Blask księżyca wszystko przezwycięża. Samotna<br />
chmura wydaje się jeszcze ciemniejsza, odgłos pojedynczego kroku<br />
potrzebuje wiele czasu, by ucichnąć. Bezchmurne sklepienie nie-<br />
młodohegliści, artyści i intelektualiści, m.in. Karol Marks, który studiował<br />
w Berlinie w latach 1836-1841. W roku 1840 dom został przebudowany,<br />
na miejscu kawiarni urządzono Kónig-Salomo-Apotheke, a na<br />
pierwszym piętrze umieszczono (prawdopodobnie gipsowe) popiersie<br />
króla Salomona.<br />
37 Chodzi tu o Das Kónigliche Schauspielhaus (późniejszy Staatliches, zwany<br />
też Grosses Theater) leżący przy Charlottenstrasse w pobliżu Unter<br />
den Linden.<br />
38 Kościół katolicki Franzósische Kirche i luterański Neue Kirche znajdowały<br />
się w pobliżu Das Kónigliche Schauspielhaus.<br />
43
ios wygląda tak smutno i marząco, jakby już było po końcu świata<br />
i niebo bez przeszkód zajmowało się tylko sobą. Znowu wchodzisz<br />
do przedpokoju, potem do małego pokoju i kładziesz się spać - o ile<br />
należysz do szczęśliwców, którzy potrafią zasnąć...<br />
O, tu właśnie <strong>powtórzenie</strong> okazało się niemożliwe. Mój gospodarz,<br />
aptekarz, hattesich yerandert [niem. zmienił się] w tym prostym<br />
znaczeniu, w jakim Niemcy rozumieją to słowo i w jakim, o ile<br />
wiem, wyrażenia „zmienić się" używa kopenhaska ulica. Krótko mówiąc,<br />
ożenił się. Chciałem mu pogratulować, ale nie władam niemieckim<br />
tak dobrze, by dobrać stosowne słowo lub szczodrze używany<br />
przy takich okazjach zwrot, więc ograniczyłem się do pantomimy.<br />
Położyłem rękę na sercu i spojrzałem na niego. Na mojej twarzy<br />
mógł znaleźć ciepło uczucia. Uścisnął mi dłoń. Po tym porozumieniu<br />
zaczął dowodzić estetycznej ważności małżeństwa 39 . Przekonał<br />
mnie równie prędko jak za pierwszym razem, kiedy mówił o doskonałości<br />
stanu kawalerskiego. Bo gdy rozmawiam po niemiecku, staję<br />
się najzgodliwszym człowiekiem na świecie. Mój gospodarz chciał<br />
mnie gościć, a ja pragnąłem zamieszkać u niego. Wynająłem zatem<br />
pokój i przedpokój. Gdy przyszedłem do domu pierwszego wieczora<br />
i zapaliłem światła, pomyślałem: O! O! O! Czy to jest <strong>powtórzenie</strong>?<br />
Byłem w złym nastroju, a może właśnie dobrze zestrojony z wymogami<br />
dnia, gdyż przeznaczenie tak dziwnie sprawiło, iż przybyłem<br />
do Berlina w allgemeine Buss- undBettag 40 . Berlin był zniszczony.<br />
Co prawda, nie obrzucano się nawzajem śmieciami, wołając:<br />
Memento o homo! quod cinis es et in cinerem reyertańs 41 , lecz mimo to<br />
całe miasto było zakurzone. Sądziłem z początku, że był to wynik<br />
polityki rządowej, lecz wkrótce przekonałem się, że to skutek<br />
39 Jest to aluzja do rozważań zatytułowanych „Estetyczna ważność małżeństwa",<br />
zamieszczonych w drugiej części Albo-albo (por. S. Kierkegaard,<br />
Albo-albo, t. II, tł. K. Toeplitz, Warszawa 1982, s. 3-207).<br />
40 Chodzi tu o dzień, w którym odprawia się pokutę za grzechy.<br />
41 Podczas środy popielcowej ksiądz posypywał popiołem swoją głowę<br />
i głowy wiernych, mówiąc: ,Memento homo, quiapulvis [u Kierkegaarda:<br />
cinis = popiół] es et in pulverem [u Kierkegaarda: cinere?n] revertaris"\<br />
„Pamiętaj, człowieku, iż z prochu powstałeś i w proch się obrócisz".<br />
44
działania wiatru. Wiatr wziął na siebie owo zadanie i czynił, co<br />
chciał, wedle swego kaprysu, nie zważając na ordery i stanowiska.<br />
Bo w Berlinie co drugi dzień jest środa popielcowa. To wszystko jednak<br />
niezbyt ściśle łączyło się z celem mojego przyjazdu. Nie<br />
potrafiłem powiązać tych rzeczy z <strong>powtórzenie</strong>m: będąc poprzednim<br />
razem w Berlinie, nie zauważyłem podobnego fenomenu.<br />
Może dlatego, że było to zimą?<br />
Jeżeli wygodnie i przyjemnie urządzisz się w mieszkaniu, jeżeli<br />
zyskasz w ten sposób stały punkt wyjścia, bezpieczną kryjówkę, dokąd<br />
możesz się zawsze wycofać, by w samotności spożyć swą zdobycz,<br />
wtedy będzie ci miło. Przypominam bowiem pewne drapieżniki,<br />
nie potrafię jeść, gdy ktoś mnie podgląda. Będziesz zatem mógł<br />
zapoznać się z niespodziankami miasta. Jeżeli jesteś wędrowcem ex<br />
professo [łac. ze względów zawodowych], tj. wysłannikiem, który podróżuje,<br />
by zaznać tego wszystkiego, co inni już poznali, lub opisać<br />
niezwykłe rzeczy w swym dzienniku (i w zamian wpisać własne<br />
nazwisko do Dziennika Wielkich Podróży), powinieneś zgodzić<br />
Lohndiener [niem. służący]: w ten sposób kupisz dasganze [niem. cały]<br />
Berlin za cztery Groschen [niem. grosz]. Dzięki tej metodzie staniesz<br />
się bezstronnym obserwatorem, na którego zeznaniach opierać<br />
się może każdy protokół policyjny. Jeżeli zaś nie podróżujesz dla<br />
załatwienia pilnej sprawy, skorzystaj z okazji - może zobaczysz coś,<br />
czego inni nie widzieli, a z kolei przeoczysz, co najważniejsze, i uzyskasz<br />
przypadkowe wrażenia, które nabiorą znaczenia tylko dla ciebie?<br />
Taki beztroski odstępca nie ma zazwyczaj innym nic szczególnego<br />
do powiedzenia, a gdy to czyni, szybko nadweręża dobrą opinię,<br />
jaką dobrzy ludzie mają o jego moralności i przyzwoitości. Czy<br />
drzwi wszystkich salonów nie powinny być zamknięte dla tego, kto<br />
długo przebywał za granicą, ale nigdy nie był auf der Eisenbahn<br />
[niem. na dworcu]? A co powiecie o człowieku, który był w Londynie<br />
i nigdy nie zobaczył Tunelu 42 ? A co o tym, który pojechał do<br />
Rzymu, zakochał się w cząstce miasta, która stała się dla niego źród-<br />
42 Budowa najstarszego tunelu pod Tamizą została rozpoczęta w roku<br />
1825. Tunel został otwarty dla publiczności w 1843 r.<br />
45
łem niewyczerpanej radości - i opuścił stolicę, nie oglądając żadnych<br />
zabytków? Berlin ma trzy teatry. Opera i balet, pokazywane<br />
w budynku Opery, mają być grossartig [niem. wspaniałe], przedstawienia<br />
teatralne pouczające, kształcące i nie tylko do śmiechu 43 .<br />
Wiem za to, że w Berlinie jest teatr, który zwie się Kónigstadter 44 .<br />
Oficjalni podróżnicy rzadko odwiedzają ten teatr, choć częściej niż<br />
- co także ma znaczenie - owe przyjemne miejsca rozrywek, położone<br />
nieco na uboczu, gdzie Duńczyk może przy okazji przypomnieć<br />
sobie Larsa Mathiesena i Kehleta 45 . Gdy po przyjeździe do<br />
Stralsundu przeczytałem w gazecie, że w tym teatrze wystawianyjest<br />
Der Talisman 46 , zacząłem być dobrej myśli. Wspomnienie obudziło<br />
się w mej duszy. Jakby pierwsze wrażenie było jedynie wspomnieniem,<br />
odnoszącym się do odległej przeszłości, gdy byłem tam<br />
za pierwszym razem.<br />
Chyba nigdy nie było młodzieńca z odrobiną fantazji, którego<br />
by nie uwięził czar teatru i pragnienie, by stać się cząstką tej sztucznej<br />
rzeczywistości, by -jak sobowtór 47 - móc usłyszeć i zobaczyć siebie,<br />
by podzielić na tyle części swoje ja, na ile to możliwe, by te cząstki<br />
scaliły się w nim ponownie. Oczywiście, takie chęci ma sięjedynie<br />
w bardzo młodym wieku. Budząca się fantazja śni o osobowości,<br />
wszystko inne ufnie śpi. W takim samooglądzie fantazji jednostka<br />
nie jest rzeczywistą postacią, lecz cieniem, a raczej rzeczywista po-<br />
43 Na fasadzie budynku i nad sceną Teatru Królewskiego w Kopenhadze<br />
po dziś dzień widnieje napis z 1774 r.: „Ej biot til lysC - nie tylko dla rozrywki,<br />
nie tylko do śmiechu.<br />
44 Teatr ten, leżący na rogu Alexanderplatz i Alexanderstrasse, był czynny<br />
w latach 1828-1845. Wystawiał lekkie, farsowe przedstawienia, zwane<br />
po niemiecku Posse.<br />
45 Znane traktiernie kopenhaskie. „Lars Mathiesen" był miejscem spotkań<br />
kopenhaskich intelektualistów.<br />
46 Farsa Der Talisman Posse mit Gesang in drei Acten, została napisana przez<br />
J. Nestroya, muzykę do niej skomponował A. Muller. Prapremiera<br />
odbyła się w Wiedniu 16 grudnia 1840 r.<br />
47 Postać sobowtóra jest często spotykana w literaturze romantycznej.<br />
Według wierzeń ludowych sobowtór może pojawić się w dwu miejscach<br />
jednocześnie, ale tylko w jednym z nich jest „naprawdę".<br />
46
stać pozostaje, choć niewidoczna, na miejscu i nie zadowala się rzucaniem<br />
jednego cienia, jednostka bowiem ma wiele cieni; wszystkie<br />
ją przypominają i w tym lub innym momencie mają równe prawo,<br />
by nią się stać.<br />
Osobowość nie została jeszcze odkryta, jej energia występuje<br />
tylko w namiętnej możliwości, gdyż z życiem duchajest tak, jak to się<br />
dzieje z wieloma kwiatami - ich korony ukazują się na końcu. Jednak<br />
cienista egzystencja żąda zadośćuczynienia ijest zawsze źle, jeżeli<br />
jednostka nie znajdzie dość czasu, by się rozwinąć, ale z drugiej<br />
strony jest smutne lub komiczne, gdy człowiek omyli się i zamieni<br />
życie na taką egzystencję. Pretensje takiego człowieka, pragnącego<br />
stać się człowiekiem prawdziwym, będą wówczas równie wątpliwe<br />
jak pragnienie ludzi, którzy chcąc osiągnąć nieśmiertelność, nie zjawią<br />
się osobiście na Sądzie Ostatecznym, lecz pozwolą się reprezentować<br />
przez delegację złożoną z dobrych chęci, jednodniowych<br />
decyzji, planów na pół godziny etc. Główna teza brzmi tak: wszystko<br />
ma swój czas. Wszystko ma swój czas w młodości, a to, co wtedy<br />
miało swój czas, otrzyma także czas później. Starzec z równym<br />
pożytkiem gromadzi w życiu to, co wzbudza śmiech, jak i to, co wywołuje<br />
łzy.<br />
Gdy będąc w górach, posłuchasz wiatru, który niezmiennie,<br />
nieprzerwanie, dzień za dniem przerabia ten sam temat, być może<br />
zapragniesz choć na chwilę abstrahować od ludzkiej niedoskonałości,<br />
by ucieszyć się obrazem konsekwentnej i ubezpieczonej wolności.<br />
Zapewne nie pomyślisz o chwili, w której wiatr (już od lat zamieszkujący<br />
góry) przybył w te strony jako ktoś nieznany, by dziko<br />
i bez sensu przebiegać przepaście i opadać w jaskinie - czasami<br />
z wrzaskiem, który jego samego zadziwiał, kiedy indziej z wołaniem<br />
tak pustym, że sam od siebie uciekał; niekiedy ze skargą, o której nie<br />
wiedział, skąd się wzięła, czasem z westchnieniem dobywającym się<br />
z dna tak głębokiego strachu, że wiatr samego siebie trwożył i wątpił<br />
przez chwilę, czy starczy mu odwagi, by osiedlić się na tej ziemi. Kiedy<br />
indziej z liryczną radością nucił „hopsasa", by - dobrze poznawszy<br />
swój instrument - złożyć wszystkie tony w jedną melodię, którą<br />
niezmiennie, dzień za dniem pragnął śpiewać. Podobnie błąkają się<br />
47
zdolności jednostki wśród jej pragnień; raz odkrywa to, kiedy indziej<br />
coś innego. Lecz zdolności jednostki nie chcą być tylko wysłuchane,<br />
one nie cichną jak wiatr, są bowiem postacią i w tym samym<br />
czasie chcą być oglądane. Oto dlaczego każda z możliwości jest<br />
głośnym cieniem. Skryta w cieniu jednostka równie mało wierzy we<br />
wspaniałe, głośne uczucia, co w chytre podszepty złego, równie mało<br />
w szczęśliwy okrzyk radości, jak w nieskończone westchnienie boleści.<br />
Jednostka chce patetycznie widzieć i słyszeć, ale uwaga: samą<br />
siebie. Choć tak naprawdę wcale nie chce siebie usłyszeć. To nie wypada.<br />
W tym momencie pieje kogut 48 , umyka profil zmierzchu, zamierają<br />
odgłosy nocy. Jeżeli takimi pozostaną, znajdziemy się na innych<br />
obszarach, tam gdzie wszystko podlega srogiej kontroli odpowiedzialności<br />
i gdzie napotkamy to, co demoniczne. By ukryć prawdziwe<br />
ja, skrywający siebie człowiek potrzebuje otoczenia lekkiego<br />
i wietrznego jak kształty cieni, jak perląca się piana słów, pozostawionych<br />
bez echa.<br />
Takie otoczenie jest sceną nad wyraz dobrze nadającą się do<br />
Schattenspiel 49 , granej przez ukrywającą sięjednostkę. Pomiędzy cie-<br />
48 Jest to aluzja do Ewangelii wg św. Jana 18, 26-27: Jeden ze sług arcykapłana,<br />
krewny tego, któremu Piotr odciął ucho, rzekł: «Czyż nie ciebie<br />
widziałem razem z nim w ogrodzie?» Piotr znowu zaprzeczył i natychmiast<br />
kogut zapiał".<br />
49 Schattenspiel - teatr cieni - to określenie nader popularnych w XIX w.<br />
gier towarzyskich, podczas których oświetlone mocnym światłem silhonette'y<br />
(płaskie sylwetki) i figury rzucały cień na białą ścianę lub rozpięte<br />
płótno. Estetyczne zainteresowanie Kierkegaarda silhouette
niami, wśród których zobaczy i siebie, jest także kapitan szajki złoczyńców,<br />
którego głos jest jego własnym. Na pewno rozpozna się<br />
w tym zwierciadlanym odbiciu, w męskiej postaci złoczyńcy, w bystrym<br />
i przeszywającym spojrzeniu, w zapisie gry namiętności na pomarszczonej<br />
twarzy; tam widać wszystko. Musi przygotować zasadzkę<br />
w dolinie, wsłuchać się w głosy podróżnych, zadąć w piszczałkę -<br />
i oto banda rzuca się naprzód. Głos rozbójnika musi przekrzyczeć<br />
hałas, on sam musi być okrutny, nakazuje więc wszystkich zarąbać,<br />
a potem obojętnie odjechać - lecz pozostać rycerskim wobec przestraszonej<br />
dziewczyny itd., itp. Złoczyńca żyje przecież w niebezpiecznych<br />
lasach. Gdybyśmy mieli wysłać bohatera naszej wyobraźni<br />
w takie miejsce, wyposażyć go w to, co mu potrzebne, i poprosić<br />
jedynie, by na tyle zachował spokój, abyśmy mogli odejść kilka<br />
mil, a następnie całkowicie oddał się wrzącej namiętności... myślę,<br />
że zaniemówiłby zupełnie. Może wydarzyłoby mu się to, co przytrafiło<br />
się pewnemu człowiekowi, który kilka lat temu zaszczycił mnie<br />
literackim wyznaniem. Przyszedł, skarżąc się, że tak bardzo porusza<br />
go głębia doświadczanych idei, iż niczego nie może zapisać, bo nie<br />
umie pisać tak szybko! Poprosił mnie, bym wziął na siebie ciężar byciajego<br />
sekretarzem i pisał pod dyktando. Od razu zwietrzyłem pułapkę.<br />
Pocieszyłem go jednak, mówiąc, że w czasie pisania mogę się<br />
ścigać ze spłoszonym koniem, gdyż kładę na papierze tylko pierwszą<br />
literę słowa, gwarantując jednocześnie, że przeczytam wszystko, co<br />
napisałem. Moja chęć pomocy nie znała granic. Kazałem przynieść<br />
wielki stół i ponumerować wiele arkuszy, by nie tracić czasu na obracanie<br />
kart. Wyłożyłem tuzin stalówek z obsadkami, zamoczyłem<br />
można wewnętrzną dialektykę duszy i ciałajednostki. W czasach Kierkegaarda<br />
Lavater był wspominany w Danii po części z racji swego pobytu<br />
w Kopenhadze w 1793 r., gdzie nawiązał trwałe przyjaźnie, po części zaś<br />
z powodu swych książek. Kierkegaard posiadał w swej bibliotece książkę<br />
Lavatera Physiognomische Fragniente zur Bejorderung der Menschenkentnisz<br />
undMenschenliebe, Lipsk-Winterthur 1775-1778 (ASKB 613-616). Interesujące<br />
jest także podobieństwo teatru cieni do wyobrażenia platońskiej<br />
jaskini; wskazuje to po raz kolejny na upodobanie autora Powtórzenia<br />
do greckiej filozofii.<br />
49
pióro w kałamarzu i mężczyzna rozpoczął w ten sposób: Zatem, mój<br />
wielce szanowny panie, to, co chciałem opowiedzieć, to byłoby...<br />
Kiedy zakończył przemowę, odczytałem ją na głos i odtąd już nigdy<br />
nie pragnął mych sekretarskich usług. - Wspomniany złoczyńca<br />
uznałby zapewne ten przykład za nazbyt obszerny, choć w innym rozumieniu<br />
jest on zbyt wątły. Nie, pomalujmy mu raczej kulisy,<br />
gdzie jest drzewo, zawieśmy przed nim lampę, która uczyni oświetlenie<br />
jeszcze dziwniejszym, a las stanie się wówczas większy od prawdziwego,<br />
większy niż puszcze Ameryki Północnej - a przecież nasz<br />
bohater potrafi przeniknąć go swym głosem, nie obawiając się, że<br />
ochrypnie. Takie jest sofistyczne pragnienie fantazji, która chciałaby<br />
zmieścić cały świat w łupince orzecha, większej od całego świata,<br />
a przecież nie większej od człowieka, który potrafi ją zapełnić sobą.<br />
Tęsknota za rolą teatralną i związanym z nią wywnętrzaniem<br />
się 50 w żadnym wypadku nie oznacza scenicznego powołania. Kiedy<br />
się ono pojawia, talent natychmiast staje do jego dyspozycji, ale nawet<br />
najbogatszy, rozbudzony talent nie może się zmierzyć z tą tęsknotą,<br />
która jest tylko niedojrzałą fantazją. Stanie się za to czymś innym,<br />
gdy znajdzie swe źródło w próżności i chęci imponowania.<br />
Wówczas cała sprawa nie opiera się na głębszym fundamencie niż<br />
ten, który zbudowała próżność, chociaż i ów podkład bywa - niestety!<br />
- wystarczająco głęboki.<br />
Choćby ta chwila zniknęła z życiajednostki, pojawi się przecież<br />
ponownie w dojrzalszym wieku, wtedy gdy dusza rozwinie się<br />
w prawdzie. Ale nawet wówczas może się okazać, że sztuka nie jest<br />
wystarczająco prawdziwa dla jednostki, gdyż człowiek ma czasami<br />
ochotę powrócić do poprzedniego stanu i dołączyć go do swojego<br />
nastroju. Niekiedy pragnie zostać komicznie poruszony i sam chce<br />
mieć komiczny, produktywny stosunek do teatralnego przedstawienia.<br />
Ze względu na doskonałość formy nie zadowoli go ani tragedia,<br />
ani komedia, ani operetka i dlatego zwróci się wówczas ku farsie.<br />
50 Użyte w oryginale wyrażenie Expektońeren oznacza również swobodne,<br />
jawne, beztroskie wypowiadanie się.<br />
50
Podobna rzecz powtarza się czasem na innych obszarach. Widzimy<br />
niekiedy dojrzałą jednostkę, która sycąc się ciężkim jadłem<br />
rzeczywistości, nie zwraca uwagi na udany obraz. Za to bardzo ją<br />
wzruszy sztych norymberski 51 , podobny do tych, które niedawno<br />
wisiały na giełdzie 52 . Widać na nim krajobraz, który można napotkać<br />
wszędzie, lecz tej abstrakcji nie udało się wyrazić za pomocą<br />
sztuki. Efekt został osiągnięty dzięki przeciwstawieniu, właśnie<br />
przez przypadkową konkretyzację. A jednak chciałbym zapytać<br />
każdego, czy dzięki takiemu pejzażowi nie zobaczył wszystkich krajobrazów<br />
i czy nie zachował tego obrazu pod powieką dziecka?<br />
Dziecka, które poznało straszne pojęcia, od jakich można stracić<br />
przytomność, i które z papieru wycinało mężczyznę i kobietę, jacy -<br />
ściśle biorąc - bardziej byli mężczyzną i kobietą niż Adam i Ewa. Malarz<br />
pejzaży, niezależnie od tego, czy pragnie dać wierny obraz, czy<br />
też idealną reprodukcję, pozostawia często jednostkę obojętną,<br />
wspomniana litografia zaś potrafi wywołać nieopisane wrażenie.<br />
Nie wiadomo, śmiać się czy płakać, skoro działanie zależy od nastroju<br />
oglądającego. Nie ma chyba człowieka, który nie zna chwil, jakim<br />
ani bogactwo języka, ani pasja wykrzyknika 53 nie potrafi sprostać, jakich<br />
nie zadowoli żadne ludzkie słowo, żaden gest. Nic go nie ucieszy<br />
poza najdziwniejszymi skokami i fikołkami. Może ten człowiek<br />
uczył się tańca? Może często oglądał występy baletu i podziwiał<br />
kunszt tancerzy? Nadejdzie czas, gdy balet nie potrafi go już poru-<br />
51 Pojęcie „sztychy norymberskie" (Nurenberger-Stykker) było określeniem<br />
miedziorytów i litografii bardzo popularnych w Danii w pierwszej połowie<br />
XIX wieku. Charakteryzowały się grubą, pozbawioną niuansów<br />
kreską i dość dowolnym położeniem farb, otwierającym pole dla nieograniczonych<br />
skojarzeń fantazji. Por. także przyp. 75.<br />
52 Kopenhaska giełda powstawała za panowania Christiana IV, w latach<br />
1622-1640. Dała także schronienie sklepom i straganom. W 1809 r. zarejestrowany<br />
został na giełdzie sklep handlarki dziełami sztuki, Sophii<br />
Meng, sprzedającej sztychy norymberskie, w 1843 r. zaś prowadził ich<br />
sprzedaż księgarzj. H. Schubothe, posiadający na giełdzie stragan oznaczony<br />
numerem 9.<br />
53 O znaczeniu wykrzyknika dla Kierkegaardowskiej retoryki oraz dezaprobacie<br />
filozofa dla pytajnika mówi przyp. 120.<br />
51
szyć, choć wciąż przeżywa chwile, w których pragnie wycofać się do<br />
swego pokoju, by będąc sam ze sobą, stanąć w malowniczej pozie na<br />
jednej nodze i odnaleźć nieopisanie humorystyczny spokój - lub<br />
posłać cały świat do diabła i wszystko zakończyć jednym entrechat 54 .<br />
Teatr Kónigstadter wystawiał farsę i, oczywiście, zebrał wysoce<br />
zróżnicowaną publiczność. Ten, kto chce studiować patologię śmiechu,<br />
porównując różnice stanów i temperamentów, nie powinien<br />
zaniedbać okazji, jaką oferuje wystawienie farsy. Zgiełk i głośny<br />
śmiech widowni z galerii i drugiego piętra jest czymś zupełnie odmiennym<br />
od aplauzu wykształconej i krytycznej publiczności; jest<br />
nieprzerwanym akompaniamentem, bez którego nie można wystawić<br />
farsy. Farsa bowiem zazwyczaj porusza się wśród niższych sfer<br />
życia i w niej galeria i drugie piętro od razu rozpoznają siebie, a ich<br />
zgiełk i okrzyki „brawo" nie są wynikiem estetycznej oceny poszczególnego<br />
artysty, ale czysto lirycznym ujawnieniem dobrego samopoczucia.<br />
Ci ludzie wcale nie są świadomi tego, co to znaczy być publicznością;<br />
chętnie zeszliby na ulicę lub tam, gdzie zaczyna się scena.<br />
A gdy tego nie mogą uczynić ze względu na odległość, zachowują się<br />
jak dzieci, którym pozwolono przez szybę zobaczyć uliczne zbiegowisko.<br />
Także parter i pierwsze piętro farsa pobudza do śmiechu,<br />
choć tenjest zasadniczo różny od okrzyku cymbryjsko-teutońskiego<br />
ludu 55 , a odmienności śmiechu nawet w tej sferze są nieskończenie<br />
zniuansowane, chociaż w innym znaczeniu niż śmiech, który rodzi<br />
naprawdę dobra komedia. Rzecz ocenia się jako doskonałą lub niedoskonałą,<br />
nieraz tak bywa. Lecz żadna ogólna opinia estetyczna<br />
nie pasuje do farsy, która nie potrafi ujednolicić nastroju bardziej<br />
wykształconej publiczności, bo rezultat zależy w znacznym stopniu<br />
od działania i napięcia samego widza. Indywidualność ujawni<br />
się wówczas w nowym znaczeniu i dzięki rozkoszowaniu się sztuką<br />
54 Element choreografii baletowej, skok, podczas którego wielokrotnie<br />
krzyżuje się nogi.<br />
55 Cymbrowie i Teutoni należeli do plemion germańskich. Podczas swej<br />
wędrówki na zachód i południe w II wieku p.n.e. napotkali Rzymian,<br />
którzy opisali okrucieństwa pierwszych jako terror cimbricus, a furię drugich<br />
jako/wror teutonicus.<br />
52
zostanie wyzwolona od estetycznych zobowiązań wobec tradycji,<br />
zmuszającej, by podziwiać, śmiać się, być wzruszonym itd. Oglądanie<br />
farsy jest dla wykształconego człowieka tym samym co gra na loterii,<br />
w dodatku pozbawiona nieprzyjemności związanych z wygraniem<br />
pieniędzy. Ale taka niepewność nie odpowiada publiczności<br />
teatralnej, która często bagatelizuje farsę lub ją wyniośle pomija, co<br />
zresztą na złe wychodzi samej publiczności. Publiczność teatralna<br />
odznacza się zazwyczaj ograniczoną głębią, chce zatem... a w każdym<br />
razie wmawia sobie, że teatr ją uszlachetnia i wychowuje.<br />
Chciałaby mieć, a co najmniej chciałaby wmówić sobie, że otrzyma<br />
niezwykłe artystyczne przeżycie. Gdy tylko zauważy plakat, natychmiast<br />
chce wiedzieć, jaki będzie wieczór. Ale takich umów nie<br />
można zawierać z farsą, gdyż ta sama farsa może dostarczyć najróżniejszych<br />
wrażeń. Zupełnie nieoczekiwanie może się okazać, że<br />
najlepiej wystawiona farsa nie pozostawi żadnego wrażenia. Nie<br />
można tu polegać ani na sąsiadach mieszkających obok, ani tych<br />
naprzeciwko, ani na wypowiedziach opiniotwórczych gazet. Czy<br />
przedstawienie było, czy też nie było dowcipne? Tę sprawę każdy<br />
musi załatwić ze sobą i jak dotąd żadnemu recenzentowi nie udało<br />
się przepisać odpowiedniego ceremoniału 56 wykształconej, a oglądającej<br />
farsę teatralnej publiczności. Tutaj nie może powstać żaden<br />
bon ton [fr. dobry ton, konwencja].<br />
Zostaje zawieszona uspokajająca umowa o wzajemnym poważaniu,<br />
jaką zawiera teatr i publiczność. Oglądając farsę, możesz<br />
znaleźć się w najbardziej nieoczekiwanym nastroju, nigdy zatem<br />
nie możesz być pewien, czy zachowywałeś się w teatrze jak godny<br />
członek towarzystwa i czy śmiałeś się i płakałeś w odpowiednich<br />
chwilach.<br />
56 Aluzja do artykułów J. L. Heiberga opublikowanych w latach 1827-1830<br />
w „Kj0benhavns flyvende Post", wzywających kopenhaską publiczność<br />
teatralną do lepszego zachowywania się w miejscach publicznych, głównie<br />
w teatrach, oraz żądających od kopenhażan lepszego smaku w sprawach<br />
dotyczących teatru. Kierkegaard zakupił numery 1-100 pisma<br />
w 1836 r. i przechował je w swojej bibliotece (ASKB 1607).<br />
53
Będąc sumiennym widzem, nie podziwiasz delikatnego rysunku<br />
charakterów (które istnieją w dramacie), gdyż postacie farsy są<br />
rysowane „ogólnie", wedle abstrakcyjnego wzoru. Sytuacje, akcja<br />
sceniczna i repliki są skrojone według tego wzoru. Można więc równie<br />
dobrze popaść w melancholię, jak i wybuchnąć śmiechem.<br />
W farsie nic nie powstaje za sprawą ironii. Tu wszystko jest naiwnością,<br />
widz sam musi działać, gdyż naiwność farsy jest przecież tak<br />
iluzoryczna, że wykształcony widz nie potrafi jej przyjąć w naiwności<br />
ducha. Lecz wielka część zabawy leży właśnie w samoodniesieniu się<br />
widza do farsy. To zadanie widz musi podjąć sam, nie zaś szukać na<br />
prawo i lewo (lub w gazetach) gwarancji, że istotnie dobrze się bawi.<br />
Za to dla wykształconego widza, który ponadto jest na tyle śmiały, by<br />
bawić się solo, i wystarczająco pewny siebie, by samemu się dowiedzieć,<br />
jak się bawi, bez potrzeby poznawania zdania innych, opowiadających<br />
mu o tym, dla niego zatem farsa ma zapewne inne znaczenie.<br />
Potrafi na wiele sposobów wpłynąć na jego nastrój, a to dzięki<br />
swej abstrakcyjnej przestrzenności lub przez przedstawienie konkretnej<br />
rzeczywistości. Oczywiście, o ile nie przyniesie on z domu<br />
ustalonego złego nastroju, by tylko nim rzecz mierzyć, lecz gdy<br />
zapragnie doskonalić się w odbieraniu nastrojów i tak otworzyć duszę,<br />
by nie tylkojeden nastrój mógł w niej zamieszkać, ale możliwość<br />
wszystkich.<br />
Teatr Kónigstadter wystawił farsę i, moim zdaniem, uczynił to<br />
wspaniale. Moje zdanie jest oczywiście absolutnie osobiste, nikomu<br />
go nie narzucam i jednocześnie wypraszam sobie zdanie innych. By<br />
z sukcesem wystawić farsę, należy we właściwy sposób dobrać zespół.<br />
Nie powinno być w nim więcej niż dwóch-trzech bezsprzecznie<br />
utalentowanych aktorów lub, mówiąc inaczej: produktywnych<br />
geniuszy. Powinni być dziećmi dowcipu, pijanymi śmiechem tancerzami<br />
humoru, którzy - choć kiedy indziej, a nawet chwilę<br />
wcześniej, zachowują się jak zwyczajni ludzie - w momencie gdy<br />
usłyszą dzwonek reżysera, powinni ulec przemianie, zacząć rżeć<br />
i parskać jak szlachetny rumak arabski. Ich ruchliwe nozdrza<br />
poświadczą wówczas drżenie ducha, który w nich zamieszkał. Na-<br />
54
przód, na dno dzikości! Nie będą pełnymi refleksji aktorami, którzy<br />
studiowali śmiech, ale raczej lirykami, skaczącymi w przepaść śmiechu<br />
i pozwalającymi, by miotała nimi po scenie jego wulkaniczna siła.<br />
Nie zaplanują z góry, co robić, lecz pozwolą chwili i naturalnym<br />
siłom śmiechu czynić, co potrafią. Mają odwagę zapragnąć tego, na<br />
co jednostka pozwala sobie, gdyjest sama, tego, co pomyleni czynią<br />
w obecności innych, a co geniusz pokazuje z genialnym autorytetem,<br />
pewny, że go wyśmieją. Aktorzy wiedzą, że ich oddanie nie ma<br />
granic, że istniejące w nich zapasy komizmu są niewyczerpane i że<br />
ich samych zadziwia prawie każda chwila. Potrafią podsycać śmiech<br />
przez cały wieczór, a nie kosztuje ich to więcej wysiłku niż mnie wyłożenie<br />
tego na papier.<br />
Wystarczy, jeżeli teatr farsowy ma dwóch takich geniuszy; trójca<br />
to najwyższe wcielenie doskonałości, dalej zaś słabnie wrażenie -<br />
podobnie jest z człowiekiem umierającym na hiperstenię 57 . Pozostali<br />
aktorzy wcale nie muszą być utalentowani, nawet nie jest to<br />
wskazane. Ci aktorzy nie powinni być także dobierani według recepty<br />
na piękno, ale raczej zebrani przypadkowo, jak grupa ludzi,<br />
którzy zbudowali Rzym, co można zobaczyć na rysunku Chodowieckiego<br />
58 . Nie należy nikogo wykluczać ze względu na błąd w budowie<br />
ciała, przeciwnie; taki przypadek ogromnie wzmocni wrażenie.<br />
Jeżeli ktoś ma krzywe nogi lub wystające kolana, jest przesadnie<br />
wysoki lub przed czasem zatrzymał się w rozwoju, krótko mówiąc,<br />
jest pod tym czy innym względem egzemplarzem z defektem, należy<br />
znaleźć dla niego miejsce w farsie. Rezultat jego wystąpienia będzie<br />
nieobliczalny. Bo tuż po tym, co idealne, znajduje się to, co przypadkowe.<br />
Pewna dowcipna głowa 59 powiedziała, że można podzielić<br />
57 Hiperstenia jest chorobą charakteryzującą się nadmierną aktywnością<br />
organizmu.<br />
58 Daniel Nicolaus Chodowiecki (1726-1801) to rysownik niemiecki, ilustrator<br />
m.in. dzieł Lessinga, Goethego i Schillera. Kierkegaard / Constantius<br />
czyni tutaj aluzję do miedziorytu Chodowieckiego przedstawiającego<br />
założenie Rzymu i ilustrującego Eneidę Wergilego w trawestacji<br />
Aloysa Blumauera (Lipsk 1806, t. III).<br />
59 J. L. Heiberg pisze (posługując się sygnaturą B. C.) o „owym znanym<br />
55
ludzi na oficerów, dziewki służące i kominiarzy. Znajduję to nie tylko<br />
dowcipnym, ale i głębokim, i długo szukać spekulatywnie lepszej<br />
głowy, która by potrafiła stworzyć lepszą klasyfikację. Bo jeżeli klasyfikacja<br />
nie wyczerpuje idealnie swego obiektu, to należy wybrać<br />
przypadek, gdyż porusza on wyobraźnię. Jakaś „mniej więcej prawdziwa"<br />
klasyfikacja nie może zadowolić umysłu i jest niczym dla<br />
wyobraźni. Dlatego powinna być całkowicie odrzucona, choćby na<br />
co dzień obdarzana była wielką czcią, gdyż ludzie bywają niekiedy<br />
ograniczeni, kiedy indziej zaś posiadają niewiele wyobraźni. Jeżeli<br />
chce się pokazać człowieka w teatrze, należy to zrobić za pomocą<br />
idealnie przedstawionej konkretnej egzystencji - lub czegoś przypadkowego.<br />
Teatry, które nie chcą jedynie rozśmieszać, powinny<br />
wystawiać to pierwsze. Jednak zadowalają się aktorem, który jest<br />
pięknym chłopcem i dobrze się prezentuje, ma twarz odpowiadającą<br />
oczekiwaniom teatru i dobry głos. Mnie to rzadko zadowala,<br />
gdyż jego gra wywołuje eo ipso [łac. właśnie dlatego] krytykę, a gdy<br />
tylko krytyka zostanie przebudzona, nie będzie łatwo rozstrzygnąć,<br />
co to znaczy być człowiekiem i jak zaspokoić ludzkie potrzeby. Z pewnością<br />
przyznacie mi rację, gdyż wystarczy pomyśleć, że nawet tak<br />
tęgi znawca człowieka - i siebie samego -jakim był Sokrates, „nie<br />
potrafił zdecydowanie stwierdzić, czy bardziej był człowiekiem, czy<br />
zwierzęciem, straszniejszym odTyfona" 60 . W farsie podrzędni akto-<br />
podziale ludzi na żołnierzy, niańki i kominiarzy" w artykule zatytułowanym<br />
O podziale („Kj0benhavns flyvende Post", nr 40, z 18 maja 1827 r.).<br />
60 Dla Constantiusa teatr był polem zarówno estetycznych, jak i egzystencjalnych<br />
obserwacji. Może rozjaśni tę kwestię późniejsza notatka z Kierkegaardowskich<br />
dzienników: „Gdy cała ludzkość jest zajęta płodzeniem,<br />
handlowaniem itd., krótko mówiąc, gdy tysiące są całkowicie pewne tego,<br />
że są ludźmi, a ponadto tego, iż wiedzą, co to znaczy być człowiekiem,<br />
Sokrates wybiera sobie (ironicznie) niższą pozycję, by zająć się tylkojednym<br />
pytaniem: co to znaczy być człowiekiem? Wyraża w ten sposób przekonanie,<br />
iż Treiben [niem. aktywność] owych tysięcy to jedynie iluzja,<br />
maskarada, tumult, hałas, pośpiech itd." {Pap. XI2, A 189 Jour. NB 35).<br />
Z Platońskiego Fajdrosa (230 a) wynika, że Sokrates bardziej interesował<br />
się sobą niż mitologicznymi opowieściami, chociaż, być może, był bar-<br />
56
zy oddziałują za to dzięki abstrakcyjnej kategorii „w ogóle" i osiągają<br />
to wskutek przypadkowej konkretyzacji. W ten sposób nie docierają<br />
dalej niż do rzeczywistości. Nie jest to zresztą wcale potrzebne:<br />
widz zostaje komicznie pogodzony, obserwując, jak przypadkowa<br />
konkretyzacja, wkroczywszy w świat sztuki scenicznej, żąda, by<br />
uznać ją za ideał. Jeżeli już musi się uczynić wyjątek dla podrzędniejszych<br />
aktorów, niech się to stanie w wypadku amantki. Zdecydowanie<br />
nie może być zawodową artystką. Jej wybór musi uwzględniać<br />
urodę i postawę: czy na scenie zachowuje się przyjaźnie i z dobrocią,<br />
czy miło na nią popatrzeć, czy przyjemnie ją mieć, by tak rzec,<br />
przy sobie?<br />
Aktorzy teatru Kónigstadter odpowiadają dość dobrze moim<br />
życzeniom. Gdybym miał coś skrytykować, to wyłącznie role drugorzędne,<br />
gdyż złego słowa nie powiem o Beckmannie i Grobeckerze<br />
61 . Beckmann jest zdecydowanie komicznym geniuszem, który<br />
w komedii dokazuje czysto lirycznie. Nie wyróżnia się charakteryzowaniem<br />
postaci, lecz energią nastroju. Nie jest może wielki w tym,<br />
co można zmierzyć miarą sztuki, jest za to godny podziwu w indywidualnej<br />
niepowtarzalności. Nie potrzebuje żadnej pomocy od innych,<br />
od scenografii czy inscenizacji, gdyż dzięki nastrojowi ma<br />
wszystko, czego potrzebuje. Na przekór scenografowi, swoim humorem<br />
maluje własne dekoracje. To co Baggesen mówi o Sarze<br />
Nickels 62 , mianowicie, że wpada na scenę, ciągnąc za sobą wiejski<br />
dziej skomplikowanym zwierzęciem niż Tyfon, syn Gai. Mitologia grecka<br />
przedstawia Tyfona jako przerażającą istotę, obdarzoną stoma smoczymi<br />
głowami - z ich oczu buchał ogień. Podczas walki z Zeusem Tyfon<br />
został strącony do Tartaru. Kierkegaard/ Constantius cytuje tutaj, we<br />
własnym tłumaczeniu, W. G. Tennemanna: Geschichte der Philosophie,<br />
Lipsk 1801, t. III, s. 302. Filozof posiadał w bibliotece tojedenastotomowe<br />
dzieło (ASKB 815-826).<br />
61 Friedrich Beckmann (1805-1866), to od roku 1824 znany aktor komiczny<br />
teatru Kónigstadter. Po zamknięciu teatru w 1845 r. został aktorem<br />
królewskim na dworze wiedeńskim. Phillip Grobecker (1815-1883) był<br />
bardzo popularnym aktorem, szczególnie cenionym w pantomimie.<br />
62 Jens Baggesen (1764-1826), wybitny pisarz i poeta duński, w recenzji ze<br />
57
pejzaż, równie dobrze można odnieść do B. - z tą różnicą, że on<br />
wchodzi. W prawdziwym teatrze rzadko widzi się aktora, który naprawdę<br />
umie stać lub chodzić. Poznałem dotąd tylko jeden wyjątek,<br />
ale tego, co potrafi B., jeszcze nie widziałem. On bowiem umie nie<br />
tylko chodzić, lecz także potrafi podchodzić. Bo podchodzenie jest<br />
czymś zupełnie innym i dzięki tej genialnej umiejętności B. improwizuje<br />
otoczenie całej sceny. Nie tylko potrafi zagrać wędrownego<br />
czeladnika 63 . Jak tamten umie podchodzić, i to w taki sposób, że kiedy<br />
widzisz beztroskiego i upartego B. z woreczkiem na plecach i kijem<br />
w dłoni, przeżywasz wszystko: opadający kurz polnej drogi, odsłaniający<br />
wesołą wioskę i jej cichy gwar, oraz ścieżkę obiegającą<br />
wiejską sadzawkę (gdy skręcić w bok, nie dochodząc do kowala).<br />
Potrafi wejść na scenę na czele uliczników, chociaż nie można ich<br />
zobaczyć. Nawet Dr Rygę w sztuce Król Salomon ij0rgen Kapelusznik<br />
64 nie potrafi wywołać takiego efektu. Tak, pan B. to czysty zysk<br />
dla teatru. Gdy go masz, nie potrzebujesz ani uliczników, ani kulis.<br />
Jednakjego wędrowny czeladnik nie jest postacią w pełni narysowaną,<br />
jest na to zbyt ulotny w swych, co prawda mistrzowskich, konturach.<br />
Jest on Incognito, w którym zamieszkał szalony demon kome-<br />
sztuki Oehlenschlagera Ludlams Hule krytykuje sposób, w jaki Oehlenschlager<br />
posługuje się postaciami scenicznymi, nieoczekiwanie wprowadzając<br />
na scenę nieznaną dotąd publiczności Sarę Nickels: „Gdy inni<br />
przechodzą obok groty, pewna całkowicie nieznana osoba, niejaka Sara<br />
Nickels, wpada na scenę, ciągnąc za sobą odległą chatę wiejską, położoną<br />
pośród wiejskiego pejzażu" (/. Baggesens Danske Vaerker, Kopenhaga<br />
1832, t. XII, s. 25). Kierkegaard posiadał to dwunastotomowe wydanie<br />
(ASKB 1509-1520).<br />
63 Wędrowny cyrulik Titus Feuerfuchs jest głównym bohaterem sztuki<br />
Der Talisman.<br />
64 Johan Christian Rygę (1780-1842) był doktorem medycyny, gdy<br />
w 1813 r. zadebiutował w kopenhaskim Teatrze Królewskim w komedii<br />
Oehlenschlagera Palnatoke (1809). W wodewiluj. L. Heiberga. Król Salomon<br />
ij0rgen Kapelusznik (1825) grał rolę Salomona, niemieckiego Żyda,<br />
który przybywszy do Danii, zostaje wzięty za barona o tym samym nazwisku.<br />
Por./. L. Heibergs Samlede Skrifter. Skuespil, Kopenhaga 1833, t. II,<br />
s. 303-400 (ASKB 1553-1559).<br />
58
dii, który za chwilę się wyswobodzi i wciągnie wszystkich w niepohamowaną<br />
orgię. W tym sensie tańca B. z niczym nie można porównać.<br />
Oto już odśpiewał kuplet, rozpoczyna taniec. Próbuje tego, na<br />
czym można kark złamać. Wygląda na to, że - ściśle rzecz biorąc -<br />
nie szuka pociechy w kreowaniu efektu za pomocą tanecznej rutyny.<br />
Zupełnie zapomniał o sobie. Obłędu jego śmiechu nie można<br />
zmieścić ani w ruchu postaci, ani w replikach. Odpowiada mu jedynie<br />
wyczyn Mimchhausena 65 - schwycenie się za własną szyję i radowanie<br />
szalonymi pląsami w służbie nastroju. Każdy z nas dobrze wie<br />
(co już zresztą zostało powiedziane), że w tym właśnie cała pociecha,<br />
ale jedynie geniusz potrafi pokazać to na scenie. To rola wyłącznie<br />
dla genialnego autorytetu - w przeciwnym razie stanie się najobrzydliwszą<br />
rolą na świecie.<br />
Każdy aktor komediowy grający w burlesce powinien mieć<br />
głos rozpoznawalny za kulisami, gdyż dzięki niemu wszyscy ustępują<br />
mu z drogi. B. ma wspaniały głos, co oczywiście nie znaczy tego samego,<br />
co mieć dobre gardło. Głos Grobeckerajest przenikliwy, lecz<br />
jego jedno słowo ma za kulisami ten sam rezultat co trzy zadęcia<br />
w trąbkę na Dyrehavsbakken 66 ; jest się bowiem podatnym na to, co<br />
śmieszne. W tym sensie daję Gr. pierwszeństwo przed B. Niezwiązana<br />
radością roztropność jest podstawową cechą B. - co zbliża go do<br />
szaleństwa. Za to Gr. rośnie na tym, co sentymentalne i zanikające<br />
w szaleństwie. Takim go zapamiętałem w pewnej farsie, gdzie grał<br />
zarządcę dóbr, bez reszty oddanego chlebodawcom i wierzącego, że<br />
rozrywki umilają im życie, zawsze mającego w zapasie jakąś wiejską<br />
65 Karl Friedrich Hieronymus von Munchhausen (1720-1797) był niemieckim<br />
arystokratą i oficerem, znanym z pełnych przesady opowieści<br />
o własnych przygodach. W tekście Constantiusa/ Kierkegaarda zawarta<br />
jest aluzja do opowieści o utonięciu Munchhausena wraz z koniem<br />
w trzęsawisku. Jedynym sposobem ocalenia życia (a także zakończenia<br />
anegdoty) pozostało „wyciągnięcie się z bagna za własną perukę",<br />
o czym Kierkegaard przeczytał w Baron von Munchhausens vidunderlige<br />
Rejser, Feldttog og Hcendelser,fortalte afham selv (wyd. A. C. Hanson, Roskildel834,s.27).<br />
66 Ludowy plac zabaw w pobliżu Kopenhagi, za życia Kierkegaardajedynie<br />
latem otwarty dla publiczności.<br />
59
zabawę na wypadek przyjazdu Wielmożnych Państwa. I oto wszystko<br />
jest przygotowane, Gr. decyduje się na granie Merkurego 67 . Nie<br />
zmienia liberii zarządcy, przypina tylko skrzydełka do stóp i wkłada<br />
kapelusz podróżny, by stanąć na jednej nodze w malowniczej pozie<br />
i rozpocząć do Państwa przemowę. Nie jest on tak znakomitym lirykiem<br />
jak B., uzyskał jednak liryczny kontakt ze śmiechem. Ma pewną<br />
skłonność do pedanterii i w związku z tym pokazuje czasami mistrzowskie<br />
rzeczy, szczególnie w wytrawnej komedii. Nie jest jednak,<br />
jak B., elementem fermentu w farsie. Jest za to geniuszem - geniuszem<br />
farsy.<br />
Zatem wchodzisz do teatru Kónigstadter. Zajmujesz miejsce<br />
na pierwszym piętrze, gdyż tu nie przychodzi zbyt wielu widzów. Jeżeli<br />
chcesz zobaczyć farsę, powinieneś wygodnie siedzieć i pod żadnym<br />
pozorem nie dać się sterroryzować rzekomą ważnością sztuki.<br />
Bo to sprawia, że ludzie pozwalają się stłoczyć w teatrze i oglądają<br />
przedstawienie, jakby to była kwestia zbawienia. W tym teatrze powietrze<br />
jest względnie czyste, nie zatrute potem podatnej na sztukę<br />
publiczności lub złym oddechem widowni zachwyconej przedstawieniem.<br />
Możesz być prawie pewny, że dostaniesz dla siebie lożę na<br />
pierwszym piętrze. Jeżeli to niemożliwe, pozwalam sobie polecić<br />
czytelnikowi, który powinien przecież wynieść jakąś naukową korzyść<br />
z mego pisania, loże numer 5 i 6 links [niem. na lewo]. Można<br />
tam znaleźć miejsce z tyłu, w kącie, przeznaczone dla jednej osoby,<br />
które jest naprawdę wspaniałe. Siedzi się w dodatku samemu, teatr<br />
jest pusty, orkiestra gra uwerturę, muzyka dźwięczy w hallu, jest nawet<br />
nieco unheimlich 68 [niem. nieprzyjemnie], bo tak pusto. Przychodzisz<br />
do teatru nie jako podróżny, nie jako esteta czy krytyk,<br />
lecz, o ile to możliwe, jako nikt - i jesteś zadowolony, że siedzisz dobrze<br />
i wygodnie, prawie równie dobrze jak we własnym pokoju.<br />
67 Merkury - w mitologii greckiej posłaniec bogów, często przedstawiany<br />
z przypiętymi do stóp skrzydełkami.<br />
68 Pojęcie unheimlich, oznaczające coś obcego, wywołującego lęk, nieprzyjemnego,<br />
było słowem-kluczem niemieckiego poety romantycznego<br />
E. T. A. Hoffmanna. Kierkegaard posiadał następujące jego dzieła: Aasgewahlte<br />
Schriften, Berlin 1827-1828 (ASKB 1712-1716), oraz Erzahlungen<br />
aus seinen letzen Lebensjahren, Stuttgart 1839 (ASKB 1717-1721).<br />
60
Orkiestra skończyła grać, kurtyna unosi się nieco - i wnet zaczyna<br />
inna orkiestra, nieposłuszna wobec pałeczki dyrygenta, lecz posłuszna<br />
wewnętrznej potrzebie: ta druga orkiestra to głosy natury<br />
na galerii, gdzie już przeczuto pana B. za kulisami. Zazwyczaj siedzę<br />
w loży trochę odchylony, nie mogłem zatem widzieć drugiego piętra<br />
ani galerii, która osłaniała moją twarzjak cień czapki. Dlatego hałas<br />
brzmiał jeszcze bardziej baśniowo. Gdzie tylko mogłem sięgnąć<br />
wzrokiem - pusto. Wielka przestrzeń teatru zamieniła się w brzuch<br />
morskiego potwora, który uwięził Jonasza 69 , a hałas na galerii przywodził<br />
na myśl ruchy viscerorum [łac. wnętrzności] wieloryba. Od<br />
momentu gdy galeria rozpoczęła swoją melodię, nie trzeba było<br />
żadnego akompaniamentu, gdyż galeria podnieciła B., a B. pobudził<br />
galerię.<br />
O, moja niezapomniana nianiu, zwiewna nimfo, mieszkająca<br />
w strumieniu, który płynął nieopodal domu mego ojca! Byłaś wierną<br />
towarzyszką mych dziecinnych zabaw, nawet wtedy gdy zajmowałaś<br />
się sobą! Moja wierna pocieszycielko, ty, która mimo upływu lat<br />
zachowałaś niewinną czystość i która się wcale nie zestarzałaś, chociaż<br />
ja jestem stary. Cicha nimfo, do której znowu zdążam, tak bardzo<br />
zmęczony ludźmi i sobą, że potrzebuję wieczności, aby odpocząć.<br />
Nigdy nie wzbraniałaś mi tego, czego zabraniali ludzie, czyniąc<br />
wieczność równie zatroskanąjak czas ijeszcze straszliwszą od niego.<br />
Gdy leżałem u twego boku i znikałem dla siebie samego w przeraźliwych<br />
przestrzeniach nieba nad głową, zapominałem o sobie, otoczony<br />
twoim łagodnym szeptem. Ty, moje szczęśliwsze ja! Ty, zwiewne<br />
życie, które mieszka w strumieniu płynącym nieopodal domu<br />
mego ojca, gdzie leżę rozciągnięty, jakby ciało było kijem, odrzuconym<br />
przez wędrowca, ocalony i swobodny wśród melancholijnego<br />
szeptu. Tak spoczywałem w mej loży, porzuconyjak odzież pływaka,<br />
rozciągnięty w pobliżu strumienia śmiechu, radości i szczęścia, który<br />
nieprzerwanie pienił się obok mnie. Nie widziałem niczego poza<br />
przestrzenią teatru, nie słyszałem niczego poza hałasem, w któ-<br />
69 Por. Księga Jonasza 2, 1: „Pan zesłał wielką rybę, aby połknęła Jonasza.<br />
I był Jonasz we wnętrznościach ryby trzy dni i trzy noce".<br />
61
ym zamieszkałem. Wstawałem tylko od czasu do czasu, oglądałem<br />
Beckmanna i śmiałem się aż do zmęczenia. Nasycony, znowu kładłem<br />
się u brzegu spienionej rzeki. To było szczęście, a przecież czegoś<br />
mi brakowało. Rozglądając się wokół siebie, odkryłem w pustce<br />
coś, co ucieszyło mnie bardziej, niż widok Piętaszka mógł uradować<br />
Robinsona Crusoe 70 . Naprzeciwko, w trzecim rzędzie loży siedziała<br />
młoda dziewczyna, w połowie zasłonięta przez starszego pana i damę,<br />
którzy mieli miejsca w pierwszym rzędzie. Młoda dziewczyna<br />
chyba nie po to przyszła, by się sama pokazać, gdyż w tym teatrze<br />
widz był zwolniony z obowiązku oglądania okropnych kobiecych<br />
kreacji. Siedziała w trzecim rzędzie, jej strój był prosty, nędzny, prawie<br />
domowy. Nie była otulona w sobole i kuny, lecz owinięta dużą<br />
chustą, z której jej głowa wychylała się pokornie, przypominając<br />
konchę konwalii wydobywającą się spośród liści. Gdy już nakarmiłem<br />
wzrok Beckmannem i pozwoliłem śmiechowi wstrząsnąć całym<br />
ciałem, gdy opadłem nasycony i pozwoliłem unieść się fali zachwytu<br />
i radości, wówczas wyszedłem z kąpieli i powróciłem do siebie. Moje<br />
oczy zaczęły szukać dziewczyny, a jej widok poruszył moją duszę<br />
przyjazną miękkością. Gdy podczas farsowej akcji ujawniło się patetyczne<br />
uczucie, spoglądałem na nią, a jej postać pomagała mi<br />
poddać się farsie, bo siedziała spokojnie, z leciutkim uśmiechem<br />
dziecinnego zachwytu. Jak i ja, przychodziła tutaj co wieczór. Czasem<br />
pytałem siebie o przyczynę, ale nawet ta myśl przekształcała się<br />
w uczucia, które biegły do niej. W pewnej chwili sądziłem, że dziewczyna<br />
musi bardzo cierpieć i mocno otula się chustą, by nie mieć nic<br />
wspólnego ze światem. Lecz wyraz jej twarzy przekonał mnie, że raczej<br />
była dzieckiem szczęścia, otulającym się szczelnie chustą, by tym<br />
bardziej móc się radować. Nie odgadła, że jest obserwowana, gdyż<br />
moje oczy były ostrożne. Byłoby to grzechem przeciw niej i czymś<br />
jeszcze gorszym dla mnie, istnieje bowiem taka niewinność i taka<br />
nieświadomość, którym przeszkadza nawet najczystsza myśl. Tego<br />
70 The Life and Strange, Surprising Adventures of Robinson Crusoe, powieść<br />
pióra Daniela Defoe, została wydana w 1719 r. i przetłumaczona na duński<br />
w 1744-1745 r.<br />
62
nie można odkryć samemu, lecz gdy się otrzyma wieść od anioła<br />
stróża, gdzie spoczywa najgłębsza tajemnica, nie należy jej naruszać<br />
- i smucić takim czynem anioła. Gdyby odgadywała moją milczącą,<br />
wpółzakochaną radość, rzecz byłaby nie do naprawienia, nawet za<br />
cenę jej całej miłości.<br />
Znam pewne miejsce, kilka mil od Kopenhagi, gdzie mieszka<br />
młoda dziewczyna. Znam duży, zacieniony ogród z wieloma drzewami<br />
i krzewami. Znam nieopodal miejsce, gdziejest zbocze porośnięte<br />
krzakami i skąd można zobaczyć cały ogród, samemu zostając<br />
wpółukrytym w zaroślach. Nikomu nie powierzyłem tego sekretu,<br />
nawet mój stangret nie wie o niczym, gdyż oszukuję go, wysiadając<br />
nieco wcześniej i idąc w prawo zamiast w lewo. Kiedy moja dusza<br />
cierpi na bezsenność, a widok łóżka poraża bardziej od narzędzi tortur,<br />
bo bardziej niż chory boję się przywiązania do łóżka, wtedy jadę<br />
przez całą noc. Wczesnym rankiem leżę w kryjówce wśród zarośli.<br />
I gdy rodzi się życie, gdy słońce otwiera swoje oko, gdy ptak rozpościera<br />
skrzydła, a lis wynurza się z nory, gdy gospodarz staje<br />
w drzwiach chaty, oglądając swe pola, a dziewka od krów schodzi<br />
z wiadrem w dolinę, gdy parobek pozwala kosie zadźwięczeć i bawi<br />
się przy tych dźwiękach, które będą melodią dnia i pracy - wtedy zjawia<br />
się dziewczyna. O, ci, co potrafią spać! Co potrafią spać tak lekko,<br />
jakby sen wcale nie był cięższy od ciężaru dnia! Co potrafią tak<br />
wstać z łóżka, jakby się wcale nie kładli, bo łóżko sprawia wrażenie<br />
zimnego i świeżo obleczonego, jakby śpiący w nim nie spał, lecz jedynie<br />
nachylił się nad nim, by wszystko doprowadzić do porządku.<br />
Ci, co potrafią tak umrzeć, że ich śmiertelne łoże wygląda bardziej<br />
pociągająco w momencie śmierci, niż gdyby troskliwa matka poprawiła<br />
kołdrę i dmuchnęła na nią, by dziecko bezpiecznie zasnęło. Ale<br />
właśnie wychodzi dziewczyna, w zdziwieniu biegnie wkoło (a kto jest<br />
wówczas bardziej zachwycony: dziewczyna czy drzewa?), potem klęka<br />
na trawie, aby zebrać poziomki, wreszcie zatacza krąg i przystaje<br />
w zamyśleniu. Jak zniewalający to obraz! W nim moja dusza znajdzie<br />
w końcu spokój. Szczęśliwa dziewczyno! Jeżeli jakiś mężczyzna<br />
zdobędzie twą miłość, uczyń go szczęśliwym, bądź dla niego tym<br />
wszystkim, czym dla mnie byłaś, niczego nie czyniąc.<br />
63
W teatrze Kónigstadter miano wystawić Der Talisman. Wspomnienie<br />
na nowo ożyło w mej duszy. Widziałem wszystko tak wyraźnie,<br />
jak poprzednim razem. Pośpieszyłem do teatru. Nie mogłem<br />
dostać loży, nawet miejsc numer 5 i 6 links. Poszedłem więc<br />
w prawo. Natknąłem się tu na towarzystwo, które nie umiało się zdecydować,<br />
czy pragnie się bawić, czy nudzić - taką kompanię zdecydowanie<br />
należy uznać za nudną. Nie było prawie żadnej pustej loży.<br />
Nie mogłem odnaleźć młodej dziewczyny albo jeżeli nawet była, nie<br />
potrafiłem jej rozpoznać; być może była w towarzystwie. Beckmann<br />
nie umiał skłonić mnie do śmiechu. Wytrzymałem pół godziny, po<br />
czym opuściłem teatr, myśląc: nie masz powtórzenia. Głęboko mnie<br />
to poruszyło. Nie jestem już całkiem młody, znam życie i jeszcze<br />
przed pierwszą podróżą do Berlina odzwyczaiłem się od stawiania<br />
zamków na lodzie. Sądziłem jednak, że rozkosz, jakiej przedtem<br />
doznałem w teatrze, była solidniejszej natury, właśnie dlatego że już<br />
na wiele sposobów odczułem, co to znaczy być zredukowanym<br />
przez życie - ijak sobie pomóc, unikając poznania rzeczy na własnej<br />
skórze. Właśnie dlatego powinienem poczuć się zabezpieczony.<br />
Miałoby życie być bardziej zdradzieckie od pospolitego bankruta?<br />
On przecież zawsze oddaje... pięćdziesiąt procent, może trzydzieści,<br />
coś przecież oddaje. Komedia to najzwyklejsza rzecz, jakiej można<br />
zażądać - lecz nawet jej nie można powtórzyć!<br />
Wracałem do domu, pochłonięty takimi myślami. Moje biurko<br />
było wysunięte, fotel z pluszowym obiciem wciąż istniał. Gdy go<br />
ujrzałem, opanowała mnie złość i o mało nie roztrzaskałem go na<br />
kawałki: w domu wszyscy spali i nikt nie mógł mi tego zabronić. Ale<br />
dlaczego przeszkadza ci pluszowy fotel, przecież to reszta świata nie<br />
pasuje do niego, zupełniejakbyjakiś mężczyzna nago chodził w trójgraniastym<br />
kapeluszu. Było już widno w pokoju, gdy bez jednej rozsądnej<br />
myśli położyłem się do łóżka. Na poły śniąc, na poły rozbudzony,<br />
wciąż widziałem ten sam fotel, aż wstając rano dotrzymałem<br />
danego sobie słowa i cisnąłem mebel w kąt.<br />
Mieszkanie stało się nieprzyjemne, właśnie dlatego że było to<br />
niewłaściwe <strong>powtórzenie</strong>. Moje myśli były bezpłodne, zatroskana<br />
64
wyobraźnia wciąż wyczarowywała tantalicznie 71 atrakcyjne wspomnienia<br />
poprzedniego pobytu, a chwasty owych wspomnień dławiły<br />
jeszcze przed narodzeniem każdą nową myśl. Poszedłem do cukiernika,<br />
gdzie codziennie chodziłem za pierwszym razem, by delektować<br />
się napojem, który (wedle przepisu poety) był „klarowny, gorący,<br />
mocny i dawkowany z umiarem". Taki napój może śmiało stanąć<br />
obok tego, z czym go poeta porównał: mianowicie obok przyjaźni<br />
72 . Ja w każdym razie lubię kawę. Może kawa będzie równie<br />
dobra jak za pierwszym razem? Prawie mogłem w to uwierzyć -<br />
a przecież nie smakowała mi. Słońce rozgrzało szyby cukierni, w lokalu<br />
było duszno jak w gorącym naczyniu, w którym zaraz zacznie<br />
wrzeć. Przeciąg jak lekki pasat przeszywał wnętrze i przeszkadzał<br />
myśleć o powtórzeniu, choćby nadarzyła się ku temu sposobność.<br />
Wieczorem poszedłem do restauracji, gdzie chadzałem poprzednim<br />
razem i gdzie dobrze się czułem, zapewne dzięki sile<br />
przyzwyczajenia. Ponieważ chodziłem tam co wieczór, poznałem<br />
wszystko i wszystkich, wiedziałem, kiedy wychodzą senni goście,<br />
w jaki sposób pozdrawiają współtowarzyszy, czy nakładają kapelusze<br />
w wewnętrznej, czy zewnętrznej sali, więcej nawet: czy robią to<br />
przed, czy też po otwarciu drzwi. Nic nie umknęło mojej uwagi. Jak<br />
Prozerpina 73 wyrywałem włosy z każdej, nawet zupełnie łysej głowy.<br />
71 Tantal, król lidyjski, był synem Zeusa i ojcem Niobe. Według jednych<br />
wyjawił ludziom tajemnicę bogów, inni twierdzą, że ukradł z Olimpu<br />
nektar i ambrozję. Za karę cierpiał po śmierci głód i pragnienie, nie mogąc<br />
zerwać owoców z drzewa, pod którym stał, ani zaczerpnąć wody<br />
z rzeki, w której był zanurzony.<br />
72 Kierkegaard/ Constantius odwołuje się tutaj do wierszaPaaskńftpaa en<br />
Kaffekande (Napis na dzbanku do kamy) duńskiego poetyjohannesa Ewalda<br />
(1743-1781): „Twój płyn, szlachetny owocu Mokki, jest przyjaźni darem:<br />
/ klarowny, gorący, mocny i dawkowany z umiarem". For.Johannes<br />
Eiualds samtlige Skrifter, Kopenhaga 1791, t. IV, s. 365. Pisma Ewalda<br />
znajdowały się w bibliotece Kierkegaarda (ASKB 1533-1536).<br />
73 W Eneidzie Wergiliusza można przeczytać, że królowa Kartaginy Dodo<br />
mogła wejść do królestwa zmarłych podjednym warunkiem: że władczyni<br />
podziemi, Prozerpinie (gr. Persefona) uda się wyrwać włos zjej głowy.<br />
Kierkegaard posiadał w swych zbiorach P. Virgilii Maronis Opera (red.<br />
J. Baden), t. I-II, Kopenhaga 1778-1780 (ASKB 192-193).<br />
65
Tak, to było to samo, te same dowcipy, te same grzeczności, to samo<br />
towarzystwo - absolutnie ten sam lokal. Krótko mówiąc: to samo<br />
w tym samym. Salomon 74 powiada, że dokuczliwość kobiety<br />
przypomina kapanie wody z dachu. Co mógłby powiedzieć o tej<br />
martwej naturze? Straszna myśl: tu <strong>powtórzenie</strong> jest możliwe.<br />
Następnego wieczora byłem w Kónigstadter. Jedyne, co się<br />
powtórzyło, to niemożliwość powtórzenia. Unter den Linden była<br />
niewypowiedzianie zakurzona, każda próba wmieszania się w tłum<br />
dla zażycia ludzkiej kąpieli wysoce odstręczająca. Cokolwiek bym<br />
zrobił, wszystko na próżno. Mała tancerka, która za pierwszym razem<br />
oczarowała mnie swym wdziękiem, wtedy właśnie rozkwitającym...<br />
przekwitła. Ślepiec stojący obok Bramy Brandenburskiej,<br />
mój harfiarz, gdyż tylko ja troszczyłem się o niego, nosi teraz, zamiastjasnozielonej<br />
75 (to kolor mojej pełnej żalu tęsknoty), poszarzałą<br />
opończę, w której wygląda jak wierzba płacząca, stracony dla<br />
mnie, ocalony dla ludzkiej normalności. Wspaniały ongiś nos woźnego<br />
jest teraz biały; profesor A. A. zakupił nowe spodnie, prawie<br />
wojskowego kroju...<br />
74 Aluzja do staro testamentowej Księgi Przysłów 19,13: „Strapieniem dla<br />
ojca - syn głupi, a rynną wciąż cieknącą - kłótliwa kobieta".<br />
75 Jasnozielona barwa miała wyróżnione miejsce na Kierkegaardowskiej<br />
palecie kolorów. Łączyła się z radosnym wspomnieniem dzieciństwa, ze<br />
smutkiem związanym z jego utratą oraz - ze sztychami norymberskimi.<br />
W Albo-albo napisze Kierkegaard / Victor Eremita:, Jaką dziwną żałością<br />
napełnił mnie widok jakiegoś biedaka, przekradającego się ulicami<br />
wjasnozielonym, nieco zniszczonym, pobłyskującym żółciami płaszczu.<br />
Było mi go żal, lecz najbardziej mnie wzruszyło, że barwa płaszcza tak żywo<br />
przypomniała mi o mych pierwszych, dziecinnych próbach w dziedzinie<br />
szlachetnej sztuki malarskiej. Ta barwa była właściwie jednym<br />
z kolorów mego życia. Czy to nie smutne, że nie istniejąjuż na świecie te<br />
zmieszane kolory, które wciąż wspominam z tak wielką radością? Cały<br />
świat uznał je za brzydkie, odrażające i pasujące wyłącznie do sztychów<br />
norymberskich" (Enten-Eller, SKS 2, s. 31, tł. B. Ś.). Zrezygnowałem z istniejącego<br />
tłumaczenia, Iwaszkiewicz bowiem nie tylko pomija kilka<br />
zdań, ale w dodatku niewłaściwie tłumaczy kolor płaszcza (jako ,jasnozielono-żółtawy"),<br />
a sztychy norymberskie nazywa „norymberskimi zabawkami"<br />
(Albo-albo, s. 23-24). Patrz także przyp. 51.<br />
66
Gdy te zdarzenia powtarzały się przez kilka dni, zgorzkniałem.<br />
Dojadło mi <strong>powtórzenie</strong> i postanowiłem wracać do domu. Moje odkrycie,<br />
choć nieważne, było jednak dziwne: odkryłem bowiem, że<br />
<strong>powtórzenie</strong> jest niemożliwe, a przekonałem się o tym, powtarzając<br />
je wiele razy. Cała nadzieja w mym domu. Justinus Kerner 76 opowiada<br />
gdzieś o człowieku, któremu dom obrzydł tak bardzo, że dosiadł<br />
konia i ruszył w szeroki świat. Nie odjechał daleko, gdy koń zrzucił<br />
go z siodła. Ten wypadek okazał się rozstrzygający. Bo gdy jeździec<br />
odwrócił się, by znowu dosiąść konia, jego wzrok ponownie padł na<br />
dom, który chciał opuścić i - patrzcie! - własny dom wydał mu się<br />
tak piękny, że natychmiast zawrócił. W moim domu, mogłem na to<br />
liczyć z dostateczną pewnością, wszystko będzie gotowe na przyjęcie<br />
powtórzenia. Zawsze byłem bardzo podejrzliwy wobec wszelkich<br />
zmian, do tego nawet stopnia, że znienawidziłem sprzątanie, a jeszcze<br />
bardziej szorowanie podłóg. Zatem na czas nieobecności pozostawiłem<br />
najsurowsze instrukcje, by me konserwatywne zasady były<br />
respektowane. I co się stało? Mój wierny sługa był innego zdania.<br />
Wyliczył sobie, że gdy zaraz po mym wyjeździe rozpocznie sprzątanie,<br />
z pewnością będzie gotów przed moim powrotem - a jest to<br />
człowiek, który wszystko potrafi doprowadzić do porządku. Więc<br />
wracam, dzwonię do drzwi, sługa otwiera. Oto znacząca chwila!<br />
Służący blednie jak trup, przez uchylone drzwi widzę coś okropnego:<br />
wszystko wywrócone do góry nogami! Zmartwiałem. Osłupiały<br />
sługa nie wie, co robić, wstrząsają nim wyrzuty sumienia - i zatrzaskuje<br />
mi drzwi przed nosem. Tego już było za wiele. Moja rozpacz<br />
osiągnęła najwyższy punkt, zupełnie upadłem na duchu i przestraszyłem<br />
się, że stanie się to, co najgorsze, że wezmą mnie za zjawę.<br />
Tak przecież uczyniono z radcą handlowym Grónmeyerem 77 . Zro-<br />
76 Justinus Kerner (1786-1862), niemiecki poeta romantyczny. Kierkegaard<br />
posiadał jego Die Dichtungen, Stuttgart-Tybinga 1834 (ASKB<br />
1734).<br />
77 W wodewiluJ. L. Heiberga Kj0ge Hunskors, wystawionym w Kopenhadze<br />
w 1831 r. (por.J. L. Heiberg, Skuespil, Kopenhaga 1835, t.V, s. 399-402),<br />
radca handlowy Grónmeyer przybywa do swej wsi i spotyka dawnego<br />
67
zumiałem, że nie masz powtórzenia i że zwyciężyło moje dotychczasowe<br />
doświadczenie.<br />
Jakże wstydziłem się, że ja, tak gorliwy krytyk młodzieńca,<br />
obecnie byłem w identycznym położeniu, prawie byłem nim samym.<br />
Jakby moje wspaniałe słowa - teraz za żadną cenę ich nie powtórzę<br />
- były tylko snem, z którego się zbudziłem, by pozwolić życiu<br />
ponownie, niewiernie i nieskończenie zabrać mi wszystko, co otrzymałem<br />
- nie dawszy żadnego powtórzenia. Czy nie jest tak, że im jest<br />
się starszym, tym bardziej oszukańcze wydaje się życie, i im jesteś<br />
mądrzejszy, im lepiej dajesz sobie w życiu radę, tym częściej błądzisz<br />
i tym bardziej cierpisz! Małe dziecko nie może sobie z niczym poradzić,<br />
ajakoś zawsze mu się uda. Pamiętam, że pewnego razu widziałem<br />
na ulicy niańkę pchającą wózek z dwojgiem dzieci. Jedno z nich<br />
nie miało chyba roku, zasnęło i leżało w wózku jak nieżywe. Drugie,<br />
może dwuletnia grubaska, wyglądało jak mała, okrągła dama z krótkimi<br />
rączkami. Rozepchnęła się w wózku i zajęła co najmniej dwie<br />
trzecie miejsca, a mniejsze dziecko leżało u jej boku, jakby było torebką,<br />
którą dama wzięła ze sobą do pojazdu. Z podziwu godnym<br />
egoizmem wydawała się nie troszczyć o żadną ludzką sprawę i o żadnego<br />
człowieka, poza samą sobą. Byleby tylko ona miała wygodne<br />
miejsce! Wtem nadjeżdża kareta, wózek jest w oczywistym niebezpieczeństwie,<br />
już biegną ludzie, niańce szybko udaje się popchnąć<br />
wózek do bramy. Wszyscy są przerażeni, ja również. W ciągu całego<br />
zdarzenia mała dama siedzi zupełnie spokojnie, nie zmieniając wyrazu<br />
twarzy i nie przestając dłubać w nosie. Myślała zapewne: a co to<br />
wszystko mnie obchodzi, to przecież rzecz niańki. Na próżno szukać<br />
u dorosłych tak heroicznej odwagi.<br />
Im się jest starszym, im więcej wie się o życiu, im bardziej smakuje<br />
się jego przyjemności i rozwija zdolność smakowania, krótko<br />
mówiąc, im bardziej jest się kompetentnym, tym mniej jest się zadowolonym.<br />
Nigdy nie można być zawsze i całkowicie zadowolonym,<br />
a bycie nieco zadowolonym niejest warte zachodu. Już lepiej być zu-<br />
parobka Nielsa, który bierze Grónmeyera za zjawę i próbuje odpędzić<br />
go widłami.<br />
68
pełnie niezadowolonym. Z pewnością przyzna mi rację każdy, kto<br />
gruntownie przemyślał tę sprawę: nigdy nie zostało człowiekowi dane<br />
bezwarunkowe szczęście, nawet na pół godziny w ciągu całego życia.<br />
Nie muszę chyba mówić, że chodzi mi o coś więcej niż tylko o jedzenie<br />
i odzież. Raz byłem bardzo bliski tego stanu. Wstałem pewnego<br />
ranka, poczułem się doskonale. Dobre samopoczucie zwiększyło<br />
się przed południem, wbrew wszelkim analogiom - i dokładnie<br />
o pierwszej znajdowałem się wjego najwyższym punkcie. Poczułem<br />
przyprawiające o zawrót głowy maximum, którego nie znajdzie<br />
się na żadnej skali dobrego samopoczucia, nawet na termometrze<br />
poety. Ciało utraciło ziemską wagę, jakbym go wcale nie miał,<br />
właśnie dlatego że wszystkie organy radowały się dobrym samopoczuciem.<br />
Każdy nerw cieszył się sobą i wszystkim, każde zaś uderzenie<br />
pulsu, wskaźnik niepokoju organizmu, przypominało i przywoływało<br />
pragnienie chwili. Moje ruchy były płynne, nie jak lot ptaków,<br />
który tnie powietrze, pozostawiając ziemię za sobą, leczjak powiew<br />
powietrza nad wschodzącym ziarnem, jak kołysanie stęsknionego<br />
morza, jak senny przepływ chmury. Moja dusza była przezroczysta<br />
jak głębokie morskie dno, jak zadowolone z siebie milczenie<br />
nocy, jak monologująca cisza popołudnia. Każdy nastrój duszy spotykał<br />
się z melodyjnym rezonansem. Każda myśl proponowała siebie<br />
ze zbawiennym wdziękiem - najgłupszy pomysł na równi z najbogatszą<br />
ideą. Każde wrażenie było przeczute, nim nadeszło, a zatem<br />
czuwało w mej głębi. Jakby całe życie było zakochane we mnie.<br />
Wszystko drżało, wysyłając raport do mej istoty, wszystko mnie<br />
ostrzegało, wszystko było tajemniczo rozjaśnione w tym mikrokosmicznym<br />
zbawieniu, które wszystko sobie wyjaśniało, nawet to, co<br />
nieprzyjemne, nawet najnudniejszą uwagę, widok czegoś odrażającego,<br />
najgorsze zdarzenie. Jakjuż powiedziałem, dokładnie o pierwszej<br />
znalazłem się na szczycie, gdzie miałem przeczuć to, co najwyższe<br />
- gdy coś podrażniło mi oko. Nie wiem, czy była to rzęsa,<br />
piórko czy ziarenko kurzu. Wiem jedynie, że w tym samym momencie<br />
spadłem prawie w przepaść rozpaczy. Z łatwością pojmie to<br />
każdy, kto był równiejakja wysoko i kto na takiej wysokości również<br />
zajmował się zasadniczym pytaniem: jak można osiągnąć absolutne<br />
szczęście? Od tej chwili porzuciłem nadzieję, bym kiedykolwiek od-<br />
69
czuł absolutne szczęście. Ze wszystkich sił odrzuciłem nadzieję, którą<br />
kiedyś pieściłem, nie, nie, że będę zawsze i absolutnie szczęśliwy,<br />
ale że będę nim w pewnych chwilach, choćby tych chwil było tyle, że<br />
- jak powiada Szekspir - „rachmistrzowskie zdolności oberżysty<br />
wystarczą, byje zliczyć" 78 .<br />
Oto jak daleko doszedłem, nim poznałem młodzieńca. Gdy<br />
pytałem siebie lub byłem pytany o szczęście absolutne, ot, choćby<br />
takie na pół godziny - zawsze mówiłem renonce 79 . Później nadszedł<br />
czas, gdy zrozumiałem i zachwyciłem się ideą powtórzenia, i znowu<br />
stałem się ofiarą mego uwielbienia zasad. Bo jestem przekonany,<br />
że gdybym nie wyjechał, by sprawdzić możliwość powtórzenia, to<br />
mógłbym wspaniale bawić się samą ideą. O, gdybym potrafił byćjak<br />
inni! Nie, ja muszę mieć zasady! Gdybym potrafił ubierać się jak<br />
inni; nie, ja będę chodził w ciężkich butach! Czyż nie jest tak, że<br />
wszyscy - zarówno duchowni, jak i laiccy mówcy, zarówno poeci, jak<br />
i prozaicy, zarówno szyprowie, jak i grabarze, zarówno bohaterowie,<br />
jak i łotrzy, są zgodni co do tego, że życie to strumień 80 ? Skąd<br />
zatem moja nierozsądna idea i - co jeszcze mniej rozsądne - chęć<br />
78 Por. W. Shakespeare, Troilus iKresyda, a. I, sc. 2. Kresyda w rozmowie<br />
ze swym wujem Pandarusem podkreśla młody wiek Troilusa: „P a nd<br />
a r u s: ...he [Troilus] has not past three or four hairs on his chin.<br />
C r e s s i d a: Indeed, a tapster's arithmetic may soon bring his particulars<br />
therein to a total" (Troilus and Cressida, w: The Complete Works oj William<br />
Shakespeare, Londyn 1974, s. 653). Kierkegaard/ Constantius cytuje<br />
tu za niemieckim tłumaczeniem Shakespeare's dramatische W erkę<br />
(tł. A. W. Schlegel i L. Tieck, Berlin 1840, t. XI, s. 145), gdzie Kresyda powiada:<br />
„Ogewiss, einesBierzapfersRechnenkunstwiirdehinreichen, dieseEinheiten<br />
in eine Summe zu ziehn". To właśnie wydanie znajdowało się w bibliotece<br />
Kierkegaarda (ASKB 1883-1888) razem z dwoma innymi niemieckimi<br />
edycjami Szekspira i obok dwu duńskich tłumaczeń angielskiego<br />
dramaturga. Szekspir był ważnym pisarzem dla Kierkegaarda.<br />
79 Fr. - brak koloru w kartach. Tutaj chodzi o „spasowanie", ukrycie swego<br />
zdania<br />
80 Jest to ponowna aluzja do Heraklitowej teorii o zmienności wszechrzeczy:<br />
wszystko jest płynne, dynamiczne i staje się własnym przeciwieństwem<br />
(patrz przyp. 25).<br />
70
uczynienia z niej zasady? Mój młody przyjaciel myślał: trudno, niech<br />
będzie, jak jest, i dzięki temu miał się lepiej, niż gdyby pragnął<br />
powtórzenia. Bo w takim wypadku otrzymałby to, co dostał kochanek<br />
z ludowej piosenki, który zapragnął powtórzenia i otrzymał<br />
mniszkę z obciętymi włosami i bladymi wargami. Tamten kochanek<br />
bardzo pragnął powtórzenia. Dlatego je osiągnął, a <strong>powtórzenie</strong> go<br />
zabiło.<br />
Dos Nónnlein kam gegangen<br />
In einem schneeweiszen Kleid;<br />
Ihr Hddrl war abgeschnitten,<br />
Ihr rother Mund war bleich.<br />
Der Knab, er sełz sich nieder,<br />
Ersasz auf einem Stein:<br />
Er weint die hellen Thrdnen,<br />
Brach ihm sein Herz entzwei. sl<br />
[Mniszka się ukazała:<br />
Jej suknia śnieżnobiała,<br />
Jej włosy krótko ścięte,<br />
A czerwień ust zbielała.<br />
Chłopiec przycupnął w dole,<br />
usiadł obok kamienia,<br />
wypłakał jasne oczy,<br />
serce mu pękło z cierpienia.]<br />
Niech żyje trąbka pocztyliona! Z wielu powodów jest to mój<br />
instrument, a najbardziej dlatego, że z całą pewnością nigdy nie<br />
można z niego wydobyć poprzedniego tonu, gdyż w trąbce żyje nieskończenie<br />
wiele możliwości. Kto ją przyłoży do ust i przekaże jej<br />
swoją mądrość, ten nigdy nie będzie winien powtórzenia. Ten natomiast,<br />
kto nic nie mówiąc, wręczy trąbkę przyjacielowi ku przyjem<br />
ni Johann G. Herder, Volkslieder, wydane przez Falka, Lipsk 1825,1.1, s. 57<br />
(przypis autora). Kierkegaard posiadał to dwutomowe wydanie (ASKB<br />
1487-1488).<br />
71
nemu użytkowaniu, ten, nic nie powiedziawszy, wszystko wyjaśni.<br />
Chwalcie mój symbol, trąbkę pocztyliona! Dawniej asceci stawiali<br />
czaszkę na stole. Kontemplując ją, zdobywali wiedzę o życiu. I ja kładę<br />
trąbkę pocztyliona na moim stole, by mi zawsze przypominała<br />
o sensie życia. Niech żyje trąbka!<br />
Lecz podróż nie opłaca trudów, gdyż wcale nie potrzebujesz<br />
ruszać się z miejsca, aby się przekonać, że <strong>powtórzenie</strong> nie istnieje.<br />
Gdy siedzisz w jadalni, gdzie wszystko jest marnością 82 i przemijaniem,<br />
choć tkwisz bez ruchu, podróżujesz szybciej niż koleją żelazną.<br />
Niechaj mi wszystko o tym przypomina! Mój sługa włoży<br />
pocztową liberię, a ja pojadę na przyjęcie wyłącznie ekspresowym<br />
dyliżansem 83 .<br />
Żegnaj! Żegnaj, bogata nadziejo młodości, dokąd tak szybko<br />
pędzisz? To, za czym gonisz, nie istnieje, podobnie jak i ty sama.<br />
Żegnaj, siło męskości! Czemu kopiesz butem ziemię? To, na czym<br />
stanęłaś, jest tylko ułudą. Żegnaj, zwycięska konsekwencjo, ty zapewne<br />
osiągniesz swój cel, bo nie potrafisz przyciągnąć działania<br />
bez odwrócenia się ku niemu - a właśnie tego nie możesz zrobić!<br />
Żegnaj, wspaniałości lasu! Przekwitłaś, gdy chciałem cię ujrzeć.<br />
Naprzód, płynąca rzeko, ty jedna wiesz, dokąd zmierzasz, gdyż tylko<br />
ty chcesz płynąć i zatracić się w morzu, które nigdy nie będzie przepełnione.<br />
Szybko, przed siebie, dramacie życia, którego nikt nie<br />
może nazwać komedią lub tragedią, gdyż nikt nie zna swego końca!<br />
Szybko, przed siebie, dramacie egzystencji, w którym nie otrzymuje<br />
się życia na nowo - podobnie jak pieniędzy. Czemu nikt nie powró-<br />
82 Aluzja do Księgi Koheleta, czyli Eklezjastesa, 1,2: „Marność nad marnościami,<br />
powiada Kohelet, marność nad marnościami - wszystko marność".<br />
83 Dyliżanse ekspresowe istniały w Danii już w XVII wieku. Korzystali<br />
z nich ci, którzy dość mieli powolnych i otwartych zwykłych dyliżansów<br />
pocztowych. W 1833 r. szesnaście tysięcy podróżnych wypróbowało ten<br />
szybki środek transportu na Zelandii, wyspie, gdzie leży Kopenhaga.<br />
Przy końcu lat trzydziestych XIX w. z dyliżansów ekspresowych korzystać<br />
już mogli mieszkańcy całej Danii.<br />
72
cii z krainy śmierci? Gdyż życie nie potrafi więzić tak dobrze jak<br />
śmierć, gdyż życie nie posiada tej umiejętności przekonywania, którą<br />
zna śmierć. Śmierć przekonuje wspaniale, o ile się jej tylko nie<br />
sprzeciwisz, o ile pozwolisz jej mówić. W każdej chwili przekonuje,<br />
i to jak! Kto potrafi się jej choćjednym słowem sprzeciwić, porzucając<br />
tęsknotę za elokwencją życia? O, śmierci! Wielka jest siła twego<br />
przekonywania, a poza tobą nie ma nikogo, kto potrafi mówić tak<br />
pięknie jak ów człowiek, którego wymowa zyskała mu miano peisithdntos<br />
8 ' 1 , gdyż z wielką siłą przekonywania o tobie mówił!<br />
84 Gr. „ten, kto przekonuje do śmierci"; tak nazywano filozofa Hegezjasza<br />
(żył ok. 300 r. p.n.e.), który tak umiejętnie chwalił śmierć, że skłonił wielu<br />
uczniów do samobójstwa. Opowieść o Hegezjaszu przeczytać można<br />
wjedenastotomowej Historii filozofii W. G. Tennemanna (Geschichte der<br />
Philosophie, Lipsk 1798-1819, t. II, s. 106), którą Kierkegaard posiadał<br />
w swej bibliotece (ASKB 815-826).<br />
73
Powtórzenie 1<br />
Minął jakiś czas. Gospodarny jak Ewa służący naprawił to, co<br />
należało. W mym gospodarstwie zapanował monotonny, jednostajny<br />
porządek. Wszystko, co nie potrafiło się poruszać, stanęło<br />
w określonym miejscu, a co nie stało, poruszało się w zaplanowany<br />
sposób: zegar stojący, sługa oraz ja, wyliczonymi krokami tam<br />
i z powrotem przemierzający podłogę. Chociaż właśnie przekonałem<br />
się, że <strong>powtórzenie</strong> nie istnieje, jest i pozostanie prawdą, że<br />
dzięki uporowi oraz osłabieniu zdolności obserwacji można osiągnąć<br />
taką jednostronność widzenia, która ma o wiele większą władzę<br />
znieczulającą niż najbardziej wyszukane rozrywki i która z biegiem<br />
czasu nabierze mocy formuły magicznej. Podczas wykopalisk<br />
w Pompei i Herculanum znaleziono wszystkie rzeczy na miejscu,<br />
dokładnie tak, jak je pozostawili właściciele. Gdybym żył w tamtych<br />
czasach, badacze starożytności ze zdumieniem odkryliby człowieka,<br />
który wyliczonymi krokami przemierza podłogę tam i z powrotem.<br />
Użyję każdego środka, gdy chodzi o zabezpieczenie ustanowionego<br />
i trwałego porządku. Czasem, jak cesarz Domicjan, zamykałem się<br />
w pokoju, by zbrojny w packę ścigać każdą rewolucyjną muchę 86 . Za<br />
85 Dlaczego wyraz „<strong>powtórzenie</strong>" został powtórzony jako tytuł rozdziału,<br />
wyjaśnia List otwarty Constantina Constantiusa do Pana Profesora Heiberga,<br />
kawalera orderu Dannebrog, zamieszczony w dalszej części tej książki.<br />
86 Wedle rzymskiego historiografa Swetoniusza cesarz Tytus Flawiusz Domicjan<br />
(51-96 n.e.) miał zwyczaj zamykać się w pokoju i łapać muchy,<br />
które następnie przekłuwał szpilką. Kierkegaard posiadał w swej bibliotece<br />
biografię cesarza, C. Suetonii Tranąuilli Tolvf0rste romerske Keiseres<br />
74
to dałem spokój trzem natrętnym muchom, które fruwały 87 po pokoju,<br />
od czasu do czasu bzycząc. Tak żyłem, zapomniawszy o świecie<br />
i przezeń zapomniany 88 , aż pewnego dnia otrzymałem list od młodego<br />
przyjaciela. Później nadeszły kolejne, każdy w mniej więcej<br />
miesięcznym odstępie. Niczego jednak nie mogłem z nich wyczytać<br />
o miejscu jego zamieszkania. Sam zaś nie podał adresu, co mogło<br />
wyglądać na mistyfikację. Było to precyzyjnie przeprowadzone -<br />
okres pomiędzy listami nie przekraczał pięciu tygodni i nie był<br />
krótszy od trzech tygodni i jednego dnia. Nie chciał mnie obarczać<br />
korespondencją, a choć pragnąłem odpowiedzieć, a przynajmniej<br />
coś powiedzieć, on nie życzył sobie odpowiedzi. Chciał się jedynie<br />
zwierzyć.<br />
Z jego listów wyczytałem, co już wiedziałem wcześniej. Mając<br />
melancholijną naturę, był bardzo pobudliwy i pomimo irytacji,<br />
a zapewne i dzięki niej, pozostawał ze sobą w ciągłej niezgodzie.<br />
Chciał - i jednocześnie nie chciał - bym został jego powiernikiem.<br />
Owszem, przestraszyło go, że się nim stałem. Dzięki mej wyższości<br />
czuł się pewniej i właśnie to było dla niego nieprzyjemne. Zwierzał<br />
mi się i wcale nie pragnął odpowiedzi, więcej - nie chciał mnie widzieć.<br />
Wymagał ode mnie dyskrecji, niezłomnej dyskrecji, „na<br />
wszystko, co jest mi święte" - i jednocześnie był jakby rozgniewany<br />
tym, że milczenie zależy wyłącznie ode mnie. Nie chciał, by ktokolwiek,<br />
by choćjedna dusza wiedziała, że ma we mnie powiernika - zatem<br />
ani on, ani ja nie mogliśmy o tym wiedzieć. By wyjaśnić konfuzję<br />
ku obopólnemu zadowoleniu i radości 89 , dał mi uprzejmie do<br />
Levnetsbeskńvelse, tł.J. Baden, Kopenhaga 1802-1803, t. II, s. 231 (ASKB<br />
1281).<br />
87 Według niektórych komentatorówjest to aluzja do trzech pojęć heglowskich,<br />
mianowicie tezy, antytezy i syntezy.<br />
88 Aluzja do Listów Horacego (por. Horacy, Listy, ks. I, List XI, w. 9: „I zapomniawszy<br />
swoich, od nich zapomniany" - tł.J. Czubek; cyt. za: Q. Horatius<br />
Flaccus, Poezje (wydanie zupełne), Warszawa 1924. Kierkegaard posiadał<br />
w swych zbiorach Q Horatii Flacci Opera, Lipsk 1828, w tym wyd.<br />
List XI znajduje się na s. 580 (ASKB 1248).<br />
89 Aluzja do komedii Ludviga Holberga Barselstuen (1724). Kierkegaard<br />
75
zrozumienia, że właściwie uważa mnie za wariata. Skąd wziąć odwa<br />
gę, by odpowiednio oddać zuchwalstwo takiego komentarza! Moja<br />
reakcja byłaby dodatkowym argumentem za trafnością oskarżenia,<br />
a powstrzymanie się od komentarza byłoby - w jego oczach - no<br />
wym dowodem na ataraksję 90 i niemoc mojego ducha, niewrażli<br />
wego na bodźce zewnętrzne, by nie powiedzieć: na obrazę. Oto po<br />
dziękowanie za to, żeś przez lata całe, dzień i noc, szkolił się w wy<br />
łącznie obiektywnym zainteresowaniu ludźmi, w miarę możliwości<br />
każdym, w kim żyje idea! W swoim czasie chciałem dopomóc miesz<br />
kającej w nim idei i oto otrzymuję zapłatę za to, że jednocześnie mu<br />
siałem być - lub nie być - bytem i niczym 91 , wszystkim, co mu się<br />
podoba, i że nigdy nie dostałem najmniejszego podziękowania za<br />
to, że byłem obok i że pragnąłem ocalić go od sprzeczności. Gdyby<br />
pojął, jak wiele pośredniego uznania kryło się w jego Zumuthung<br />
[niem. żądaniu], z pewnością rozgniewałby się jeszcze bardziej.<br />
Bycie jego powiernikiem było rzeczą trudniejszą od najtrudniej<br />
szych. Zupełnie zapomniał, że jednym słowem mógłbym go zranić<br />
do żywego, na przykład zakazując pisać do siebie. Bo nie tylko ten<br />
został ukarany, kto zdradził eleuzyjskie misteria 92 , ale także ten, kto<br />
je obraził, nie pozwalając się w nie wtajemniczyć. Wedle opowieści<br />
posiadał dramaty Holberga w siedmiu tomach, Den Danske Skue-Plads,<br />
Kopenhaga 1758 i 1788 (ASKB 1561-1567). Wymieniona komedia<br />
znajduje się w drugim tomie, bez paginacji.<br />
90 Gr. ataraksia: spokój ducha, samoopanowanie.<br />
91 Jest to aluzja do złączonych ze sobą heglowskich kategorii „bytu" i „nicości"<br />
. Heglowska logika zaczyna się od „czystego bytu", blisko spokrewnionego<br />
z „nicością". Duński heglista J. L. Heiberg wyraził podobne<br />
myśli w artykule Det Logiske System („Perseus. Journal for den speculative<br />
Idee", nr 1 z czerwca 1887 i nr 2 z sierpnia 1838; ASKB 569) i być może<br />
do niego nawiązuje autor Powtórzenia.<br />
92 Sekretne uroczystości ku czci greckiej bogini płodności, Demeter, i jej<br />
córki Persefony, obchodzone w greckim mieście Eleusis. Mówienie<br />
o nich pociągało za sobą karę. Kult ten był dostępny dla wszystkich, którzy<br />
zostali wtajemniczeni przez uczestnictwo w ceremoniach i rytuałach.<br />
Mogli nimi być zarówno wolni obywatele, jak i niewolnicy.<br />
76
greckich autorów to ostatnie zdarzenie dotyczy człowieka o nazwisku<br />
Demonaks 93 , który tylko dzięki zręcznej obronie ocalił własną<br />
skórę. Ale pozycja powiernika była jeszcze trudniejsza, gdyż młodzieniec<br />
był bardziej dziewiczy ze swymi misteriami, a jednocześnie<br />
gniewał się, gdy spełniłem to, czego najbardziej pragnął - mianowicie,<br />
kiedy milczałem.<br />
Jeżeli uwierzył, że zupełnie o nim zapomniałem, to ponownie<br />
wyrządził mi krzywdę. Istotnie, po jego nagłym zniknięciu obawiałem<br />
się, że zrozpaczony, zrobi sobie coś złego. Ale takie zdarzenie<br />
rzadko da się ukryć przez dłuższy czas. Dlatego nic nie słysząc ani<br />
o niczym nie czytając, doszedłem do wniosku, że zapewne żyje,<br />
gdziekolwiek by był. Dziewczyna, którą porzucił, nie miała o niczym<br />
pojęcia. Pewnego dnia nie przyszedł i nie otrzymała już od niego<br />
znaku życia. Początki jej bólu nie zrodziły się nagle. Straszne podejrzenie<br />
zaczęło się powoli budzić i ból powoli zaczął umacniać się<br />
w sobie. Dlatego dziewczyna łagodnie osunęła się w rozmarzoną<br />
niejasność: co się stało? Co to znaczyło dla niej? Dziewczyna stała się<br />
dla mnie nowym materiałem obserwacyjnym. Mój przyjaciel nie należał<br />
do tych, którzy pragną sprawić ukochanej ból aż do szpiku<br />
kości, by ją następnie porzucić. Przeciwnie, w momencie jego zniknięcia<br />
znajdowała się w stanie godnym zazdrości: zdrowa, rozpromieniona,<br />
wzbogacona darami poety i - dzięki tej poetycznej iluzji<br />
93 Demonaks, grecki filozof z II w. p.n.e., należał wprawdzie do szkoły cynickiej,<br />
lecz większą wagę przywiązywał do nauki praktycznej moralności<br />
niż do ascezy. Lukian powiada w Demonaktos bios (Żywocie Demonaksa),<br />
że filozof protestował przeciw wtajemniczeniu go w eleuzyjskie misteria,<br />
twierdząc, iż zapytany, nie może o nich milczeć. Albo powinien je<br />
zalecić pytającemu, albo odradzić udział w nich. Kierkegaard opowiada<br />
w Pap. IV A 39, iż zapoznał się z tą opowieścią za pośrednictwem niemieckiego<br />
filozofa J. G. Hamanna, którego pisma w VIII tomach posiadał<br />
w swej bibliotece (HamannsSchriften, Berlin 1821-1843, gdzie o Demonaksie<br />
można przeczytać w t. VIII, cz. 1, Berlin 1842, s. 307; ASKB<br />
536-544), chociaż także Lukiana miał na swoich półkach (Luciani Opera,<br />
Editio stereotypa, tom I-IV, Lipsk 1829; ASKB 1131-1134, orazLucians<br />
Schriften ans dem Griechischen iibers., t. I-IV, Zurych 1769; ASKB 1135-<br />
1138).<br />
77
- ożywiona radosnym przebudzeniem serca. Rzadko zdarza się znaleźć<br />
porzuconą dziewczynę w takim stanie. Gdyją ujrzałem kilka dni<br />
po jego zniknięciu, była żywajak świeżo złowiona ryba. Zazwyczaj taka<br />
dziewczyna przypomina wygłodzoną rybę, pływającą w sadzu.<br />
Byłem wewnętrznie przekonany, że chłopiec żyje. Z zadowoleniem<br />
stwierdziłem, że nie sięgnął po rozpaczliwy środek, by podać<br />
się za zmarłego. To niewiarygodne, jak wiele zamieszania wprowadza<br />
w erotykę to, że jedno z partnerów pragnie umrzeć z rozpaczy<br />
lub uciec od wszystkich i wszystkiego. Dziewczyna zapewniała uroczyście,<br />
że umarłaby z rozpaczy 94 , gdyby jej kochanek okazał się<br />
oszustem. Ale jak widzicie, młodzieniec nie był oszustem, życzył jej<br />
nawet lepiej, niż to mogła pojąć. Lecz teraz nie potrafił zdecydować<br />
się na to, na co chyba powinien był zdecydować się wtedy, gdy wypełnił<br />
się czas 9D - a wszystko dlatego, że dziewczyna zatrwożyła go<br />
kiedyś zapewnieniem, użyła przeciw niemu -jak to określił - oratorskiej<br />
sztuczki, a w każdym razie stwierdziła coś, czego dziewczyna<br />
nigdy nie powinna zrobić, niezależnie od tego, czy uwierzyła, że kochanek<br />
istotnie jest oszustem (bo wtedy powinna być zbyt dumna,<br />
by powiedzieć coś takiego), czy też wciąż w niego wierzy (bo wówczas<br />
powinna pojąć, że wyrządza mu krzywdę, wołającą o pomstę do<br />
nieba). Umrzeć, by uciec od wszystkiego, to najpodlejszy, to tak bar-<br />
94 Jest to, być może, aluzja do związku Reginy Olsen i S0rena Kierkegaarda,<br />
i odpowiedzi dziewczyny na zerwanie ich narzeczeństwa przez S0rena.<br />
W swym Dzienniku Kierkegaard pisze m.in.: „Młoda dziewczyna<br />
(której dziewczęca zuchwałość zdradzała wielką siłę i pozwoliła mi przeczuć<br />
wyjście z tego, co dzięki smutnemu, nieszczęśliwemu działaniu zostało<br />
już rozpoczęte, a wyjście było takie: unieważnić narzeczeństwo.<br />
Wpierw pozwoliła mocom przeczuć to, czego wcale nie pragnęła) w najuroczystszej<br />
chwili obarcza moje sumienie morderstwem. Zmartwiony<br />
ojciec zapewnia i powtarza jak najuroczyściej, że to spowoduje śmierć<br />
dziewczyny. Czy żartowała? - nie mnie o tym sądzić. Odtąd z całej (choć<br />
nikłej) siły oddałem swe życie w służbę idei" (Pap. VII 1 A 126); por. także<br />
Pap. VIII 1 A 100 oraz Pap. IX A 408.<br />
95 Aluzja do Listu do Galatów 4,4: „Gdy jednak nadeszła pełnia czasu, zesłał<br />
Bóg Syna swego, zrodzonego z niewiasty, zrodzonego pod Prawem,<br />
aby wykupił tych, którzy służyli Prawu, abyśmy mogli otrzymać przybrane<br />
synostwo".<br />
78
dzo raniący i poniżający dziewczynę sposób, jaki tylko można wy<br />
myślić. Ona pomyśli, że chłopiec nie żyje, włoży żałobę, rozpłacze<br />
się. Opłakuje zmarłego szczerze i prawdziwie. Gdy później odkryje,<br />
że chłopiec żyje i że najmniej ze wszystkiego myślał o śmierci, z pew<br />
nością poczuje wprost wstręt do własnych uczuć. Albo gdy ona do<br />
piero w następnym życiu poweźmie podejrzenie... nie, nie o to, czy<br />
naprawdę umarł, gdyż temu nie będzie można zaprzeczyć, lecz czy<br />
umarł wówczas, kiedy to powiedział i kiedy ona rozpaczała? Taka sy<br />
tuacja to zadanie dla apokaliptyka 96 , który rozumie Arystofanesa 97<br />
(mam tu na myśli Greka, a nie różne indywidua, które zostały<br />
nazwane apokaliptykami na tej samej zasadzie, na jakiej w średnio<br />
wieczu mianowano doctores cerei 98 ) i Lukiana". To nieporozumienie<br />
można zresztą długo ciągnąć, gdyż skoro był martwy, martwym po-<br />
96 Chodzi tu o twórcę „apokaliptyk", utworów opowiadających o życiu<br />
pośmiertnym. Por. Żaby Arystofanesa i Rozmowy zmarłych Lukiana.<br />
Także podtytuł utworu J. L. Heiberga£n Sjcel e/ter D0den (Dusza po śmierci)<br />
brzmiał En apocalyptisk Comedie - komedia apokaliptyczna (por. J. L.<br />
Heiberg, Nye Digte, Kopenhaga 1841, które Kierkegaard posiadał w swojej<br />
bibliotece, ASKB 1562). Entuzjastyczny recenzent tego utworu, H. L.<br />
Martensen, określił go jako „arystofaniczny" (por. „Faedrelandet" nr<br />
398, z 10 stycznia 1841).<br />
97 Arystofanes (ok. 445-386 p.n.e.), grecki komediopisarz. W komedii Żaby<br />
(405 p.n.e.) opisuje zejście Dionizosa do Hadesu w celu ocalenia poety<br />
Eurypidesa. Autor Powtórzenia znał zapewne ten utwór w niemieckim<br />
tłumaczeniu, posiadał bowiem trzytomowe wydanie Des Aristophanes<br />
Werke (tł. J. G. Droysen), Berlin 1835-1838, gdzie ta komedia znajduje<br />
się w t. III, s. 472 i n. (ASKB 1052-1054), lub po duńsku, w jednotomowej<br />
edycji Aristophanes s Komedier (tł. J. Krąg), Odense 1825, s. 70 i n.<br />
(ASKB 1055).<br />
98 Chodzi tu o uczonych należących do zakonów żebraczych, którzy otrzymywali<br />
stopnie na mniej cenionych uniwersytetach europejskich.<br />
W czternastowiecznej Anglii nazywani byli doctores cerei, czyli nieprawdziwymi<br />
doktorami. Być może autor Powtórzenia myli ich ze średniowiecznymi<br />
niemieckimi doctores bullati, którzy po prostu kupowali swe<br />
tytuły.<br />
99 Lukian (ok. 120-80 p.n.e.) słynął z dialogów satyrycznych, w których<br />
ośmieszał religijne, filozoficzne i polityczne idee swych czasów. Kierkegaard<br />
posiadał jego dzieła (por. przyp. 93).<br />
79
zostanie. Pogrążona w żalu dziewczyna obudzi się wreszcie, by zacząć<br />
tam, gdzie zakończyli, zanim odkryje, że chodzi tu jedynie<br />
o zdanie wtrącone. 100<br />
Gdy otrzymałem jego list, żywe wspomnienie przebudziło się<br />
w mej duszy. W żadnym wypadku nie odebrałem jego historii z zimną<br />
krwią. Gdy doszedłem w liście do nie całkiem szczęśliwego wyjaśnienia,<br />
że jestem słaby na umyśle, natychmiast pojąłem, że ujawnił<br />
najbardziej ukrytą tajemnicę. Jej strażnikiem była zazdrość, posiadająca<br />
więcej niż sto oczu 101 . Ponieważ byliśmy w osobistym kontakcie,<br />
nie uszło mej uwagi, iż od początku i z ogromną ostrożnością<br />
insynuował, że jestem „dziwakiem". Cóż, na to musi być przygotowany<br />
każdy obserwator. Musi umieć dać spowiadającemu się niewielką<br />
gwarancję. Spowiadająca się dziewczyna zawsze żąda pozytywnej<br />
gwarancji, a mężczyzna - negatywnej. Ma to źródło w kobiecym<br />
oddaniu i pokorze oraz w męskiej dumie i samodzielności. Czy<br />
to nie pociecha, że ten, u kogo szuka się rady i objaśnień, jest szaleń-<br />
100 Być może opisywaną relację śmierci i miłości rozjaśni nieco wypowiedź<br />
(tego samego?) Constantina Constantiusa, bohatera późniejszych nieco<br />
Stadier paa Livets Vej (1845), autorstwa Kierkegaarda / Hilariusa Bogbindera:<br />
„Arystoteles [...] przedstawia prawdziwie, że kobieta nie nadaje<br />
się do tragedii. W oczywisty sposób znajdzie miejsce w patetycznych<br />
i poważnych dwertissement. Nie w pięcioaktowej sztuce, lecz w półtoragodzinnym,<br />
dramatycznym żarcie. Zatem umiera. Ale czy dlatego nie<br />
jest w stanie kochać? Owszem, chyba że uda sieją przywrócić życiu. Gdy<br />
powróci do życia, stanie się nowym człowiekiem, a nowy człowiek, inny<br />
człowiek, zaczyna, kocha po raz pierwszy..." (S. Kierkegaard, Stadier paa<br />
Livets Vej, SKS 6, Kopenhaga 1999, s. 56). Fr. divertissement (wł. divertimento)<br />
to popularny w XVIII wieku utwór o prostej budowie i środkach,<br />
nazywany także serenadą. We Francji również określenie wstawki<br />
baletowej w operze.<br />
101 Jest to najprawdopodobniej aluzja do Owidiuszowych Metamorfoz (pieśń<br />
I, wers 625 i n.), gdzie Juno poleciła Argusowi chronić Io, córkę Inachus,<br />
bogini rzek, przed pożądaniem Jupitera (gr. Zeusa). Juno zamieniła Io<br />
w krowę, którą Argus przywiązał do drzewa, strzegąc jej setką swych<br />
oczu. Na rozkaz Jupitera Merkury uśpił Argusa, a Jupiter zabił go, po<br />
czym Juno zamieniła Argusa w pawia z ogonem ozdobionym oczyma,<br />
które zawiodły.<br />
80
cem? Bo wtedy nie trzeba się wstydzić. Rozmowa z takim człowiekiem<br />
przypomina przemowę do pnia, coś, co się „robi tylko dla kawału",<br />
gdyby ktoś zapytał o przyczynę. Obserwator musi być łatwy<br />
we współżyciu, w przeciwnym razie nikt się przed nim nie otworzy.<br />
Przede wszystkim musi uważać, by innym nie stawiać trudnych wymagań<br />
etycznych lub przedstawiać siebie jako człowieka naprawdę<br />
moralnego. Niechaj mówią: to zepsuty człowiek, brał udział w wielu<br />
podejrzanych sprawach - ergo ja., który jestem człowiekiem o niebo<br />
lepszym, mogę mu się zwierzyć! Niech i tak będzie. Nie żądam od innych<br />
niczego poza sekretem świadomości. Na nią liczę, a gdy jej<br />
ciężar jest znaczny, żadna cena nie jest dla mnie zbyt wysoka.<br />
Już pierwszy rzut oka na list wystarczał, bym zdał sobie sprawę,<br />
że historiajego miłości sprawia większe wrażenie, niż się spodziewałem.<br />
Zrozumiałem, że pragnął ukryć przede mną pewne uczucia.<br />
Przecież wtedy byłem „dziwakiem", teraz jestem szalony, a to całkiem<br />
was Andres [niem. coś innego]. Nie pozostało mu nic innego,<br />
jak tylko działanie religijne 102 . W ten sposób miłość prowadzi człowieka<br />
wciąż dalej i dalej. Muszę tu znowu potwierdzić, co stwierdziłem<br />
dawniej: „Życie jest niesłychanie głębokie, a jego opatrznościowa<br />
moc potrafi intrygować zupełnie inaczej niż wpływ wszystkich<br />
poetów in uno [łac. w jednej osobie]". Młodzieniec był tak stworzony<br />
i obdarowany przez naturę, że - tu byłem gotów pójść o zakład -<br />
nigdy nie zostanie schwytany w sieć miłości. W tym względzie istnieją<br />
wyjątki, które nie pozwolą się odmieniać przez zwykłe przypadki.<br />
Młodzieniec posiadał bardzo wiele ducha i ogromnie dużo wyobraźni.<br />
Gdyby tylko jego twórczość została rozbudzona, mogłaby mu<br />
wystarczyć na całe życie, pod warunkiem, że dobrze by siebie rozumiał<br />
i że ograniczył się do przyjemnych, domowych gier z duchem<br />
i wyobraźnią. Oto najdoskonalsza odpłata miłości, bo prawie nigdy<br />
nie pociąga za sobą miłosnych trudów i klęsk, wyraźnie zaś przypomina<br />
to, co jest najpiękniejsze w miłosnym upojeniu. Podobni do<br />
102 U Kierkegaarda / Constantiusa: religi0s beycegelse. W Albo-albo pióra<br />
Kierkegaarda / Victora Eremity pojęcie to oznacza wybór egzystencji<br />
etyczno-religijnej.<br />
81
niego ludzie nie pragną kobiecej miłości. Zazwyczaj wyjaśniam to<br />
w ten sposób, że w poprzednim wcieleniu był on kobietą i teraz, gdy<br />
stał się mężczyzną 103 , zachował o tym wspomnienie. Miłość do kobiety<br />
zakłóci mu spokój i skomplikuje jego zadanie, skoro prawie<br />
potrafi zagrać jej partes [łac. role]. Będzie to przykre zarówno dla<br />
niej, jak i dla niego. Z drugiej strony miał bardzo melancholijne<br />
usposobienie. Jeżeli pierwsza rzecz chroniła go przed jeszcze<br />
bliższym spoufaleniem się z dziewczętami, to ostatnia miała zabezpieczyć<br />
w wypadku, gdyby jakaś przebiegła ślicznotka zechciała zastawić<br />
nań sidła. Głęboka melancholia współczującej natury jest<br />
i pozostanie najdoskonalszym upokorzeniem dla każdej kobiecej<br />
sztuczki. Jeżeli jakieś kobiecie uda się go przyciągnąć, młodzieniec<br />
w tym samym momencie, gdy ona świętuje zwycięstwo, rezonuje:<br />
czy jej nie krzywdzę? Nie grzeszę, ulegając uczuciu? Czy jej nie<br />
przeszkadzam?... A wtedy żegnajcie, kobiece sztuczki. Obecnie jego<br />
pozycja jest w dziwny sposób odwrócona. Znajduje się po stronie<br />
dziewczyny, szczególnie skwapliwie obserwuje jej wspaniałe cechy,<br />
prawie lepiej od niej potrafi je określić. Podziwia je bardziej, niż<br />
mogłaby tego pragnąć, lecz nic go nie skłoni, by poszedł dalej.<br />
Nigdy nie sądziłem, iż da się uwikłać w historię miłosną! Lecz<br />
życie bywa tak sprytne! To nie uprzejmość dziewczyny go zgubiła,<br />
lecz żal, że wyrządził jej krzywdę i że wdarł się w jej życie. Zbliżył się<br />
do niej, niczego nie planując, przekonał się, że nie potrafi zrealizować<br />
miłości i że umie być szczęśliwy bez niej, o ile w ogóle potrafi<br />
być szczęśliwy, szczególnie ze swą nowo zdobytą wiedzą - zatem<br />
z nią zrywa. Ale obecnie nie może zapomnieć, żejej zaszkodził, choć<br />
103 Jest to prawdopodobnie kontaminacja Owidiuszowych Metamorfoz<br />
(i opisanych w nich przemian kształtów i postaci) z Platońską Ucztą, na<br />
której Arystofanes przytacza mit o pochodzeniu miłości erotycznej:<br />
Zeus przeciął pierwszych ludzi na dwie części i odtąd te połowy odczuwają<br />
niezaspokojoną tęsknotę za ponownym zespoleniem, za <strong>powtórzenie</strong>m<br />
idylli. Kierkegaard posiadał jedenastotomowe wydanie Platona,<br />
Platonis Opera (wyd. F. Astius), t. I-XI, Lipsk 1819-1832 (ASKB 1K4-<br />
1154), a także tłumaczenia niemieckie (ASKB 1158-1163, 1168, 1170)<br />
i duńskie tego filozofa (ASKB 1164-1167, 1169).<br />
82
co to szkodzi, zaszkodzić czemuś, czego nie można kontynuować .<br />
Nawet gdyby nie był zaangażowany i gdyby ktoś powiedział: „Oto<br />
pewna dziewczyna, proszę zbliżyć się do niej i w niej się zakochać",<br />
odpowiedziałby prawie na pewno: „Nie zrobię tego za skarby całego<br />
świata, już raz pojąłem, do czego to prowadzi, a takich rzeczy się nie<br />
zapomina". Tak powinna wyglądać cała sprawa, o ile młodzieniec<br />
nie chce oszukiwać siebie. Dla niego jest wciąż oczywiste, że mówiąc<br />
po ludzku, nie może zrealizować swej miłości. Doszedł przecież do<br />
tej wspaniałej granicy 105 , którą można przekroczyć jedynie na mocy<br />
absurdu 106 . O trudnościach tego przedsięwzięcia w ogóle nie myśli,<br />
104 Proza autora Powtórzenia nie tylko rozważa problemy religijne i etyczno-<br />
-filozoficzne, lecz jest także elegancka, ironiczna, przewrotna. Obfituje<br />
w gry słów, jak choćby wspomnianąjuż inwersję, odwołuje się do wspólnej<br />
etymologii wyrazów bądź do ich podobieństwa graficznego. Oto nie<br />
lada wyzwanie dla tłumacza: znaleźć odpowiednik dla wszystkich poziomówjęzyka,<br />
używanego przez autora, którego określa się w Danii terminem<br />
zarezerwowanym dla poetów - Digter. Opatrzone przypisem zdanie<br />
tworzy w oryginale gra słów ret i uret: „...hanhargjort U ret, retsomom<br />
det erUret at bryde af..." (por. Gjentagelsen, w: SKS 4, Kopenhaga 1997,<br />
s. 55, podkr. - B. Ś.). Znane mi tłumaczenia nie potrafiły powtórzyć tej<br />
triady, zadowalając się użyciem dwa razy tego samego słowa. Dotyczy to<br />
nawet szwedzkiego tłumacza: „...han harhandlat oratt, alldelessom om det<br />
vore oratt, att bryta med hennę..." (S. Kierkegaard, Upprepningen, s. 61).<br />
Por. także najnowsze amerykańskie tłumaczenie: „...he has committed<br />
a wrong just as ifit were wrong to break off..." (S. Kierkegaard, Repetition.<br />
Kierkegaard's Writings, t. VI, s. 184) i nieco starsze: „...he cannotforget that<br />
he has done a wrong -just as ifit were a wrong to break off..." (S. Kierkegaard,<br />
Repetition, tł. W. Lowrie, Princeton 1941, s. 88). W sprawie znaczenia pojęcia<br />
ret w Powtórzeniu patrz także przyp. 17.<br />
105 To jest do granicy, poza którą pojawia się wiara.<br />
106 Wyrażenie „na mocy absurdu" (i kraft af det absurde) pojawia się wiele<br />
razy w pseudonimowych pracach Kierkegaarda, po raz pierwszy chyba<br />
w Powtórzeniu i w wydanej w tym samym czasie Bojaźni i drżeniu. Jest to<br />
parafraza określenia wiary przez afrykańskiego Ojca Kościoła Tertuliana<br />
(Quintus Septimus Florentius Tertullianus, ur. prawdop. 160 - zm.<br />
między 220 a 240 n.e.): „credo, ąuia absurdum (est)" (De carne Christi, 5).<br />
Kierkegaard używał kategorii det absurde, by oddzielić wiedzę od wiary.<br />
Wiedza skłania się ku obiektywizmowi pozbawionemu logicznej<br />
83
a może moja chytra głowa jest tutaj zbyt odkrywcza? Czy rzeczywiście<br />
kocha dziewczynę, czy też ona ponownie stała się okazją, aby<br />
go wzruszyć? Bez wątpienia, nie interesuje go już ani posiadanie jej<br />
w ścisłym rozumieniu tego słowa, ani też sens, w jaki posiadanie<br />
może się przeobrazić, lecz tylko powrót potraktowany bardzo formalnie.<br />
Gdyby następnego dnia dziewczyna umarła, wcale by mu to<br />
nie przeszkadzało, właściwie nie odczułby żadnej straty, gdyż jego<br />
istota pozostałaby spokojna. Rozterka, jaka w nim powstała na skutek<br />
kontaktu z dziewczyną, była już zaleczona, bo naprawdę do niej<br />
powrócił. Ona zaś nie była już rzeczywistością, ale refleksem 107 jego<br />
uczuć i zachętą do nich. Znaczyła dla niego tak wiele, że młodzieniec<br />
nigdy jej nie zapomni, choć to znaczenie nie zależy od niej samej,<br />
lecz od związku z nim. Jest prawie granicą jego istoty, a taki<br />
związek nie jest erotyczny.<br />
Ujmując rzecz religijnie, było tak, jakby sam Bóg użył dziewczyny,<br />
by złowić młodzieńca: przecież dziewczyna nie jest rzeczywistością,<br />
ale tylko założoną na haczyk muchą chryzopą 108 . Jestem<br />
absolutnie pewien, że młodzieniec wcale nie znał dziewczyny, niezależnie<br />
od tego, jak bardzo był do niej przywiązany i choćby zawsze<br />
sprzeczności, a przedmiotem wiary jest właśnie absurd jako kategoria<br />
myślenia (por. Pap. X 6 B 79). Związane z absurdem jest pojęcie paradoksu.<br />
Kierkegaard posiadał w swej bibliotece czterotomową Q. Sept.<br />
Flor. Tertulliani Opera (wyd. E. F. Leopold), Lipsk 1839 (ASKB 147-<br />
150).<br />
107 W swej En Literair Ąnmeldelse {Recenzji literackiej, 1845), omawiającej powieść<br />
matki}. L. Heiberga, Thomasine Gyllembourg, To Tidsaldre {Dwa<br />
wieki), Kierkegaard definiuje „refleks" jako nieuświadomiony obraz rzeczywistości,<br />
przedostający się do sfery życia prywatnego, jako „refleks<br />
w życiu domowym" (S. Kierkegaard, En Literair Anmeldelse, w: 5. Kierkegaards<br />
Samlede Vcerker, t. XIV, Kopenhaga 1963, s. 39). Przeciwstawiona<br />
mu „refleksja" to świadomość w stanie najwyższej potencji, wzorująca<br />
się na dialektyce Sokratesa.<br />
108 Chrysops caecutiens (ślepak), owad „pospolity w całym Starym Świecie,<br />
o bardzo pięknych zielonozłotych oczach, mierzący 10 mm i ubarwiony<br />
czarno [...] Występuje od maja do sierpnia, atakując głównie konie,<br />
a także inne zwierzęta domowe oraz ludzi. Jest bardzo dokuczliwy...";<br />
H. Sandner, Owady, Warszawa 1989, s. 291.'<br />
84
mieszkała w jego myślach. Jest dziewczyną - i kropka. Czy, mówiąc<br />
bardziej konkretnie, jest taka, czy inna, cudowna, najmilsza, najwierniejsza,<br />
czy poświęci się dla miłości i zaryzykuje wszystko, aby<br />
poruszyć niebo i ziemię - o tym wszystkim chłopiec nie myślał. Gdyby<br />
miał zdać sprawę z tego, jakiego szczęścia oczekuje od naprawdę<br />
erotycznego związku, to prawdopodobnie nie powiedziałby ani słowa.<br />
To, co go podnieciło, zostało osiągnięte wjednej chwili: mianowicie,<br />
że mógł nasycić swą cześć i dumę. Jakby sprawą czci i dumy<br />
nie było pominięcie tych dziecinnych obaw! Mógł oczekiwać, że<br />
przypłaci osłabieniem charakteru, ale cóż to dla niego znaczyło - byle<br />
mógł zemścić się na życiu, które zadrwiło z niego, uczyniło go winnym,<br />
chociaż był niewinny! Życie utworzyło w tym punkcie tak bezsensowny<br />
związek z rzeczywistością, że musiał pogodzić się z faktem,<br />
iż każdy prawdziwy kochanek widział w nim oszusta. Czy wytrzymanie<br />
tego nie było prawdziwym zadaniem? A może zupełnie<br />
go nie rozumiem? Może coś ukrywa przede mną? Może naprawdę<br />
kocha? Wtedy cała historia zapewne tak się skończy, że zabije mnie<br />
za to, iż zwierzył mi się z najświętszej rzeczy. Jak widzicie, bycie obserwatorem<br />
to niebezpieczny zawód. Pragnąłbym obecnie, choćby<br />
w interesie wątku psychologicznego, oddalić dziewczynę na chwilę,<br />
a chłopcu wmówić, że wyszła za mąż. Założę się, że wówczas otrzymam<br />
zupełnie inne wyjaśnienie, gdyż jego sympatia jest tak melancholijna,<br />
że dla dobra dziewczyny wmawia sobie, iż ją kocha.<br />
Problem, przed którym się zatrzymał, to - ni mniej, ni więcej -<br />
<strong>powtórzenie</strong>. Miał rację, nie szukając informacji o nim ani w greckiej,<br />
ani w nowszej filozofii, gdyż Grecy poruszali się w przeciwnym<br />
kierunku i Grek 109 ze spokojnym sumieniem wybrałby w tym wypadku<br />
wspomnienie. Z kolei nowa filozofia nie czyni żadnego ruchu<br />
110 , gdyż zazwyczaj potrafi onajedynie unieważniać 111 , a choćby<br />
109 Odnosi się to do platońskiego pojęcia anamnezji, głoszącego, że poznawanie<br />
i wiedza jest przypominaniem/ wspominaniem. Patrz przyp. 4.<br />
110 Chodzi o greckie pojęcie kinesis, oznaczające ruch, zmianę. Patrz przyp.<br />
28.<br />
111 W oryginale: ophawelse. U Kierkegaardajest to ironiczna kontaminacja<br />
duńskiego odpowiednika heglowskiego terminu Aujhebang (z Logiki te-<br />
85
i uczyniła jakiś ruch, będzie on związany z immanencją 112 , podczas<br />
gdy <strong>powtórzenie</strong> jest i zostanie - transcendencją 113 . Na szczęście<br />
chłopiec nie szukał u mnie żadnego wyjaśnienia, gdyż odrzuciłem<br />
już moją teorię i oto się oddalam. Także dla mnie <strong>powtórzenie</strong> jest<br />
nazbyt transcendentne. Potrafię krążyć wokół siebie, ale nie umiem<br />
siebie porzucić: nie jestem w stanie znaleźć punktu Archimedesa 114 .<br />
Mój przyjaciel nie szuka na szczęście objaśnień u światowej sławy filozofa<br />
ani u profesora zwyczajnego 115 , lecz zwraca się do niepraktykującego<br />
myśliciela, który kiedyś posiadał wspaniałości tego świata,<br />
a później wycofał się z życia. Innymi słowy, chłopiec biegnie do Hioba,<br />
który nie stoi na katedrze i nie podpiera uspokajającymi gestami<br />
goż) i duńskiego wyrażenia oznaczającego „robienie głupstw". Z tej kategorii<br />
korzystał m.in. J. L. Heiberg w swych wykładach filozoficznych,<br />
twierdząc, że „to, co się unieważnia {ophceves), nie zostaje zniszczone.<br />
Zniszczenie czegoś oznacza utrzymanie tego w tym samym punkcie,<br />
gdzie było, nim powstało; to zatem, co jest unieważnione, przecież było.<br />
Unieważnienie jest więc raczej zachowaniem"' (J. L. Heiberg Ledetraad<br />
ved ForelcBsningerne over Philosophiens Philosophie eller den specidative Logik<br />
vedden kongelige militaire H0iskole, Kopenhaga 1831-1832, s. 7, § 15, 2).<br />
Być może Kierkegaard polemizuje tu z oboma „panami H": zarówno<br />
z Heglem, jak i z Heibergiem. Kierkegaard posiadał trzytomową Wissenschaft<br />
der Logik G. W. F. Hegla, Berlin 1833 (ASKB 552-554).<br />
112 Immanencja określa granice ludzkich wyobrażeń oraz doświadczeń. W filozofii<br />
Hegla ta kategoria charakteryzuje rozwój (ruch) pojęć na skutek<br />
wewnętrznych sprzeczności, a zatem niespowodowany czynnikami zewnętrznymi.<br />
Rezultatem dialektycznego rozwoju jest urzeczywistnienie<br />
tego, co już na początku istniało jako możliwość.<br />
113 Transcendencjami przeciwieństwem immanencji i oznacza przekroczenie<br />
granicy doświadczenia i rozsądku. Więcej o związku ruchu z miłością,<br />
immanencją i transcendencją mówi zamieszczony w tej książce<br />
List otwarty Constantina Constantiusa do Pana Profesora Heiberga.<br />
114 Archimedes (287-212 p.n.e.), grecki matematyk, fizyk i wynalazca. Przypisuje<br />
mu się powiedzenie: „Wskaż mi punkt, o który mógłbym się<br />
oprzeć, a poruszę z posad Ziemię".<br />
115 U autora Powtórzenia: professorpublicus ordinarius. Określenie professor ordinarius<br />
oznaczało profesora zwyczajnego, dodany przez Kierkegaarda<br />
/ Constantiusa wyraz publicus ironicznie podkreśla zależność profesorów<br />
od władz państwowych.<br />
86
prawdy swoich słów, lecz siedzi przy ognisku, drapie się skorupami<br />
rozbitego garnka 116 i nie przerywając tej czynności, rzuca tylko ulotne<br />
słowa i uwagi. Tutaj chłopiec ma nadzieję znaleźć to, czego szuka.<br />
Sądzi, że w małym kółku, złożonym z Hioba, jego żony i trzech<br />
przyjaciół, prawda dźwięczy wspanialej, weselej i mocniej niż na<br />
greckiej uczcie 117 .<br />
Chociaż chłopiec wciąż oczekuje mego wsparcia, nic z tego nie<br />
będzie. Nie potrafię działać religijnie 118 , gdyż jest to sprzeczne z moim<br />
charakterem. Nie chcę przez to zaprzeczyć realności takiego<br />
działania ani temu, że wiele można się nauczyć od naszego młodego<br />
człowieka. 119 Jeżeli mu się uda, zostanie uwolniony od wszelkich ze<br />
116 „Odszedł Szatan sprzed oblicza Pana i uderzył w Hioba wrzodem złośliwym<br />
od stopy aż do ciemienia. I wziął ten skorupę, aby się nią skrobać,<br />
i siadł w popiele. Rzekła tedy do niego żona: «Ciągle trwasz w nienaganności<br />
swojej? Przeklnij Boga i umrzyj!» A on rzekł do niej: «Mówisz, jakby<br />
jaka szalona mówiła. Dobro przyjęliśmy od Boga, a zła nie przyjmiemy?»<br />
W tym wszystkim nie zgrzeszył Hiob usty swoimi. Usłyszeli trzej<br />
przyjaciele Hioba o całym nieszczęściu, jakie na niego przyszło, i przybyli,<br />
każdy z miejsca swojego, Elifaz z Temanu, Bildad z Szuach i Sofar<br />
z Naama. Bo umówili się, aby pójść razem i pożałować go, i pocieszyć.<br />
A kiedy podnieśli oczy swoje z daleka i nie poznali go, zaczęli głośno płakać<br />
i rozdarli swoje płaszcze, i ciskali proch ku niebu nad swoje głowy.<br />
I siedzieli przy nim na ziemi siedem dni i siedem nocy, i żaden nie przemówił<br />
do niego ani słowa, gdyż widzieli, że jego ból był bardzo wielki"<br />
(Księga Hioba 2, 7-12, tł. z hebrajskiego Cz. Miłosz, Paryż 1981, s. 66-67.<br />
Sądzę, że przekład Miłosza lepiej odpowiada poetyckiej tonacji Powtórzenia<br />
niż bardziej „prozaiczne" tłumaczenie Biblii Tysiąclecia. Wszystkie<br />
cytaty z Księgi Hioba pochodzą z tegoż wydania przekładu Miłosza.).<br />
117 Jest to aluzja do Uczty Platona. Autor Powtórzenia pragnie podkreślić<br />
wyższość chrześcijańskiej, monoteistycznej Biblii nad politeistyczną,<br />
grecką mitologią oraz Hiobowego sposobu porozumienia się z Bogiem<br />
(transcendencją) za pomocą milczenia - nad platońskim dialogiem.<br />
118 Patrz przyp. 102.<br />
119 W rękopisie Powtórzenia widnieje w tym miejscu dodatkowe zdanie:<br />
, Jeżeli mu się uda, nie znajdzie nikogo, kto będzie go podziwiał bardziej<br />
ode mnie". Ale w pierwszym, autoryzowanym wydaniu z 1843 r. zdanie<br />
to zostało przez autora usunięte, zapewne w czasie ostatniej korekty, już<br />
w drukarni. Kierkegaard aż do ostatniej chwili poprawiał swe rękopisy.<br />
87
mną zatargów. Jednego nie umiem zapomnieć, wciąż rozważając całą<br />
sprawę: znowu podejrzewam dziewczynę, że w ten czy inny sposób<br />
pragnęła uwięzić chłopca w jego melancholii. A w takim razie<br />
nie chciałbym być w jej skórze. To się źle skończy. Życie zawsze i jak<br />
najsurowiej mści się za takie zachowanie.<br />
Wydanie drugie, na którym opiera się m.in. edycja gyldendalowska, ponownie<br />
umieściło to zdanie w tekście dzieła (por. Powtórzenie, w: S0ren<br />
Kierkegaarcls Samlede Vc£rker, Kopenhaga 1963, t. V, s. 162), a podobnie<br />
zrobili m.in. tłumacze na język angielski (Soren Kierkegaard, Fear and<br />
Trembling. Repetition, Princeton 1983, tł. Hong i Hong, Kierkegaard's<br />
Writings, t. VI, s. 187), francuski (La Repetition, w: S0ren Kierkegaard CEuvres<br />
Completes, Paryż 1972, t. V, s. 55, tł. P.-H. Tisseau), niemiecki (S. Kierkegaard,<br />
Die Wiederholung, tł. L. Richter, Hamburg 1991, s. 54) i szwedzki<br />
(S0ren Kierkegaard, Upprepningen, tł. S. Borg, wyd. Nimrod, b.m.,<br />
1995, s. 64). Wyróżnić zatem trzeba edycję włoską i tłumacza Dario Borso,<br />
który sięgnął do pierwszego duńskiego wydania (por. S0ren Kierkegaard,<br />
La Ripetizione, Mediolan 1991, s. 84). Podobnie uczynił P. Hansen,<br />
dokonując prawie sto lat temu przekładu najęzyk rosyjski (S. Kierkegor,<br />
Poiotorienije, Moskwa 1997, s. 75). Tłumacz polski także postanowił<br />
uszanować wolę Autora.
15 sierpnia<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Być może zadziwi Pana nieoczekiwany list od kogoś, kto już<br />
dawno umarł dla Pana i został zapomniany, czy też został zapomniany,<br />
a zatem umarł. Nie liczę na więcej niż zdziwienie. Wyobrażam<br />
sobie Pana w tej chwili, przypominającego sobie całą historię i mówiącego:<br />
O, prawda, to ten nieszczęśliwie zakochany... jak to się<br />
skończyło? Tak, pamiętam, więc takie były symptomy! Naprawdę,<br />
pański spokój jest przerażający. Kiedy myślę o tym, krew burzy się<br />
w moich żyłach, a przecież nie potrafię się uwolnić. Pan z dziwną siłą<br />
przywiązał mnie do siebie. Rozmowa z Panem ma w sobie coś niewypowiedzianie<br />
kojącego i dobroczynnego, jakby rozmawiało się<br />
z samym sobą - albo z ideą. A gdy człowiek już się wypowiedział<br />
i znalazł w tym pociechę, nagle widzi Pańską chłodną twarz i myśli:<br />
Więc ten, kto stoi naprzeciwko ciebie, ten niesłychanie mądry człowiek,<br />
z którym rozmawiasz, jest właśnie taki! Tego można się porządnie<br />
przestraszyć! Mój Boże, człowiek cierpiący jest zawsze<br />
wrażliwy na własne cierpienie. Nie zwierzy się byle komu, lecz wybierze<br />
milczenie - a milczenie znajdzie azyl u Pana. A przecież, gdy<br />
prawie zostałem pocieszony, zacząłem się bać na nowo, gdyż Pańskie<br />
milczenie jest głębsze od grobu i chyba posiada wiele podobnych<br />
do niego zagadek. Pan wie o wszystkim, w niczym się nie myli<br />
i w następnej sekundzie potrafi ukazać nowy sekret, zaczynając<br />
wszystko od początku. Wówczas człowiek żałuje, że się Panu zwie-<br />
89
zył. Mój Boże! Człowiek cierpiący jest zawsze wrażliwy na własne<br />
cierpienie. Pragnie, by ten, kogo w nie wtajemnicza, odczuł jego wagę<br />
i znaczenie. Pan nie zawodzi tych oczekiwań, gdyż Pan odczuwa<br />
każdy jego odcień lepiej ode mnie. W następnej chwili rozpaczam<br />
nad ową przewagą, spowodowaną tym, że wie się wszystko i że nic<br />
nie jest nowe lub nieznane. Gdybym był absolutnym władcą wszystkich<br />
ludzi, wówczas - pomóż im, Boże! - woziłbym Pana, zamkniętego<br />
ze mną w klatce, aby Pan tylko do mnie należał. A i wtedy odczuwałbym<br />
zapewne najboleśniejszy strach, codziennie Pana oglądając.<br />
Pan posiada demoniczną władzę, która potrafi skłonić człowieka<br />
do wypróbowania wszystkiego, do wytężenia sił, których nie<br />
ma i których nie pożąda na co dzień -jedynie na czas, w którym Pan<br />
patrzy na niego - a zatem do udawania tego, kim nie jest - by za to<br />
kupić akceptujący uśmiech, który nieskończenie nagradza. Chętnie<br />
oglądałbym Pana cały dzień, słuchał przez całą noc, a przecież, gdybym<br />
zaczął działać, za żadne skarby nie zrobiłbym tego w Pańskiej<br />
obecności. Pan potrafi wszystko zniszczyć jednym słowem. Nie<br />
mam odwagi przyznać się Panu do słabości, a gdybym to kiedyś<br />
zrobił, stałbym się najtchórzliwszym z ludzi. Sądziłbym bowiem,<br />
że wszystko straciłem. Oto łączą mnie z Panem niesłychanie<br />
silne więzy i ta siła mnie przeraża. Podziwiam Pana, a przecież niekiedy<br />
wydaje mi się, że Pan jest obłąkany. Czy nie jest rodzajem szaleństwa<br />
w takim stopniu podporządkować każdą namiętność, każde<br />
poruszenie serca i każdy nastrój zimnemu regulaminowi refleksji!<br />
120 Czy nie jest szaleństwem być normalnym w ten sposób - być<br />
120 To i dwa następne zdania również w oryginale mają intonację zdań pytających,<br />
ale autor Powtórzenia opatrzył je wykrzyknikiem. Być może zamiana<br />
pytajnika na wykrzyknik to najkrótszy, graficzny znak stosunku<br />
Constantiusa i młodzieńca: miody człowiek pragnie okazać Constantiusowi<br />
zarówno szacunek, jak i sprzeciw, zaczyna grzecznym pytaniem,<br />
kończy bezapelacyjnym wykrzyknikiem, po którym, nieoczekiwanie,<br />
następuje myślnik, oznaczający u Kierkegaarda milczenie (co nie zawsze<br />
udało się oddać po polsku), a milczeniu (ironicznemu) Sokratesa<br />
i Chrystusa przypisywał filozof ogromne znaczenie. Ta „osobista" interpunkcja<br />
mówi zatem wiele o młodym człowieku: jest on jednocześnie<br />
90
jedynie ideą, a nie człowiekiem jak my, zmienni, poddający się, zatraceni<br />
i zatracający siebie! Czyż nie jest szaleństwem być zawsze<br />
czujnym, zawsze świadomym, nigdy niezrozumiałym ani rozmarzonym!<br />
- W tym momencie nie śmiem spotkać się z Panem, a przecież<br />
nie potrafię tego uniknąć. Dlatego piszę i bardzo proszę, by nie<br />
trudził się Pan z odpowiedzią. Zabezpieczam się, nie podając na<br />
kopercie mego adresu. Tego sobie życzę, bo dobrze jest pisać do Pana,<br />
gdy nie czuję się zagrożony i gdy jestem przepełniony do Pana<br />
sympatią.<br />
Pański plan był znakomity, więcej - niezrównany. Wciąż jeszcze<br />
w pewnych chwilach jak dziecko wyciągam ręce ku tej heroicznej<br />
postaci, którą Pan przedstawił kiedyś memu zachwyconemu<br />
spojrzeniu, tłumacząc, iż jest to moja przyszłość, tej heroicznej<br />
postaci, która miała uczynić mnie herosem - gdybym potrafił<br />
zdolny do grzeczności i gwałtownego wzruszenia. Prawie równocześnie<br />
do głośnego protestu i cichej refleksji. Interpunkcja Kierkegaarda często<br />
bywa źródłem translatorskich strapień. Chociaż w dziewiętnastowiecznej<br />
Danii reguły gramatyczne były mniej restryktywne niż dzisiaj,<br />
Kierkegaard wypracował własny „rytm interpunkcyjny", odpowiadający<br />
jego retoryce. Tak pisał o tym w swym dzienniku około roku 1847, systematyzując<br />
wcześniejsze doświadczenia: „[Jeżeli chodzi o interpunkcję],<br />
nie naśladuję bez zastrzeżeń nikogo [...]. Szczególnie gdy chodzi o retorykę,<br />
moja interpunkcja odbiega [od normy], gdyż jest bardziej rozwinięta.<br />
To, co szczególnie mnie zajmuje, to owa architektoniczność-dialektyczność,<br />
która sprawia, że to, co dla oka ukazuje się jako proporcja<br />
zdania, dla samego zdania, o ile czytamyje na głos, okazuje się rytmem -<br />
bo ja wciąż myślę o czytelniku, który czyta na głos. Na ogół w niemądry<br />
sposób nadużywa się pytajników, abstrakcyjnie stawiając je po każdym<br />
pytaniu. Często korzystam ze średnika, a potem łącznego pytajnika.<br />
Właśnie to jest retorycznie poprawne. Nie da się wytrzymać wielokrotnego<br />
czytania pytań i nadawania im postaci pytań. Zaczyna się pędzić coraz<br />
prędzej przez cały rząd pytań. [...] Akcent etyczny, pojcciowy/>ra£g-nans,<br />
antyteza, jasność podwójnego członu obrazowania w jednej linii,<br />
to, co retoryczno-emfatyczne itd. - do tego wszystkiego używam dwukropka<br />
oraz - szczególnie do wyrażenia ironii - myślnika, by uczynić ją<br />
oczywistą" (Pap. VIII 1, A 32-38 - „Co nieco o mojej interpunkcji" oraz<br />
„Moja interpunkcja w przyszłości", s. 20-24).<br />
91
przywdziać jej szaty. Oszołomiła mnie wtedy siła iluzji poddana całkowitemu<br />
szaleństwu fantazji. Więc tak miałem zakończyć życie:<br />
z powodu jednej dziewczyny! Miałem stać się nędznikiem i oszustem<br />
tylko po to, by pokazać, jak wysoko ją cenię, gdyż dla drobnych<br />
rzeczy nie składa się czci w ofierze! Wypalić piętno na swym ciele,<br />
zniszczyć swoje życie! Wziąć na siebie rolę zemsty i zagrać ją inaczej<br />
niż ci, co tylko potrafią ględzić! Tak, stać się herosem, nie w oczach<br />
innych, lecz wyłącznie we własnych! Niczego nie żądać od innych,<br />
pozostać sobą, kimś żywcem zamurowanym we własnej osobowości,<br />
w samym sobie mając świadka, sędziego i oskarżyciela! Sprzedać<br />
przyszłe życie za natłok myśli, towarzyszący krokom człowieka, który<br />
w ten sposób, mówiąc po ludzku, pożegnał się z rozumem! To<br />
zrobić dla dziewczyny! Jak Pan zauważył, gdybym mógł, korzystając<br />
z tego, że wszystko biorę na siebie, odwrócić całą rzecz, mówiąc na<br />
przykład dziewczynie bardzo rycerski i bardzo erotyczny komplement,<br />
pozostawiający w tyle najbardziej fantastyczne uczynki! To<br />
zdanie wywarło na mnie głębokie wrażenie. Było wypowiedziane<br />
bez egzaltacji - Pan i egzaltacja! - ze spokojnym i zimnym namysłem,<br />
oraz z taką wiedzą, jakby Pan tylko dla tej jednej sprawy przeczytał<br />
wszystkie baśnie o rycerzach. Odkrycie sfery erotyki było dla<br />
mnie tym, czym jest nowa kategoria dla myśliciela.<br />
Na nieszczęście, nie byłem wówczas na tyle artystą, by mieć siłę<br />
i wytrzymałość do dokonania takiego czynu. Na szczęście, spotykałem<br />
Pana tylko w odludnych miejscach, a i to rzadko. Gdybym miał<br />
Pana u mego boku, siedzącego w tym samym pokoju, choćby to był<br />
jakiś kąt, czytającego, piszącego, robiącego błahe rzeczy, a przecież<br />
- to wiem na pewno, uważnie śledzącego wszystko - wówczas, jak sądzę,<br />
spróbowałbym od początku. To przerażające - tak mogło się<br />
zdarzyć. Bo czy nie przeraża to, że ukochaną zaklina się nieprawdą<br />
- z zimnym spokojem, dzień za dniem? Proszę pomyśleć, co by się<br />
stało, gdyby sięgnęła do środków, które stały do jej dyspozycji - do<br />
kobiecych zaklęć! Proszę pomyśleć, co by się stało, gdyby ze łzami<br />
w oczach błagała mnie i zaklinała na cześć, sumienie i szczęście, na<br />
mój spokój w życiu i po śmierci, na spokój na tym i na tamtym świecie!<br />
Na myśl o tym przechodzi mnie dreszcz.<br />
92
Nie zapomniałem znaków, które Pan mi dawał i których nie<br />
śmiałem zlekceważyć, będąc zbyt oczarowany Jego słowami: , Jeżeli<br />
dziewczyna ma prawo korzystania z pewnych sposobów, należy je<br />
wypróbować na sobie. Co więcej, czyniąc tak, niesie się jej pomoc.<br />
W stosunku do dziewczyny należy być na tyle rycerskim, aby nie tylko<br />
być sobą, lecz także oskarżycielem 121 w jej imieniu. Jeżeli dziewczyna<br />
nie ma racji, wówczas to nic nie znaczy i należy o tym zapomnieć".<br />
To prawda, absolutna i całkowita prawda, aleja nie jestem<br />
tak opanowany. „Oto niemądra sprzeczność, którą się często spotyka<br />
w ludzkim tchórzostwie i odwadze. Człowiek boi się oglądać<br />
straszne rzeczy, lecz ma odwagę je czynić. Opuścił Pan dziewczynę:<br />
to straszna rzecz. Do tego starczyło Panu odwagi, lecz zabrakło jej,<br />
by zobaczyć jej bladość, policzyć łzy i być świadkiem opuszczenia.<br />
A przecież to nic w porównaniu z innym uczynkiem. Jeżeli Pan wiedział,<br />
czego Pan pragnie oraz dokąd i jak daleko Pan zmierza, to należało<br />
mocno zważyć i zaakceptować każdy argument, nie zaś umy-<br />
121 W oryginale występuje wyrażenie Actor, które po łacinie oznacza oskarżyciela<br />
sądowego (por. SKS K4, s. 62). By określić aktora grającego w teatrze,<br />
używano w tym czasie pojęć acteur, aktor lub skuespiller. Szwedzki<br />
tłumacz Powtórzenia tłumaczy to słowo jako „aktor" (szw. aktor, por.<br />
S. Kierkegaard, Upprepningen, s. 67), rosyjski przekład mówi o „obrońcy"<br />
(zaszczitnik) dziewczyny (S. Kierkegor, Powtorienije, Moskwa 1997,<br />
s. 80), niemiecki zaś o „działaniu w imieniu dziewczyny" (por. S. Kierkegaard,<br />
Die Wiederholung, s. 56: „...in ihrem Namen zu handelri"). Taka rozbieżność<br />
wydobywa całkowicie odmienne sensy. W pierwszym wypadku<br />
stosunek mężczyzny i kobiety zakłada, że ten pierwszy jest zarówno „sobą",<br />
jak i „oskarżycielem w imieniu dziewczyny", czyli ma strzecjej czci<br />
i honoru i domagać się zadośćuczynienia w wypadku jej krzywdy.<br />
W drugim, gdy za tłumaczem szwedzkim uznamy, że wyraz Actor odnosi<br />
się do obszaru pantomimy czy teatru, związek mężczyzny i kobiety stanie<br />
się grą, zamianą masek, czymś, co oddalone jest od pojęć czci, honoru<br />
i powagi oskarżyciela. Natomiast niemiecka, „kompromisowa" propozycja<br />
zamazuje tak ważną dla autora Powtórzenia wyrazistość stosunku<br />
mężczyzny i kobiety. Kierkegaard z upodobaniem odwoływał się do retoryki<br />
sądowniczej i rozróżnienie między „oskarżycielem" i „obrońcą"<br />
było dlań znaczące.<br />
93
kac w nadziei, że Pańska wyobraźnia jest bardziej tępa niż rzeczywistość.<br />
Tutaj oszukuje Pan także siebie, gdyż - kiedy nadejdzie czas -<br />
Pańska żywa wyobraźnia ożyje w zupełnie inny sposób. Wtedy lepiej<br />
wyobrazi Pan sobie jej cierpienie, niż gdyby Pan je widział na własne<br />
oczy, tak zatrważające i odrażające, jak to tylko możliwe".<br />
To prawda, że każde z tych słów jest prawdziwe, lecz jest to<br />
prawda tak zimna i konsekwentna, jakby świat był martwy. Ta prawda<br />
nie przekonuje mnie i nie porusza. Przyznaję, że jestem słaby, byłem<br />
słaby, nie stanę się ani zupełnie silny, ani zuchwały. Lecz proszę<br />
wszystko przemyśleć, proszę wmyślić się w moje położenie, proszę<br />
pamiętać, że Pan istotnie kocha tak mocno, jak ja ją kochałem. Oto<br />
jestem przekonany, że Pan zwyciężył, wszystko zniósł, pokonał<br />
wszelkie lęki, oczarował ją swoim fałszem. Co może się stać? Jeżeli<br />
szczęście nie uśmiechnie się do Pana w chwili tego wysiłku, jeżeli<br />
Pańskie włosy nie osiwieją, a Pańskie ciało nie odda ducha w godzinę<br />
później, należy, co Pański plan również zakładał, kontynuować<br />
fałsz. To się Panu uda, jestem o tym przekonany. Ale czy Pan się nie<br />
boi, że postrada rozum? Czy nie obawia się Pan zaginąć w potwornej<br />
namiętności, której na imię „pogarda dla ludzi"? Mieć rację i być<br />
wiernym, a jednak postępować jak nędznik, który w swoim oszustwie<br />
znieważa ludzką nędzę! Który często chełpi się sobą, lecz także<br />
drwi z tego, co dobre na świecie! Że ludzka głowa coś takiego potrafi<br />
wytrzymać! Czy nie sądzi Pan, że koniecznie należało częściej wstawać<br />
w nocy, by wypić szklankę zimnej wody, albo usiąść na posłaniu,<br />
by obrachować własne szanse?<br />
Powiedzmy, że postąpiłbym, jak Pan tego pragnął - nie potrafiłbym<br />
wytrzymać kontynuacji. Wybrałem inny sposób, po cichu<br />
opuściłem Kopenhagę i pojechałem do Sztokholmu. Wedle Pańskiego<br />
planu było to niewłaściwe. Powinienem był wyjechać jawnie.<br />
Proszę sobie wyobrazić dziewczynę stojącą na Toldboden 122 - aż<br />
mnie dreszcz przechodzi. Proszę sobie wyobrazić, że widzę ją dopiero<br />
w tym momencie, gdy wprawiono maszyny w ruch. Sądzę, że<br />
122 Budynek celny w porcie kopenhaskim; nieopodal była przystań, skąd<br />
odpływały duńskie promy, m.in. do Szwecji.<br />
94
postradałbym rozum. Nie wątpię, że Pan miałby siłę, by pozostać<br />
spokojny. Gdyby to było potrzebne, gdyby Pan oczekiwał, że ona<br />
zjawi się na Toldboden, wówczas wziąłby Pan naszą modystkę, aby<br />
z nią wyjechać. Gdyby to było konieczne, Pan nie tylko by opłacił jakąś<br />
dziewczynę, lecz - by pomóc ukochanej - uwiódłby tę drugą,<br />
naprawdę uwiódł, zwiódł i porzucił, gdyby była taka potrzeba. Lecz<br />
proszę sobie teraz wyobrazić, że Pan budzi się w nocy i nie potrafi<br />
się rozpoznać, gdyż pomylił siebie z postacią, którą Pan wykorzystał<br />
do owych pobożnych oszustw. Przyznaję, Pan z pewnością nie twierdził,<br />
że należy lekkomyślnie coś takiego rozpocząć. Pan pozwolił sobie<br />
nawet napomknąć, że takie postępowanie nie jest konieczne,<br />
jeżeli wina nie leży po stronie dziewczyny, niezależnie od tego, czy<br />
jest ona tak bezmyślna, że nie szuka we wspomnieniu znaku sympatii,<br />
czy też na tyle egoistyczna, że pozwala mu zaginąć. Właśnie - czy<br />
nie nadejdzie chwila, w której zrozumie, co powinna uczynić,<br />
i w której zacznie rozpaczać nad tym, że tego nie zrobiła, choć główną<br />
przyczyną nie byłajej nieczułość, lecz osobowość tego drugiego?<br />
Czy nie spotka jej to, co mnie spotkało? Ona bynajmniej nie przeczuwała,<br />
jakie moce wprawiła w ruch, i wcale się jej nie śniło, jak<br />
wielkie namiętności wzbudziła. W ten sposób - chociaż niewinna -<br />
stała się winna wszystkiemu. Czy to nie było okrutne? Gdybym miał<br />
coś z tym zrobić, to już raczej wybrałbym kłótnię i gniew, a nie to<br />
milczące, obiektywne potępienie!<br />
Nie! Nie! Nie! Nie mogłem i nie mogę! Nie chcę za nic w świecie!<br />
Nie! nie! nie! Mógłbym rozpaczać nad tymi wykrzyknikami, bo<br />
są zimne i przypominają nieruchomych włóczęgów stojących obok<br />
siebie, a także z tego powodu, że pierwsze „nie" wcale nie mówi więcej<br />
niż pozostałe. Powinny usłyszeć, jak je moduluje moja namiętność.<br />
Gdybym mógł być z Panem i gdyby moje ostatnie „nie" na<br />
zawsze pożegnało Pana, jak Don Juan Komandora 123 , którego dłoń<br />
123 W finale Mozartowskiej opery Don Giovanni (a. II, sc. 20; por. przyp. 19)<br />
Don Juan spotyka sobowtóra zamordowanego przez siebie Komandora.<br />
Sobowtór pragnie, by Don Juan podaniem dłoni przypieczętował obietnicę<br />
ponownego spotkania.<br />
95
nie była przecież chłodniejsza od Pańskiego rozumu, tak nieodparcie<br />
mnie pociągającego! Ale stając przed Panem, zapewne nie potrafiłbym<br />
powiedzieć więcej niż jedno „nie", gdyż Pan z pewnością<br />
przerwałby moje wysiłki, odpowiadając chłodno: Ależ tak! ależ tak!<br />
To, co uczyniłem, było bardzo nędzne i niezręczne. Proszę<br />
śmiać się ze mnie. Kiedy pływak, który potrafi skoczyć z okrętowego<br />
masztu i wykonać salto mortale, zanim dosięgnie lustra wody, wyzwie<br />
innego, by zrobił to samo, tamten zaś, zamiast skoku, podejdzie do<br />
schodków, umoczy raz jedną, raz drugą nogę, by potem ciężko<br />
wpaść do wody - wówczas, tak, wówczas nie chcę wiedzieć, co zrobi<br />
ten pierwszy. Pewnego dnia zniknąłem. Nie mówiąc ani słowa,<br />
wsiadłem na parowiec płynący do Sztokholmu. Uciekłem, skrywając<br />
się przed wszystkimi. Niechaj niebiosa wskażą jej przyczynę.<br />
Proszę Pana, czy nie spotkał Pan jej niedawno, tej dziewczyny,<br />
której imienia nigdy nie wymienię, której nazwiska nie potrafię napisać<br />
jak człowiek, gdyż moja dłoń drży z przerażenia? Czy widział ją<br />
Pan? Czy jest blada? A może umarła? Czy się smuci, czy znalazła jakieś<br />
wytłumaczenie, które ją ucieszyło? Czy wciąż stąpa tak lekko,<br />
czy też chodzi z pochyloną głową i ma ociężałą sylwetkę? Dobry<br />
Boże, moja wyobraźnia potrafi wszystko pokazać. Czyjej wargi są<br />
blade, te wargi, które tak podziwiałem, choć pozwoliłem sobie tylko<br />
całować dłoń? 124 Czyjest poważna i zamyślona, ona, która potrafiła<br />
być szczęśliwa jak dziecko! Proszę, niech mi Pan odpowie. Nie,<br />
niech Pan lepiej nie pisze, nie chcę żadnego listu od Pana, nie chcę<br />
słyszeć o niej, nie wierzę w nic i nikomu, nawet jej. Choćby stanęła<br />
przede mną we własnej postaci, jeszcze cudowniejsza niż zazwyczaj,<br />
nie byłbym wcale zadowolony i nie uwierzyłbym jej wcale. Wziąłbym<br />
to za oszustwo, którego celem jest poniżenie mnie - lub pocie-<br />
124 W rękopisie ciąg dalszy, prawdopodobnie nawiązujący do biografii<br />
Kierkegaarda: „Te usta i pocałunek, który rozkwitał na nich, a którego<br />
słodyczą syciłem się namiętniej niż [nordycki bóg] Thor, pijący wodę<br />
z mórz świata, pocałunek, który w następnej chwili wywoływał zdrowy<br />
rumieniec, choć sądziłem, że syciłem się krwiąjej ciała" (Pap. IV B 97:11,<br />
s. 252). Fragment ten nie wszedł do tekstu książki.<br />
96
szenie. Czy widział ją Pan? Nie, mam nadzieję, że nie pozwolił Pan<br />
sobie na mieszanie się do historii mojej miłości. Bo gdybym się tylko<br />
o tym dowiedział! Kiedy dziewczynę spotyka nieszczęście, natychmiast<br />
nadciągają głodne potwory, by zaspokoić psychologiczny<br />
głód i pragnienie - albo napisać opowiadanie. Gdybym odważył się<br />
ruszyć na te muchy i odgonić je od owocu, co dla mnie jest słodszy<br />
od innych, delikatniejszy i miększy od brzoskwini, która w chwili<br />
szczęścia ubiera się w jedwab i aksamit.<br />
Co teraz robię? Próbuję od początku, a potem próbuję od końca.<br />
Uciekam od każdego przez świat przebudzonego wspomnienia,<br />
podczas gdy moja dusza nieprzerwanie zajmuje się wspominaniem<br />
w dzień i w nocy, na jawie i we śnie. Nigdy nie wymówię jej imienia<br />
i wdzięczny jestem losowi, że dzięki nieporozumieniu noszę fałszywe<br />
nazwisko. Nazwisko, moje nazwisko należy przecież do niej. Gdybym<br />
mógł się go pozbyć! Moje własne nazwisko wystarczy, by przypomnieć<br />
mi o wszystkim, całe życie wydaje się zawierać aluzje do<br />
przeszłości. Dzień przed moją podróżą przeczytałem w,,Adresseavisen"<br />
125 : „sprzedam 16 łokci ciężkiego jedwabiu w związku ze zmianą<br />
decyzji". Jaka mogła być pierwsza decyzja? Może chodziło o suknię<br />
ślubną? Czemu nie mogę wystawić mego nazwiska na sprzedaż w gazecie,<br />
„w związku ze zmianą decyzji"? Gdyby duch wszechmogący<br />
zabrał mi nazwisko i ponownie je zaproponował, teraz obdarzone<br />
nieśmiertelną sławą, odrzuciłbym je daleko, bardzo daleko i błagałbym<br />
o najmniej znaczące, o najmniej mówiące nazwisko: nazwijcie<br />
mnie „Numer 14", jak jednego z tych błękitnych chłopców 126 .<br />
125 „Adresseavisen" była gazetą złożoną z ogłoszeń i reklam. Od roku 1800<br />
wychodziła sześć razy w tygodniu, w okresie 1843-1854 miała monopol<br />
na anonse i obwieszczenia władz. W 1841 r. nakład wynosił 7000 egzemplarzy.<br />
Cytowany przez autora Powtórzenia anons był zamieszczony<br />
w „Adresseavisen" nr 85, z 10 kwietnia 1843 r.<br />
126 Chodzi o barwę mundurków, w które ubierani byli chłopcy z domu wychowawczego<br />
Det Kongelige Opfostringshus, założonego w Kopenhadze<br />
w 1753 r.<br />
97
W czym mi pomoże nazwisko, które nie jest moje? W czym pomoże<br />
wspaniałe nazwisko, nawet gdyby byto moje -<br />
bo czym są slatoy schlebiające pienia<br />
wobec dziewczyny czułego westchnienia?<br />
Co teraz robię? W dzień chodzę śpiący, nocą leżę rozbudzony.<br />
Jestem pracowity i ambitny, istny wzór porządku i gospodarności.<br />
Umoczę palec, spuszczę nogę, potem zatrzymam kołowrotek, na<br />
łożę nić na czółenko. Cienko przędę. Ale gdy wieczorem odkładam<br />
wrzeciono na miejsce, nigdzie śladu roboty i tylko mój kot wie, ile<br />
dotąd utkałem. Jestem aktywny, rozsądny i niewzruszony - lecz<br />
gdzie się to wszystko podziało? 128 Ugniatający torfowisko wyrobnik<br />
127 Jest to fragment wiersza duńskiego poety romantycznego Adolpha<br />
Schack von Staffeldta (1769-1826), Elskovsbaaleł, zamieszczonego w tomie<br />
Samlede Digte, Kopenhaga 1843, t. II, s. 327. Kierkegaard posiadał<br />
dwutomową edycję tych Wierszy zebranych w swojej bibliotece (ASKB<br />
1579-1580).<br />
128 Według duńskiego komentatora Powtórzenia (por. SKS 4K, s. 63-64) to<br />
niezwykłe zdanie odsyła czytelnika do opowiadania duńskiego prozaika<br />
S. S. Blichera (1782-1848), zatytułowanego Hosekrcemmeren (Pończosznik).<br />
Cecylia, oszalała z nieszczęśliwej miłości córka pończosznika, siedzi<br />
przy nieistniejącym kołowrotku i nuci miłosne piosenki (por. S. S. Blicher,<br />
Samlede Noveller, t. I-V, Kopenhaga 1833-1836, t. I, s. 213-235.<br />
Biblioteka Kierkegaarda zawierała to wydanie, ASKB 1521-1523). Polski<br />
tłumacz jest innego zdania: sądzę, iż połączenie nieszczęśliwej miłości<br />
z aktywizmem prowadzi nas poza granice Danii. Przypomnijmy bowiem,<br />
że metafora kołowrotka przywołana została już na początku Powtórzenia,<br />
gdzie ten, kto wierzy w <strong>powtórzenie</strong>, „nie tka [...], jak stara<br />
prządka, tkaniny na krosnach wspomnień, lecz spokojnie idzie swoją<br />
drogą, rad z możliwości powtórzenia". Metafora ta została więc już na<br />
początku przeciwstawiona światu greckich pojęć o wspomnieniu. A gdy<br />
przeczytamy dalszą część tekstu, zauważymy, że po przytoczeniu fragmentu<br />
wiersza W. Mullera młodzieniec powie: „Mam przecież tę przewagę,<br />
że w każdej chwili mogę przerwać, tak jak w każdej chwili mogę<br />
przeciąć nić, którą przędę. W tym łaska Boga". Spytajmy: „przewagę"<br />
nad kim lub nad czym? Najprawdopodobniej należy czytać te zdania<br />
w kontekście Księgi Hioba, przeciwstawionej greckiej mitologii. Trzy<br />
98
jest cudotwórcą w porównaniu ze mną. Krótko mówiąc, jeżeli chce<br />
mnie Pan zrozumieć, jeżeli zechce Pan mieć obraz moich bezowocnych<br />
działań, to proszę wsłuchać się w podniosłe słowa poety o moich<br />
myślach. To wszystko, co mogę powiedzieć:<br />
Die Wolken treiben hin und her,<br />
Sie sind so matt, sie sind so schwer;<br />
Da stiirzen rauschend sie herab,<br />
Der Schoos der Erde wird ihr Grab. 129<br />
[Chmury sunące tam i sam<br />
Dostojnie, ciężko ruszą w tan,<br />
Aż raptem spadną w dół bez siły,<br />
Na ziemi łono, w głąb mogiły.]<br />
prządki, Kloto, która wije nić żywota, Lachezis, którają odmierza, i Atropos,<br />
którają „nieodwracalnie" przecina, obracają człowiekiem, „jakby<br />
był wrzecionem; a być może [...] już to wszystko wyprzędły u początku"<br />
(por. Z. Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa 1997, s. 57). Młody<br />
bohater Powtórzenia przyjmuje zupełnie inną postawę: nie wierzy, że<br />
jego los został zdeterminowany „od początku", sądzi, że ma nad prządkami<br />
„przewagę", sam zatem chwyta „nić" egzystencji w swe dłonie,<br />
naśladując Hioba wadzącego się z Bogiem. (Lecz oto i wyjątek: w Odysei<br />
istnieje aktywistyczna wersja tkackiej metafory. Czekająca na Odyseusza<br />
Penelopa tka w dzień całun dla teścia i pruje go w nocy, unikając w ten<br />
sposób nowego małżeństwa.) Równie deterministyczna jak grecka jest<br />
mitologia skandynawska - i także ona została zanegowana w Powtórzeniu.<br />
W mitologii nordyckiej istnieją trzy prządki, zwane nomami. Siedzą<br />
one u stóp życiodajnego jesionu Yggdrasil i tkają nić ludzkiego żywota.<br />
Jak się wydaje, drzewo to zawierało w sobie nienarodzone jeszcze dusze<br />
(por. H. R. Ellis Davidson, Nordisk Mytologi, Kopenhaga 1996, s. 110).<br />
W ten sposób pojęcie „kołowrotka" nabrało w Powtórzeniu sensu filozoficznego<br />
i religijnego. Poświadczać ma wyższość Hiobowego i chrześcijańskiego<br />
monoteizmu i egzystencjalnego aktywizmu nad pogańskim,<br />
mitologicznym fatalizmem. Podkreśla, że „<strong>powtórzenie</strong>" jest działaniem,<br />
„ruchem naprzód".<br />
129 Zacytowany fragment pochodzi z wiersza Wilhelma Mullera Derewigejude,<br />
Lipsk 1823, s. 10-12 (por. H. P. Rohde, Gaadefułde Stadierpaa Kierkegaards<br />
Vej, Kopenhaga 1974, s. 101-108).<br />
99
Więcej Panu powiedzieć nie potrzebuję, a raczej właśnie Pana<br />
potrzebuję, by opowiedzieć więcej i by rozsądnie i jasno wyrazić to,<br />
co ciemna myśl tylko pozwala przerażająco przeczuć.<br />
Gdybym zechciał Panu wszystko opowiedzieć, mój list byłby<br />
nieskończenie długi, a przynajmniej tak długi jak zły rok i jak czasy,<br />
o których mówi się, że są nieprzyjemne 130 . Mam przecież tę przewagę,<br />
że w każdej chwili mogę przerwać, tak jak w każdej chwili mogę<br />
przeciąć nić, którą przędę. W tym łaska Boga. Kto uwierzył życiu,<br />
ten dobrze się zabezpieczył i wszystko osiągnął, podobnie jak<br />
mężczyzna, który ukrywa uczucia, zakrywając rozmodloną twarz kapeluszem<br />
bez denka.<br />
Mój Panie, mam zaszczyt itd.<br />
- niezależnie od mych pragnień, pozostając<br />
oddanym Panu, bezimiennym przyjacielem.<br />
130 Jest to aluzja do Księgi Koheleta, czyli Eklezjastesa, 12,1: „Pomnij jednak<br />
na Stwórcę swego w dniach swej młodości, zanim jeszcze nadejdą<br />
dni niewoli i przyjdą lata, o których powiesz: «Nie mam w nich upodobania»".<br />
100
Mój milczący powierniku,<br />
19 września<br />
Hiobie! Hiobie! o Hiobie! czy rzeczywiście nie rzekłeś nic wię<br />
cej ponad te wspaniałe słowa: Pan dał, Pan wziął, niech będzie imię<br />
Pańskie błogosławione 131 . Nie powiedziałeś nic więcej? Tylko to<br />
131 „Pan dał, Pan wziął, niech będzie imię Pańskie błogosławione" (Księga<br />
Hioba 1,21). Przekład Miłosza dosłownie odpowiada cytatowi z Biblii,<br />
posiadanej przez autora Powtórzenia: yyHerren gav, Herren tog Herrens<br />
navn vcere lovet" (SKS 4, s. 66). W Biblii Tysiąclecia mówi Hiob nieco inaczej:<br />
„Dał Pan i zabrał Pan. Niech będzie imię Pańskie błogosławione".<br />
Ponieważ odsyłam do Miłoszowego tłumaczenia Księgi Hioba, chciałbym<br />
wyjaśnić sprawę ściśle związaną z Powtórzeniem. Przedmowa do tego<br />
tłumaczenia, która wyszła spod pióra ks. Józefa Sadzika, tak omawia<br />
dzieło Kierkegaarda/ Constantiusa: „Młody S0ren Kierkegaard [w Berlinie]<br />
w 1843 roku pisywał do siebie samego listy pod pseudonimem<br />
Konstantego Konstancjusza. Listy te i medytacje, w których buchają kaskady<br />
gwałtownego bólu, graniczącego z szaleństwem [...] ukazały się<br />
drukiem pod wspólnym tytułem: Die Wiederholung..." oraz: „W zakończeniu<br />
[Księgi Hioba] jest mowa o tym, że Pan odmienił los Hioba, dając<br />
mu wszystko w dwójnasób [...] Przenikliwie pisał o tym Kierkegaard.<br />
Odmiana losu człowieka - to właśnie owa Wiederholung la repetition<br />
z berlińskich medytacji filozofa. Powtórzenie. Jedynie Bóg może powtórzyćludzkie<br />
życie, jakkolwiek byłoby ono tragiczne i dobiegało do końca"<br />
(ks. J. Sadzik, „Przesłanie Hioba", w: Księga Hioba, tł. Cz. Miłosz, Paryż<br />
1981, s. 15 i 28). Niestety, wiele rzeczy nie odpowiada tu prawdzie.<br />
Kierkegaard nie pisywał pod pseudonimem listów do siebie (wtedy istot-<br />
101
powtarzałeś w chwili swego upadku? Czemu milczałeś przez siedem<br />
dni i nocy? Co działo się wówczas w twojej duszy? Gdy całe twe życie<br />
upadło w gruzy i leżało wokół ciebie jak gliniane skorupy, czy od ra<br />
zu znalazłeś ten nadludzki spokój, od razu poznałeś wytłumaczenie<br />
miłości, lekkość zaufania i wiary? A może i Twoje drzwi są zamknię<br />
te dla strapionego? Być może i on nie znajdzie u Ciebie innej pocie<br />
chy niż ta, którą ofiaruje miałka, świecka mądrość, układająca pa<br />
ragrafy 132 o wspaniałości życia? Czy nie znasz innych słów? Czy nie<br />
odważysz się powiedzieć nic innego niż to, co cedzą przez zęby urzę<br />
dowi pocieszyciele, ci sztywni mistrzowie ceremonii, którzy przeko<br />
nują jednostkę, że w chwili upadku powinno się mówić: Pan dał,<br />
Pan wziął, niech będzie imię Pańskie błogosławione. To dokładnie<br />
tak, jak powiedzieć kichającemu „na zdrowie". Nie! Ty, co w dniach<br />
swej mocy byłeś mieczem uciskanego, kosturem starca i laską kale-<br />
nie byłby szaleńcem) i nie są one „listami Konstantego Konstancjusza",<br />
wprost przeciwnie, są listami do Constantiusa. Ks. Sadzik utożsamia<br />
Kierkegaarda z „autorem" Powtórzenia, redukując zresztą dzieło do korespondencji<br />
między narratorem i młodym bohaterem. Ale Powtórzenie<br />
nie jest „zbiorem listów". Jest powieścią, częściowo tylko inspirowaną<br />
klasycznym „romansem w listach". Jest także eksperymentem psychologicznym<br />
i wypowiedzią filozoficzno-religijną. Owa hybrydyczność tekstu<br />
nie pozwala czytać go „naiwnie". Przeciwnie. Jak wiadomo, Kierkegaard<br />
nie chciał niczego głosić „wprost", cenił wypowiedź pośrednią,<br />
wyrażoną dzięki słowom innych, za pomocą komunikacji pośredniej.<br />
Właśnie taką wypowiedziąjest Powtórzenie, które, zdawałoby się, zdwaja<br />
głos już słyszany, ale, paradoksalnie, „od nowa", skoro został on podchwycony<br />
przez kogoś innego. Tak właśnie mówi bezimienny młodzieniec:<br />
z najwyższą namiętnością powtarza słowa starszego, „zimnego"<br />
przyjaciela-pseudonimu, od którego jednak „nie potrafi się oderwać".<br />
W dziele Kierkegaarda chodzi zatem nie tyle o „otrzymanie wszystkiego<br />
w dwójnasób", ale o zdwojenie, zdynamizowanie, zdialogizowanie jednostkowej<br />
refleksji, dzięki ujęciu zdarzenia (tu: nieszczęśliwej miłości)<br />
z dwu odmiennych pozycji intelektu i emocji.<br />
132 Cieszący się wówczas uznaniem sposób wykładania wiedzy „systematycznej".<br />
Zarówno Hegel, jak i Heiberg dzielili swe książki na rozdziały i paragrafy.<br />
102
ki 133 - Ty nie zawiodłeś ludzi, gdy wszystko runęło. Pozostałeś wów<br />
czas ustami cierpiącego, wołaniem ciemiężonego, krzykiem zalęk<br />
nionego, pocieszycielem tych, którzy w ciszy chowają ból, wiernym<br />
świadkiem upadku i cierpienia, mieszkających w sercu człowieka, je<br />
go niestrudzonym rzecznikiem, który ośmielił się skarżyć „w gorz-<br />
kości swej duszy" 134 oraz walczyć z Bogiem. Czemu ukrywasz to<br />
wszystko? O, biada temu, kto pożera wdowy i sieroty 135 , by zabrać<br />
im spadek - lecz biada także temu, kto chytrze chce odebrać cierpią<br />
cemu skończony, pocieszający dar cierpienia, odbierając mu moż<br />
ność wypowiedzi i „sporów z Bogiem" 136 . A może strach przed Bo<br />
giem takjest powszechny w naszych czasach, że cierpiący nie potrze<br />
buje wcale tego, co było dawniej w zwyczaju? Może nie mamy już<br />
odwagi skarżyć się Bogu? Czy strach przed Bogiemjest większy, czy<br />
może obawa i tchórzostwo? Dzisiaj sądzi się, że poeci najlepiej znają<br />
prawdziwy wyraz cierpienia i zrozpaczony język namiętności. Jak<br />
133 „Bo ratowałem ubogiego, kiedy wołał, i sierotę nie mającego pomocy.<br />
Błogosławieństwo ginącego zstępowało na mnie i serce wdowy przeze<br />
mnie śpiewało z radości. W sprawiedliwość oblekałem się i odziewała<br />
mnie, prawość była dla mnie szatą i turbanem. Oczami byłem ślepemu,<br />
nogami byłem chromemu" (Księga Hioba, 29,12-15). Wydaje się wskazane<br />
podanie na tym miejscu informacji, iż Kierkegaard obchodził się<br />
z Biblią podobnie jak z interpunkcją. Biblia była dlań okazją do gry słów,<br />
parafraz, aliteracji itd. Rzadko cytował w sposób akademicki, „wiernie".<br />
Nie należy chyba tego określać mianem „błędu", jak to czynią niektórzy<br />
badacze. Tak czytana Biblia umożliwiała bowiem duńskiemu filozofowi<br />
ujawnienie osobistego stosunku do religii.<br />
134 „Toteżja nie powściągnę ust moich, mówić będę w udręce mego ducha,<br />
skarżyć się w gorzkości mojej duszy" (Księga Hioba, 7,11).<br />
135 „Biada wam, nauczeni w Piśmie i Faryzeuszowie obłudni! Iż pożeracie<br />
domy wdów, a to pod pokrywką długich modlitw; dlatego cięższy sąd odniesiecie"<br />
(Ewangelia wg św. Mateusza, 23, 14, w: Biblia Brytyjskiego<br />
i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego, Warszawa 1966, s. 27; ten<br />
fragment Biblii Tysiąclecia brzmi nieco inaczej. Patrz także: Księga Hioba,<br />
29,12-13).<br />
136 „Dlaczego spierasz się z Nim? Że nie wysłuchuje żadnych słów człowieka?"<br />
(Księga Hioba, 33,13).<br />
103
adwokaci sądu okręgowego podnoszą sprawę cierpiących przed sąd<br />
współczującej ludzkości. Nikt nie ma odwagi pójść dalej. Dlatego<br />
mów, niezapomniany Hiobie! Powtarzaj wszystko, co powiedziałeś,<br />
wspaniały rzeczniku, który z krzykiem lwa stajesz przed Sądem Najwyższym!<br />
W Twoich słowach jest powaga, w Twym sercu Boża bojaźń,<br />
nawet wtedy gdy skarżysz się i gdy bronisz swej rozpaczy przeciw<br />
przyjaciołom, którzy powstają jak złoczyńcy, by zarzucić Cię<br />
przemowami! Ty, rozdrażniony, ćwiartujesz ich mądrość i wyśmiewasz<br />
ich obronę Boga, jakby chodziło o nędzny żart starego dworaka<br />
lub sytego wiedzą ministra. Ciebie pragnę; mężczyzny, który<br />
skarży się tak głośno, że skarga dosięga niebios, gdzie Bóg kuma się<br />
z Szatanem przeciw człowiekowi. Skarż się, Pan się nie zlęknie, on<br />
umie się bronić! Lecz jak ma się bronić, gdy nikt nie śmie wybuchnąć<br />
skargą, jaka przystoi człowiekowi? Mów, podnieś głos, krzycz!<br />
Bóg potrafi głośniej, jest przecież grzmotem, który także jest odpowiedzią:<br />
solidnym, wiernym i uczciwym wyjaśnieniem, wypowiedzią<br />
Boga, która choćby miała zranić człowieka, jest wspanialsza od<br />
czczej miejskiej paplaniny o sprawiedliwej opatrzności, wymyślonej<br />
przez ludzką mądrość i powtarzanej przez staruchy i półmężczyzn.<br />
Mój niezapomniany dobroczyńco, cierpiący Hiobie! Chcę się<br />
przyłączyć do Twojej grupki i słuchać Ciebie. Nie odsyłaj mnie. Nie<br />
stanę się zdrajcą przy Twoim ognisku, a moje łzy nie będą fałszywe,<br />
choćbym nic więcej nie umiał niż płakać wraz z Tobą. Człowiek<br />
szczęśliwy szuka szczęścia, aby go posmakować, chociaż prawdziwe<br />
szczęście mieszka w nim samym. Podobnie cierpiący szuka cierpienia.<br />
Nie otrzymałem całego świata, nie miałem siedmiu synów ani<br />
trzech córek 137 , ale i ten może wszystko stracić, kto posiada niewiele.<br />
Kto utraci ukochaną, straci synów i córki. I padnie od śmiertelnych<br />
ran ten, kto straci cześć i dumę, a wraz z nimi sens i chęć życia.<br />
Pański bezimienny przyjaciel<br />
137 „I urodziło mu się siedmiu synów i trzy córki" (Księga Hioba, 1, 2).<br />
104
11 października<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Moje życie dobiegło końca, nie potrafię znieść niesmacznej<br />
egzystencji, bez soli i sensu. Nawet gdybym był głodniejszy od Pierrota<br />
138 , nie przełknąłbym tych wyjaśnień, którymi ludzie częstują się<br />
nawzajem. Czasami wkłada się palec w ziemię, by powąchać, w jakim<br />
jest się kraju. Wkładam więc palec w egzystencję - i on niczym<br />
nie pachnie. Gdzie jestem? Co to znaczy - świat? Co mówi to określenie?<br />
Kto wciągnął mnie w to wszystko i pozostawił? Kim jestem?<br />
Jak przyszedłem na świat? Czemu mnie wpierw nie spytano, czemu<br />
nie zapoznano ze zwyczajami i normami, lecz zostałem wepchnięty<br />
w szereg, jakby zakupił mnie Seelenverkoper 139 ? W jaki sposób stałem<br />
się udziałowcem w przedsiębiorstwie zwanym Rzeczywistością? Dlaczego<br />
mam być udziałowcem? Czy nie jestem niewinny? W przeciwnym<br />
razie, gdzież jest przewodniczący, chcę zabrać głos. Nie ma<br />
138 W założonym w 1843 r. kopenhaskim ogrodzie rozrywek Tivoli występował<br />
także Pierrot: naiwny klown, ubrany w biały kostium, z czerwonymi<br />
ustami i pobieloną twarzą. Tradycja duńskiej pantomimy sięga włoskiej<br />
commedia delUarte.<br />
139 Seelenverkoper, słowo-hybryda, pochodzenia holendersko-niemieckiego,<br />
oznaczające „sprzedawcę dusz". Potoczne określenie werbowników,<br />
oszustwem skłaniających marynarzy i żołnierzy do służby na okrętach<br />
lub w wojsku.<br />
105
przewodniczącego? Gdzie mam więc udać się ze skargą? 140 Życie<br />
jest wszak debatą, proszę zatem o rozważenie moich uwag. Jeżeli<br />
mamy brać życie takie, jakie jest, to chyba należy rozważyć, jakie jest<br />
w istocie? Co to znaczy: oszust? Czy Cycero nie powiedział, że można<br />
go odnaleźć, pytając: cui bono? 141 Pozwalam każdemu zapytać<br />
i pytam każdego z was: co zyskuję, unieszczęśliwiając siebie i dziewczynę?<br />
Co to znaczy: wina? Czy to są czary? Czy nie należy precyzyjnie<br />
ustalić, dlaczego ktoś jest winny? Nikt nie odpowiada? Więc dla<br />
panów nie jest to wcale ważna sprawa?<br />
Uspokaja mnie rozsądek, a raczej - może go utraciłem? Niekiedyjestem<br />
zmęczony i nasycony,jakbym umarł na chorobę zwaną<br />
obojętnością, kiedy indziej szaleję i w rozpaczy przebiegam świat od<br />
krańca do krańca, szukając kogoś, na kogo mógłbym wylać złość.<br />
Moja dusza krzyczy, sprzeczając się z samą sobą. Jak doszło do tego,<br />
że jestem winny? A może nie jestem winny? To dlaczego tak mnie<br />
nazywają we wszystkich językach świata? Jakiż to nędzny wynalazek,<br />
ludzki język: mówi się jedno, a myśli coś innego.<br />
Czyżby nic nie zaszło w mym życiu? Czy to nie jest wydarzenie?<br />
Czy mogłem przewidzieć, że tak bardzo się zmienię, przemienię<br />
i odmienię, że stanę się innym człowiekiem? Może ujawniło się to,<br />
co dotąd spało na dnie duszy? A skoro spało, jak mogłem to przewidzieć?<br />
A jeżeli nie mogłem, to jestem niewinny. Gdybym zachorował<br />
na nerwy, czy wówczas również byłbym winny? Czemu ludzkie<br />
dźwięki, zwane językiem, są tak żałosne jak krakanie wron, zrozumiałe<br />
jedynie dla wtajemniczonych? Czy niemowa nie jest mądrzejszy,<br />
bo nigdy nie mówi? - Czy jestem niewierny? Gdyby ona wciąż<br />
mnie kochała i nigdy nie zakochała się w innym, pozostałaby mi<br />
wierna. Czyjestem niewierny -ja, który tylko ją chcę kochać? Oboje<br />
robimy przecież to samo. Czemu mam być oszustem? Dlatego że<br />
oszukuję - okazując wierność? Dlaczego ona ma rację, a nieja?Jeże-<br />
140 Por. Księgę Hioba 19,7: „Oto wołam, cierpiąc gwałt, a nie jestem wysłuchany,<br />
krzyczę, a nie ma sądu".<br />
141 Łac. „Kto odniesie z tego korzyść?"; Kierkegaard posiadał M. Tullii Ciceronis<br />
Opera omnia, 1.1-VI, Halle 1757 (ASKB 1224-1229).<br />
106
li oboje jesteśmy wierni, to dlaczego ludzki język wyraża rzecz w ten<br />
sposób, że onajest wierna, ja zaś jestem oszustem?<br />
Choćby cały świat powstał przeciw mnie, choćby wszyscy scholastycy<br />
142 pragnęli dyskutować o tym ze mną, choćby tu chodziło<br />
o życie -ja mam rację. Nikt mi jej nie odbierze, nawet gdyby nie było<br />
języka, w którym to mógłbym wyrazić. Postąpiłem słusznie. Moja<br />
miłość nie potrafi zamieszkać w małżeństwie. Zniszczyłbym ją, gdybym<br />
to uczynił. Być może, jedynie możliwość małżeństwa ją pociągała.<br />
Nic na to nie poradzę, podobnie było i ze mną. W tej chwili<br />
bowiem, gdy nadciąga rzeczywistość, wszystko jest stracone. Wtedy<br />
jest za późno. Rzeczywistość, w której dziewczyna otrzymała znaczenie,<br />
dla mnie była tylko cieniem, który biegł obok rzeczywistości<br />
mego ducha, cieniem, który czasem pobudzał mnie do śmiechu,<br />
a kiedy indziej przeszkadzał w życiu. W końcu dotknąłbym jej, niepewnie,<br />
jakbym dotykał cienia lub cieniowi dłoń podawał. Czy wtedy<br />
jej życie nie zostałoby zniszczone? Umarłaby dla mnie, a może nawet<br />
obudziłaby w mojej duszy pragnienie swojej śmierci. Gdybym ją<br />
wówczas zniszczył, w chwili, w której chciałem ją uczynić rzeczywistą,<br />
zamiast (w innym wypadku) zachować ją w prawdziwej, choć<br />
(w jeszcze innym rozumieniu) jakże przeraźliwej rzeczywistości...<br />
Cóż wtedy? Wtedy, powiada język, jesteś winny, bo powinieneś był<br />
to przewidzieć. -<br />
Cóż za siła odbiera mi cześć i dumę, w dodatku w tak bezsensowny<br />
sposób? Czy jestem zgubiony? Jestem winny i jestem oszustem,<br />
niezależnie od tego, co robię - i gdy nie robię nic. A może zwariowałem?<br />
Najlepiej byłoby mnie zamknąć, gdyż ludzkie tchórzostwo<br />
najbardziej obawia się wyznań szaleńców i konających. Cóż to<br />
znaczy: szaleniec? Co mam uczynić, by cieszyć się poważaniem<br />
mieszczan i zostać uznany za mądrego? Czemu nikt nie odpowiada?<br />
Obiecuję raisonnable Douceur [fr. rozsądną nagrodę] dla odkrywcy<br />
nowego słowa. Zaproponowałem inne alternatywy. Czy znacie kogoś,<br />
kto jest tak mądry, że zna więcej niż dwie? Jeżeli nie znacie, to<br />
142 Aluzja do debat scholastycznych toczonych w Europie, szczególnie<br />
w XIII-XV wieku, odnoszących się do chrześcijańskich dogmatów.<br />
107
czy są prawdziwe słowa, że jestem szaleńcem, wiarołomcą i oszustem,<br />
dziewczyna zaś jest wierna, rozsądna i poważana przez wielu?<br />
A może należy oskarżyć mnie o to, że robiłem to pierwsze w tak<br />
piękny sposób, jak to tylko możliwe? Podziękowanie! Gdy zobaczyłem,<br />
jak cieszyła się moją miłością, oddałem siebie i wszystko, co<br />
chciała, czarodziejskiej władzy uczucia. Co jest winą: że to potrafiłem<br />
zrobić, czy też że to zrobiłem? Kto tu zawinił, poza nią samą<br />
i tym trzecim, o którym nikt nie wie, skąd przychodzi? Tym, którego<br />
dotknięcie poruszyło mnie i odmieniło? Przecież to, co zrobiłem,<br />
u innych chwalicie. Mam więc płacić grzywnę dlatego, że jestem poetą?<br />
Nie zapłacę kary, żądam zwrotu tego, do czego mam prawo:<br />
mojej czci. Nikogo nie prosiłem, bym został tym, kim jestem, i nie<br />
chcę tego kupić za tak wysoką cenę.<br />
Jeżeli jestem winny, muszę odpokutować winę. Proszę mi wytłumaczyć,<br />
jak to mam zrobić. Czy odpokutować za to, że świat bawi<br />
się mną jak dziecko chrabąszczem? A może najlepiej byłoby zapomnieć<br />
o wszystkim? Zapomnieć? Przecież zakończyłbym życie, gdybym<br />
zapomniał, bo co to za życie - wraz z ukochaną utraciłem cześć<br />
i dumę, i to w taki sposób, że nikt nie wie, jak to się stało. Dlatego<br />
nigdy nie potrafię ich odzyskać. Mam dać się wypchnąć tak, jak<br />
zostałem w to wepchnięty, wcale tego nie pragnąc?<br />
W lepszej sytuacji ode mnie jest więzień, żywiący się chlebem<br />
i wodą. Moje myśli są bowiem, biorąc rzecz po ludzku, najchudszą<br />
dietą, jaką można sobie wyobrazić. A przecież znajduję w tym zadowolenie:<br />
mikrokosmicznej sytuacji bronię tak makrokosmicznie, jak<br />
to tylko możliwe 143 .<br />
Z ludźmi nie rozmawiam. By zupełnie nie zerwać komunikacji<br />
i by nie dawać okazji do plotek - zebrałem garść wierszy, ważkich<br />
uwag, przysłów i krótkich sentencji autorstwa owych nieśmiertelnych<br />
Greków i Rzymian, których podziwiać będziemy po wszystkie<br />
143 Chodzi o to, że autor wpisuje „zwykłe", „mikrokosmiczne" zdarzenie,<br />
jakim jest miłość dwojga ludzi, w kontekst greckiej mitologii i filozofii,<br />
europejskiej literatury, a przede wszystkim - Biblii i stworzenia ziemi<br />
i nieba.<br />
108
czasy. Do antologii dodałem wiele cytatów z podręcznika Ballego<br />
144 , wydanego, dzięki posiadanemu przywilejowi, przez vajsenhusowskie<br />
145 sierocińce.<br />
Gdy ktoś zada mi pytanie, jestem gotów. Cytuję klasykę równie<br />
dobrze jak Peer Degn 146 . Przytaczam także podręcznik Ballego:<br />
„Choćbyśmy osiągnęli sławę, o jakiej marzymy, nie powinniśmy dać<br />
się ponieść samozadowoleniu ani zadzierać nosa" 147 . Naprawdę tak<br />
napisał, nie oszukuję. Ilu jest takich, którzy zawsze potrafią powiedzieć<br />
prawdę lub użyć zwięzłej sentencji? „Pod pojęciem świata rozumiemy<br />
zazwyczaj niebo i ziemię, ze wszystkim, co się między nimi<br />
znajduje". 148<br />
Co pomoże wyznanie, skoro nikt mnie nie rozumie? Mój ból<br />
i cierpienie są bezimienne jak i ja. Lecz chociaż nie mam imienia,<br />
może dla Pana zawsze będę kimś? W każdym razie chciałbym pozostać<br />
w Pańskiej pamięci jako<br />
oddany Panu.<br />
144 Nicolai Edinger Balie (1744-1816), duński teolog i profesor teologii,<br />
biskup Zelandii. Wraz z Christianem Bastholmem wydał w Kopenhadze<br />
w 1791 r. podręcznik do nauki religii Lcerebog i den Evangelisk-Christelige<br />
Religion, indrettet til Brug i de danske Skoler. Wprowadzony do wszystkich<br />
szkół, podręcznik ów nazwany został przez uczniów Balles Lcerebog<br />
(Podręcznik Ballego). Kierkegaard posiadał w swej bibliotece wydanie<br />
zl824r.(ASKB183).<br />
145 Słowo Vajsenhus (niem. Waisenhaus) oznacza dom dla osieroconych<br />
dzieci, instytucję znaną już w średniowiecznej Europie. W Danii została<br />
ona powołana do życia w 1727 roku dekretem Fryderyka IV, który jednocześnie<br />
nadał jej przywilej wydawania i sprzedaży książek o charakterze<br />
religijnym.<br />
146 Peer Degn to postać z komedii L. Holberga Erasmus Montanus ellerRasmus<br />
Berg (1731). Podczas dyskusji z przybyłym z zagranicznych wojaży<br />
studentem Rasmusem Bergiem Degn ujawnia całkowitą nieznajomość<br />
łaciny i autorów starożytnych. W duńskiej tradycji literackiej Peer Degn<br />
symbolizuje arogancką niewiedzę, pociągającą za sobą śmieszność.<br />
147 Jest to cytat z Balles Lcerebog, 6, III, § 2b („Om Pligterne" - „O obowiązkach").<br />
148 Cytat z Balles Lcerebog, 1,1, § 2 („Om Gud og Hans Egenskaber" - „O Bogu<br />
ijego właściwościach").<br />
109
15 listopada<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Gdybym nie miał Hioba! Nie potrafię drobiazgowo opisać, jakie<br />
znaczenie, jak wielkie znaczenie on dla mnie posiada. Nie czytam<br />
jego historii oczyma, jak zwykłej książki, lecz kładę ją na sercu<br />
i czytam okiem duszy. Jak w clairuoyance [fr. jasnowidzeniu] widzę<br />
proste rzeczy na różne sposoby. Nocą biorę Księgę Hioba do łóżka,<br />
niczym dziecko, które odrabia lekcje, wkładając podręcznik pod<br />
poduszkę, by wszystko umieć, gdy obudzi się rano. Każde słowo jest<br />
pokarmem, okryciem i lekiem dla udręczonej duszy. Jeden wyraz<br />
potrafi mnie zbudzić z letargu - wtedy zrywam się ogarnięty niepokojem<br />
- lub uspokoić bezowocny gniew w mym wnętrzu. Przerażenie<br />
znajduje wówczas przystań w cichym skurczu cierpienia. Pan<br />
czytał Księgę Hioba, prawda? Proszę przeczytaćjąjeszcze raz - ijeszcze<br />
- i jeszcze raz. Nie mam odwagi przytoczyć w liście nawet jednego<br />
zdania z Księgi Hioba, choć przepisywanie po duńsku i po łacinie<br />
149 tego, co powiedział, czasem dużymi, a czasem małymi literami,<br />
ogromnie mnie raduje. Każde przepisane słowo jest jak plaster<br />
położony boską ręką 150 , grzejący obolałe serce. A komu, jak nie<br />
149 W czasach Kierkegaarda teksty duńskie i niemieckie pisano i drukowano<br />
pismem „gotyckim", a teksty romańskie czcionką łacińską.<br />
150 W oryginale: Gudshaandsplaster (dosłownie: „plaster boskiej dłoni"),<br />
plaster leczniczy, używany wówczas między innymi przeciw przeziębieniu.<br />
110
Hiobowi, Bóg podał rękę? Lecz cytować go, nie, tego nie potrafię.<br />
Znaczyłoby to, że chcę przywłaszczyć sobie jego słowa w obecności<br />
innych. Robię to, gdy jestem sam - wtedy przywłaszczam wszystko.<br />
Lecz gdy obok jest ktoś... Zbyt dobrze wiem, co przystoi młodemu<br />
człowiekowi, gdy rozmawiają starsi.<br />
Poza Hiobem w Starym Testamencie nie ma nikogo, do kogo<br />
człowiek może się uciec z większym zaufaniem, szczerością i wiarą.<br />
Wszystko jest w nim tak ludzkie, znajduje się bowiem na confinium<br />
[łac. obszarze granicznym] 151 poezji. Nigdzie na świecie cierpienie<br />
nie znalazło takiego wyrazu. Kimjest Filoktet 152 ze swymi skargami,<br />
czepiającymi się ziemi i nie sięgającymi bogów? Czym położenie<br />
Filokteta, zestawione z Hiobowym, gdzie Ideajest w ciągłym ruchu?<br />
Proszę wybaczyć, że opowiadam o wszystkim naraz; ale przecież<br />
jest Pan moim powiernikiem - i nie może mi Pan odpowiedzieć.<br />
Bardzo bym się zaniepokoił, gdyby ktoś się przypadkiem dowiedział<br />
o mym stanie. Nocami każę palić światło w pokojach,<br />
oświetlam cały dom. Wstaję, czytam na głos, prawie krzyczę urywki<br />
z Księgi Hioba. Lub otwieram okno i wykrzykuję światu jego słowa.<br />
Nawet jeżeli Hiob był poetycką imaginacją, jeżeli nikt nie mówił<br />
w ten sposób, i wówczas jego słowa pozostaną moimi: chcę za nie<br />
odpowiadać. Inaczej nie potrafię. Któż inny bowiem posiada taki<br />
dar słowa, kto potrafi lepiej to wyrazić?<br />
Choć czytam Księgę kolejny raz - i raz jeszcze - każde słowo<br />
jest nowe. Rodzi się od początku lub od nowa powstaje w mej duszy.<br />
Odurzam się, jak pijak, każdym łykiem cierpienia, by prawie utracić<br />
zmysły po tak powolnym piciu. Z drugiej strony pragnę tego z nieopisaną<br />
niecierpliwością. Wystarczy pół słowa i już moja dusza bieg-<br />
151 Łacińskie wyrażenie confinium oznaczało także „obszar graniczny" między<br />
dwiema najlepszymi ocenami uniwersyteckimi, zatem stan niepochwytny<br />
za pomocą liczb.<br />
152 W mitologii greckiej przyjaciel Heraklesa, podczas wyprawy na Troję<br />
ugryziony w nogę przez węża. Filoktet skarżył się tak natarczywie, a rana<br />
wydawała woń tak nieprzyjemną, że Grecy pozostawili go samego na<br />
wyspie Lemnos. Filoktet znany jest z tragedii Sofoklesa pod tymże tytułem.<br />
111
nie ku jego myślom i żalom i znajduje je szybciej, niż sonda okrętowa<br />
dotyka dna morza, prędzej, niż błyskawica trafia w piorunochron.<br />
Moja dusza spieszy się, by tam przybyć.<br />
Czasami się uspokajam. Nie czytam wówczas, ale siedzę pochylony<br />
jak stare ruiny i obserwuję wszystko. Jakbym był małym dzieckiem,<br />
raczkującym w pokoju lub siedzącym w kącie z zabawkami.<br />
Dziwnie wtedy się czuję. Nie potrafię zrozumieć, dlaczego cierpią<br />
dorośli. Nie umiem pojąć, dlaczego walczą ze sobą, a przecież nie<br />
potrafię zatkać uszu. Wtedy myślę, że źli ludzie przysporzyli Hiobowi<br />
cierpień, że zawinili jego przyjaciele, którzy siedzą tuż obok i obrażają<br />
go. Wybucham wtedy głośnym płaczem. Trudny do określenia<br />
strach przed światem, życiem, ludźmi, przed wszystkim - dławi<br />
moją duszę.<br />
Budzę się i znowu zaczynam czytać na głos, z całej mocy i z całego<br />
serca. Raptem milknę, nic nie widzę, niczego nie dostrzegam,<br />
poza odległym kształtem. Rozpoznaję w nim Hioba siedzącego przy<br />
ognisku z przyjaciółmi. Nikt nie mówi ani słowa 153 , lecz ta cisza kryje<br />
w sobie cierpienie, jak tajemnica, której nikt nie śmie wyjawić.<br />
Wtem pryska cisza 154 i cierpiąca dusza Hioba wybucha ogromnym<br />
krzykiem. Rozumiem go. Biorę jego słowa za swoje. W tej samej<br />
chwili odczuwam paradoks i śmieję się z siebie, jak śmiejemy się<br />
z małego dziecka, które włożyło ojcowskie ubranie. Bo czy nie należy<br />
się śmiać, gdy ktoś inny niż Hiob zapyta: Czy człowiek powinien<br />
tak prawować się z Bogiem 155 , jak ludzkie dziecię kłóci się z rówieś-<br />
153 Aluzja do Księgi Hioba, 2, 13: „I siedzieli przy nim na ziemi siedem dni<br />
i siedem nocy, i żaden nie przemówił do niego ani słowa, gdyż wiedzieli,<br />
że jego ból był bardzo wielki".<br />
154 Aluzja do Księgi Hioba 3, 1: „Nareszcie otworzył Hiob usta swoje i przeklął<br />
dzień swój".<br />
155 W oryginale: „O, kunde en Mandgaae i Rette med Gud...". Przywołane już<br />
wcześniej słowo/rdzeń ret (por. przyp. 17 i 104) wyznacza w duńszczyźnie<br />
przeogromny obszar semantyczny. Przypomnijmy, że Kierkegaard<br />
korzystał z duńskiej Biblii z 1740 r., gdzie pytanie: „O, czy człowiek powinien<br />
prawować się z Bogiem", kończą słowa: ,jak ludzkie dziecię ze<br />
swym bliźnim?" („O, kunde en Man gaae i rette med Gud, som et Mennen-<br />
112
nikami? Ogarnął mnie lęk (któregojeszcze nie pojmuję, lecz na pewno<br />
kiedyś go zrozumiem), że już teraz czyhają na mnie owe straszliwe,<br />
opisane w Księdze rzeczy i że je przejmę, czytając o nich, tak jak<br />
można doświadczyć symptomów choroby, o której się czyta.<br />
skes Barn medsinNceste", GT-1740, Job 16, 21). W tłumaczeniu Miłosza<br />
brzmi to inaczej: „Niech On [Bóg] rozsądzi między człowiekiem i Bogiem<br />
jak między synem Adama i bliźnim jego"; Księga Hioba, 16, 21.<br />
W polskim przekładzie została osłabiona fundamentalna, partnerska relacja<br />
człowieka z Bogiem, a niezakończone, procesualne „prawowanie<br />
się", które jest podstawą tego związku, zastąpił (jednorazowy?) akt osądu,<br />
nie podlegający apelacji. Autorowi Powtórzenia udało się znaleźć<br />
w duńszczyźnie odpowiednik i, być może, rozwinięcie starotestamentowego<br />
związku między wiarą i prawem, umożliwiającego stały dialog człowieka<br />
z Bogiem. To dlatego Hiob powtarza, że Bóg nie może obejść się<br />
bez ludzkiej racji, którajest repliką Bożego słowa („Niechaj mnie zważy<br />
na wadze sprawiedliwej, a pozna Bóg niewinność moją", Księga Hioba<br />
31,6).<br />
113
14 grudnia<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Wszystko ma swój czas. Szał gorączki ustąpił, czuję się rekonwalescentem.<br />
Oto tajemnica Hioba, jego siła, nerw i idea: Hiob ma<br />
rację. Pomimo wszystko. Za pomocą tego twierdzenia protestuje on<br />
przeciw wszystkim ludzkim wyjaśnieniom, a ta wytrzymałość i siła<br />
przekonują do jego siły i wiedzy. Każde ludzkie wyjaśnienie jest dlań<br />
jedynie nieporozumieniem. Cierpienie, jakiego doznaje, jest w obliczu<br />
Boga tylko sofizmatem, którego sam nie potrafi rozwiązać, pocieszając<br />
się, że uczyni to Bóg. Każde istniejące na świecie argumentum<br />
ad hominem [łac. argument o charakterze osobistym] zostało<br />
użyte przeciw niemu, lecz on śmiało potwierdza swe przekonania.<br />
Twierdzi, że jest w dobrym porozumieniu z Bogiem i że jest niewinny<br />
oraz czysty w głębi swego serca, co wie razem z Bogiem, choćby<br />
świat temu zaprzeczał. Oto wielkość Hioba! Jego pragnienie wolności<br />
nie gaśnie ani nie wiotczeje w niewłaściwych słowach. Zazwyczaj<br />
człowiek tłumi potrzebę wolności, gdyż brak mu odwagi. Zła bojaźń<br />
skłania go do przekonania, że cierpi za sprawą swych grzechów<br />
- choćby był niewinny. Nie posiada dość hartu w duszy, by przeprowadzić<br />
rzecz po swojej myśli, na przekór światu, który mu nieustannie<br />
wymyśla. Jeżeli jednostka sądzi, że dotyka jej nieszczęście z powodu<br />
grzechu, wówczas okazuje (być może) piękno, prawdę i pokorę<br />
duszy, ale ujawnia także, że pojmuje Bogajako odległego tyrana.<br />
114
Człowiek wyraża tę myśl niezbyt sensownie, poprzez pragnienie<br />
podporządkowania Boga zasadom etycznym. 156<br />
Hiob nie był wcale demoniczny. Na przykład człowiek chętnie<br />
przyzna Bogu rację, nawet gdy sądzi, że ją sam posiada. Bardzo chce<br />
dowieść, że kocha Boga, nawet gdy Bóg wystawia kochanka na pokuszenie.<br />
A gdy Bóg nie chce odmienić świata wedle życzeń człowieka,<br />
ten pozostaje na tyle arogancki, by nadal Go kochać. Ta całkowicie<br />
demoniczna pasja w pierwszym rzędzie zasługuje na kurację psychologiczną,<br />
niezależnie od tego, czy humorem powstrzymuje zwadę<br />
(chcąc uniknąć dalszych przerw), czy też kulminuje w samolubnym<br />
sprzeciwie wobec siły własnych uczuć.<br />
Hiob powtarza stwierdzenie: mam rację. Poświadcza w ten<br />
sposób szlachetność ludzkiej wolności, która wie, kim jest człowiek.<br />
Jest wiotkim i szybko więdnącym kwiatem 157 , który staje się wspaniały,<br />
dążąc ku wolności. Zdobywa świadomość, której nawet Bóg<br />
nie może mu odebrać, chociaż Bóg mu ją dał. Hiob powtarza to<br />
zdanie tak, że widzisz jego miłość i zaufanie, przesycone pewnością,<br />
że Bóg da sobie ze wszystkim radę, jeżeli tylko człowiek skłoni<br />
Go do rozmowy.<br />
Przyjaciele nieustannie zadręczają Hioba, a zwada z nimi jest<br />
ogniem piekielnym, w którym hartuje się przekonanie: „przecież<br />
mam rację". Kiedy zaczyna mu nie dostawać siły i wyobraźni, kiedy<br />
obawia się, że pominie głos duszy i sumienia, kiedy wyczerpuje się<br />
fantazja, dzięki której boi się o siebie samego i o to, by nie rozgościły<br />
się w nim wygodnie wina i grzech - wtedy przyjaciele pomagają<br />
mu wyraźnymi wskazówkami i obraźliwymi uwagami, które jak<br />
156 Jest to polemika z Kantem, który, zdaniem Kierkegaarda, pragnął podporządkować<br />
religię etycznemu kryterium „imperatywu kategorycznego".<br />
W bibliotece Kierkegaarda stały Kantowskie: Kritik der Urteilskraft,<br />
wyd. II, Berlin 1793 (ASKB 594), oraz Kritik derreinen Vernunft, wyd. IV,<br />
Ryga 1794 (ASKB 595).<br />
157 Aluzja do Księgi Izajasza 40, 6-8: „Wszelkie ciało to jakby trawa, a cały<br />
wdzięk jego jest niby kwiat polny. Trawa usycha, więdnie kwiat, gdy na<br />
nie wiatr Pana powieje. (Prawdziwie, trawą jest naród.) Trawa usycha,<br />
więdnie kwiat, lecz słowo Boga naszego trwa na niebie".<br />
115
zazdrosne widełki różdżkarza wskazują to, co dotąd było głęboko<br />
ukryte. Ich koronnym argumentem jest jego nieszczęście. Dla nich<br />
wszystko jest jasne: albo Hiob utraci rozsądek, albo, wyczerpany,<br />
utonie w nędzy i cierpieniu, bezwarunkowo skapituluje. Elifaz, Bildad,<br />
Sofar, a nade wszystko Elihu 158 , który jest integer [łac. niezmożony],<br />
gdy inni są zmęczeni, omawiają ten sam temat 159 : nieszczęście<br />
Hioba jako karę. Hiob musi odpokutować, poprosić o przebaczenie,<br />
a wówczas wszystko będzie dobrze.<br />
Ale Hiob powtarza swoje. Jego twierdzenie jest przepustką,<br />
dzięki której opuszcza świat i ludzi, jest ludzkim wekslem, oddanym<br />
do protestu, a jednak Hiob nie zostanie unicestwiony. Chwyta się<br />
wszystkich środków, aby wzruszyć przyjaciół. Na przemian odwołuje<br />
się do ich współczucia („miejcie litość nade mną" 160 ) i oskarża<br />
(„dopuszczacie się kłamstwa" 161 ). Na próżno. Jego okrzyki bólu stają<br />
się jeszcze silniejsze. Wtórują im Hiobowe wyznania, które odrzucone<br />
przez przyjaciół, wybrały cierpienie za towarzysza. To jednak<br />
wcale przyjaciół nie porusza. Nie o to im idzie. Chętnie przyznaliby<br />
mu rację: tak, cierpi i ma powody, by krzyczeć. Czy „nie ryczy dziki<br />
osioł, gdy brak mu trawy"? 162 Żądająjednak, by ujrzał w tym karę.<br />
Jak więc wytłumaczyć Hiobowy upór? Tak: to jest próba. Jednak<br />
to tłumaczenie pociąga za sobą nową trudność, którą pragnę<br />
opisać w następujący sposób. Nauka roztrząsa i wyjaśnia życie,<br />
a w życiu związek człowieka z Bogiem. Czy istnieje nauka tak stworzona,<br />
by było w niej miejsce dla stosunku, który został określonyjako<br />
próba? Próba bynajmniej nie rozumiana abstrakcyjnie, lecz jako<br />
próbajednostki. Taka nauka nie istnieje i istnieć nie może. Do tego<br />
należy dodać pytanie, w jaki sposób człowiek dowiaduje się, że jest<br />
158 Imiona biblijnych przyjaciół Hioba.<br />
159 Aluzja do mowy Elihu, Księga Hioba, 32, 6-37, 24.<br />
160 „Miejcie litość, miejcie litość nade mną, wy, przyjaciele moi, bo ręka Boska<br />
mnie dotknęła" (Księga Hioba, 19, 21).<br />
161 „Wy jesteście pobielacze kłamstwa, oszukańczy lekarze z was wszystkich"<br />
(Księga Hioba, 13,4).<br />
162 „Czy ryczy dziki osioł na zielonej trawie albo wół u pełnego żłobu?"<br />
(Księga Hioba, 6, 5).<br />
116
to próba. Ktoś, kto ma nikłe pojęcie o idei egzystencji i o istnieniu<br />
świadomości, od razu spostrzeże, że łatwiej to powiedzieć niż zrobić,<br />
łatwiej powiedzieć niż pominąć, łatwiej powiedzieć niż dotrzymać.<br />
Należy zacząć od oczyszczenia zdarzenia z kosmicznego związku,<br />
następnieje ochrzcić i nadać mu święte imię. Później idziemy na<br />
badanie do etyka, by na koniec powiedzieć: oto próba. Zanim to<br />
nastąpi, człowiek nie egzystujejakojednostka myśląca. Każde wyjaśnienie<br />
jest dla niego możliwe, a ruch namiętności nieograniczony.<br />
Tylko ci, którzy wcale nie mają lub mająjedynie mdłe pojęcie o duchowej<br />
egzystencji, są zawsze gotowi pocieszyć się półgodzinną lekturą.<br />
Podobnie wielu czeladników filozofii proponuje pośpiesznie<br />
zrobione produkty.<br />
Nie w tym wielkość Hioba, że powiedział: Pan dał, Pan wziął,<br />
niech będzie imię Pańskie błogosławione, co zresztą powiedział na<br />
początku i więcej nie powtórzył. Znaczenie Hioba polega na tym, że<br />
zakończył rozgrywane w sobie graniczne potyczki z wiarą i ukazał<br />
związany z tym niecodzienny wybuch dzikich i wojowniczych namiętności.<br />
Dlatego Hiob nie uspokaja jak bohater wiary 163 , lecz koi tylko<br />
na chwilę. Hiob jest po prostu bogatą w znaczenia wypowiedzią<br />
człowieka w jego wielkim prawowaniu się z Bogiem, w tym długim<br />
i przerażającym procesie, który się zaczął, gdy Szatan położył zło<br />
między Bogiem a Hiobem, a który zakończy się zapewnieniem: to<br />
wszystko jest próbą.<br />
Kategoria próby nie jest ani estetyczna, ani etyczna, ani dogmatyczna;<br />
jest transcendentna. Wiedza o próbie, o tym, żejest ona<br />
próbą, powinna znaleźć swe miejsce w teologicznej dogmatyce.<br />
Lecz gdy ta wiedza zostanie upowszechniona, elastyczność próby<br />
osłabnie i zacznie ona oznaczać coś innego. Kategoria próby jest<br />
absolutnie transcendentna i stawia człowieka w sytuacji osobistego<br />
163 Bohaterem wiary nazywa autor Abrahama, centralną postać książki<br />
Kierkegaarda / Johannesa de Silentio Bojaiń i drżenie, wydanej równocześnie<br />
z Powtórzeniem (por. S0ren Kierkegaard, Bojaiń i drżenie. Choroba<br />
na śmierć, tł.J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1969).<br />
117
antagonizmu wobec Boga, w sytuacji, gdy człowiek nie może zadowolić<br />
się żadnym wyjaśnieniem z drugiej ręki.<br />
Istnieją ludzie, którzy chętnie i szybko wyciągają to pojęcie<br />
przy każdej nadarzającej się okazji - na przykład, gdy tylko kasza<br />
zacznie się im przypalać 164 , co świadczy o tym, że go wcale nie rozumieją.<br />
Ten, kto posiada rozwiniętą świadomość świata, mocno się<br />
napracuje, zanim je znajdzie. Tak właśnie jest z Hiobem, który ukazuje<br />
głębię swej świadomości przez niezłomność, z jaką unika gładkich<br />
póz etycznych i podstępnych ataków 165 . Hiob nie jest bohaterem<br />
wiary. Rodzi kategorię „próby", a czyni to w wielkich bólach, bo<br />
jako człowiek dojrzały nie może rzeczy dokonać z bezpośredniością<br />
dziecka.<br />
Dobrze zdaję sobie sprawę, że pojęcie próby może zapragnąć<br />
odrzucić rzeczywistość, określając tę ostatnią jako próbę wobec<br />
wieczności. Ale ta świadomość nie zyskała władzy nade mną, gdyż<br />
próba jest kategorią ograniczoną, zatem eo ipso zdefiniowaną wobec<br />
czasu, czyli możnajej z czasem zaniechać.<br />
164 W oryginale: „biot Gr0den bliver sveden\ dosłownie: „gdy kasza się przypala".<br />
W <strong>kierkegaard</strong>owskiej Danii kasza i jej pochodne stanowiły podstawę<br />
posiłków. Jeszcze duńskie książki kucharskie z przełomu XIX i XX<br />
wieku zaczynają się od opisu zaletgr0den (por. Fr0kenjensen Kogebog, Kopenhaga<br />
1901). Być może nieco światła na rolę kaszy wśród <strong>kierkegaard</strong>owskich<br />
kulinariów rzuci następujący fragment z wydanego przez Victora<br />
Eremitę Albo-albo (1843): „Pamiętam z czasów szkolnych, że w środę<br />
zawsze była kasza gryczana. Przypominam sobie, jak rozgotowana do<br />
białości była ta kasza, jak masło pachniało mi pod nosem, jakie ciepło<br />
ogarniało, kiedy się spoglądało na tę kaszę, jaki byłem głodny i jak niecierpliwie<br />
oczekiwałem, by móc zacząć. Taki talerz gryczanej kaszy! Oddałbym<br />
zań więcej niż prawo pierworództwa" (S. Kierkegaard, Albo-albo,<br />
„Diapsalmata", tł. J. Iwaszkiewicz - tutaj tłumaczenie nieco zmienione<br />
przeze mnie, 1.1, s. 28, Warszawa 1982). Hong mówi w swym tłumaczeniu<br />
o „przypalonej kaszy" (op. cit., s. 210), podobnie Duńczyk Hansen<br />
w rosyjskim przekładzie {op. cit, s. 101). Szwedzki tłumacz pomija to wyrażenie<br />
(op. cit., s. 85).<br />
165 Por. List do Efezjan 6,11: „Obleczcie pełną zbroję Bożą, byście mogli się<br />
ostać wobec podstępnych zakusów diabła".<br />
118
Tyle wiem. Pozwalam sobie we wszystko Pana wtajemniczyć,<br />
pisząc bowiem do Pana, czynię to także dla siebie. Od Pana zaś, jak<br />
Pan wie, nie żądam niczego, prócz tego, bym mógł pozostać<br />
oddanym mu.<br />
119
13 stycznia<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Sztorm ucichł - burza przeminęła - Hiob stanął przed sądem<br />
ludzkości. Pan Bóg i Hiob porozumieli się i pogodzili, i jak za dawnych<br />
lat Bóg osłania Hiobowy namiot 166 . Ludzie także zrozumieli<br />
Hioba i przychodzą, by jeść z nim chleb i pocieszać go ze współczuciem.<br />
Jego bracia i siostry przynoszą podarki: każdy daje mu grosz<br />
i złoty pierścień 167 . Hiob został błogosławiony i wszystko otrzymał<br />
podwójnie. - To się nazywa <strong>powtórzenie</strong>.<br />
Ile dobrego czyni burza! Jakie to szczęście być skarconym<br />
przez Boga! Zazwyczaj skarcony człowiek staje się jeszcze bardziej<br />
hardy, lecz gdzie Bóg sądzi, tam słabnie człowiek. Zapomina o bólu<br />
w miłości, którajest nauczycielem.<br />
Kto wymyślił takie zakończenie? A przecież żadne inne nie jest<br />
do pomyślenia; podobnie jak i to zresztą. Gdy wszystko zastyga, gdy<br />
zamiera myśl, gdy mowa cichnie, a pełne rozpaczy wyjaśnienie<br />
166 , Jak wtedy, w dniach mojej pełni, gdy Bóg czuwał nad moim namiotem"<br />
(Księga Hioba, 29,4).<br />
167 „I Pan odmienił los Hioba, kiedy wstawiał się za swoimi przyjaciółmi.<br />
Rozmnożył Pan wszystko, co posiadał Hiob, w dwójnasób. Przyszli do<br />
niego wszyscy bracia i wszystkie siostry, i wszyscy, którzy go znali dawniej,<br />
i jedli z nim chleb w jego domu, i żałowali go, i pocieszali z powodu<br />
całego nieszczęścia, które sprowadził Pan na niego. A każdy z nich dał<br />
mu po grudce srebra i po złotym pierścieniu" (Księga Hioba, 42,10,11).<br />
120
powraca do domu - wówczas potrzeba burzy. Kto to potrafi pojąć?<br />
I kto zdecyduje się na coś innego?<br />
A może Hiob nie miał racji? 168 To prawda. Stracił ją na zawsze,<br />
bo nie mógł apelować wyżej niż do tego sądu, który go skazał. Czy<br />
Hiob miał rację? Tak. Zdobył ją na zawsze, gdyż nie miał jej wobec<br />
Boga.<br />
Tak wygląda <strong>powtórzenie</strong>. Kiedy przychodzi? Hm, być może<br />
nie należy o tym mówić w żadnym ludzkim języku. Kiedy <strong>powtórzenie</strong><br />
spotkało Hioba? Wtedy gdy zaistniała największa, dająca się pomyśleć<br />
pewność i prawdopodobieństwo zajścia tego, co niemożliwe.<br />
Powoli Hiob traci wszystko. Stopniowo zanika nadzieja, gdyż nieubłagana<br />
rzeczywistość występuje przeciw niemu z coraz cięższymi<br />
zarzutami. Na pierwszy rzut oka wszystko jest stracone. Przyjaciele,<br />
przede wszystkim Bildad, widzą tylko jedno wyjście: Hiob powinien<br />
zaakceptować karę, a wtedy może mieć nadzieję na <strong>powtórzenie</strong><br />
swego dostatku 169 . Ale Hiob nie chce tego. Wówczas węzeł komplikacji<br />
zostaje mocno zaciągnięty i tylko błyskawica może go przeciąć.<br />
To opowiadanie niesie nieopisaną pociechę. Jakie to szczęście,<br />
że nie postąpiłem wedle Pańskiego zachwycającego i sprytnego planu.<br />
Być może, biorąc rzecz po ludzku, było to tchórzostwem z mojej<br />
strony... ale może teraz Opatrzność szybciej pospieszy mi na<br />
pomoc?<br />
Jednego tylko żałuję: że nie poprosiłem dziewczyny, aby dała<br />
mi wolność. Jestem przekonany, że by to zrobiła. Kto jest w stanie<br />
pojąć dziewczęcą wielkoduszność? Choć nie żałuję tego aż tak bardzo,<br />
bo wiem, że zrobiłem tak, będąc dumny - z niej właśnie!<br />
O, gdybym nie miał Hioba! Więcej już nie powiem, by nie przeciążać<br />
Pana monotonną pieśnią.<br />
Oddany Panu<br />
168 W swych notach pisze Kierkegaard: „Choćby człowiek miał całkowitą rację,<br />
to Bogu powinien powiedzieć: nie mam racji. Bo żaden człowiek nie<br />
potrafi absolutnie pojąć swej świadomości" (Pap. IV A 256).<br />
169 Jeśli będziesz niewinny i prawy, czuwać będzie nad tobą i domostwo<br />
twoje sprawiedliwe odnowi" (Księga Hioba, 8, 6).<br />
121
17 lutego<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Siedzę. Za niewinność, jak to się mówi wjęzyku opryszków, czy<br />
z łaski króla? 170 Tego nie wiem. Wiem tylko, że siedzę i że nie mogę<br />
ruszyć się z miejsca. Stoję. Na palcach czy na całej stopie? Nie wiem.<br />
Wiem tylko, że stoję już cały miesiąc suspenso gradu [łac. bez ruchu],<br />
nie poruszając stopą i nie robiąc żadnego gestu.<br />
Czekam na burzę - i na <strong>powtórzenie</strong>. Będę zadowolony, gdy<br />
nadejdzie burza, o, wprost szczęśliwy, choćby wyrok brzmiał: <strong>powtórzenie</strong><br />
jest niemożliwe.<br />
Co ma sprawić ta burza? Ma uczynić mnie zdolnym do bycia<br />
małżonkiem, choć to zniszczy moją osobowość. Będę wtedy niczym,<br />
stanę się nierozpoznawalny dla siebie samego, ale nic nie zachwieje<br />
mej decyzji, choć stoję na jednej nodze. Moja cześć będzie ocalona,<br />
duma zachowana i niezależnie od tego, jak bardzo mnie zmieni ten<br />
krok, mam nadzieję, że wspomnienie pozostanie ze mnąjak niewyczerpana<br />
pociecha. Pozostanie nawet wtedy, gdy zdarzy się to, czego<br />
obawiam się bardziej od samobójstwa, a co też będzie przeszkodą,<br />
choć według innej miary. Jeżeli nie nadejdzie burza, wymyślę krętactwo:<br />
nie umrę, lecz udam, że umarłem, by krewni i przyjaciele<br />
170 Wedle starego duńskiego zwyczaju człowiek skazany na dożywocie mógł<br />
„z łaski króla" zostać umieszczony w domu poprawczym, a następnie -<br />
w niektórych wypadkach - całkowicie uwolniony.<br />
122
mogli mnie pochować. Gdy złożą mnie do trumny, w ciszy przytulę<br />
do siebie oczekiwanie. Nigdy się o tym nie dowiedzą, w przeciwnym<br />
razie będą mieć się na baczności, by nie pochować człowieka, w którym<br />
wciąż mieszka życie.<br />
Poza tym robię wszystko, co w mej mocy, by stać się mężem.<br />
Siadam, by przyciąć włosy. Odrzucam wszystko, co nieporównywalne,<br />
by móc się z nim porównać. Co rano odrzucam niecierpliwość<br />
i nieskończoną tęsknotę duszy, ale to nie pomaga, skoro powracają<br />
za chwilę. Co rano dokładnie golę brodę z moich dziwactw, ale to<br />
nie pomaga. Następnego dnia broda jest równie długa. Wycofuję<br />
się, jak bankier, który wycofuje z obiegu banknoty, by wprowadzić<br />
nowe, chociaż rzadko mu się to udaje. Zamieniam cały majątek idei<br />
i jej listy zastawne na małżeńskie kieszonkowe. Jak niewiele dostanę<br />
w tej walucie!<br />
Piszę krótko, bo moja pozycja i sytuacja nie pozwalają na wiele<br />
słów.<br />
Oddany Panu<br />
123
Choć od dawna odsunąłem się od świata i uciszyłem skłonność<br />
do teoretyzowania, nie mogę zaprzeczyć, że chłopiec wytrącił mnie<br />
nieco z wahadłowej równowagi i przyciągnął ku sobie. Tym bardziej<br />
że jasno pojąłem, jak wielkim nieporozumieniem byłajego sytuacja.<br />
Cierpiał na przedwczesną, melancholijną wielkoduszność, która poza<br />
sercem poety zawsze jest bezdomna. Czekał na burzę, by przemieniła<br />
go w męża. A może na zapaść nerwową (to przecież zupełnie<br />
inna sprawa)? Był z tych, co mówią: batalion, rozejść się!, chociaż<br />
należało odejść samemu, co także można tak ująć: powinna<br />
odejść dziewczyna. Gdybym nie był taki stary, z przyjemnością zająłbym<br />
się nią, po prostu, by pomóc człowiekowi.<br />
Chłopiec się cieszy, że nie wykonał mego „sprytnego" planu.<br />
To do niego podobne. Nawet teraz nie dostrzega, że to właśnie było<br />
jak najbardziej właściwe. Układać się z nim jest -jak widać - rzeczą<br />
niemożliwą. Szczęśliwie, nie pragnie odpowiedzi. Byłoby bowiem<br />
śmieszne korespondować z człowiekiem, który w ręku trzyma burzę<br />
jako atut. O, gdyby miał moje doświadczenie! Nic więcej nie powiem.<br />
Czy wtedy gdy nastąpił fakt, na który liczył, zapragnął nadać<br />
mu religijny wymiar? O tym sam musi zdecydować; ja niczego dodać<br />
nie potrafię. Lecz zawsze jest dobrze zrobić, co przepisze ludzki<br />
rozum. Gdybym był na jego miejscu, lepiej potrafiłbym pomóc<br />
dziewczynie. Bo niewykluczone, że teraz będzie jej jeszcze trudniej<br />
go zapomnieć. Nie krzyczała, że to nieszczęście. Należy krzyczeć, bo<br />
dobrze, gdy z rany cieknie krew. Pozwólcie krzyczeć dziewczynie.<br />
Gdy się wykrzyczy, szybko zapomni o wszystkim.<br />
124
Nie posłuchał mych rad, więc teraz dziewczyna najpewniej<br />
cierpi. Owszem, chętnie się zgodzę: dla niego jest to wyjątkowo fatalna<br />
sytuacja. Gdyby gdzieś żyła podobna dziewczyna, która byłaby<br />
mi wierna - wówczas obawiałbym się jej ponad wszystko w świecie,<br />
bardziej niż bojownik o wolność boi się tyrana. Przerażałaby mnie.<br />
Odczuwałbym jej obecność jak ból zęba.<br />
Przerażałaby mnie, gdyż byłaby ideałem. Ja zaś jestem zbyt<br />
dumny, by tolerować fakt, że istnieje człowiek, który mocniej i wytrwałej<br />
ode mnie okazuje uczucia. Gdyby pozostała na szczycie ideału,<br />
musiałbym zaakceptować, że moje życie stanęło in pausa [łac.<br />
w oczekiwaniu], zamiast posuwać się do przodu. Może znajdzie się<br />
ktoś, kto nie potrafi się powstrzymać od okazania jej bolesnego<br />
zachwytu i kto będzie o nią tak zazdrosny, że chwyci się każdego<br />
sposobu, by ją zgubić, to znaczy: poślubić.<br />
Gdyby dziewczyna powiedziała to, co się tak często mówi, pisze,<br />
drukuje, czyta, zapomina i znowu powtarza: „kochałam cię, teraz<br />
mogę to wyznać" („teraz", jakby przedtem nie mówiła tych słów<br />
setki razy), „kochałam ciebie bardziej od Boga" (a powiedzieć tak to<br />
wcale niemało... nawet w naszych czasach, w których bojaźń Boża<br />
jest coraz rzadszym fenomenem) - to także nie wprowadziłoby zamieszania<br />
do jego życia. Ideałem jest nie umrzeć z rozpaczy, lecz zachować<br />
(o ile to możliwe) dobre zdrowie i uśmiech - ocalając jednocześnie<br />
uczucie. Szukanie wtedy innego partnera jest wyrazem małości<br />
i słabości, prostackiej i plebejskiej wirtuozerii, którajednocześnie<br />
wprawia w ruch system alarmowy mieszczucha. Każdy, kto potrafi<br />
oglądać życie okiem artysty, łatwo zauważy, że takie poszukiwania<br />
są niewybaczalnym błędem, którego nie można naprawić nawet<br />
siedmiokrotnym małżeństwem.<br />
Choć chłopiec kaja się za to, że nie poprosił dziewczyny, by<br />
zwróciła mu wolność, równie dobrze może tego zaniechać. To wcale<br />
by mu nie pomogło, gdyż według wszelkiego ludzkiego prawdopodobieństwa<br />
zwróciłby dziewczynę przeciw sobie. Gdyż prosić dziewczynę,<br />
by dała ci wolność, jest czymś innym niż przysłużenie się jej<br />
wyjaśnieniem, że była twą muzą. Ponownie widzimy, że jest poetą.<br />
Poeta jest wyśmienitym obiektem dziewczęcych drwin. Gdy dziew-<br />
125
czyna śmieje mu się prosto w twarz, on myśli, że jest wielkoduszna.<br />
Powinien się cieszyć, że nie zaczęła od tego. Wówczas naprawdę by<br />
się sparzył.<br />
Jego dziewczyna powtarzała bowiem nie tylko tabliczkę erotycznego<br />
mnożenia, co jest dopuszczalne i gdzie jest w swym prawie<br />
171 , ale także reguły małżeńskiego potęgowania. Wzywała Boga<br />
na świadka ślubu i zaklinała się na wszystko, co święte, włączając<br />
w to drogie wspomnienia, które mieszkały w jego duszy 172 . W ten<br />
sposób wiele dziewcząt, o ile tylko nadarzy się okazja, bezwstydnie<br />
pozwala sobie na kłamstwo, na które by sobie nie pozwolił nawet<br />
uwodziciel. Ten, kto w sprawach erotycznych opiera się na Bogu<br />
i pragnie miłości ze względu na Boga, zatraca się w chęci bycia mocniejszym<br />
od nieba i znaczniejszym od indywidualnego, wiecznego<br />
zbawienia. - 173<br />
Wyobraźmy sobie, że dziewczyna chciała dać mu w ten sposób<br />
nauczkę, której miał nigdy nie zapomnieć ani nie przezwyciężyć, był<br />
bowiem na tyle rycerski, by nie wsłuchiwać się w moje rady, biorąc<br />
za to sobie do serca każde westchnienie dziewczyny i przechowując<br />
jejako wieczną prawdę. Wyobraźmy sobie, że niebawem pojął, iż była<br />
to przesada, niewielkie liryczne impromptu [fr. improwizacja], czułe<br />
divertissement [fr. rozrywka]... O, być może i tutaj pomogło mu pojęcie<br />
wielkoduszności.<br />
171 W oryginale znowu pojawia się pojęcie ret: „det er lovligt} og hun i Retten..."',<br />
odnoszące się zarówno do subiektywnej racji zakochanej dziewczyny,<br />
jak i do tego, że ma prawo po swej stronie (por. przyp. 155).<br />
172 W rękopisie Powtórzenia znajdziemy pominiętą w druku notatkę, rozwijającą<br />
tę myśl: „Dziewczyna mogłaby osiągnąć nieopisane, podtrzymująceją<br />
przez długi okres zadowolenie, wiele dając mężczyźnie - oddając go<br />
samemu sobie! Jednak wybierają to tylko wyjątki. Najczęściej dziewczyna<br />
wybiera doszczętne zniszczenie człowieka, a potemjest gotowa pocieszyć<br />
go swym uściskiem i gromadką dzieci" (Pap. IV B, 97:12).<br />
173 W rękopisie Powtórzenia notatka pominięta w druku: „Zbawienie. Zbawienie.<br />
Ze względu na dobro młodych ludzi taka dziewczyna powinna<br />
być rozpoznawalna nie tylko przez posiadanie czarnego zęba, o nie,<br />
powinna mieć zieloną twarz. Być może, żądam za wiele. Wówczas byłoby<br />
tyle zielonych dziewcząt!" (Pap. IV B, 97:24).<br />
126
Mój przyjaciel jest poetą, a poetę cechuje zauroczenie wiarą<br />
w kobietę. Ja zaś jestem - z całym szacunkiem - prozaikiem. Mam<br />
swoje zdanie na temat płci odmiennej, a właściwie nie mam żadnego<br />
zdania, jako że nader rzadko widziałem dziewczęta, których życie<br />
można by opisać za pomocą jasnego pojęcia. Najczęściej kobiecie<br />
brakuje konsekwencji, która jest konieczna, by człowiek stał się<br />
przedmiotem podziwu lub pogardy. Bo kobieta, nimjeszcze zacznie<br />
oszukiwać innych, zostaje oszukana przez samą siebie - stąd trudno<br />
przyłożyć do niej jakąś stałą miarę.<br />
Mój przyjaciel doczeka się teraz. Nie pokładałem wielkiej nadziei<br />
wjego pragnieniu burzy i sądzę, że nie wyszedłby źle na przyjęciu<br />
mojej rady. W miłości chłopca żyła idea. Dlatego zainteresował<br />
mnie tak bardzo. Według mego planu idea miała stać się wzorcem,<br />
a wzorzec to najpewniejsza rzecz na świecie. Ten, kto troszczy się<br />
o wzorzec w życiu, będzie miał za błazna każdego, kto pragnie go<br />
oszukać. Idea się ujawniła. Był ją winien ukochanej - i sobie. Gdyby<br />
dziewczyna potrafiła żyć w sposób, który wcale nie wymagał specjalnych<br />
zdolności, a jedynie wewnętrznej żarliwości, to powiedziałaby<br />
w chwili, w której została opuszczona: „Nie mam z nim nic więcej<br />
wspólnego, niezależnie od tego, czy jest oszustem, czy nie, czy wróci<br />
do mnie, czy też nie. Zachowam jedynie ideał mojej miłości i jej czci<br />
bronić będę najlepiej, jak potrafię". Gdyby tak zrobiła, sytuacja<br />
chłopca stałaby się nieprzyjemna, gdyż na zawsze pozostałby pogrążony<br />
w bólu i w nieszczęściu współczucia. A przecież któż nie wybrałby<br />
właśnie tego, by móc -jak on - na dnie rozpaczy z radością<br />
podziwiać ukochaną! Jego życie zostałoby wówczas zatrzymane<br />
(i jej także), lecz zatrzymane jak strumień, zaczarowany potęgą muzyki.<br />
-Jeżeli dziewczyna nie potrafi zamienić idei w regulator życia,<br />
to chłopiec nie powinien swym bólem utrudniać jej wyboru innego<br />
zobowiązania.<br />
127
31 maja<br />
Mój milczący powierniku,<br />
Wyszła za mąż! Za kogo? Nie wiem, gdyż czytając o tym, odczułem<br />
ból jak od uderzenia i wypuściłem gazetę z ręki, a potem nie<br />
miałem cierpliwości, by się zagłębiać w detale. Znowu jestem sobą:<br />
oto <strong>powtórzenie</strong>. Rozumiem wszystko, życie wydaje mi się piękniejsze<br />
niż przedtem. To nadbiegło także jak burza 174 , choć jej wielkoduszności<br />
zawdzięczam, że tak się właśnie skończyło. Kogokolwiek<br />
wybrała, by nie powiedzieć: upodobała sobie, bo gdy chodzi o cnoty<br />
małżeńskie, każdy bije mnie na głowę, okazała mi wielkoduszność.<br />
Nawet gdyby on był najpiękniejszym mężczyzną na świecie, uosobie-<br />
174 Ta burza bynajmniej nie jest identyczna z burzą i sztormem przywołanymi<br />
w kontekście dramatu Hioba i opisanymi w liście młodego człowieka<br />
z 13 stycznia. Biografia Hioba należy do historii ludzkości, jest więc częścią<br />
egzystencji każdego człowieka. Opuszczenie młodzieńca przez<br />
dziewczynę jest - z tej perspektywy - zdarzeniem przypadkowym. Rozjaśnia<br />
tę myśl notatka Kierkegaarda z 1841 r.: „I każdy, kto ufunduje swe<br />
życie na czymś przypadkowym, a czymś takim jest piękno, bogactwo, pochodzenie,<br />
nauka, sztuka, krótko mówiąc: na tym wszystkim, co nie jest<br />
częścią losu każdego człowieka, zbuduje «egzystencję złodziejską» [r0verexistents\.<br />
A gdyby nawet ci się to powiodło... gdyby ktoś młodszy zwrócił<br />
się do ciebie z całym zaufaniem i prawem młodości, gdyż nie możesz odmówić<br />
młodszemu prawa do zadania ci pytania: na czym zbudowałeś<br />
swoje życie? - czy nie stanąłbyś wówczas zawstydzony, nie potrafiąc wtajemniczyć<br />
młodszego w swój spryt i podstęp?" (Pap. III A 135).<br />
128
niem męskiego uroku, potrafiącym oczarować każdą dziewczynę,<br />
i gdyby ona, dając mu swą rękę, pogrążyła w rozpaczy wszystkie kobiety<br />
- także wówczas postąpiłaby nader wielkodusznie, choćby dlatego<br />
że zupełnie o mnie zapomniała. Cóż piękniejszego od kobiecej<br />
wielkoduszności! Niech zszarzeje ziemski urok kobiety, niechaj jej<br />
oczy utracą blask, a gibkie plecy pochylą się z wiekiem, niechaj loki,<br />
pokornie schowane pod chustą, stracą czarodziejską władzę, a królewskie<br />
spojrzenie, niegdyś rządzące światem, z matczyną miłością<br />
skupi się na drobnej, pod jej opiekę oddanej gromadce! Nigdy nie<br />
zestarzeje się dziewczyna, która okazała taką wielkoduszność! Niechaj<br />
życie odpłaci jej tym, co zdobyła, niech dajej to, co najmocniej<br />
pokochała. Ja także zostałem wynagrodzony przez życie tym, co kocham<br />
najbardziej: powróciłem do siebie. Tak uczyniło życie, dzięki<br />
jej wielkoduszności. Znowu jestem sobą. Znowu posiadam owego<br />
„siebie", do którego nikt by nie podszedł na wiejskim gościńcu. Rozdarcie,<br />
które trapiło mą duszę - uleczone. Znowu jestem jednością.<br />
Sympatyczne obawy, które żywiły się dotąd moją dumą, zaniechały<br />
wysiłków rozdzielania i izolacji.<br />
Czy to nie jest <strong>powtórzenie</strong>? Czyż nie dostałem podwójnie<br />
wszystkiego? Czy nie otrzymałem z powrotem siebie - w taki sposób,<br />
że odczuwam to podwójnie? I czym jest podwojenie ziemskich<br />
dóbr, nic niewartych dla ducha, wobec takiego powtórzenia? Jedynie<br />
dzieci nie dostał Hiob w podwójnej ilości, gdyż istnień ludzkich<br />
nie można podwoić w ten sposób. Tylko <strong>powtórzenie</strong> ducha jest<br />
możliwe, choć i on w doczesności nie będzie tak doskonały jak<br />
w wieczności, którajest prawdziwym <strong>powtórzenie</strong>m.<br />
Znowujestem sobą. Maszynajest w ruchu. Zniszczony został powab<br />
iluzji, w którą byłem owinięty. Złamane czarodziejskie zaklęcie,<br />
które nie pozwalało mi powrócić do siebie. Już nikt ku mnie nie wyciąga<br />
rąk. Moje wyzwolenie jest pewne. Urodziłem się dla siebie, gdyż<br />
dopóty Ilithyia 175 krzyżowała dłonie, rodząca nie mogła urodzić.<br />
175 Ilithyia (właściwie Ejlejtyja), „ta, która przyszła w potrzebie" (por. Z. Kubiak,<br />
Mitologia Greków i Rzymian, s. 178-179), była grecką boginią płodności,<br />
często pomagającą przy porodach mitologicznych bohaterów. Zarówno<br />
Homer w Iliadzie (pieśń 19, w. 103-105), jak i Owidiusz w Meta-<br />
129
To wszystko już za mną. Mam wspaniałą łódź. Za chwilę będę<br />
tam, dokąd kieruje mnie pragnienie duszy i gdzie idee rozpryskują<br />
się za sprawą rozgniewanych żywiołów, a nieokiełznane myśli kłębią<br />
jak narody podczas wędrówki ludów... tam, gdzie w następnej chwili<br />
panuje cisza głębokajak milczenie południowych mórz, można więc<br />
usłyszeć własne słowa o tym, że ruch istnieje tylko w duszy człowieka,<br />
gdzie co chwila ryzykuje się życie, traci je - i odzyskuje na nowo.<br />
Należę do idei. Gdy skinie na mnie, podążam za nią. Gdy wyznaczy<br />
mi spotkanie - czekam dni i noce, podczas których nikt mnie nie<br />
woła na obiad i nikt nie czeka z kolacją. Gdy idea wzywa, pozostawiam<br />
wszystko, a raczej: nie mam nic do pozostawienia. Nikogo nie zdradzam,<br />
nikogo nie zwodzę, jej tylko będąc wierny. Nikogo nie dręczę,<br />
więc moja duszajest wolna od udręki. A gdy wracam do domu, nikt<br />
nie próbuje zgadywać z mej twarzy, nikt nie chce czytać z moich gestów.<br />
Nikt nie domaga się wyjaśnień, których zresztą nie potrafiłbym<br />
udzielić. Czy czuję się zbawiony tym szczęściem? Czyjestem pogrążony<br />
w rozpaczy? Czy odzyskałem życie? Czyje straciłem?<br />
Znowu podano mi do ręki upajający kielich. Już wdychamjego<br />
aromat i przeczuwam smak. Już rozpoznaję jego perlącą się muzykę<br />
- lecz najpierw toast: za tę, która uwolniła moją duszę, zamkniętą<br />
w samotności rozpaczy! Chwalmy kobiecą wielkoduszność! Niechaj<br />
żyje ucieczka myśli! Niech żyje zagrożenie życia w służbie idei! Niech<br />
żyją trudy walki! Niech żyje karnawałowy zgiełk zwycięstwa! Niechaj<br />
żyje taniec w chaosie nieskończoności! Niech żyje ruch fal, niosących<br />
mnie w przepaść! Niechaj żyje ruch fal, wznoszących mnie ku<br />
gwiazdom!<br />
morfozach (pieśń 9, w. 281) mówią o bogini o tym imieniu. Kierkegaard<br />
posiadał w swej bibliotece dwutomowe wydanie Neues mythologisches<br />
Wórterbuch F. A. Nitscha (wyd. II, Lipsk-Sorau 1821, t. II, s. 27; ASKB<br />
1944-1945), gdzie Ejlejtyja opisana jest jako bogini nie stroniąca bynajmniej<br />
od czarów. Siadając przy rodzącej, potrafiła opóźnić poród przez<br />
założenie nogi na nogę i skrzyżowanie dłoni.<br />
130
1><br />
^r-<br />
Z żki.<br />
z sią<br />
3 M<br />
ci 'F<br />
OH<br />
#rH<br />
0 £<br />
S o<br />
V<br />
c<br />
o !s "a;<br />
N 4-><br />
T3 >^ N<br />
O<br />
Ui<br />
P 3<br />
Kopenhaga, w sierpniu 1843 roku<br />
Drogi Czytelniku!<br />
Wybacz, że zwracam się do ciebie tak poufale, ale wszak rozmawiamy<br />
unteruns [niem. sam na sam]. Chociaż jesteś literacką figurą,<br />
jesteś przecież jednostką. Nie jesteś dla mnie wielokrotnością, ale<br />
kimś jedynym. Jesteśmy razem: Ty i ja.<br />
Jeżeli zgodzimy się, że nieodpowiednim czytelnikiem jest ten,<br />
kto czyta książki z przypadkowego, wcale z nimi nie związanego powodu,<br />
to pozostanie na tej ziemi niewielu właściwych czytelników -<br />
nawet dla tych autorów, którzy mają ich wielu. Komu bowiem wpadnie<br />
dzisiaj do głowy, by tracić czas na rozważenie pokrętnej idei, głoszącej<br />
, że być dobrym czytelnikiem to sztuka, która także wymaga czasu.<br />
Ta pożałowania godna okoliczność wpływa oczywiście na autora,<br />
który wedle mego zdania najlepiej uczyni, pisząc tak jak Klemens<br />
Aleksandryjski 177 , mianowicie, by heretycy nic z tego nie pojęli.<br />
177 Klemens z Aleksandrii (właśc. Titus Flavius Clemens, ok. 150-ok. 215),<br />
jeden z greckojęzycznych ojców Kościoła. W dziele Stromateis, 5,9, przypomina<br />
czytelnikom, że tworzy alegorie dla wtajemniczonych (czyli<br />
chrześcijan) z obawy, by nie sprofanować świętych prawd Ewangelii, co<br />
mogłoby się stać, gdyby dotarły one do uszu pogan. W czasach Klemensa<br />
chrześcijaństwo nie było religią oficjalną. Warto także poznać zdanie<br />
Kierkegaarda o Klemensie: „To zabawne, że Klemens z Aleksandrii zachęcał<br />
do budowania alegorii, których poganie nie potrafili zrozumieć"<br />
(Pap. III B 5).<br />
132
Ciekawska czytelniczka, która czyta zakończenie każdej leżącej<br />
na nocnym stoliku książki, by się dowiedzieć, czy kochankowie zwiążą<br />
się ze sobą, będzie rozczarowana. Bo owszem, kochankowie się ze<br />
sobą zwiążą, lecz mój przyjaciel, który takżejest mężczyzną, pozostanie<br />
samotny. A że nie można tego jednocześnie uzasadnić bagatelnym<br />
przypadkiem, sprawa wygląda naprawdę poważnie dla goniących<br />
za małżeństwem dziewcząt, które gdy tylko muszą wykreślić<br />
z planów jakiegoś mężczyznę, zmniejszają prawdopodobieństwo<br />
swej „przyszłości". - Być może zatroskany ojciec zacznie się obawiać,<br />
by jego syn nie wkroczył na drogę, którą idzie mój przyjaciel.<br />
Stwierdzi zatem, że książka nie pozostawia wrażenia harmonii i że<br />
nie jest wykończonym rynsztunkiem, pasującym na każdego muszkietera.<br />
- Geniusz jednego sezonu uzna, że opisany w książce wyjątek<br />
stwarza zbyt wiele problemów i bierze sprawę zbyt poważnie. -<br />
Miły przyjaciel domu na próżno będzie tu szukał objaśnienia codziennych<br />
rytuałów lub uświęcenia wróżb z herbacianych fusów. -<br />
Rzetelny obrońca rzeczywistości dojdzie zapewne do wniosku, że to<br />
wszystko jest o niczym. - Doświadczona swatka znajdzie książkę chybioną,<br />
bo najciekawsze jest przecież to, co ma zrobić dziewczyna,<br />
„by uczynić mężczyznę szczęśliwym". A że taka dziewczyna istnieje,<br />
a w najgorszym razie kiedyś istniała, nasza swatka jest święcie przekonana<br />
i opowiada o tym w bardzo przyjemny sposób. -Jego Ekscelencja<br />
skonstatuje, że książka jest zbyt filozoficzna. Myśl Jego Świątobliwości<br />
na próżno będzie szukała tego, czego masy dzisiaj tak bardzo<br />
łakną, mianowicie idei spekulatywnych. - Drogi Czytelniku!<br />
Długo możemy o tym mówić unter uns, gdyż z pewnością potrafisz<br />
zrozumieć, że wcale nie jest moim celem, by te głosy zjawiły się<br />
w rzeczywistości. Książka nie zyska przecież wielu czytelników.<br />
Zwykłemu recenzentowi dostarczy upragnionej okazji, by precyzyjnie<br />
objaśnić, że nie jest ani komedią, ani tragedią, ani powieścią,<br />
eposem, epigramem ni nowelą, a także iż niewybaczalnym błędem<br />
są bezowocne próby powiedzenia: raz, dwa, trzy 178 . Nie zrozu-<br />
178 Chodzi najprawdopodobniej o heglowskie kategorie tezy, antytezy<br />
i syntezy. Zawarte w tekście Powtórzenia krytyczne aluzje do Hegla i duń-<br />
133
mie porządku książki, bo nie pojmie, że jest pisana na wspak. Zamysł<br />
książki również nic mu nie powie, gdyż recenzent na ogół objaśnia<br />
egzystencję w taki sposób, że uśmierca zarówno ogół, jak<br />
i jednostkę. Lecz wymagać od przeciętnego recenzenta, by zainteresował<br />
się dialektycznym bojem, gdzie wyjątek staje przeciw ogółowi,<br />
tymi wielkimi i skomplikowanymi procedurami, w których wyjątek<br />
szturmuje i wykazuje swe uprawnienia - nieuprawniony wyjątek bowiem<br />
po tym można poznać, że obchodzi ogół z daleka - to zapewne<br />
żądać zbyt wiele. 179 Taki pojedynek jest bardzo dialektyczny i zniuansowany<br />
i zakłada absolutną biegłość w dialektyce ogólnej. Wymaga<br />
również zręczności w parowaniu pchnięć -jednym słowem,jest<br />
równie trudny jak pragnienie, by zabić człowieka i jednocześnie<br />
pozostawić go przy życiu. Po jednej stronie stoi wyjątek, po drugiej<br />
ogół. Ich pojedynek jest niezwykłym konfliktem między gniewem<br />
i niecierpliwością ogółu wobec kłopotu, jaki sprawia wyjątek -<br />
a upodobaniem ogółu do wyjątkowości. Gdyż w końcu ogół raduje<br />
się z istnienia wyjątku równie mocno jak niebo z istnienia nawróconego<br />
grzesznika, który jest mu milszy niż dziewięćdziesięciu dziewięciu<br />
sprawiedliwych 180 . Po drugiej stronie staje zacięcie i upór wyjątku,<br />
wraz z jego słabością i chorobą. W owych zapasach ogół zmaga<br />
się z wyjątkiem, zmaga się w walce, a ten pojedynek wzmacnia siły<br />
wyjątku. Jeżeli wyjątek nie potrafi wytrzymać nacisku, to i ogół mu<br />
nie pomoże, tak jak niebo nie może pomóc grzesznikowi, który nie<br />
skich heglistów są ściśle związane z podziałem Constantiusowej noweli<br />
na trzy części, jako ironiczną dekonstrukcją heglowskiej „triady". Także<br />
w ten sposób autor Powtórzenia pragnął wykpić „bezowocne" (tak<br />
brzmiał wcześniejszy podtytuł pracy) wysiłki niemieckiego filozofa ijego<br />
zwolenników.<br />
179 Autor książki polemizuje tu ze stanowiskiem heglowskim, zakładającym<br />
wyższość tego, co ogólne, uniwersalne, nad tym, co jednostkowe, wyjątkowe.<br />
180 Jest to aluzja do Ewangelii wg św. Łukasza 15,7: „Powiadam wam. Tak<br />
samo w niebie większa będzie radość z jednego grzesznika, który się<br />
nawraca, niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy<br />
nie potrzebują nawrócenia".<br />
134
wytrzymuje cierpień pokuty. Zwyciężyć zaś może tylko energiczny<br />
i konsekwentny wyjątek, który, walcząc z ogółem, zakwita jednocześnie<br />
jak kwiat na jego łodydze. Dzieje się to tak: rozmyślając<br />
nad własną sytuacją, wyjątek objaśnia zarówno siebie, jak i ogół.<br />
Zmieniając siebie, działa dla dobra ogółu. Objaśniając siebie samego,<br />
wyjaśnia to, co ogólne. Wyjątek rozpatruje zarówno ogół, jak<br />
i siebie, i gdy ktoś pragnie studiować ogół, wystarczy, by wziął pod<br />
uwagę uprawniony wyjątek 181 , który z większą wyrazistością niż<br />
ogół ujawni wszystko. Uprawniony wyjątek żyje w zgodzie z ogółem,<br />
ale ogół jest z gruntu polemicznie nastawiony wobec wyjątku. Bo<br />
ogół nie pragnie ujawnić aprobaty dla wyjątku, o ile wyjątek nie<br />
zmusi go do tego. Jeżeli zaś wyjątek nie potrafi tego dokonać, oznacza<br />
to, że jest wyjątkiem nieuprawnionym - stąd mądry ogół nie<br />
spieszy się z uznaniem każdego wyjątku. Jeżeli niebo raduje się bardziej<br />
z jednego nawróconego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu<br />
dziewięciu sprawiedliwych, to przecież grzesznik nie wie o tym od<br />
samego początku. Odwrotnie, na początku odczuwa tylko gniew<br />
niebios i dopiero na końcu potrafi je skłonić, by oznajmiły dobrą<br />
nowinę.<br />
Z biegiem czasu jest się znużonym wieczną gadaniną o ogóle,<br />
która powtarza się jak najnudniejszy banał. Zajmijmy się zatem wyjątkami.<br />
Jeżeli nie uda ich się wyjaśnić, będzie to oznaczało, że nie<br />
umiemy także wyjaśnić spraw ogólnych. Na ogół nie zdajemy sobie<br />
sprawy z tych trudności, gdyż nikt nie myśli o ogóle z zaangażowaniem,<br />
lecz wyłącznie płytko i lekko. Wyjątek zaś myśli o ogóle intensywnie<br />
i z energią.<br />
Jeżeli postąpimy jak nasz wyjątek, uzyskamy nową tabelę<br />
rang 182 , a opuszczony wyjątek, o ile jest chłopcem do rzeczy, odzys-<br />
181 Pytanie o uprawniony wyjątek i jego izolację od tego, co ogólne, zostało<br />
postawione w wydanym jednocześnie z Powtórzeniem dziele Bojaźń i drżenie<br />
(por. „Problemat I: Czy może istnieć teleologiczne zawieszenie etyki?",<br />
w: S. Kierkegaard, Bojaźń i drżenie, tł. J. Iwaszkiewicz, Warszawa<br />
1969, s. 55-71).<br />
182 Patrz przyp. 8.<br />
135
ka cześć i honor, podobnie jak zaniedbana przez złą macochę dziewczynka<br />
z bajki.<br />
Poeta jest takim wyjątkiem. Wskazuje drogę do naprawdę<br />
arystokratycznych wyjątków: do wyjątków religijnych. Poeta jest<br />
w ogóle wyjątkiem. Poetę i jego dokonania spotyka zazwyczaj aprobata.<br />
Sądziłem, że jest rzeczą wartą zachodu powołać go do życia.<br />
Młodzieniec, którego przedstawiłem, jest poetą. Więcej nie potrafię<br />
uczynić. Bo choć umiem - z wielkim wysiłkiem - wyobrazić sobie<br />
poetę i utrwalić go na papierze, sam nie jestem poetą, moje zainteresowania<br />
są ulokowane gdzie indziej.<br />
Moje zadanie pociąga mnie wyłącznie z powodów estetycznych<br />
i psychologicznych. Owszem, ja także wystąpiłem w książce,<br />
lecz gdy spojrzysz uważnie, drogi Czytelniku, łatwo zauważysz, że byłem<br />
wyłącznie dobrym, pomocnym duchem, zupełnie wobec chłopca<br />
obojętnym i nader odległym od tej postaci, której się obawiał. To<br />
była pomyłka i sam ją spowodowałem - by w ten sposób móc go lepiej<br />
przedstawić. Każdy ruch, jaki zrobiłem, był skierowany w jego<br />
stronę, tylko jego miałem in mente [łac. na uwadze], każde moje słowo<br />
było albo dźwiękiem brzuchomówcy, albo związane było z nim.<br />
Nawet kiepskie żarty i dowcipy powstawały ze względu na niego. Nawet<br />
te fragmenty, które kończą się melancholijnie, wskazują na niego<br />
i na jego przeżycia. W ten sposób mamy do czynienia z ruchem<br />
czysto lirycznym. Należy w nim widzieć to, co mówię, choć niezbyt<br />
jasno. Dopiero dzięki moim słowom można go lepiej zrozumieć.<br />
Zrobiłem dla niego, co mogłem, podobniejak teraz służę tobie, drogi<br />
Czytelniku, znowu będąc kim innym.<br />
Walka z egzystencją rozpoczyna życie poety. Stawką jest znalezienie<br />
spokoju lub uzasadnienia, poeta bowiem zawsze musi przegrać<br />
pierwszy pojedynek, a jeżeli chce wygrać od razu, ujawnia, że<br />
nie ma uzasadnienia. Mój poeta znalazł uzasadnienie dzięki temu,<br />
że w momencie, w którym zapragnął siebie zniszczyć, uniewinniła<br />
go rzeczywistość. Jego dusza wzbogaciła się o religijny ton, który go<br />
unosi, choć nigdy nie doprowadzi do przełomu. Przykładem tego<br />
jest dytyrambiczna radość ostatniego listu, radość bez wątpienia<br />
zbudowana na religijnym nastroju, który pozostanie wewnętrzną<br />
136
żarliwością. Zachował ten nastrój dla siebie. Jak tajemnicę, której<br />
nie potrafi wytłumaczyć, choć tajemnica może poetycko objaśnić<br />
rzeczywistość. Tłumaczy więc to, co ogólne, jako <strong>powtórzenie</strong>, choć<br />
sam rozumie <strong>powtórzenie</strong> w inny sposób. Choćby rzeczywistość stała<br />
się <strong>powtórzenie</strong>m, dla niego właściwym <strong>powtórzenie</strong>m będzie dopiero<br />
spotęgowana świadomość.<br />
Był zakochany, jak przystało poecie. Ale zakochanie było<br />
dwuznaczne: szczęśliwe i nieszczęśliwe, komiczne i tragiczne. Jeśli<br />
chodzi o dziewczynę, rzecz była komiczna: na początku był poruszony<br />
sympatią, potem cierpiał, bo ukochana cierpiała. Jeżeli myli się,<br />
jego śmieszność stanie przed nami w całej okazałości. Jeżeli zaś przypatrzy<br />
się sam sobie, zbliży się do tragedii, także gdy weźmie, w innym<br />
znaczeniu, swą miłość za ideał. Zachowa wspomnienie miłości<br />
idealnej i potrafi je wyrazić, ale wyłącznie jako nastrój, gdyż zabraknie<br />
mu faktów. Posiada świadomość faktów, a raczej nie ma świadomości,<br />
jedynie dialektyczną elastyczność, która czyni go producentem<br />
nastrojów. Ale ta produkcja jest tylko zewnętrznym zajęciem.<br />
Naprawdę interesuje go trudna do określenia religijność. Ruch<br />
w pierwszych listach, przynajmniej niektórych, był już bliski religijnego<br />
wyjścia, lecz w momencie gdy ustąpiło chwilowe zawieszenie<br />
183 , otrzymał siebie z powrotem -jako poetę, religijność zaś spoczęła<br />
w ziemi, a raczej stała się niewyrażalnym fundamentem.<br />
Nie zostałby poetą, gdyby miał mocniejsze podstawy religijne.<br />
Wówczas wszystko otrzymałoby sens religijny. Wydarzenie, w które<br />
został uwikłany, miało dla niego znaczenie, lecz gdyby sprzeciw nadszedł<br />
z góry, osiągnąłby inną siłę, nawet gdyby ją zdobył za cenę bolesnego<br />
cierpienia. Wówczas zacząłby działać z nową, żelazną konsekwencją<br />
i niezłomnością i zdobyłby stopień świadomości, którego<br />
by nie porzucił. Nowa świadomość nie byłaby dwuznaczna, lecz<br />
przejrzyście poważna, gdyż zdobyta przez niego - wobec Boga.<br />
W tym momencie wielki problem skończoności okazałby się nieważny,<br />
a najistotniejsza (w głębszym znaczeniu tego słowa) rzeczy-<br />
183 W Bojaini i drżeniu opisane jest teleologiczne zawieszenie etyki. Tutaj<br />
chodzi o zawieszenie poetyckiej aktywności bohatera Powtórzeńia.<br />
137
wistość nie wzruszyłaby go wcale. W sensie religijnym wyczerpałby<br />
wszystkie straszliwe konsekwencje, jakie mógł znaleźć w tym wydarzeniu.<br />
Gdyby rzeczywistość okazała się inna, wcale by się nie zmienił.<br />
Podobnie by było, gdyby nastąpiło najgorsze, coś, co mogłoby<br />
wzmóc jego przerażenie jeszcze bardziej niż to, co dotąd się stało.<br />
Wówczas z religijną bojaźnią i drżeniem 184 - ale także z wiarą i zaufaniem<br />
- pojąłby, co czynił od samego początku, a zatem, do czego<br />
się w konsekwencji zobowiązał, chociaż to zobowiązanie prowadzić<br />
miało do dziwnych rzeczy. Dla młodzieńca, który był poetą, jest charakterystyczne,<br />
że nie osiągnąłjasnego wizerunku swojego uczynku,<br />
właśnie dlatego że zarówno chciał go zobaczyć, jak i nie pragnął tego<br />
w sferze zewnętrznej i widzialnej, a zatem zarówno chciał, jak<br />
i nie chciał widzieć. Natomiast jednostka religijna w sobie znajduje<br />
odpoczynek i odrzuca dziecinne żarty rzeczywistości.<br />
Mój drogi Czytelniku! Widzisz teraz, że cała sprawa dotyczy<br />
młodego człowieka, wobec którego jestem jedynie skromną postacią,<br />
podobnie jak położna wobec dziecka, co właśnie przyszło na<br />
świat. Tak jest: prawie go urodziłem, przemawiam zatem jako starszy.<br />
Moja osobowość była tylko psychologiczną przesłanką, umożliwiającą<br />
mu dojście tam, gdzie nigdy sam by nie dotarł. Drugim elementem<br />
była naturalność, z jaką się poruszał. Był zatem od początku<br />
w dobrych rękach, a drażniłem się z nim jedynie dlatego,<br />
by miał się okazję pokazać. Od pierwszego spojrzenia uznałem, że<br />
jest poetą, choćby dlatego że wydarzenie, które nie naruszyłoby spokoju<br />
i ładu bardziej pospolitego człowieka i nie stałoby się dla niego<br />
niczym szczególnym - dla młodzieńca nabrało wręcz globalnego<br />
znaczenia.<br />
Chociaż to ja wypowiadam się najczęściej na tych stronicach,<br />
zechciej, drogi Czytelniku (gdyż Ty rozumiesz wewnętrzny stan<br />
184 Jest to aluzja do wspomnianej problematyki teleologicznego zawieszenia<br />
etyki w Bojaini i drżeniu. Por. także Pawłowy List do Filipian 2,12:<br />
„A przeto, umiłowani moi, skoro zawsze byliście posłuszni, zabiegajcie<br />
o własne zbawienie z bojaźnią i drżeniem nie tylko w mojej obecności,<br />
lecz jeszcze bardziej teraz, gdy mnie nie ma".<br />
138
i poruszenia duszy - i dlatego nazywam Ciebie „drogim"), przede<br />
wszystkim młodzieńca zaszczycić swą uwagą. Z pewnością dobrze<br />
zrozumiesz wielokształtność jego przemiany i choć czasem poczujesz<br />
się nieswojo, nieco oszołomiony nagłym zanurzeniem w nastroju,<br />
przekonasz się w końcu, że wszystko zostało tu zmyślnie dopasowane<br />
jedno do drugiego, a każdy nastrój jest na swoim miejscu.<br />
To główna sprawa, gdyż tak ważnajest tutaj liryka. Być może od czasu<br />
do czasu jakiś kiepski dowcip czy rozwlekły spór przeszkodzi Ci<br />
w uważnej lekturze, lecz po chwili zapewne i z tym się pogodzisz.<br />
Oddany Ci<br />
Constantin Constantius
O Roku astronomicznym<br />
Johana Lućhdga Heiberga<br />
Polemika i dialog były ulubionymi chwytami Kierkegaarda.<br />
Jego twórczość ma charakter intertekstualny. Jest bogato inkrustowana<br />
cytatami z greckiej mitologii i Biblii, zawiera aluzje do europejskiej<br />
literatury - niemieckiej, włoskiej, angielskiej i, oczywiście,<br />
duńskiej. Aby w pełni zrozumieć pisarstwo Duńczyka, należy poznać<br />
teksty tych, przeciw którym pisał. Jego ulubionymi przeciwnikami<br />
byli duńscy hegliści, szczególnie Johan Ludvig Heiberg. Zamieszczony<br />
w piśmie „Urania" krytykujący Powtórzenie tekst Heiberga<br />
stał się przedmiotem ataku Kierkegaarda: skłonił go do napisania<br />
Listu otwartego Constantina Constantiusa do Pana Profesora Heiberga<br />
i Przedmów.<br />
Rodzice Johana Ludviga Heiberga (1791-1860) zajmowali się<br />
twórczością literacką. Ojciec, Peter Andreas, pozostawał pod wpływem<br />
Woltera i rewolucji francuskiej. W swych pismach i dramatach<br />
„szydził z króla i arystokracji". Za „obrazę majestatu", czyli naruszenie<br />
ustaleń cenzury, został w roku 1800 dożywotnio wydalony<br />
„z ziem i prowincji królestwa Danii". (Dodajmy, że w 1999 roku<br />
duński PEN-Club ustanowił nagrodę dla duńskiego intelektualisty-<br />
-nonkonformisty i nadał jej imię właśnie Petera Andreasa Heiberga.)<br />
Matka Heiberga, Thomasine Gyllembourg-Ehrensvard, pisała<br />
opowiadania, a w jej słynnym salonie artystycznym zbierali się intelektualiści,<br />
aktorzy i poeci. Johan Ludvigjako młody człowiek interesował<br />
się Molierem, Dantem, Tieckiem i Calderonem. Odbył<br />
141
podróże do Sztokholmu, Paryża i Londynu. W 1822 roku objął stanowisko<br />
nauczyciela języka duńskiego w Kolonii. Dwa lata później<br />
podczas berlińskich wakacji poznał Hegla. Pod wpływem lektur niemieckiego<br />
filozofa powstała książka O ludzkiej wolności {Om den Menneskelige<br />
Frihed, 1824), pierwsza prezentacja Hegla w Danii. Odtąd<br />
pozostaje wierny ideom Niemca, łącząc filozofię z działalnością poetycką,<br />
zainteresowanie astronomią z pisaniem krotochwil, a posadę<br />
profesora logiki w wyższej szkole wojskowej ze stanowiskiem dyrektora<br />
i cenzora teatru królewskiego - oraz redaktora wielu czasopism.<br />
Dzięki swojej pozycji mógł Heiberg narzucać Duńczykom mody<br />
intelektualne lub usuwać z centrum życia kulturalnego tych, którzy<br />
-jak Kierkegaard - nie przypadli mu do gustu.<br />
Wydana przez Heiberga „Urania, rocznik 1844" (Kopenhaga<br />
1843) ma 285 drukowanych na czerpanym papierze stronic i zawiera<br />
następujące pozycje: Kalendarz nieba na rok 1844, dla orientacji<br />
w obrotach i pozycjach ciał niebieskich pióra wydawcy i tegoż Rok astronomiczny.<br />
Następnie znajdziemy tu Rok kościelny autorstwa duńskiego<br />
heglisty, teologa Hansa Martensena, utwór Plejady elfów (Idylla)<br />
napisany przez Christiana Winthera, a także Kastora i Polluksa.<br />
Nowelę napisaną przez autorkę,, Codziennej historii" - ową autorką była<br />
matka Heiberga. Każda stronica rocznika była ujęta w czarną<br />
ramkę, a ongi biała, dziś przyżółcona okładka obficie zdobiona złotem.<br />
Wszystkie utwory wypełniające rocznik mają coś wspólnego<br />
z gwiazdami.<br />
Rok astronomiczny zawiera krytyczne omówienie Powtórzenia.<br />
Autor Roku głosi pochwałę harmonii, rytmiczności natury i dopasowanego<br />
do niej ziemskiego życia. Kładzie nacisk na analogię między<br />
grecką mitologią a astronomią. Wykładając własną kosmogonię,<br />
idzie śladami Kanta i Hegla. Zakłada, że wszechświat jest zbudowany<br />
apriorycznie i systemicznie. W Allgemeine Naturgeschichte und<br />
Theorie des Himmels (1775) twierdzi Kant, że dalekie planety albo już<br />
są zamieszkane przez istoty rozumne, albo też kiedyś będą przez nie<br />
zamieszkane. Tę myśl przeniósł do swego eseju Heiberg. Nawiązanie<br />
do Filozofii przyrody czyni także z Hegla sprzymierzeńca Heiberga.<br />
Aprioryczności i systemiczności trzech myślicieli przeciwstawił<br />
142
Kierkegaard egzystencjalny eksperyment psychologiczny, gdzie nic<br />
nie jest dane z góry, jedynie to, że wynik będzie niepewny.<br />
W jednym z artykułów Heiberg określił „Uranię" jako „prezent<br />
noworoczny". Pojęcie dzieła literackiego jako „noworocznego<br />
podarunku" przyszło do Danii z Niemiec, gdzie było „chwytem reklamowym"<br />
młodych, walczących o uznanie romantyków. Książka<br />
potraktowana jako „prezent pod choinkę" miała ułatwić wprowadzenie<br />
do Danii (a może tylko do Kopenhagi?) francuskich i niemieckich<br />
idei i umożliwić propagandę europejskiej estetyki wśród<br />
„estetycznie wykształconych" czytelników. Takim pretekstem posłużył<br />
się na przykład Henrik Hertz, przedstawiciel „złotego wieku"<br />
kultury duńskiej, publikując Anonym Nytaarsgavefor 1832 {Anonimowy<br />
prezent noworoczny na rok 1832). W mającym poetycką formę<br />
utworze wyraził poparcie dla Heiberga w jego walce ze „stojącą na<br />
klasycznych pozycjach stroną Oehlenschlagera". Kolejny utwór<br />
Hertza, Foraarets Nytaarsgavefor 1833 {Wiosenny prezent noworoczny<br />
na rok 1833) jest romantyczną próbą przeciwstawienia natury - religii.<br />
W roku 1836 wydał kolejny „prezent noworoczny", zatytułowany<br />
Kjcerligheds Veje. Nytaarsgavefor 1836 {Drogi miłości. Prezent noworoczny<br />
na rok 1836).<br />
Także inni pisarze nie gardzili „podarunkami noworocznymi".<br />
Przyjaciel Kierkegaarda poeta Hans Peter Holst wydawał własne<br />
Nytaarsgaver i nie kto inny, jak „H. Ch. Andersen wzbogacał w latach<br />
1835, 1836 i 1837 «prezenty noworoczne» [Holsta], dając mu<br />
po 2-3 wiersze do każdego numeru..." (jak pisze Henning Fenger<br />
w Kierkegaard-Myter og Kierkegaard-Kilder, Odense 1976, s. 238).<br />
Heiberg bardzo ucieszył się z Hertzowego Anonimowego prezentu<br />
noworocznego na rok 1832. Obaj panowie H. uznali ten gatunek za<br />
doskonałą metodę kształtowania estetycznego smaku czytelników.<br />
Umacniał bowiem pozycję nadawcy - czytelnikowi narzucał postawę<br />
wyznawczą, naśladowczą, w istocie konserwatywną. Nie mogło<br />
to ujść uwagi Kierkegaarda.
Johan Ludvig Heiberg<br />
jako krytyk Kierkegaarda<br />
Rok astronomiczny
Czym jest rok, wszyscy wiedzą. Nie jest przecież od rzeczy głębiej<br />
zbadać jego znaczenie. Gdy powiadamy: „rok to określenie 365<br />
lub 366 dni", ustalamy jego długość. Nie mówimy wtedy nic o roku<br />
jako takim. Rok bowiem nie tylko oznacza liczbę dni, ale także ich<br />
jakość. Sam w sobie wzbudza zainteresowanie nie tylko ową liczbą,<br />
ale także zamkniętym obiegiem okresowych przemian, które - przynosząc<br />
zmiany - nadają wartość dniom. W najogólniejszym znaczeniu<br />
rok, łacińskie annus, oznacza okres, w którym każde pojęcie<br />
stopniowo osiąga zamierzoną postać i dobiega końca. 1 W ten sposób<br />
powraca do swych początków, by od nowa rozpocząć proces<br />
ewolucji.<br />
Kształty roku są zmienne. Wszystko zależy od jego znaczenia.<br />
Tak zwany rok platoński wynosi 25 tysięcy lat. 2 W tym czasie Zwierzyniec<br />
Niebieski czyni pełny obrót, by wrócić do pozycji, z której<br />
wyszedł - powrócić do siebie. Poeta Henrik Hertz 3 mówi o „wiosennym<br />
dniu noworocznym", łączy więc coroczne odrodzenie z epoką<br />
prawdziwszą niż ta, której początek zaznaczamy datą 1 stycznia 4 . Każ-<br />
1 Podczas tworzenia swojej kosmologii Heiberg był wyraźnie inspirowany<br />
systemiczną dialektyką heglowską.<br />
2 Obecnie uważa się, że pełny cykl znaków Zodiaku trwa prawie 26 tysięcy<br />
łat.<br />
3 Henrik Hertz (1798-1870), poeta, prozaik i dramaturg pozostający pod<br />
wpływem m.in. Arystofanesa, Bellmana i - Heiberga.<br />
4 Hertz w wydanym w Kopenhadze w 1833 roku tomie poezji pod tytułem<br />
ForaaretsNytaarsgavefor 1833 {Wiosenny prezent noworoczny na rok 1833)<br />
147
dy, kto uważnie śledzi decydujące daty własnego rozwoju, z pewnością<br />
uznaje za „prawdziwe dni nowego roku". Okres, który przebiega<br />
między takimi dwoma „dniami noworocznymi", czas, który je jednocześnie<br />
dzieli i łączy, będzie dlań prawdziwym rokiem. Przecież<br />
w wyniku własnego rozwoju doszedł do czegoś w ciągu tego roku.<br />
Zakreślił koło, a otrzymany wynik stał się dlań nowym punktem wyjścia<br />
do działań skierowanych w stronę nowych obrotów i nowej sfery.<br />
Jakościowo rzecz biorąc, każdy człowiek ma własną miarę i na<br />
własną rękę określa czas. Także ludzkość zna swoją miarę: za każdym<br />
razem, gdy w rzeczywistym „dniu noworocznym" na scenie historii<br />
pojawi się nowa idea i stopniowo zacznie realizować własne<br />
przeznaczenie, by w końcu całkowicie zamknąć swój obrót, mówimy<br />
o przebiegu roku historycznego na scenie świata. Nie dającym<br />
się zetrzeć pismem zapisał on tablicę ludzkich wspomnień, a zrobił<br />
to o wiele lepiej niż przypadkowe rocznice, bezskutecznie skłaniające<br />
naszą pamięć do zachowania ich w umyśle.<br />
Lecz pomińmy teraz nieskończone zróżnicowanie treści, sprawiające,<br />
że ludzkość ijednostka posiadają odrębne kalendarze, które<br />
tak różnie mówią o przeszłości i o tym, że lata raz są długie, raz krótkie.<br />
Zgódźmy się, że istnieje jeden rok, wspólny dla wszystkich: rok<br />
astronomiczny, zwany krócej rokiem. Prostą i naturalną tego przyczynąjest<br />
fakt, że by zrozumieć odmienne rachuby czasu, trzeba się<br />
zgodzić, że nie można tego dokonać bez zredukowania ich dojednej,<br />
neutralnej i pozbawionej jakichkolwiek cech jakościowych liczby.<br />
już w tytule określił wiosnę jako „prawdziwy" początek roku, związany<br />
z ożywieniem w przyrodzie. „Wiosna" kontra dzień noworoczny (obchodzony<br />
według chrześcijańskiego kalendarza) to przeciwstawienie<br />
natury - wierze, a szerzej - kulturze chrześcijańskiej. Ten sam wątek<br />
podjął w 1852 roku Hans Christian Andersen, pisząc Aarets Historie<br />
(Dzieje roku). Bohater utworu, stary wróbel „z białym czubem" (jest to<br />
prawdopodobnie aluzja do Heiberga lub Hertza), powiada: „Tak, tak,<br />
[ludzie] na pewno się omylili! [...] Mają teraz coś takiego, co nazywają kalendarzem,<br />
to ich własny wynalazek i według tego wszystko ma się odbywać,<br />
ale tak nie jest; rok zaczyna się, kiedy przychodzi wiosna, to jest naturalny<br />
bieg przyrody i według tego zawsze wszystko obliczam!" (H. Ch.<br />
Andersen, Baśnie, tł. S. Beylin ij. Iwaszkiewicz, Poznań 1999, s. 5).<br />
148
Gdyjakiś człowiek chce opowiedzieć komuś o pewnym zdarzeniu,<br />
o wiele prościej jest powiedzieć na przykład tak: miało to miejsce<br />
„12 czerwca 1843 roku, o godzinie 6 po południu", choćby pragnęło<br />
się powiedzieć, że zdarzyło się to „tego i tego dnia, w owej chwili,<br />
gdy ukochana zgodziła się wyjść za mnie, otwierając nową epokę<br />
w moim życiu". Lecz wiążąca nas konieczność określenia czasu na<br />
zawsze pozostanie zewnętrzną i prozaiczną stroną sprawy, nawet<br />
wtedy gdy pragnie opisać sprawy wyższe od owych ściśle prywatnych<br />
- na przykład historię powszechną. Niejest to bynajmniej jedyny<br />
punkt widzenia, z którego można obserwować rok astronomiczny.<br />
Obok niego istnieje inne, głębsze uzasadnienie.<br />
Rok bowiem, jak już zauważyliśmy, jest nie tylko zwykłym<br />
oznaczeniem pewnej liczby dni, ale określa także ich jakość. Nie<br />
można temu zaprzeczyć ani w wypadku roku astronomicznego, ani<br />
roku kalendarzowego. To określenie jakości jest wspólne wszystkim<br />
i wszystkich obowiązuje - a zatem musi mieć bardziej abstrakcyjny<br />
charakter niż określenia obowiązujące grupy i jednostki, w których<br />
ulega przemieszczeniu i indywidualizacji. Cykl pór rok u jakościowo<br />
określa rok astronomiczny, i to niezależnie od tego, czy odnosi się<br />
do przemian ziemskich (myślę o okresach wegetacji oraz rzeczach<br />
nieskończenie większych, które wegetacja za sobą pociąga, a które<br />
odnoszą się do życia moralnego i fizycznego) - czy też określamy<br />
cykl pór roku szerzej, bardziej kosmicznie, mając na myśli takie niebieskie<br />
fenomeny, jak różne pozycje Słońca wobec Ziemi i gwiazd<br />
stałych 5 .<br />
W obu przypadkach rok tworzy naturalny odcinek, gdyż pory<br />
roku, odniesione zarówno do Ziemi, jak i do Kosmosu, kończą swój<br />
obrót wewnątrz określonych granic. Przy końcu roku możnaje znaleźć<br />
w punkcie wyjścia, przygotowane do tego, by wszystko w następnym<br />
roku mogło się powtórzyć. Rok polega więc zarówno na<br />
przemianie, jak i na. powtórzeniu.<br />
5 Stellae fbcae świecą własnym światłem, podczas gdy planety odbijają<br />
światło słoneczne. W starożytności uważano gwiazdy stałe za złote gwoździe,<br />
solidnie przybite do niebieskiego firmamentu.<br />
149
Przemiany zachodzą w ciągu jednego roku. Pory roku wcale<br />
siebie nie przypominają, ba, każdy dzień, każda godzina różnią się<br />
od siebie w szczegółach. Każda chwila posuwa wegetację o krok<br />
naprzód, zarówno wtedy, gdy przyroda się budzi, jak i kiedy zamiera.<br />
Każda chwila ukazuje nam Słońce i gwiazdy w nowym położeniu.<br />
Nieustanna przemiana jest co roku identyczna; przemiana staje się<br />
więc <strong>powtórzenie</strong>m. Ale w ciągu jednego roku trudno zobaczyć<br />
<strong>powtórzenie</strong>. Ukazuje się ono w nieskończonym ciągu lat, gdyjeden<br />
okres po prostu powtarza drugi. A przecież wydaje się, że nie istnieje<br />
<strong>powtórzenie</strong> w ścisłym znaczeniu tego słowa. Ziemskie przemiany<br />
pór roku podlegają bezwyjątkowej regule: nigdy się nie zdarza, by<br />
drzewa zazieleniły się zimą, a zasnęły latem. Jedno lato nigdy nie<br />
przypomina innego pod względem temperatury lub łagodności powietrza.<br />
Podobniejest z zimą. Meteorologia zna przeogromne zmiany.<br />
Przecież nigdy nie można stwierdzić z pewnością, jaka będzie<br />
jutro pogoda, a nawet jaka będzie za godzinę.<br />
Te przemiany ^przypadkowe - przynajmniej my takje odbieramy.<br />
Nie tworzą żadnego cyklu, nie zakreślają koła, podczas którego<br />
konkretna zmiana stopniowo przechodzi wszystkie fazy. Taka przemiana<br />
unika spojrzenia rozsądku. Brakjej spokoju, który regularna<br />
zmiana zsyła psychice. Dlatego przemiana owa zasługuje raczej na<br />
nazwę niepokoju niż zmiany. Te ostatnie zakładają istnienie reguł.<br />
Co roku można napotkać niepokój i towarzyszącą mu niepewność.<br />
Jedynym <strong>powtórzenie</strong>m stają się wówczas - niepokój i niepewność.<br />
Prawdziwa przemiana się nie pojawia, nawet gdybyśmy sądzili, że<br />
jest towarzyszem powtórzenia.<br />
Inaczej dzieje się przecież, gdy spojrzymy z kosmosu na pory<br />
roku, choćby nawet końcowy rezultat miał pozostać ten sam. Tutaj<br />
jesteśmy poza meteorologią. Przypadek zupełnie zniknął. Z tego<br />
punktu widzenia rokjest w pewnym sensie <strong>powtórzenie</strong>m, a w pewnym<br />
- przemianą, którą można nazwać zmianą, gdyż przebiega według<br />
określonych praw i można ją przewidzieć z całkowitą pewnością.<br />
Powtórzenie pojawia się w relacji Ziemi, Słońca i gwiazd stałych,<br />
których pozycje wobec siebie pozostają takie same każdego roku<br />
o tej samej porze. W każdym razie zmiany zachodzące z roku na rok<br />
150
są tak małe, że nie można ich zauważyć gołym okiem. Nie mają zatem<br />
wpływu ani na pojmowanie, ani na przeżywanie roku. Sekunda,<br />
w której Słońce lub stała gwiazda wstaje co roku o tej samej porze,<br />
jest tą samą sekundą, jaka istniała rok wcześniej i jaka za rok nadejdzie<br />
- chociaż widzimy, jak ciała niebieskie wschodzą i zachodzą na<br />
kopenhaskim horyzoncie. Nieznaczne przemiany będą widoczne<br />
dopiero po długim czasie. Temu właśnie spróbowano zaradzić, tworząc<br />
co cztery lata rok przestępny, w którym wszystko powraca do<br />
poprzedniego stanu, jeszcze zanim ktoś odczuł różnicę. Obliczając<br />
dłuższe okresy, unikamy roku przestępnego, by zapobiec mniejszemu<br />
błędowi, gdyż regularnie powtarzający się rok przestępny to,<br />
prawdę mówiąc, zbyt wiele.<br />
Dzięki temu niewielkie zmiany w pozycji Słońca, mierzone<br />
o tej samej porze w ciągu wielu lat, nigdy nie urosną do takiej wielkości,<br />
która by w jakikolwiek, choćby najmniejszy sposób mogła<br />
wpłynąć na nasze przeżywanie roku. Jeżeli chodzi natomiast o zmiany<br />
w pozycji gwiazd stałych, trzeba czekać tysiące lat, nim zostaną<br />
zauważone przez kogoś, kto nie jest astronomem. Tymi gwiazdami<br />
kieruje <strong>powtórzenie</strong>.<br />
Zmiana jest cechą Księżyca i planet, żeby już nie wspomnieć<br />
o kometach. Ze względu na istnienie tych ciał niebieskich żaden rok<br />
nie przypomina innego. Wciąż obiegamy Księżyc, ale prawie nigdy<br />
nie zdarza się to tego samego dnia w ciągu następujących po sobie<br />
lat. Ten sam miesiąc zaczyna się w jakimś roku w nowiu, a w innym<br />
- w pełni, i tak dalej. Ta okoliczność nie pozostaje bez wpływu na interesującą<br />
zmianę oblicza różnych lat. Inaczej wygląda zrównanie<br />
dnia z nocą, gdy krótka noc zostaje oświetlona przez osłabiony<br />
dziennym światłem Księżyc, jeszcze inaczej, gdy czarna północ sama<br />
zamienia się w przyjazny przedświt, którego czerwony blask łączy się<br />
z niebieskim niebem za pomocą tęczy, bogatej w barwę pomarańczową,<br />
żółtą i zieloną. Wiadomo, jak bardzo chwalimy Księżyc we<br />
wrześniu, kiedy jego pełnia przypada na początek miesiąca, jeszcze<br />
za panowania lata. Noce są wciąż gorące. To wszystko znika pod koniec<br />
miesiąca, gdyż zimajest temu niechętna.<br />
151
Jeszcze większe zmiany powodują planety. Przez wiele lat Jupiter<br />
upiększa nasze letnie noce. Blednące gwiazdy stałe są ledwo o tej<br />
porze dostrzegalne. Jupiter błyszczy jak Król Nocy, osobiście nagradzający<br />
poddanych. Gdy pojawi się zimą, sprawia o wiele mniejsze<br />
wrażenie. Po pierwsze dlatego, że nie jest już absolutnym władcą<br />
nieba, gdyż Syriusz i inne gwiazdy stałe sąjego rywalami, po drugie,<br />
gdyż ludzie zwracają w okresie zimy mniejszą uwagę na naturę<br />
i mniej sąjej przyjaźni.<br />
Niekiedy planeta potrafi tkwić wysoko na niebie i błyszczeć<br />
mocnym światłem przez całą noc. Kiedy indziej jakby nas unikała.<br />
Niezauważona, szybko się oddala za horyzontem, zupełnie zakryta<br />
mgłą. W tym roku Wenus pojawi się w środku maja jako gwiazda<br />
wieczorna na zachodniej półkuli nieba, i to tak wysoko, że zajdzie<br />
dopiero po północy - taki fenomen nie zdarzył się w ciągu wielu<br />
poprzednich lat. Jednocześnie zbliży się do niej Mars. Podobnie<br />
uczynią piękni bliźniacy, Kastor i Polluks. Ta konstelacja przypomina<br />
naszyjnik: Mars jest rubinem, Wenus - szafirem, a Kastor<br />
i Polluks - brylantami. Nieobecność Księżyca podwoi światło<br />
konstelacji, a noc wiosenna uczyni widok jeszcze piękniejszym. Jeśli<br />
ktoś w tym roku zaniedba przypatrzenia się owemu rzadkiemu<br />
widowisku, niechaj nie sądzi, że spektakl zostanie powtórzony za<br />
jego życia.<br />
Nie trzeba nawet mówić o zmianie, którą przynosi nagłe i z reguły<br />
nieoczekiwane pojawianie się i znikanie komet. Doskonale jest<br />
wszystkim znana. To, co powiedziano powyżej, wystarcza, by stwierdzić,<br />
że w królestwie Księżyca, planet i komet każdy rok jest inny.<br />
Zachodzą tu szybkie przemiany; zupełnie inaczej jest w sferach słonecznych<br />
i gwiezdnych.<br />
A przecież przy dokładniejszym zbadaniu okaże się, że te przemiany<br />
są jedynie iluzją. Powstały one stąd, że przypadkowo uznaliśmy<br />
rok słoneczny za okres, za pomocą którego możemy je mierzyć.<br />
Rok słoneczny jest jednak przydatny tylko w przypadku obliczania<br />
ruchu Słońca i gwiazd stałych, które zmieniają pozycje pod<br />
wpływem działalności Słońca. Nie nadaje się on natomiast do bada-<br />
152
nia tych ciał niebieskich, które nie są rządzone cyklem słonecznym<br />
i które - właśnie dlatego - nie mogą zająć wszystkich pozycji wobec<br />
Słońca i Ziemi, czyli uczynić pełnego obrotu w ciągu roku słonecznego.<br />
Rok słoneczny nie jest ich rokiem. Posiadają inny czas, podczas<br />
którego rozpoczynają swój, pełen zmian, obrót. Wynika stąd,<br />
że zmiany w istocie są <strong>powtórzenie</strong>m - choć trwają dłuższy okres niż<br />
ten, którego potrzebuje Słońce i gwiazdy stałe. Żyjący w piątym wieku<br />
przed Chrystusem grecki astronom Meton nazwał ten okres „złotą<br />
liczbą". Określił bieg Księżyca na dziewiętnaście lat. W tym czasie<br />
Księżyc powtarza swoje pozycje wobec Słońca i Ziemi w taki sposób,<br />
że nów i pełnia przypadają na te same dni roku. Także zaćmienia<br />
Księżyca ów porządek naśladują.<br />
Oczywiście, i tutaj mogą pojawić się drobne błędy, które<br />
zmniejszymy, wydłużając okres powtórzenia. Okres metonskijest<br />
tak dokładny, że pragnąc ustalić ruchy i pozycje Księżyca w roku<br />
obecnym, równie dobrze możemy użyć w tym celu dziewiętnastoletniego,<br />
jak i tegorocznego kalendarza. Jak długo sądzono, że Księżyc<br />
ma wpływ na pogodę, było rzeczą naturalną, że kalendarzowe przepowiednie<br />
nie były niczym innym niż opisem zbadanej dziewiętnaście<br />
lat temu pogody. Sądzono, że musi się ona powtórzyć, skoro -<br />
o czym wiedziano - powtarzają się fazy Księżyca. Innymi ciałami<br />
niebieskimi rządzą inne okresy, często bardzo długie. Im więcej ciał<br />
niebieskich pragniemy zobaczyć tego samego dnia, o tej samej godzinie<br />
i na tych samych pozycjach - tym większe okresy wchodzą<br />
w grę. Z łatwością mogą osiągnąć setki i tysiące lat. Liczba możliwych<br />
kombinacji, zachodzących pomiędzy większością ciał niebieskich<br />
lub między wszystkimi ciałami, może skłonić do postawienia<br />
pytania, czy te możliwości zostały zrealizowane w okresie dotychczasowego<br />
istnienia Ziemi, czy też ich czas dopiero nadejdzie.<br />
Ruch nieba w ścisłym znaczeniu tego słowa - to <strong>powtórzenie</strong>.<br />
Nie należy tutaj oczekiwać czegoś absolutnie nowego. Możliwe jest<br />
pojawienie się nowo powstałej komety lub innych gwiazd, czy też ich<br />
zniknięcie na zawsze. Ale nawet wtedy nie można być pewnym, że<br />
zdarzyło się coś zupełnie nowego.<br />
153
Pewnego wieczora, gdy Tycho de Brahe 6 przechodził przez<br />
dziedziniec Uraniborgu, nieoczekiwanie zobaczył wielką i jasną<br />
gwiazdę. Kilka sekund wcześniej nie było jej na niebie. W ciągu niewielu<br />
tygodni jej światło i objętość stały się jeszcze większe, nawet<br />
większe odjupitera. Była widoczna także w dzień. Następnie zaczęła<br />
się zmniejszać, by w ciągu kilku miesięcy zniknąć zupełnie. Chociaż<br />
Brahe napisał o niej książkę De Stella Nova, nie wiadomo, czy istotnie<br />
była „nowa", czy naprawdę pojawiła się po raz pierwszy i ostatni<br />
podczas jego życia, czyjuż nigdy nie powtórzyła swej wizyty. Być może,<br />
zjawiała się wcześniej, wcale nie będąc zauważona. Być może, jej<br />
okres jest tak wielki, że owo pojawienie się rzeczywiście było pierwszym.<br />
Być może, po raz drugi pojawi się dopiero za wiele tysięcy lat.<br />
Z drugiej strony nie można zaprzeczyć, że powtórzenia, które<br />
następują w ciągu tak długiego okresu, jakim jest życie człowieka<br />
lub jego znaczna część (nie chcę mówić o tysiącach lat), nie mogą<br />
mieć takich nudnych cech, jakie charakteryzują jedno <strong>powtórzenie</strong>.<br />
Przedstawiają się one naszej świadomości bardziej jako przemiany<br />
niżjako powtórzenia. Dotyczy to także wyżej omówionego dziewiętnastoletniego<br />
okresu księżycowego. Lecz z innego, ważniejszego<br />
punktu widzenia można odwrócić omawianą relację, by zapytać: czy<br />
6 Tycho de Brahe (1546-1601; łacińska forma imienia, Tycho, pochodzi<br />
od duńskiego Tyge), astronom i alchemik duński. Wieczorem 11 listopada<br />
1572 roku przechadzał się po dziedzińcu dworu w Herrisvad.<br />
Ujrzał wówczas na niebie nieznaną gwiazdę w gwiazdozbiorze Kasjopei.<br />
W ciągu roku gwiazda malała coraz bardziej, by wreszcie zniknąć zupełnie.<br />
Odkrycie to zostało opisane przez astronoma w sprawozdaniu De<br />
nova Stella anni 1572, wydanym w następnym roku w Kopenhadze. Cztery<br />
lata później, w 1576 r., Brahe otrzymał od króla Fryderyka II wyspę<br />
Hvin, leżącą między Zelandią a Skaane (obecnie należy ona do Szwecji).<br />
Na tej wyspie stworzył swoje „państwo" - Uraniborg, gdzie posiadał nawet<br />
własną drukarnię. Pokładając całą nadzieję w pomiarach, odrzucił<br />
naukę Kopernika, której nie potrafił udowodnić za pomocą używanych<br />
wówczas instrumentów. Heiberg był zafascynowany postacią Tycho de<br />
Brahe, tłumaczył na duńskijego łacińskie wiersze, a swemu pismu nadał<br />
tytuł „Urania".<br />
154
zmiana zostaje wchłonięta przez <strong>powtórzenie</strong>? Niezależnie od tego,<br />
jak wielka jest zmiana pozycji ciał niebieskich ijak znaczny jest jej<br />
wpływ na obraz nieba, żyjący w naszej barwnej i estetycznej wizji<br />
natury, zmiennej w różnych epokach i różnych okolicznościach,<br />
nie należy zapominać, że owa różnica dotyczy jedynie wzajemnego<br />
położenia i związku tych ciał. One wciąż pozostają te same, choć<br />
zmieniają położenie i pozwalają zaistnieć różnicy. Zmiana (lub przemiana)<br />
jest zatem taka sama, jaką widzimy w kalejdoskopie, gdzie<br />
liczba zmian jest nieskończona, a przecież monotonna i męcząca,<br />
gdyż wszystkie należą do tej samej sfery zewnętrznych powiązań.<br />
Choć są one posłuszne koniecznym i konkretnym prawom natury,<br />
nie grają w naszej świadomości innej roli niż ta, którą przypisujemy<br />
przypadkowi.<br />
Nie wahamy się nazwać przypadkiem tego, że dwaj ludzie spotykają<br />
się na ulicy, bynajmniej nie umawiając się ze sobą. W istocie<br />
należałoby to nazwać koniecznością, skoro każdy z nich szedł tą samą<br />
drogą - i w tym samym czasie - choć w przeciwnym kierunku.<br />
Podobnie możemy określić drogę ciał niebieskich jako konieczność.<br />
Jest ona zamkniętą w sobie orbitą. Pozostaniejednak przypadkiem,<br />
że dwie z nich (lub więcej) znajdują się w takiej lub innej pozycji<br />
wobec siebie. Relacja nie dotyczy bowiem praw rządzących pojedynczą<br />
orbitą, chociaż bezwarunkowo wywodzi się z tych praw.<br />
To, co w świecie ducha nazywamy przemianą, nie jest określeniem<br />
ścisłym. W zbiorach wierszy, które różnie przedstawiają te same<br />
idee, na przykład w sonetach Petrarki do Laury, napotykamy<br />
pewną monotonię. Zmianę ujrzymy u poetów, którzy niczego nie<br />
powtarzają, lecz w każdym utworze ukazują czytelnikowi nowy<br />
punkt widzenia. Tak jest na przykład u Goethego. Oczywiście, zarówno<br />
w świecie ducha, jak i natury spotkamy większe lub mniejsze<br />
okresy, wewnątrz których jakiś obrót zostanie zakończony - by zacząć<br />
się jeszcze raz. Nowy okres będzie czymś więcej niż jedynie<br />
<strong>powtórzenie</strong>m poprzedniego. To, co przy końcu wcześniejszego było<br />
rezultatem, teraz stanie się początkiem przyszłego okresu, który<br />
będzie bogatszy od swego poprzednika. Jego przebieg i zakończenie<br />
będą zasadniczo odmienne od poprzedniego okresu, choć sam<br />
obieg możemy uznać za <strong>powtórzenie</strong>.<br />
155
Kiedy kupiec zrywa dawne kontakty i z uzbieranym kapitałem<br />
rozpoczyna nowe życie w obcym kraju - wówczas otwiera nowy<br />
okres, który w całości i in abstracto [łac. ogólnie] charakteryzuje się<br />
tymi samymi fazami, jakie posiadało jego dawne życie: spotkamy tu<br />
ten sam prymitywizm początku, te same starania o zdobycie kredytu,<br />
o otworzenie interesu i tak dalej. Jednak zarówno posiadany<br />
kapitał, który kupiec znowu wprowadza do obrotu, jak i poprzednio<br />
uzyskane doświadczenie tworzą zupełnie inny początek niż<br />
wówczas, kiedy nie miał nic lub całkiem niewiele. Nowy, bogatszy<br />
początek wpłynie decydująco na przebieg nowego okresu. Innymi<br />
słowy: prawdziwa przemiana składa się z rozwoju, a to oznacza, że<br />
staje się ona nowością dzięki powtórzeniu. Za każdym razem reprodukuje<br />
swoją substancję. To, co w poprzednim rozwoju spoczywało<br />
niczym kiełek, teraz w rezultacie powtórzenia otrzymuje własną<br />
egzystencję.<br />
Takiego rozwoju nie znajdziemy w przyrodzie, której przedmioty,<br />
niezależnie od tego, jak bardzo różnią się w szczegółach, pozostają<br />
(gdy rozważamyjejako całości) na tej samej pozycji. Oczywiście,<br />
także w świecie organicznym istnieje rozwój. Ziarno jest kiełkiem,<br />
przechodzi różne stadia, nim rozwinie się w kwiat i owoc.<br />
Ziarna, które zawiera tenże owoc, są takie same jak te, które pobudziły<br />
roślinę do życia. Nowe pokolenia roślin po prostu powtarzają<br />
to, co już zaszło. W świecie ducha każde nowe pokolenie prześciga<br />
poprzedników i z ich osiągnięć buduje rzeczywiście nowy początek<br />
- taki, który prowadzi ku temu, co nowe. Należy zatem przyznać, że<br />
zmiany, które zachodzą w przyrodzie, nie zasługują na miano przemian.<br />
W istocie rządzi nimi prawo powtórzenia. Dotyczy to szczególnie<br />
ruchu ciał niebieskich. Tu zmiany zachodzą w zmiennych<br />
i przypadkowych kombinacjach zewnętrznych, a przyroda organiczna<br />
powstaje z immanentnego rozwoju pierwszych kiełków.<br />
Powtórzenie jest zatem pojęciem nadrzędnym. Określa ono rok<br />
astronomiczny, pomimo zachodzących w tym okresie przemian,<br />
które bądź zakończyły swój obrót, bądź też są fragmentami innych<br />
okresów, niezależnych od roku słonecznego, choć znajdują się<br />
pod jego wpływem. Czy możemy w związku z tym stwierdzić (co już<br />
156
zostało powiedziane o powtórzeniu), że okresowe, coroczne zmiany<br />
są nudne i monotonne? Postąpimy wówczas niesprawiedliwie, opisując<br />
naturę za pomocą określeń należących do sfery ducha, pojęć,<br />
które nie są dla niej odpowiednie. Nudzi, oczywiście, zwykłe <strong>powtórzenie</strong>,<br />
które nie odnawia swojej zawartości. W świecie ducha, którego<br />
zasadąjest rozwój, brak rozwoju określić należyjako nieistnienie<br />
ducha. Wówczas <strong>powtórzenie</strong> znika ze świata ducha. Lecz nie<br />
wynika z tego bynajmniej, że <strong>powtórzenie</strong>, które w świecie ducha<br />
wywołało wrażenie pustki, osiągnie podobny efekt w sferze przyrody.<br />
Wobec przyrody nie zgłaszamy tych samych żądań i oczekiwań,<br />
jakie mamy wobec świata ducha. Przeciwnie. Duch imponuje niepowstrzymanym<br />
rozwojem, przyroda zaś niepowstrzymanym <strong>powtórzenie</strong>m,<br />
którym rządzą bezwyjątkowe prawa. Jedynie dla tego,<br />
kto przeprowadza empiryczne obserwacje, regularność natury jawi<br />
się jako <strong>powtórzenie</strong>. Z punktu widzenia idei jest oczywiste, że regularnościąjest<br />
to, co się powtarza. Gdyby nie było ono regularnością,<br />
a zatem nie miało pozostawać takie samo, myślący obserwator<br />
natury musiałby mocniej zaakcentować bycie fenomenu w niezmiennej<br />
idei, niż przybycie tego samego fenomenu dzięki okresowemu<br />
powtórzeniu.<br />
I w przyrodzie, i w świecie ducha należy uznać <strong>powtórzenie</strong> za<br />
coś więcej niż to, co się zazwyczaj określa tym mianem. W obu sferach<br />
<strong>powtórzenie</strong> różni się od siebie. W świecie ducha obserwujemy<br />
rozwój', który <strong>powtórzenie</strong> prowadzi za sobą i który w pewnym sensie<br />
likwiduje <strong>powtórzenie</strong>. W przyrodzie natomiast obserwujemy odpoczywającą<br />
wieczność (czyli ścisłość, pewność i bezbłędność), która<br />
pozwala powtórzeniu zaistnieć i dzięki temu może odsłonić własną<br />
egzystencję.<br />
W niedawno wydanej książce, zatytułowanej nawet Powtórzenie*<br />
7 , można znaleźć piękne i celne myśli o tym pojęciu. Autor nie<br />
7* Gjentagelsen. Et Fors0g i den experimenterendepsychologi. AfConstantin Con<br />
stantins (Kopenhaga 1843) [przypis Heiberga]. Jak widać, Heiberg nie<br />
próbował rozszyfrować pseudonimu, choć z pewnością domyślał się lub<br />
wiedział o związku Constantiusa z Kierkegaardem.<br />
157
potrafił jednak odróżnić fundamentalnego znaczenia, jakie <strong>powtórzenie</strong><br />
posiada w sferze natury, od jego wpływu na sferę ducha.<br />
Wskutek tego popadł w takie zamieszanie, że nakazał powtórzeniu<br />
grać w przyszłej filozofii tę rolę, jaką dzisiaj gra to, „co przez pomyłkę<br />
nazwano mediacją" 8 . Owszem, można powiedzieć o naturze, że<br />
dzięki regularnym powtórzeniom stwarza własną mediację. Jednak,<br />
co zaznaczono powyżej, w sferze ducha mediacja zakłada coś więcej<br />
niż zwykłe <strong>powtórzenie</strong>. Wydaje się, że autor, przypisując powtórzeniu<br />
to właśnie znaczenie, miał na oku kategorie przyrodnicze<br />
i - sam nawet o tym nie wiedząc - rozszerzył owo pojęcie poza ich<br />
granice. Można tak sądzić dlatego, że łączy on <strong>powtórzenie</strong> z terminem<br />
pochodzącym z obszaru filozofii przyrody - z ruchem. Powiada,<br />
że <strong>powtórzenie</strong> może pogodzić eleatów z Heraklitem 9 , czyli dwie<br />
przeciwne sobie szkoły. Jedna z nich zaprzecza istnieniu ruchu,<br />
a druga wszystko w ruch wprawia. Nie tylko w tej książce, ale i w innych,<br />
które niewątpliwie wyszły spod tego samego pióra 10 , autor<br />
idzie w kierunku, który można nazwać filozofią życia. Zgodne współżycie<br />
z przyrodą ma dla takiej filozofii fundamentalne znaczenie.<br />
Ale zgoda na przyrodęjest nie na miejscu, gdy się nie ceni jej powtórzeń.<br />
Pamiętając o tym, przytoczę kilka zdań z książki, odnoszących<br />
się do omawianego pojęcia rozwoju:<br />
„Powtórzenie odpowiada w pewnym sensie temu, co Grecy<br />
nazywali «wspomnieniem». Uczyli oni, że wiedza jest wspomnieniem,<br />
nowa filozofia zaś twierdzi, że całe życie to <strong>powtórzenie</strong>. [...]<br />
Powtórzenie i wspomnienie to ten sam ruch, lecz skierowany<br />
8 S. Kierkegaard, Powtórzenie, por. obecne wydanie, s. 37. Następne zdanie<br />
Kierkegaarda brzmi tak: „Wprost nie do wiary, jak wiele szumu zrobiono<br />
wokół mediacji w heglowskiej filozofii i jak wiele zwariowanego<br />
gadulstwa zyskało cześć i honor pod tym szyldem". Te zdania nie mogły<br />
przypaść Heibergowi do gustu.<br />
9 Tamże.<br />
10 Wcześniej Kierkegaard opublikował Z papierów jeszcze tyjącego (1838),<br />
O pojęciu ironii (praca magisterska, 1841), Albo-albo (1843). Wraz<br />
z Powtórzeniem ukazały się 16 października 1843 roku Bojaźń i drżenie<br />
oraz Trzy mowy budujące.<br />
158
w przeciwne strony, gdyż co się wspomina -już było, powtarza się<br />
więc «do tyłu». A właściwe <strong>powtórzenie</strong> to wspomnienie zwrócone<br />
ku przyszłości. [...] To, co dawne, wcale nie nuży i czyni cię szczęśliwym<br />
- dzięki powtórzeniu. Zupełnie szczęśliwy może być tylko ten,<br />
kto nie oszukuje siebie wmówieniem, że <strong>powtórzenie</strong> jest czymś nowym,<br />
bo właśnie nowość nuży. [...] Lecz ten, kto nie rozumie, że życiejest<br />
<strong>powtórzenie</strong>m i że na tym polega piękno życia, sam siebie karze<br />
i nie zasługuje na nic lepszego niż to, co mu się przydarzy - na<br />
własny koniec. Gdy nadzieja jest kuszącym owocem, który nie syci,<br />
a wspomnienie garścią nic niewartych pordzewiałych monet, <strong>powtórzenie</strong><br />
jest chlebem codziennym, który syci i niesie błogosławieństwo.<br />
Dopiero gdy ktoś okrążył swoje życie, może stwierdzić,<br />
czy posiada odwagę zrozumienia, że życie jest <strong>powtórzenie</strong>m - i czy<br />
go to cieszy. [...] Gdyby Bóg nie zapragnął powtórzenia, nie powstałby<br />
świat. Bóg wybrałby wówczas łatwe plany nadziei lub odwołał<br />
wszystko, zachowując wspomnienie. Nie zrobił tego: dlatego istnieje<br />
świat. Istnieje, bo jest <strong>powtórzenie</strong>m" 11 .<br />
„Dialektyka powtórzeniajest łatwa, bo to, co się powtarza -już<br />
było, w przeciwnym razie <strong>powtórzenie</strong>jest niemożliwe. Właśnie dlatego,<br />
że było - <strong>powtórzenie</strong> staje się nowością. Kiedy Grecy twierdzili,<br />
że poznanie jest wspomnieniem, mówili w istocie, że obecna<br />
egzystencja istniała kiedyś. Gdy my twierdzimy, że życie jest <strong>powtórzenie</strong>m,<br />
mówimy: egzystencja, która już była, teraz się staje. Gdy<br />
brak pojęć wspomnienia i powtórzenia, życie rozprasza się w pustym<br />
i beztreściwym zgiełku. Wspomnieniejest «etnicznym» ujęciem<br />
życia, <strong>powtórzenie</strong> - współczesnym". 12<br />
Jest to powiedziane pięknie i prawdziwie - o ile opatrzymy to<br />
odpowiednimi zastrzeżeniami. Trzeba bowiem pamiętać, że mó-<br />
11 S. Kierkegaard, Powtórzenie, s. 16-19.<br />
12 Tamże, s. 38-39. Greckie („etniczne", czyli pogańskie) wspomnienie<br />
oznaczało (na przykład u Platona), że pamiętamy pewne idee z poprzedniego<br />
życia; dlatego wiedza o ideach jest statycznym wspomnieniem.<br />
Kierkegaard przeciwstawił temu stałe, dynamiczne, „powtarzalne" stwarzanie<br />
idei przezjednostki.<br />
159
wiąc o powtórzeniu, celujemy dalej i wyżej niż w samo pojęcie. Ten,<br />
kto nie ma zmysłu powtórzenia, stracił życie. Nie dostanie mu odwagi,<br />
by rozpocząć od nowa - ani w krytycznych chwilach, które otrzyma<br />
na ziemi, ani w nowej postaci po śmierci. A przecież w powtórzeniu<br />
nie tyle kuszące jest ono samo, ile to, co z nim robi człowiek.<br />
Właśnie tutaj znajduje swoje miejsce mediacja. Autor niesłusznie sądzi,<br />
że należy podporządkować ją powtórzeniu. Przecież <strong>powtórzenie</strong><br />
jest bezduszne i nudne w swej abstrakcyjnej, czysto obiektywnej<br />
postaci, nieprzemienionej przez zmediatyzowaną subiektywność<br />
w coś od siebie wyższego. Kto miałby chęć powtórzyć swoje życie<br />
w tej samej postaci, od kolebki po grób? Powtórzyć wszystkie błędy<br />
i nieporozumienia, wszystkie zmartwienia i nieszczęścia? Nawet radości<br />
i szczęścia nie chciałoby się powtórzyć bez żadnej zmiany,<br />
gdyż one wcale wtedy nie byłyby sobą. Za pierwszym razem przyjemności<br />
robią na nas wielkie wrażenie. Za drugim o wiele mniejsze.<br />
Mówi o tym przysłowie: „nie jedź tam, gdzie kiedyś było ci dobrze".<br />
Autor, który szuka powtórzenia, nie powinien znowu jechać<br />
do Berlina 13 . Za to powtórna lektura książki lub ponowne obejrzenie<br />
obrazu podnosi i w pewien sposób przewyższa pierwsze wrażenie,<br />
gdyż dzięki temu można się lepiej zagłębić w przedmiot i żarliwiej<br />
go sobie przyswoić. Nie w powtórzeniu zatem znajdziemy to, co<br />
przyjemne, ale w tym, co <strong>powtórzenie</strong> ze sobą niesie - lub w co człowiek<br />
zamienia <strong>powtórzenie</strong>. To samo dotyczy oglądu przyrody,<br />
przede wszystkim roku naturalnego i astronomicznego. Przyroda<br />
zawsze mówi uniwersalnym głosem powtórzenia, szczególnie<br />
w swych okresowych cyklach pozwala je zauważyć. Powtórzenie<br />
brzmi jak głos zegarowego wahadła, które co sekunda donosi<br />
o zmianie, nie będącej przecież niczym innym, jak potwierdzonym<br />
przez siebie <strong>powtórzenie</strong>m. Co nam daje przyroda? Nic poza <strong>powtórzenie</strong>m.<br />
Od nas zależy, czy nadamy mu postać nowej idei. Przyroda<br />
jest bowiem jedynie podłożem dla kamieni szlachetnych naszej dzia-<br />
13 Tak właśnie uczynił bohater Powtórzenia, raz jeszcze udając się do Berlina,<br />
by zbadać, czy „<strong>powtórzenie</strong> jest możliwe i co ono znaczy" (por.<br />
S. Kierkegaard, Poiotórzenie, s. 41 i nn.).<br />
160
łalności. Według pięknego porównania Calderona, temu, kto się raduje,<br />
przyroda daje podwójną radość, temu zaś, kto się smuci, niesie<br />
podwójny smutek. Przecież pszczoła wysysa nektar także z kwiatu,<br />
w którym pająk znajduje truciznę. Sympatia wobec przyrody, która<br />
pozwala zamienić jej <strong>powtórzenie</strong> w nowość i odmienność - oto<br />
klucz do prawdziwej mądrości życia. Jest to podstawa wszelkich porad,<br />
jak cieszyć się życiem i jak pomimo dojrzałego wieku zachować<br />
młodość.<br />
Nikt tego lepiej nie wiedział niż Goethe. Nie tylko jego życie<br />
zostało ułożone zgodnie z tą zasadą. Gdy jego epoka przyniosła fenomen<br />
choroby moralnej, Goethe ujrzał w nim brak duchowego<br />
słuchu na regularny odgłos wahadła przyrody. W Werterze interesująco<br />
mówi o przyczynie tego stanu rzeczy. Powszechny upadek ducha,<br />
apatyczne niezadowolenie z życia, jakie dotąd można było znaleźć<br />
jedynie w angielskim spleenie, a w nowszych czasach w arogancji<br />
Francuzów, dotknęło wówczas wielu, szczególnie młodych - i to<br />
w samym centrum niemieckiej jowialności. Nawet Goethe nie<br />
ustrzegł się tej choroby. Kiedy pewien młodzieniec (jeden z tych<br />
najbardziej zagrożonych zarazkiem) popełnił samobójstwo wskutek<br />
nieszczęśliwej miłości, poeta uznał to za naturalny rezultat choroby.<br />
Bo ten, kto <strong>powtórzenie</strong> idei samoodradzającego się i zobowiązującego<br />
daru życia uzna za trud tylko i nic więcej, chętnie będzie szukał<br />
sposobów, by życie odrzucić. Goethe napisał Wertera poruszony<br />
nastrojem żalu i jasną wiedzą o jego przyczynach i skutkach. Dzięki<br />
temu rozpoznał kryzys w świecie pojęć (kryzys, który inni już zdążyli<br />
poznać na własnej skórze) - i został z niego wyleczony. Powrócił do<br />
poprzedniej równowagi, do dawnego poglądu na przyrodę i do<br />
dawnej radości życia. Szczegółowo to opisuje w sławnej autobiografii,<br />
między innymi w takich klasycznych frazach:<br />
„Rozczarowanie do życia ma przyczyny fizyczne i obyczajowe.<br />
Te pierwsze pozostawmy lekarzom, te ostatnie - moralistom.<br />
Wskażmy jedynie główne miejsce, gdzie jest najlepiej widoczny<br />
przejaw tej tak dobrze przebadanej materii. Wszelka radość życia zależy<br />
od regularnego powtarzania się rzeczy przychodzących z zewnątrz.<br />
Zmiany dnia i nocy, pór roku, kwitnienie i owocowanie, i ty-<br />
161
le innych, w każdym okresie nowych objawów, którymi możemy<br />
i powinniśmy się cieszyć, oto właściwe sprężyny ziemskiego bytowania.<br />
Im bardziej jesteśmy otwarci na te radości, tym bardziej jesteśmy<br />
szczęśliwi. Jeśli jednak różnorodność zjawisk przewija się przed<br />
naszymi oczami bez naszego udziału, jeśli jesteśmy obojętni na te<br />
dary niebios, wtedy spada na nas największa bieda, najcięższa choroba:<br />
życie staje się dla nas odrażającym ciężarem. Opowiadają o pewnym<br />
Angliku, że powiesił się, by uniknąć codziennego wkładania<br />
i zdejmowania ubrania. Znam dzielnego ogrodnika, zawiadującego<br />
wielkim parkiem miejskim, który wykrzyknął kiedyś w złości: «Czyż<br />
zawsze, od rana do wieczora, mam tylko patrzeć na te przeciągające<br />
deszczowe chmury!» O jednym z naszych najbardziej zasłużonych<br />
mężów opowiadają, że z przykrością obserwował wiosenną zieleń,<br />
życząc sobie, by choć raz dla odmiany przybrała barwę czerwoną. To<br />
właśnie są objawy przesytu życiowego, który nierzadko kończy się<br />
samobójstwem, a zdarza się częściej, niż przypuszczamy, u ludzi oddających<br />
się rozmyślaniom i zagłębionych w sobie. Nic jednak gwałtowniej<br />
nie wywołuje tego przesytu niż powtórne przeżycie miłości.<br />
Pierwsza miłość jest, jak słusznie mówią, jedyną: w drugiej bowiem<br />
i za jej sprawą ginie najgłębszy sens miłości. Znika pojęcie<br />
wieczności i nieskończoności, które w istocie unosi i wypełnia miłość.<br />
Ona sama staje się równie znikomajak wszystkie powtarzające<br />
się zjawiska.<br />
[...] Każdy młodzieniec przekonuje się szybko, jeśli nie wprost<br />
na sobie, to dzięki obserwacji innych, że epoki moralne zmieniają<br />
się tak samo jak pory roku. Wszystko podlega zmianom: przychylność<br />
wielkich, łaska możnych, pomoc protektorów, pochlebstwa<br />
tłumu, miłość ludzka, wszystkie te czynniki wirują dokoła nas i nie<br />
dają się schwycić, tak jak nie można pochwycić Słońca, Księżyca czy<br />
gwiazd; a jednak nie są to tylko zwykłe zjawiska przyrody. Utraciliśmyje<br />
na skutek własnej lub cudzej winy, przez przypadek czy zrządzenie<br />
losu, przy tym są one zmienne i nigdy nie możemy ich być<br />
pewni.<br />
Wrażliwy młodzieniec jeszcze bardziej obawia się nieuchronnego<br />
powtórzenia ludzkich błędów, gdyż poniewczasie pojmujemy,<br />
162
że kształcąc cnoty, kultywujemy błędy. Pierwsze związane są wspólnym<br />
korzeniem z ostatnimi, a ukryte sploty są równie mocne i liczne<br />
jak te, które roślina pokazuje nad ziemią, w świetle jasnego dnia.<br />
Podczas gdy cnoty uprawia się zwykle z własnej woli i z pełną świadomością,<br />
błędy czynimy nieświadomie i dlatego nas zaskakują.<br />
Przeto pierwsze rzadko przysparzają nam radości, drugie natomiast<br />
stają się dla nas męczarnią i udręką. Oto najtrudniejsze miejsce samopoznania,<br />
które je niemalże udaremnia. Dodajmy do tego kipiącą<br />
w żyłach młodzieńczą krew, wyobraźnię dającą się w niektórych<br />
okolicznościach łatwo obezwładnić, chwiejną równowagę dnia powszedniego,<br />
a nie zdziwi nas niecierpliwa chęć uwolnienia się z takiej<br />
opresji."* 14<br />
Następnie Goethe pyta: co wywoływało w owym czasie nasycony<br />
hipochondrią nastrój? Przyczyną było czytanie przez Niemców<br />
melancholijnej angielskiej literatury. Goethe wymienia przede<br />
wszystkim Younga (autora Nocnych rozmyślań o życiu), Graya, Miltona<br />
i Osjana. Ten ostatni gra niepoślednią rolę w Werterze.<br />
Przytoczone złote myśli zawierają całą dialektykę powtórzenia.<br />
Często słyszymy skargi, że <strong>powtórzenie</strong> jest nudne, gdyż nieprzerwanie<br />
przynosi nam to samo... Równie często można usłyszeć, że<br />
<strong>powtórzenie</strong> jest czymś płynnym i zanikającym, jest zatem idealnym<br />
sposobem osiągnięcia rzeczy nowych i odrzucenia starych. A przecież<br />
owo przeciwieństwo leży w naturze powtórzenia. Znika to, co<br />
ono przynosi, gdyż inaczej nie mogłoby zostać powtórzone. Jednocześnie<br />
musi być niezniszczalne, gdyż w przeciwnym razie nowość,<br />
którą przynosi, nie mogłaby przypominać tego, co już dawno zostało<br />
dane.<br />
Ten, kto ma skłonność do obserwowania rzeczy w świetle<br />
hipochondrii, może, za sprawą natury, zarówno cierpieć (skoro<br />
14* Aus meinem Leben, Wahrheit und Dichtung, 3-ter Theil, 13-tes Buch [przypi<br />
Heiberga]. J. W. Goethe, Z mojego życia. Zmyślenie i prawda, tł. A. Guttry,<br />
Warszawa 1957, tom II, s. 154-156 (tłumaczenie nieco zmienione; szkoda<br />
bowiem, że tłumacz, naśladując osiemnasto- i dziewiętnastowieczną<br />
polszczyznę, nadał myślom Goethego patynę, a odebrał energię i aktualność).<br />
163
wszystko się zmienia), jak i gniewać się, że wszystko pozostaje bez<br />
zmian. W ten sposób pozwoli, by zmiana i stałość oddzieliły się od<br />
siebie we wnioskowaniu, by zaistniałyjakojednostki niezależne, nie<br />
posiadające na siebie wpływu. Istotnie, wówczas zasadnie cierpimy<br />
z pierwszego powodu i gniewamy się z drugiego. Troska o zdrowy<br />
stan moralny raczej każe nam zbliżyć do siebie przeciwne strony tego<br />
samego pojęcia. Otrzymamy wówczas wystarczający powód, by<br />
cieszyć się oboma. Bo gdy się dowiemy, że powróci to, co zniknęło,<br />
wówczas łatwiej zniesiemy samo zniknięcie. Gdy nauczymy się, że<br />
to, co niezmienne, przechodzi przez cykl przemian, zamiast pozostawać<br />
w stanie wiecznego spokoju, nie poczujemy nudy spowodowanej<br />
jednostajnością. Ale najważniejsze jest (co już zostało powiedziane),<br />
by obiektywne powtarzanie się natury spotkało się z subiektywnym<br />
rozumieniem. To ono przekształca <strong>powtórzenie</strong> w coś<br />
nowego. To, co natura nam dajejest talizmanem znanym ze starych<br />
baśni i posiadającym cudowne właściwości. Talizman nie zależy od<br />
moralności i dlatego może stać się błogosławieństwem wjednej dłoni,<br />
a przekleństwem w innej. Jednostkowy los opłakuje zazwyczaj<br />
skutki powtórzenia: oto gwiazdy powracają do punktu wyjścia,<br />
a człowiek znajduje się już w innej pozycji i w innym nastroju.<br />
Wszystko staje się czymś nowym.<br />
Opisany przez Goethego mężczyzna, który życzył sobie, by<br />
wiosna choć raz przybrała czerwoną barwę, zapewne przez długi<br />
czas znajdował się w przykrym nastroju, którego monotonię przypisał<br />
porom roku. Gdyby ten człowiek wziął ślub wiosną, a pochował<br />
swoją żonę następnej wiosny, jego oko użyczyłoby wówczas obu<br />
wiosnom odmiennych barw. Nie potrzebowałby prosić natury, by<br />
uczyniła to zamiast niego.<br />
Wszystkim wiadomo, że ludzie, których natura jest silnie zaznaczona<br />
spleenem, zostają wyleczeni w chwili wielkiego nieszczęścia.<br />
Ono uczy ich widzieć nic dotąd nie znaczące przedmioty w zupełnie<br />
nowym świetle. Wtedy ustępuje monotonny nastrój, który<br />
rządził ich światem. Lecz porzućmy teraz rozważania o nagłej zmianie,<br />
jaką jest zamiana szczęścia w tragedię. Przecież każdy człowiek<br />
doświadczył na własnej skórze, że nie ma takiej pory roku, nie ma<br />
164
nawet takiej godziny, która niosłaby ze sobą dokładnie ten sam nastrój,<br />
taki jaki odczuwał wtedy, gdy gwiazdy rozpoczynały swój obrót.<br />
Im bardziej się przekonujemy, że różnice nastroju nie zawsze<br />
mająjakiś ważny powód, wprost przeciwnie, często są przypadkowe,<br />
a w każdym razie niezależne od naszej woli - tym częściej pocieszy<br />
nas i doda nam sił stwierdzenie, że powtarzająca swe dary natura nie<br />
podlega takim humorom i że przyroda, choćby została przez nas odtrącona,<br />
wnet powróci i znowu ofiaruje swe dary, które przedtem<br />
dawały nam radość i pocieszenie i które wciąż potrafią to uczynić.<br />
Natura bowiem jest zawsze taka sama - niezależnie od tego, czy człowiek<br />
pragnie być sobą, czy też kimś innym.<br />
Tym, co powinno nas pouczyć, że coroczne powtórzenia należy<br />
oglądać w świetle przemian, jest nawet nie tyle zmiana naszych<br />
nastrojów, wywołana przez zewnętrzne okoliczności (nad którymi,<br />
w miarę możności, powinniśmy panować), lecz arogancja, z jaką nasza<br />
świadoma, wolna wola czyni z obrotów natury wielokształtne kamienie<br />
milowe, wyznaczające drogę naszego rozwoju. Tutaj rządzi<br />
powiedzenie: nulla dies sine linea [łac. ani jednego dnia bez linijki],<br />
ani jednego dnia bez zapisania czegoś, bez dowiedzenia się czegoś<br />
nowego o sztuce, nauce, życiu towarzyskim lub wewnętrznych przeżyciach,<br />
choćby nawet niewiele to znaczyło. Od skromnych odcinków<br />
czasu nie można żądać zbyt wiele. Gdyjednak nie dowiadujemy<br />
się niczego nowego w dłuższych okresach, jeżeli na przykład sądzimy,<br />
że pozostaliśmy w tym samym miejscu rozwoju, w którym znajdowaliśmy<br />
się w zeszłym roku o tej samej porze - wówczas mamy<br />
powody, by się nudzić i sprzeciwić powtórzeniu. A przecież nie chodzi<br />
tu o <strong>powtórzenie</strong> natury, ale tylko o to, że nie poszliśmy dalej<br />
w duchowym rozwoju. W takim razie niechaj rok stanie się zegarem,<br />
którego wskazówki uczynią nam wyrzuty, dokładnie odliczając<br />
stracony czas.<br />
Przywykliśmy uważać kalendarzowe wskazówki za coś w istocie<br />
rzeczy nieważnego. Ich wartość ma się zmieścić w tym, że są potrzebne<br />
do przeprowadzenia działań w życiu zewnętrznym, empirycznym.<br />
Jeżelijednak udało się nam udowodnić, że empatyczne przeży-<br />
165
wanie zachodzących w przyrodzie okresowych przemian i powtórzeń<br />
ma wielkie znaczenie dla wewnętrznego i refleksyjnego wyobrażenia<br />
o praktycznym życiu, to przyznajmy, że nie wystarczy zasięgnąć<br />
porady u przyrody, by dowiedzieć się, kiedy napisać list,<br />
spłacić długi itd. Dla własnego dobra człowiek powinien obdarzyć te<br />
przemiany głęboką uwagą, szczególnie gdy pragnie za pomocą<br />
swych oczu i myśli śledzić ruchy ciał niebieskich i ich zmienne pozycje<br />
wobec Ziemi.<br />
Nie znaczy to jednak, że jesteśmy już w stanie studiować astronomię.<br />
Nie można tego wymagać od każdego. Można natomiast doradzić,<br />
by każdy, kto nie potrafi odsłonić sekretów natury, spróbował<br />
zobaczyć to, co natura dobrowolnie nam daje, zanim dzięki rzetelnym,<br />
naukowym badaniom skłonimy ją, by odkryła to, co przed<br />
nami skrywa. Z punktu widzenia etyki i estetyki rzeczą ważniejszą<br />
jest otworzyć oczy i umysł na to, co jest faktem i przejawem natury,<br />
niż stać się widzem wtajemniczonym w misteria natury rozgrywające<br />
się w zamkniętej pracowni. Ale nie wystarczy zadowolić się<br />
abstrakcyjnym wrażeniem, płynącym z uznania piękna natury, by<br />
otworzyć oczy i umysł. Nie wystarczy poetycka frazeologia, by opowiedzieć<br />
o zielonym lesie, niebieskim niebie, srebrnym księżycu<br />
i błyszczących gwiazdach. Te frazesy są bowiem tak znane, że nawet<br />
ślepcy mogą je powtórzyć. Należy umieć dostrzec różnice wśród<br />
mgły rzeczywistości i docenić wagę szczegółów.<br />
Jeżeli zauważa się drzewa w lesie i widzi ich odmienność, nadającą<br />
lasowi niezwykły, estetyczny charakter, wówczas współuczestnictwo<br />
obserwatora obdarzy sympatią także rozgwieżdżone niebo.<br />
Nie wsadzi on gwiazd do jednego worka, lecz oddzieli je od siebie.<br />
Zwróci uwagę na indywidualne różnice wyglądu i ruchu gwiazd,<br />
z powodu których zajmują odmienne pozycje wobec swego ziemskiego<br />
świadka. Romantyczne widzenie natury zatrzymało się na<br />
mglistym wrażeniu spowodowanym światłemjakiejś jasnej gwiazdy.<br />
Głębsze rozumowanie romantyczne powinno wziąć pod uwagę indywidualne<br />
różnice. Wrażenie bowiem otrzymane od „jakiejś gwiazdy"<br />
różni się od obserwacji konkretnej gwiazdy, która na skutek swe-<br />
166
go położenia wobec Ziemi i z powodu nazwy przywołującej prastare<br />
mity i historyczne opowieści nawiązuje do uznanych idei, czyli indywidualizuje<br />
mgliste wrażenia.<br />
Nie zaszkodziłoby powrócić do praktykowanej przez dawnych<br />
Greków zdrowej filozofii życia. Kiedy Homer powiada, że Odyseusz<br />
kierował okrętem według gwiazd, nie wymienia ich jedynie in abstracto,<br />
lecz wyraźnie stwierdza, że Odyseusz miał oczy przyklejone<br />
do Plejad, do Bootesa [Wolarza] i Niedźwiedzicy 15 , która „nigdy się<br />
nie kąpała w wodach Okeanosa" 16 (co oznacza, że Niedźwiedzica<br />
nawet w Grecji nie zachodzi). Kalipso 17 doradziła Odyseuszowi, by<br />
bacznie wypatrywał Niedźwiedzicy, jej znak zawsze powinien mieć<br />
z lewej strony.* 18 Dana przez Kalipso rada, a także jej późniejsza<br />
uwaga dotycząca Niedźwiedzicy, która nieprzerwanie śledzi Oriona<br />
(być może dlatego, że Orionjest myśliwym), to dowód niemałej wiedzy<br />
o pozycjach gwiazdozbiorów wobec siebie i wobec Ziemi. Można<br />
z tego wyciągnąć także inną naukę, mianowicie tę, że należąca do<br />
Kalipso wyspa leżała na zachód od Itaki. Gdyby było inaczej, Odyseusz<br />
nie mógłby mieć Wielkiej Niedźwiedzicy z lewej, północnej<br />
strony. Natomiast z porządku, w jaki układa gwiazdy nowa poezja,<br />
nie można niczego wnioskować o ich położeniu. Można by powiedzieć,<br />
co zresztą nie jest całkowicie prawdziwe, że nie o to poezji<br />
15 Wolarz albo Bootes, czasami nazywany Arctophylax, Niedźwiednik, od<br />
arctos (gr.) - niedźwiedź. Arktur to gwiazda w gwiazdozbiorze Wolarza,<br />
na niebie północnym, nieopodal gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.<br />
W mitologii greckiej istnieje podanie o nimfie Kallisto, pożądanej<br />
przez Zeusa i z tego powodu znienawidzonej przez Herę, która zamieniła<br />
ją w niedźwiedzicę. Zeus umieścił Kallisto na niebie jako Ursa<br />
Maior. Jej syn, Arkas (lub Ikaros), podąża za matką jako „niedźwiednik".<br />
16 Okeanos, syn Uranosa i Gai. W mitologii greckiej jest bogiem żywiołu<br />
wodnego i ojcem Okeanid.<br />
17 Kalipso to nimfa wodna, która o siedem lat opóźniła podróż Odyseusza.<br />
Zakochana, zatrzymała go na wyspie Ogygia, prawdopodobnie będącej<br />
półwyspem Ceuta, położonym na wprost Gibraltaru, na afrykańskim<br />
brzegu Cieśniny Gibraltarskiej.<br />
18* Odyseja, V, 270 i następne [przypis Heiberga].<br />
167
chodzi. Nie można jednak zaprzeczyć, że i poezji chodzi o to, by intuicja<br />
pozostała żywa.<br />
Kiedy Homer opisuje nową broń, przygotowaną przez Hefajstosa<br />
dla Achillesa 19 , nie zadowala się stwierdzeniem, że także ziemia,<br />
morze, niebo, słońce, księżyc i gwiazdy zostały stworzone. Homer<br />
wymienia Plejady, Hiady 20 , Oriona i Niedźwiedzicę, o której<br />
ponownie mówi (i w tych samych słowach), że nieprzerwanie śledzi<br />
Oriona i nigdy nie kąpała się w wodach Okeanosa* 21 . U Anakreona<br />
można znaleźć sławny wiersz o Erosie, który przybrał postać chłopca.<br />
Zmoczony deszczem i zmożony chłodem, puka do drzwi poety.<br />
Zostaje wpuszczony, ogrzany, wytarty i nakarmiony. Czym odpłaca<br />
gościnnemu gospodarzowi? Strzałą w serce. Wiersz zaczyna się od<br />
krótkiego opisu tej nocnej chwili. Współczesny poeta powiedziałby<br />
zapewne w tym miejscu, że rzecz działa się w nocy lub o północy.<br />
O gwiazdach w najlepszym razie napisałby, że są za mgłą, gdyż akurat<br />
padało. Choćby potrafił je opisać, ujrzane w przejrzystym powietrzu,<br />
z pewnością nie rzekłby nic ponad to, że - świeciły na niebie.<br />
Natomiast Anakreon pisze tak: „To było o północy, gdy Niedźwiedzica<br />
została zawrócona Bootesową dłonią"* 22 . Przedstawiano<br />
bowiem Bootesa pędzącego przed sobą Niedźwiedzicę (skoro Bootes<br />
narodził się tuż po niej według gwiezdnego kalendarza), Niedźwiedzica<br />
zaś, lub Wóz, jakjąjuż Homer określa, zmienia co godzinę<br />
pozycję na horyzoncie. Zwróćmy szczególnie uwagę na dyszel Wo-<br />
19 Achilles wyruszył pod Troję razem z innymi herosami greckimi, Nestorem<br />
i Odyseuszem. Opuścił Greków, gdy Agamemnon odebrał mu ukochaną<br />
brankę Bryzejdę. Powrócił, by pomścić śmierć swego przyjaciela<br />
Patroklesa. W cudownej zbroi, ukutej przez Hefajstosa, boga ognia i kowali,<br />
stanął naprzeciw trojańskiego Hektora.<br />
20 Hiady albo Płaczki, w mitologii greckiej nimfy, siostry Plejad. Umarły<br />
z rozpaczy po śmierci brata Hiasa i zostały przeniesione między gwiazdy<br />
w gwiazdozbiorze Byka.<br />
21* Iliada, XVIII, 486 i nast. [przypis Heiberga].<br />
22* Anakreon. Carm. 3 [przypis Heiberga]. Anakreon zTeos (ur. 570 p.n.e.),<br />
poeta grecki, autor pieśni biesiadnych i miłosnych.<br />
168
zu, raz skierowany w górę, raz w dół, niekiedy przesunięty w prawo,<br />
by zaraz potem znaleźć się po lewej stronie. Można by go wziąć na<br />
wskazówki zegara, odmierzające godziny. Natomiast pory roku<br />
potrafimy, jak wiadomo, przewidzieć, nie posługując się tą miarą.<br />
Choć na opisywanym przez Anakreona niebie nie można było<br />
ujrzeć gwiazd, opowiada on, że Niedźwiedzica „już" się odwróciła,<br />
mianowicie opuściła pozycję, jaką zajmowała na początku nocy.<br />
Podobnie za pomocą niezbyt ściśle podanej godziny można ustalić<br />
porę nocy, choćby nocny mrok uniemożliwiał rzut oka na własny<br />
zegarek.<br />
Omawiany wiersz został pięknie przetłumaczony na włoski.<br />
Jego pierwsza zwrotka mówi właśnie o nocy. Brzmi tak:<br />
Fra l 'orror notturno oscuro,<br />
Quando Uorsa intorno intorno<br />
Alla man de l pigro Artur o<br />
Tarda vedesi girar,<br />
E sopiti in dolce obblio<br />
Stanno i miseri mortali,<br />
Le gid languide da mali<br />
Stanche membra a ristorar.<br />
[Ciemności przerażają w nocy.<br />
Niedźwiedzica, posłuszna dłoni,<br />
Swoje ciało powoli toczy,<br />
Uchodząc przed gnuśnym Arkturem.<br />
O, wy biedni śmiertelni,<br />
Słodkim snem odurzeni,<br />
Wzmacniacie członki, zmęczeni<br />
zwyczajnym, ludzkim bólem.]<br />
Zamiast nazwy „Bootes" przywołuje się tutaj Arktura, największą<br />
gwiazdę w zbiorze Wolarza. Arktur może bez wątpienia reprezentować<br />
cały gwiazdozbiór, którego grecka nazwa oznacza „niedźwiednika".<br />
Arktura nazywa się dalej pigro, gnuśnym, bo Bootes, będąc<br />
gwiazdozbiorem nieba północnego, porusza się powoli, a podobnie<br />
czyni Niedźwiedzica. Właśnie te malownicze szczegóły<br />
zostały odrzucone przez współczesną poezję. Ponadto dla Greków<br />
169
świetlisty wschód Plejad (gdy pokazują się po raz pierwszy na<br />
wschodnim niebie, tuż przed wschodem słońca) oznaczał początek<br />
wiosny. Już Hedozjusz o tym mówi. Był to znak dla rolnika, że powinien<br />
orać i siać. Podobnie jest z Syriuszem. Gdy po raz pierwszy pojawił<br />
się przed słońcem, oznaczał dla Egipcjan początek użyźniających<br />
wylewów Nilu.<br />
Choć miało to jedynie znaczenie lokalne, dla Egipcjan, to przecież<br />
świetlisty wschód Syriusza uzyskał trwałe znaczenie dla kalendarza<br />
używanego na całym świecie. To on wyznacza okres „psich<br />
dni" 23 i nadaje im imię. Można powiedzieć, że nasi przodkowie szukali<br />
kalendarza na pokrytym gwiezdnym pismem niebie. Byli także<br />
o wiele bardziej od nas otwarci na naturę. My zawieszamy kalendarz<br />
na ścianie i rzucamy nań wzrokiem przy okazji prozaicznych życiowych<br />
czynności. Chociaż za pomocą alfabetu możemy sporządzić<br />
precyzyjny opis zmiennych pór roku, nie należy zapominać, że litera<br />
kalendarza jest jedynie suchą i niedoskonałą kopią żywego pisma,<br />
którym posługuje się natura. Należy więc porównać martwą literę<br />
z żywą i zbliżyć je do siebie. Dopiero wówczas ta pierwsza ożyje, ajej<br />
waga wzrośnie. Jeszcze u Rzymian można znaleźć zainteresowanie<br />
żywym kalendarzem, nawet wówczas, gdy kalendarz miejski stał się<br />
bardziej precyzyjny. Mówi o tym Owidiuszowy poemat Fasti. Jego<br />
tytuł oznacza: roczniki rzymskie 24 . Ten poemat jest, rzec można,<br />
rzymskim kalendarzem, rozpisanym na wiersze i upiększonym poetyckimi<br />
ornamentami. Opisuje zarówno miejskie święta i ich historyczne<br />
lub mitologiczne pochodzenie, jak i prawa astronomii - o ile<br />
mogą stać się przedmiotem poetyckiej obróbki - i czyni to, dbając<br />
o szczegóły, których nie znajdziemy we współczesnych almana-<br />
23 „Psie dni" to okres między 22 lipca a 23 sierpnia, gdy Słońce znajduje się<br />
w pobliżu Syriusza (Canicula), najjaśniejszej gwiazdy nieba południowego,<br />
z gwiazdozbioru Wielkiego Psa (Canis Maior). W mitologii greckiej<br />
Syriusz to pies Oriona, wraz z nim przeniesiony między gwiazdy.<br />
24 Owidiusz (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e.-18 n.e.), wybitny liryk rzymski,<br />
autor m.in. Kalendarza (Fasti), zawierającego opis świąt i rocznic<br />
rzymskich.<br />
170
chach. Co znaczy, że wówczas było jeszcze żywe odczuwanie fenomenów<br />
natury. Mówi się tu o kosmicznych, stałych i świetlistych<br />
wschodach i zachodach najważniejszych gwiazd, wjakiej porze roku<br />
wschodzą i zachodzą, i czy czynią to w związku ze wschodem słońca,<br />
czyjego zachodem. Czy nieco wyprzedzają jego pojawienie się, czy<br />
też przepuszczają przodem zachodzące słońce.<br />
Wschody i zachody zawsze grały wielką rolę w astronomii.<br />
Dawniej nie można było precyzyjnie oznaczyć, a zatem i pojąć wagi<br />
kulminacji 25 , która ma nieskończenie większe znaczenie od wschodów<br />
i zachodów i która zależy, by tak rzec, od każdego uczynionego<br />
na Ziemi kroku. Dlatego Owidiusz, spełniając żądania astronomów<br />
swych czasów, wymienia wschody i zachody najważniejszych<br />
gwiazd. Nie podaje sucho godziny, ale omawia jakościowy związek<br />
gwiazd ze wschodami i zachodami słońca. Jednocześnie nie boi się<br />
opiewać mitów, które mówią o powstaniu gwiazd. Ten dziwny poemat<br />
składa się w dwunastu ksiąg, a każda z nich omawia jeden miesiąc.<br />
Ostatnich sześć ksiąg nie zachowało się, mamy zatem dostępjedynie<br />
do połowy dzieła.<br />
Oto fakt, którego nie można podważyć: obecne pokolenie nie<br />
czuje się szczęśliwe. Niech już będzie, że jego cierpienia zostały spowodowane<br />
bólami porodowymi, na które nie ma lepszego lekarstwa<br />
niż sam poród. Porodu przecież nie można przyspieszyć. On<br />
także ma swój czas. W naszym interesie leży pozostanie cierpliwym<br />
w owym czasie, aby doczekać się początku nowej epoki. W ten sposób<br />
oddamy z nawiązką niezadowolenie, z którym nasze pokolenie<br />
idzie przez życie. Ma ono oczy zamknięte na wszystko, co piękne<br />
i przyjemne, i co życie ofiaruje nam niezależnie od okoliczności. To<br />
dlatego owo pokolenie tak bardzo zwraca się w stronę niewyraźnych<br />
celów, których nigdy nie może osiągnąć - a na pewno nie w taki<br />
sposób, w jaki tego pragnie. Często sięga ono po pustą rozrywkę<br />
dla zabicia czasu.<br />
25 W astronomii „kulminacja" oznacza osiągnięcie najwyższego punktu na<br />
horyzoncie obserwatora.<br />
171
Jest faktem, że religia utraciła dar uspokajania namiętności.<br />
Podobnie stało się z poezją i sztukami pięknymi, niezależnie od tego,<br />
jak bardzo są chwalone przez „ducha czasu". Mimo że są onejedynym<br />
świętem pośród codziennego, prywatnego i politycznego<br />
pośpiechu, w żaden sposób nie potrafią odpędzić demona powszedniego<br />
niezadowolenia ani obdarować czytelników treścią, która potrafi<br />
odbudować stabilną moralność pod skorupą naszej zewnętrzności.<br />
W takich okolicznościach należy zalecić wewnętrzne współżycie<br />
z naturą jako środek uspokajający, uśmierzający i stabilizujący.<br />
Mam nadzieję, że nikt nie powie mi, iż współżycie z naturąjest<br />
możliwe jedynie dla kogoś, kto żyje na wsi, i że mieszkańcy dużych<br />
miast są z tego wyłączeni. Jest bowiem oczywiste, że naturę spotykamy<br />
i w mieście, i na wsi i że nie istnieje takie miejsce, gdzie człowiek<br />
mógłby się od niej całkowicie uwolnić. To bardzo ograniczony<br />
punkt widzenia - utożsamiać naturę jedynie z zielonym lasem.<br />
Wówczas kopenhażanie mogliby jeszcze bardziej ograniczyć owo<br />
pojęcie i stwierdzić, że natura znajduje się tylko w Charlottenlund<br />
i w Dyrehaven 2b . Ale naturąjest wszędzie i wszędzie znajdziemy jej<br />
pobudzającą siłę i piękno. W powietrzu, którym nieprzerwanie oddychamy,<br />
wśród świateł oraz na niebie, którego nie umie zamknąć<br />
najwęższa ulica, a którym potrafimy się cieszyć nawet w najgęściej<br />
zabudowanych miastach. Fenomeny nieba są dla każdego. Od nich<br />
zależy nasze współżycie z naturą, dzięki nim natura ujawnia swe życie<br />
- wielkie, kosmiczne, ogólne i kierowane bezwarunkowym, wolnym<br />
od wszelkich przypadkowości prawem. Dzięki ich obserwacji<br />
budzi się w nas przeczucie tego, co wieczne i niezmienne.<br />
To stwierdzenie ma wagę najwyższą. W ciągu niespokojnego<br />
ziemskiego bytowania dążymy do uspokojenia umysłu i do nadania<br />
mu równowagi wśród pędzącego strumienia czasu. Wiadomo, że<br />
można wyleczyć szaleńców i obłąkanych, zmuszając ich do prze-<br />
26 W połowie XIX wieku były to zalesione okolice na północ od Kopenhagi,<br />
ulubione miejsce wycieczek mieszkańców stolicy, wśród nich Heiberga<br />
i Kierkegaarda, zdążających na „łono natury". Obecnie te strony zostały<br />
włączone w obręb stolicy.<br />
172
strzegania surowego porządku wśród codziennych, powtarzających<br />
się czynności. Więcej: ci z nich, którzy opanowali instrumenty, potrafią<br />
z dobrym skutkiem zagrać kwartety i symfonie. Rygorystyczne<br />
podporządkowanie się taktom skłania umysł do uznania nadrzędnych<br />
reguł, od których tylko obłąkany chce uciec. Jedynie dobrowolne<br />
podporządkowanie się regułom może stworzyć rytm życia<br />
- czyli jego piękno i wypływającą zeń radość.<br />
Fenomeny niebieskie posiadają swój rytm. Nieprzypadkowo<br />
pitagorejczycy mówili o muzyce i harmonii sfer niebieskich. Niech<br />
nikt nie wyciąga z mych słów wniosku, że uważam nasz czas za szalony.<br />
Sądzęjedynie, żejest pełen melancholii, pomimo swej rzeczywistej<br />
i pozornej lekkomyślności. Sądzę, że większość ludzi jest niezadowolona,<br />
i to nie tylko z tego, co dzieje się w polityce, ale także<br />
z własnego położenia. Dążą do zmiany, zgodnie z myślą, że każda<br />
zmiana wyjdzie im na dobre. Pragną zwiększyć środki utrzymania,<br />
chcą więcej rozrywki. Lecz ci, co wreszcie osiągnęli cel, są równie<br />
niezadowoleni jak czekający na spełnienie swych nadziei. Ich melancholia<br />
graniczy ze słabością umysłu. Sądzę, że leki zapobiegawcze<br />
i leki uzdrawiające znaleźć można w tej samej kąpieli, w której świat<br />
antyczny znalazł godną podziwu równowagę i spokój ducha.<br />
Planety są niebieskim zegarem, na którym my, ziemianie, musimy<br />
odczytać czas. Na Ziemi nie znamy sposobu, aby go inaczej<br />
określić. Czas jest nam przepisany przez świat istniejący poza nami,<br />
o którego właściwościach nic prawie nie wiemy, ale którego prawa<br />
musimy uznać bezwarunkowo - dla naszego własnego dobra. Niebiańskie<br />
przeznaczenie jest prawdziwym sednem astrologii. Nie<br />
musimy zwiększać jej znaczenia, przypisując gwiazdom bajeczny<br />
wpływ na los i temperament człowieka. Ich rzeczywisty wpływ jest<br />
wystarczająco silny, skoro wyznaczają nasz czas. Bez nich stalibyśmy<br />
się bezbronni. Czas jest empiryczną formą ducha i duszy - podobnie<br />
jak przestrzeń jest formą materii i ciała. Czas jest świecką formą,<br />
zawierającą subiektywność. Nasze najgłębsze ja, nasz nieskrępowany<br />
rozwój jest zatem - żyjemy przecież w świecie - uzależniony od obiektywnego<br />
prawa, któremu musimy być posłuszni, nawet gdyby sta-<br />
173
wiający te wymagania świat nie był nasz, ale obcy i nieosiągalny.<br />
Gwiazdy zatem słusznie pozostają wzorem estetycznego pojmowania<br />
natury i nie będzie zupełnie od rzeczy porównanie ich pod tym<br />
względem z wagą, jaką przypisujemy innym elementom natury.<br />
Poezja widzi w naturze odblask ludzkiego ja, które poszukuje<br />
i odnajduje swą postać w odległym świecie, tam gdzie zmysły posiadają<br />
swe odpowiedniki w ponadzmysłowych stanach i zachowaniach.<br />
Dotyczy to, oczywiście, nie tylko gwiazd, ale całej natury. Natura<br />
otrzyma idealne cechy, gdy uznamy ją za zewnętrzny refleks<br />
człowieka, widzącego w sobie absolutne centrum. Napotkamy tu<br />
jednak ważną różnicę, związaną z istnieniem przedmiotów naturalnych.<br />
Możemy ją wywieść drogą dedukcji a priori [łac. z założenia,<br />
intuicyjnie] nawet wtedy, gdybyśmy nie napotkali jej w poezji. Chodzi<br />
o różnicę między naturą ziemi i nieba. Pierwsza jest symbolem<br />
przemijania, druga - tego, co piękne i co nie przemija. Obserwując<br />
kwiaty, las, ptaki, świst wiatru, szum potoku, blask słońca i księżyca,<br />
kształty chmur i tęczy oraz inne fenomeny meteorologiczne, przekonujemy<br />
się, że te wrażenia estetyczne są przemijające, że wprost<br />
umykają przed nami. Spieszmy się, jeżeli chcemy się nimi nacieszyć.<br />
Obserwując z kolei ciała niebieskie, czujemy, że ich piękno jest<br />
wieczne, że mamy dość czasu, by się nimi cieszyć, i że nie rozczarują<br />
nas, umykając gdzieś w chwili, gdy ich szukamy. Dlatego gwiazdy nie<br />
są obiektem zainteresowania malarzy. Zadaniem sztuki jest bowiem<br />
uwieczniać to, co przemijające. Nawet Słońce i Księżyc nie stały się<br />
tematem obrazów lub też widnieją na płótnach, które nas wcale nie<br />
przyciągają. Natomiast ich zmieniające się światło jest wyzwaniem<br />
dla sztuki. O pięknie ziemskiej natury tak mówi Goethe:<br />
Warum bin ich yerganglich, o Zeus? so fragte die Schónheit.<br />
Macht' ich doch, sagte der Gott, nur das Vergdngliche schón.<br />
[Zeusie, czemu przemijam'? - zapytało Piękno.<br />
Bóg odpowiedział: Jedynie przemijanie mogę uczynićpięknym.^- 1<br />
27 Dystych ten należy do bloku tzw. Xenien, pisanych wspólnie przez<br />
Schillera i Goethego. Badacze są zgodni, iż powyższy cytat wyszedł spod<br />
174
Piękno nieba zasługuje na równie wspaniały dystych o przeciwnej<br />
treści. Romantyzm już na początku zacierał tę różnicę. Dlatego<br />
Calderon 28 mógł powtarzać, że gwiazdy są niebiańskim kwieciem,<br />
kwiaty zaś - ziemskimi gwiazdami. Tę metodę pedantycznie<br />
rozwinął w dwu słynnych sonetach zamieszczonych w El principe<br />
constante. W znakomitym niemieckim tłumaczeniu A. W. Schlegla 29<br />
dzieło to nosi tytuł DerstandhaftePrinz [KsiążęNiezłomny]. Tutaj analogia<br />
posunięta zastała bardzo daleko: gwiazdy będą przemijać jak<br />
kwiaty, gdyż gwiazdy rozkwitają najedną noc, kwiaty najeden dzień.<br />
Romantyzm nie bierze pod uwagę, że chodzi o te same gwiazdy i że<br />
wkrótce ujrzymy je ponownie, podczas gdy kwiaty zawsze będą inne.<br />
Subiektywnie zainteresowany sobą romantyzm pozwala zaniknąć<br />
różnicom obiektywnym. Gdyby zwrócił się ku pojęciu jedności,<br />
zobaczyłby wszędzie zarówno stałość, jak i zmienność. Przecież nowe<br />
kwiaty mają tę samą istotę, co dawne. Jednak romantyzm woli<br />
przeciwnika tej myśli. Kontempluje nieskończoność, zatem to, co<br />
skończone, musi stać się zmienne i wyblakłe.<br />
Inni poeci zachowują omawianą różnicę. Szczególnie jest ona<br />
widoczna w poezji antycznej, skąd przeszła do nowszej, gdzie utrzymała<br />
się z pewnymi modyfikacjami. Elementy antyczne nie zostały<br />
jednak przyswojone przez romantyzm, który z poetycką obojętnością<br />
związał ze sobą indywidualne postacie starożytności. Grecka wyobraźnia<br />
zaludniła naturę żywymi istotami, utworzonymi na podobieństwo<br />
ludzkich. Ale czy istoty zamieszkujące ziemię nie różniły<br />
się od mieszkańców nieba? Ziemię zaludniły nimfy 30 : góry, lasy,<br />
pióra Goethego, który opublikował go kilka razy, m.in. pod tytułem Klage<br />
der Schónheit. Dwuwiersz został po raz pierwszy wydrukowany w Musen-Almanach<br />
z 1797 roku. Nowe wydanie dzieł Goethego, tzw. monachijskie,<br />
przedrukowuje go aż trzy razy (patrzMunchner Ausgabe, t. IV, 1).<br />
28 Pedro Calderon de la Barca (1600-1681), dramaturg hiszpański. Heiberg<br />
tłumaczył go na duński.<br />
29 August Wilhelm Schlegel (1767-1845), niemiecki poeta, krytyk i teoretyk<br />
romantyzmu. Znanyjako tłumacz Calderona i Szekspira.<br />
30 Nimfy były córkami Zeusa. Piękne, długowieczne i śmiertelne, reprezentowały<br />
przyrodę; zamieszkiwały pola i lasy (driady), góry (oready),<br />
morza (nereidy), źródła i rzeki (najady), oraz oceany (okeanidy).<br />
175
źródła i morze były siedzibami oread, driad, najad i nereid - istot,<br />
które w całości zawdzięczały swe życie wyobraźni i które kąpały się<br />
w nieokreślonej, nieosobistej potoczności, gdyż każda driada, każda<br />
najada była dokładnie taka sama jak inne driady i najady. Nie były<br />
niczym innym niż egzemplarzami tego samego gatunku. Natomiast<br />
na niebie umieszczono Herkulesa, Perseusza i inne postacie, które<br />
choć mitologiczne, są także historyczne, i to bynajmniej nie dlatego,<br />
że kiedyś naprawdę żyły, lecz dlatego, że żyły w tradycji. W niej zostały<br />
obdarzone rzeczywistym, historycznym bytem. Zatem dla greckiej<br />
wyobraźni ziemia była obszarem fikcji, niebo - rzeczywistości.<br />
Ziemia to nieokreślona zwyczajność i substancjalność, niebo to królestwo<br />
osobowości.<br />
Wynika stąd, że ziemia stwarza piękno, które przemija, niebo<br />
zaś piękno, które wiecznie trwa. To przekonanie było równie oczywiste<br />
dla Greków, jakjest dla nas. Nie oddali oni w lekkomyślny sposób<br />
królestwa wieczności wspomnianym postaciom, a podległą<br />
zmianom ziemię - pozbawionym osobowości, substancjalnym siłom.<br />
My także rozważamy niekiedy, czy odległe planety nie są zamieszkane<br />
przez istoty posiadające osobowość, chociaż nikt już nie<br />
wierzy, że gwiazdozbiory są postaciami. Ale i Grecy w to nie wierzyli.<br />
Wiedzieli bardzo dobrze, że ani Herkules, ani Perseusz nie znajdowali<br />
się na nieboskłonie w postaci dwu kolosalnych gwiazdozbiorów.<br />
W tej fantazji zawarty był przecież sens idei, którą i my poważamy.<br />
Jak długo uważano Ziemię za centrum, niebo zaś za obracającą<br />
się wokół Ziemi kulę, nie można było inaczej wyrazić przeczucia, że<br />
planety są królestwem osobowości. Dopiero po przewrocie kopernikańskim<br />
i po uznaniu go przez cały cywilizowany świat musiała<br />
ustąpić pierwsza forma owego przeczucia, by zrobić miejsce dla innej,<br />
bardziej adekwatnej.<br />
Poezja romantyczna czerpała (a może i wciąż czerpie) z mitologii<br />
antycznej. Greckie nimfy stały się elfami, wodnikami, skrzatami,<br />
krasnalami itd. Jednakże romantycy ograniczyli się jedynie do zaludnienia<br />
ziemi tymi mitycznymi postaciami. Niebo pozostawili niezaludnione,<br />
nie licząc całkiem zwyczajnego, bynajmniej nie astronomicznego<br />
uznania go za siedlisko Boga, aniołów i świętych. Niewy-<br />
176
kluczone przecież, że wnikliwsze zbadanie romantycznych mitów<br />
wykaże, iż co najmniej od czasu do czasu znajdziemy w nich przeczucie<br />
przyszłej nauki o gwiazdach jako miejscach przeznaczonych dla<br />
ludzi. Jako przykład chciałbym przywołać opowieść o Matce Boga,<br />
Marii, umieszczoną w baśniach braci Grimm 31 . Matka Boska unosi<br />
pewną dziewczynę na Księżyc, gdzie w pałacu o wielu komnatach<br />
mieszka Trójca Święta. Baśń zakłada zatem, że Księżyc nie jest jedynie<br />
świecącą kulką, i to tak małą, że możnają wziąć do ręki, lecz przeciwnie<br />
- podobnie jak Ziemia zajmuje on ogromny obszar i może<br />
stać się zarówno siedliskiem ludzi, jak i istot wyższych.<br />
Pytanie o mieszkańców gwiazd zawsze budzi wątpliwości. Nie<br />
można go jednak zaniechać w artykule, którego zadaniem jest zwrócenie<br />
uwagi na etyczne i estetyczne znaczenie roku astronomicznego<br />
oraz pozyskanie dla naszej myśli więcej zwolenników, niż ich<br />
obecnie posiada. Gdy uznamy, że niezliczone planety mogą być<br />
mieszkaniem dla myślących, należących do naszego gatunku istot,<br />
wówczas gwiazdy z pewnością będą miały dla nas inne znaczenie niż<br />
wtedy, gdy nie potrafimy w nich ujrzeć nic poza kosztownym wybrykiem<br />
natury. Odrzucenie tego pytania nie odpowiada zatem intencjom<br />
naszego artykułu. Jednak rozstrzygnięcie problemu wymaga<br />
wielkiej rozwagi. Tani sceptycyzm, który daje się słyszeć z różnych<br />
stron, a którego ostrze skierowane jest przeciw odpowiedzi pozytywnej,<br />
stanowi przedmiot uwagi autora następnego artykułu 32 .<br />
Chcę jedynie zaznaczyć, że nawet antynomie, którymi kwituje się<br />
przypuszczenie o istnieniu życia na planetach, nie dają nam prawa<br />
do odrzucenia takiej myśli. Podobnie jak sprzeczność, którą Zenon<br />
33 znalazł w istnieniu ruchu, nie uprawnia nas do negowania<br />
istnienia ruchu. Przeciwnie, skłania nas raczej do rozwiązania węzła<br />
sprzeczności.<br />
31 Najprawdopodobniej chodzi tu o Kinder- und Haus-Mdhrchen, gesammelt<br />
von die Briider Grimm, wyd. II, Berlin 1819-1822.<br />
32 Mowa tu o artykule teologa Hansa Martensena Kirke-aaret (Rok kościelny),<br />
zamieszczonym w „Uranii 1844" tuż po artykule Heiberga.<br />
33 Patrz przyp. 2 do tekstu Powtórzenia zamieszczonego w niniejszej publikacji.<br />
177
Nie jest żadnym argumentem fakt, że dzisiaj każdy ma własne<br />
zdanie o tym, czy na planetach istnieje czy też nie istnieje życie, i że<br />
stało się to prawie sprawą wiary. Szczególnie gdy weźmiemy pod<br />
uwagę tak liczne związane z tym wyobrażenia, na przykład, że na innych<br />
planetach człowiek otrzymuje nowe ciało po śmierci. Lepiej<br />
odrzucić te nierozsądne mrzonki i uwierzyć, że choć zmarli należą<br />
do przestrzeni kosmicznej, pozostają jednak na ziemi i zachowują<br />
ciało, które dla zmysłów ludzi żyjących stało się nieuchwytne. Pomińmy<br />
jednak owe wyobrażenia, będące zdaniem większości o tej<br />
sprawie. Większość powinna raczej zwrócić uwagę na inny, mocniejszy<br />
dowód istnienia współzależności między antycznymi i współczesnymi<br />
poglądami.<br />
Zainteresowanie, którym zarówno dawni, jak i nowi poeci obdarzają<br />
gwiazdy, wydaje się trudne do wytłumaczenia. Chyba że<br />
stwierdzimy, iż bierze ono początek w niejasnym przeczuciu, że<br />
gwiazdy są zamieszkane przez ród nie różniący się w istocie od tego,<br />
który zaludnia Ziemię. Dlatego możemy odczuwać doń sympatię,<br />
chociaż w świecie zewnętrznym jesteśmy od niego nieodwołalnie<br />
oddaleni. Z podobną sympatią bracia myślą o sobie, choćby los już<br />
od urodzenia ich rozłączył, i to w taki sposób, że nie wiedzą ani<br />
nawet nie przeczuwają, czy się spotkają kiedykolwiek.<br />
Mógłby ktoś teraz powiedzieć, że poezja zawsze interesowała<br />
się fenomenami ziemskiej natury, takimi jak światło słońca i księżyca,<br />
las, woda, chmury itd., bynajmniej nie znając owego uczucia. Czy<br />
nie powinna obdarzyć gwiazd takim samym zainteresowaniem?<br />
Uznać ich za elementy tego samego, naturalnego piękna? Tej uwadze<br />
przeciwstawię to, co zostało powiedziane wyżej: istnieje ważna<br />
różnica między sposobem, w jaki odbieramy piękno ziemi i urok<br />
nieba. Pierwsze łączymy z przemijaniem, drugie z trwaniem. Pierwsze<br />
wzbudza ciekawość dzięki swej malowniczej naturze, drugie na<br />
skutek estetycznej transcendencji.<br />
Gdy zbadamy te dwa odmienne rodzaje piękna, znajdziemy<br />
dwa przeciwstawne wyobrażenia, które, być może niezbyt świadomie,<br />
opisują odmienne wrażenia estetyczne. Z jednej strony mamy<br />
do czynienia z wyobrażeniem malowniczego piękna ziemskiej natu-<br />
178
y jako refleksu powstającego za sprawą obserwującego podmiotu,<br />
jak to jest w Fichteańskim obiektywizmie 34 , który stawia na ,ja", by<br />
się wzmocnić i móc cieszyć sobą. Z drugiej strony chodzi o wyobrażenie<br />
świata, które bynajmniej nie stawia jedynie na jednostkowe<br />
,ja", lecz które widzi rzeczywistość i jej cel. Właśnie to wyobrażenie<br />
stwierdza, że gwiazdy są gniazdami ludzi.<br />
Niezależnie od tego, skąd wyjdziemy, zawsze zdążamy ku owemu<br />
stwierdzeniu, zawierającemu mniej lub bardziej świadome, potwierdzone<br />
poezją przeczucie. Choć zazwyczaj budzi wątpliwości<br />
wnioskowanie oparte na intuicji i zmierzające ku rzeczywistości, to<br />
przecież nasz wniosek zachowa ważność dla obszaru estetyki, gdzie<br />
właśnie wyobrażenie jest prawdziwą substancją idei.<br />
Gdy porzucimy estetykę i zwrócimy się ku filozofii przyrody,<br />
musimy - o ile nadal chcemy odpowiedzieć na nasze pytanie -<br />
uznać istnienie teleologii przyrody. W tym celu należy skorzystać<br />
z wnioskowania indukcyjnego i przez analogię, które, co prawda,<br />
nie dadzą nam całkowitej pewności, są jednak jedynymi rodzajami<br />
wnioskowania umiejącymi poprowadzić w kierunku istotnie nowych<br />
i nieznanych prawd. Owszem, można nadużyć takiego rodzaju<br />
wnioskowania, szczególnie gdy posłużymy się nim jednostronnie.<br />
To dlatego (i nie bez związku z naszym tematem) omawia Hegel<br />
w swej Logice^ przykład fałszywej analogii: Ziemiajest zamieszkana,<br />
na Księżycu jest ziemia, a zatem Księżyc jest zamieszkany. Wnioskowanie<br />
jest fałszywe, gdyż mamy do czynienia zarówno z nader niekonkretną<br />
analogią, utrzymującą, że „na Księżycu jest ziemia", i ze<br />
zbyt szczegółowym celem naszego rozumowania: że właśnie ta, a nie<br />
inna planeta, w tym wypadku Księżyc, jest zamieszkana. Jest to pytanie<br />
tak szczegółowe, że w żaden sposób nie może go rozstrzygnąć<br />
analogia o charakterze uniwersalnym. Otrzymaliśmy przecież nie-<br />
34 Johann G. Fichte (1762-1814), filozof niemiecki. Estetyka Fichtego<br />
zakładała, że rzeczy są przedstawieniem, „refleksem" jaźni. Wywarł on<br />
znaczny wpływ na Hegla.<br />
35 Heiberg ma najprawdopodobniej na myśli przykład podany przez Hegla<br />
w Die Logik, Stuttgart 1964, § 190, s. 396.<br />
179
łahą lekcję: potrafimy pojąć plany natury, nie umiemy jednak<br />
w każdym konkretnym wypadku rozstrzygnąć, w jaki sposób natura<br />
te plany zrealizuje. Natura jest ograniczona zarówno czasem (nie<br />
należy zatem oczekiwać, by w każdej chwili była z tym lub owym całkowicie<br />
gotowa), jak i własną ułomnością. Od czasu do czasu rodzi<br />
bowiem ziarno, które nigdy nie wypuści pędów, oraz rzeczy ułomne<br />
i kalekie, będące w oczywistej sprzeczności z jej planami.<br />
Analogia opowiada o wewnętrznej budowie ludzkiego ciała,<br />
choć wcale nie przebadano każdego człowieka, alejedynie kilku. Ponieważjednak<br />
poznaliśmy teleologię ludzkiego ciała, nic nie ryzykujemy,<br />
przenosząc na wszystkich wiedzę nabytą podczas badania nielicznych.<br />
Nie musimy otwierać ciał żyjących, by upewnić się, że są<br />
oni podobnie zbudowani. Z drugiej strony, jeżeli ktoś cierpi, gdyż<br />
nie jest zupełnie normalny, nie dowiemy się o tym za sprawą uniwersalnej<br />
analogii. Wtedy należy się uciec do specjalnych kryteriów.<br />
Podobnie jest, gdy poznajemy kosmiczną teleologię natury.<br />
Nasza wiedza powie nam jedynie o planach natury dotyczących planet.<br />
Nie dowiemy się niczego o kwestiach związanych z konkretnymi<br />
planetami. Która z nich zrealizowała swój plan? A może dopiero<br />
jest w trakcie jego spełniania? Czy nigdy nie osiągnie swego celu?<br />
Czy dobrze wypełnia własne przeznaczenie? Te szczegółowe pytania<br />
można postawić jedynie w szczęśliwych wypadkach, gdy posiadamy<br />
konkretne dane. Natomiast punkt wyjścia i pierwszy stopień kosmicznej<br />
teleologii możemy zobaczyć bez trudu. Planety widać gołym<br />
okiem; szybko się przekonamy, że wszystkie podporządkowane<br />
są tym samym kosmicznym warunkom. Mają kształt kuli, poruszają<br />
się zgodnie z prawem grawitacji i - o ile nie są centralnie położone<br />
- podlegają okresowej przemienności dnia i nocy oraz pór roku<br />
(podobnie jak to jest na Ziemi), chociaż pory roku mogą mieć różną<br />
długość. Jeżeli pozna się lepiej planety, można stwierdzić, że mają te<br />
same podstawowe formy co Ziemia: są tam zarówno ciała stałe, jak<br />
i stworzone z wodnych kropli oraz z powietrza. Jeżeli już pierwszy<br />
rzut oka wskazuje na podobieństwa, możemy stąd wnioskować, że<br />
i cel musi być podobny. Celem istnienia Ziemi z pewnością jest<br />
stworzenie człowieka, górującego nad naturą, która go spłodziła.<br />
180
Nic ponad niego natura nie może wymyślić; człowiek jest zatem Telos,<br />
czyli celem ostatecznym. Stąd można wnioskować, że inne planety<br />
otrzymają podobne przeznaczenie. Nasze wnioskowanie polega<br />
na przeskoczeniu od pierwszego stopnia do ostatniego; jest to jednak<br />
skok zupełnie naturalny. Można go usprawiedliwić, mówiąc, że<br />
w teleologii ostatni stopień zawsze zawiera w sobie pierwszy. Zrealizowany<br />
cel nie zawiera niczego, czego nie byłoby w planach. Między<br />
nimi znajdują się środki, które wiążą plan z realizacją, a których nie<br />
można ujrzeć gołym okiem, lecz dopiero po przeprowadzeniu drobiazgowych<br />
badań. Nie zrobiliśmy tego, pozwalamy sobie zatem pozostawić<br />
kolejne kroki naszego dowodzenia in suspenso [lac. w zawieszeniu],<br />
nie odważając się objąć ich wspomnianą analogią.<br />
Bo chociaż natura używa w zasadzie tych samych środków do<br />
osiągnięcia tego samego celu, w niektórych wypadkach porusza się<br />
różnymi drogami. Możemy stwierdzić, że podobnie musi być na Ziemi<br />
i na innych planetach. I tam roślinna i zwierzęca natura musi być<br />
pośrednikiem między pierwszą fazą, nieorganiczną, a człowiekiem.<br />
Nie chcemy stwierdzić, że owa roślinność i świat zwierzęcy są wszędzie<br />
takie same, na przykład, że Jupiter posiada te same gatunki roślin<br />
i zwierząt co Ziemia. Przeciwnie, należy raczej sądzić, że odmienne<br />
warunki klimatyczne na różnych planetach doprowadziły do<br />
powstania odmiennej fauny i flory.<br />
Skoro owe pierwsze, organiczne warunki bytu są wszędzie takie<br />
same, musi to także dotyczyć najwyższego celu natury; ludzie<br />
wszędzie bowiem przypominają siebie, z wyłączeniem tych odmieńców,<br />
którzy dopiero dążą do tego celu. Nawet bowiem wariacje, które<br />
można napotkać wśród tworów natury, są podporządkowane teleologicznemu<br />
celowi. W świecie roślin i zwierząt teleologia ma postać<br />
skończoną - stąd mamy do czynienia z ogromnym bogactwem<br />
odmian. Gdy jednak mówimy o inteligentnym produkcie natury,<br />
człowieku, to twierdzimy, że teleologia przyjmuje tutaj postać nieskończoną<br />
- i dlatego jest jedna.<br />
Powróćmy obecnie do estetyki. Niechże stanie się naszą nicią<br />
przewodnią w labiryncie, gdzie tak łatwo ryzykujemy zagubienie<br />
drogi. Estetyczny punkt widzenia utrzymuje, że to, co zewnętrzne,<br />
181
odpowiada temu, co wewnętrzne, że jest zmysłowym odpowiednikiem<br />
tego ostatniego 36 . Bez tego przekonania sztuka jest niemożliwa,<br />
a piękno staje się tylko wmówieniem. Wiele jest twarzy natury.<br />
Dlatego i rośliny, i zwierzęta mogą przybierać najdziwniejsze kształty.<br />
Inteligencjajest przecieżjedna - stąd istoty inteligentne znają tylko<br />
jedną postać - inteligentny ideał piękna, najlepiej przedstawiony<br />
w malarstwie i rzeźbie.<br />
Gdyby na innych planetach żyli ludzie o sześciu nogach, przypominający<br />
insekty, lub byli tacy, jak to zostało opisane w Niebie Klimie<br />
37 , czy po prostu tacy, jakich może sobie przedstawić najdziwniejsza<br />
wyobraźnia - wówczas ideał piękna zostałby unicestwiony. Sztuki<br />
piękne i nauka przestałyby istnieć. Lecz przecież sztuka, nauka<br />
i religia nie mogą być iluzją! Nie, tego nie możemy przyjąć! Już ra-<br />
36 Wydane w 1843 roku Albo-albo otwiera słynne zdanie: „Czasami, kochany<br />
czytelniku, zapewne wątpiłeś nieco o prawdziwości znanej filozoficznej<br />
tezy, że to, co jest zewnętrzne, jest wewnętrzne, a to, co wewnętrzne,<br />
jest zewnętrzne" (tł.J. Iwaszkiewicza). W Nauce logiki (Wissenschaft der Logik,<br />
Jub. Ausgabe, tom IV, s. 655-661) omawia Hegel dialektykę tego, co<br />
wewnętrzne (istoty) i tego, co zewnętrzne (fenomenu) i uznaje rzeczywistość<br />
za odpowiedniość istniejącą między oboma stanami. Heiberg<br />
zajmował się tym tematem m.in. w wykładach wygłoszonych w Szkole<br />
Wojskowej w latach 1831-1832 (por.J. L. Heiberg, Ledetraad ved Forelcesningerne<br />
over Philosophiens Philosophie eller den speculative Logik ved den<br />
kongelige militaire fi0iskole, Kopenhaga 1831-1832, II C, § 112—§ 115,<br />
s. 68-71). Także współczesny Kierkegaardowi i Heibergowi duński heglista<br />
A.P. Adler zajmował się tym problemem. Pisał m.in.: „Prawdą<br />
jest, że to, co wewnętrzne, i to, co zewnętrzne, istnieją w sobie. Właśnie<br />
dlatego są rzeczywiste; posiadają bowiem własne przeciwieństwa" (A. P.<br />
Adler, Populaire Foredrag over Hegels objective Logik, Kopenhaga 1842,<br />
§27,s. 158).<br />
37 Powieść Niels Klims underjordiske Rejse (Podziemna podróż Nielsa Klima),<br />
pióra Ludviga Holberga, ukazała się anonimowo, po łacinie, w Lipsku<br />
w 1741 roku, ale już w następnym roku została przetłumaczona na<br />
duński. Stanowiła nieznaną w Danii mieszankę fantastycznej opowieści,<br />
satyry społecznej i utopii naukowej, która kontynuowała Robinsona Crusoe<br />
Defoe (1719), Listy perskie Montesquieu (1721) oraz Podróże Guliwera<br />
Swifta (1726).<br />
182
czej zgódźmy się, że z wyjątkiem Ziemi kosmos jest niezamieszkany.<br />
Takie przypuszczenie jest bardziej ludzkie niż poprzednie. Nie potrzebujemy<br />
przecież żadnego z tych domniemań, gdy bronimy idei<br />
jedności ludzkiego losu. Musimy ją podkreślić, i to nie tylko w sensie<br />
abstrakcyjnym, ale i w najmniejszym szczególe - o ile szczegół<br />
nie kłóci się z ideałem. Każde odstępstwo prowadzi do deformacji,<br />
nawet nieznacznych, na przykład do wyobrażenia sobie ludzi posiadających<br />
cztery lub sześć palców u rąk. Podobnie jest z wymyślaniem<br />
nowych i nieznanych organów zmysłowych. Zdrowe rozumowanie<br />
powinno trzymać się od tego z dala. Jeżeli ktoś pragnie wyobrazić<br />
sobie istotę mającą szlachetniejsze i bardziej wysublimowane<br />
od nas zmysły, powinien zacząć od wzmocnienia znanych, już<br />
istniejących organów, od wysublimowania ich struktury wewnętrznej.<br />
W żadnym wypadku nie należy wyobrażać sobie nowych organów,<br />
gdyż zniszczyłoby to nasz ideał piękna.<br />
Inaczej dzieje się z anatomią człowieka. W tej ciemnej, pozbawionej<br />
piękna strukturze znaleźć można niezliczone deformacje,<br />
spowodowane warunkami życia. Tutaj natura pracuje w swoim tajnym,<br />
pozbawionym inteligencji królestwie, podporządkowanym teleologii<br />
skonczonosci. Nie znajdziemy tu żadnego ideału. Ale nawet<br />
tutaj mamy do czynienia z jednością, ponieważ kształty zewnętrzne<br />
harmonijnie odpowiadają wewnętrznym, niewidocznym organom.<br />
Choćby nie wiem jak różne były warunki życia na planetach, muszą<br />
one, niezależnie od różnic anatomicznych, mieć jakiś wspólny mianownik.<br />
Wszędzie głowa musi zawierać mózg, piersi - narządy układu<br />
oddechowego, a brzuch - trawiennego.<br />
Ktoś zapyta: czy na innych planetach nie mieszkają ludzie obdarzeni<br />
skrzydłami? Odpowiedź brzmi: nic nie stoi temu na przeszkodzie.<br />
Skrzydła są przecież zgodne z ludzkim ideałem piękna.<br />
Sztuka wiąże je z postaciami aniołów i geniuszy.<br />
Skoro ideał ludzkiego piękna jest wszędzie taki sam, dotyczyć<br />
to musi także innych wyobrażeń idealnych. Dlatego jest czczą<br />
mrzonką przypuszczenie, że na innych planetach istnieje wiedza<br />
większa i głębsza od ziemskiej. Jeżeli sztuka, religia i filozofia są<br />
prawdziwe, to światło prawdy jest takie samo na naszej i na innych<br />
183
planetach. Przecież Bóg nie ukrywa się przed mieszkańcami Ziemi<br />
po to, by objawić się w innych miejscach kosmosu. Kiedy chwalimy<br />
Boga, uznajemy to, co najwyższe. Nasze poznanie nie może być niczym<br />
osłabione. Z drugiej strony nawet najwyższe poznanie zawiera<br />
wiele stopni, a zatem i rozwój. Po tej samej drodze jakiś człowiek zaszedł<br />
nieco dalej od innego. Przecież wszyscy jesteśmy przeznaczeni<br />
do osiągnięcia tego samego celu. Dzieli nas tylko niewiele znacząca<br />
różnica czasu. Wielu z nas marzy o podróżach na inne planety.<br />
Niektórzy chcą tego dokonać już teraz, inni po śmierci. Takie marzenie<br />
jest niewiernością, niewdzięcznością wobec Matki-Ziemi,<br />
która nas wykarmiła i do której należymy! To jej należy się cześć,<br />
podobnie jak domowej kolebce i temu, z czym czujemy się związani<br />
w naszym nieśmiertelnym królestwie. Złożenie przelotnej wizyty na<br />
obcej planecie, po to jedynie, by zobaczyć, jak ona wygląda, służy tej<br />
samej ciekawości, jaka skłania nas do poznawania rzeczy obcych<br />
i nieznanych. Nie ma tu nic do zdobycia w najgłębszym znaczeniu<br />
tego słowa. Nie ma tu nic dla Nauki 38 . Z pewnością natomiast byłoby<br />
to interesujące z punktu widzenia nauk szczegółowych, szczególnie<br />
empirycznych. Botanik, fizjolog, a nawet empirycznie zorientowany<br />
historyk mieliby podczas takiej wizyty pełne ręce roboty. Jednak<br />
dla kogoś, kto żyje w wyższych, a może nawet najwyższych kręgach<br />
idei, taka wizyta jest zupełnie zbyteczna.<br />
Po przedstawieniu zasad, jakimi się kierujemy, przejdźmy do<br />
spraw szczegółowych, związanych z naszym tematem. Co widzimy<br />
na niebie? Po pierwsze, nasz własny system słoneczny, a przede<br />
wszystkim Słońce, Ziemię i pewną liczbę innych planet. Po drugie,<br />
niezliczoną liczbę tak zwanych gwiazd stałych, które znajdują się poza<br />
systemem słonecznym, ale o których wiemy z całkowitą pewnością,<br />
że są ciałami świecącymi, podobniejak nasze Słońce. Nie dająca<br />
się odrzucić analogia podpowie nam, że te niezliczone słońca muszą<br />
mieć to samo przeznaczenie, mianowicie, że są świecącym centrum<br />
38 Heiberg przeciwstawia tu heglowską filozofię rozumianą jako Nauka<br />
i posługującą się pojęciami a priori - naukom empirycznym, do których<br />
zalicza między innymi botanikę, fizjologię i „empiryczną historię".<br />
184
innych, krążących wokół nich planet. Zgoda, niktjeszcze nie widział<br />
tych planet, znajdują się bowiem w znacznej od nas odległości. Żaden<br />
rozsądny i co nieco znający się na astronomii człowiek nie wątpi<br />
w ich istnienie. Nie należy także tracić nadziei, że pewnego dnia nasze<br />
przypuszczenia zostaną potwierdzone dzięki badaniom empirycznym.<br />
Astronomia już teraz, a szczególnie w ostatnim okresie,<br />
odniosła liczne tryumfy na dotąd nieosiągalnych obszarach. Odkryła<br />
na przykład, że obowiązujące w naszym systemie prawa grawitacji<br />
rozciągają się także na tak zwane gwiazdy podwójne (czyli gwiazdy<br />
stałe), które widzimy gołym okiem jako pojedyncze, a dzięki instrumentom<br />
jako dwie gwiazdy. Są one zbliżone do siebie i w długich<br />
okresach obiegają siebie zgodnie z prawem Keplera 39 .<br />
Żadnej z nich nie można uznać za zwykłą planetę. Obie są słońcami<br />
tego samego systemu, co sprawia, że planety, sukcesywnie<br />
oświetlane przez dwa słońca, nabierają niezwykłych właściwości.<br />
Zmieniają barwy. Na przykład jedna jest czerwona, druga zielona.<br />
Nawet zwykła luneta pozwoli nam dojrzeć piękno barw Andromedy.<br />
Najważniejszy jest przecież fakt, że i tutaj obowiązuje prawo<br />
grawitacji. Przekonują nas do tego dane empiryczne. Rachunek<br />
prawdopodobieństwa określa położenie gwiazd zmiennych,<br />
które w dłuższych lub krótszych, ale zawsze dokładnie odmierzonych<br />
okresach, świecą silniej lub słabiej, a nawet potrafią zniknąć na<br />
jakiś czas. Można to zapewne wytłumaczyć w ten sposób, że planeta<br />
obiegająca pojedyncze ciało znajduje się w takim położeniu wobec<br />
Ziemi, że niekiedy odbija, a kiedy indziej przesłania światło gwiazd<br />
stałych. Chyba nie powiemy za dużo, twierdząc, że w każdym systemie<br />
znajdują się -jak i u nas - słońca i planety. Także u nas znajdziemy<br />
aspekt lunearny i komety. Pierwszy jest wyrażony przez satelity.<br />
Nie pragną one słońca, przesuwają się jedynie ku centrum. Komety<br />
zaś poruszają się wokół słońca.<br />
Jeżeli spytamy, czy księżyce i komety można znaleźć także w innych<br />
systemach, powinniśmy otrzymać taką odpowiedź: jest nader<br />
39 Johannes Kepler (1571-1630), niemiecki astronom i matematyk. Sformułował<br />
prawa dotyczące obiegu planet wokół Słońca.<br />
185
prawdopodobne, że natura, która tak bardzo upodobała sobie <strong>powtórzenie</strong>,<br />
powtarza się także w innych systemach, przynajmniej od<br />
czasu do czasu. Czyjest tu posłuszna wewnętrznej konieczności? Tego<br />
nie śmiemy twierdzić, gdyż przypadek istnieje nawet wśród satelitów<br />
naszego systemu. Jak wiemy, nie wszystkie planety mają satelity,<br />
komety zaś zdają się miećjeszcze bardziej przypadkową egzystencję.<br />
W wypadku planet wnioskowanie przez analogię zakłada o wiele<br />
więcej. Planety i słońce gwarantują bowiem wzajemne istnienie.<br />
Żadne ciało stałe nie może być planetą, nie mając swego słońca.<br />
I odwrotnie: żadna gwiazda nie może być słońcem (lub gwiazdą stałą),<br />
nie posiadając planet. Zresztą, zajmowanie się tymi szczegółami<br />
nie ma dla naszego pytania większego znaczenia. Najlepiej je oświetlimy,<br />
rozważając związek między badanymi aspektami w systemach<br />
słonecznych.<br />
Zróbmy to, wychodząc od naszego systemu i przez analogię<br />
rozszerzając naszą wiedzę na inne planety. Ziemia jest planetą w naszym<br />
systemie i jest zamieszkana przez ludzi. Czy nie powinniśmy<br />
się spodziewać, że także inne planety naszego systemu są podporządkowane<br />
temu samemu przeznaczeniu? Nie jest to bynajmniej<br />
fałszywa analogia, podobna do tej, którą przytoczyliśmy poprzednio.<br />
Nie mówimy przecież tak: nasza planetajest zamieszkana, Jupiter<br />
jest planetą, zatem Jupiter jest zamieszkany przez ludzi. Nie<br />
twierdzimy o żadnej konkretnej planecie, że jest zamieszkana. Powiadamy<br />
jedynie, że przeznaczeniem planet jest bycie ludzkim<br />
mieszkaniem, bez rozważenia, które planetyjuż spełniły, a które dopiero<br />
zamierzają spełnić to przeznaczenie. Nasza analogia ma znaczenie<br />
o wiele głębsze. W systemie słonecznym planety mają konkretną<br />
egzystencję indywidualnego organizmu. Słońce, owo przeciwieństwo<br />
planet, majedynie byt abstrakcyjny. Żyje dla planet, służy<br />
im, chociaż jego masa i rozmiary są od nich większe. Słońce jest<br />
źródłem odnowy planet - a przecież samo nie jest odbiorcą swej<br />
dobroczynnej siły! Nie zna ani przemian dnia i nocy, ani pór roku.<br />
Nie opisuje żadnej drogi, obracając się wokół własnej osi. Brakuje<br />
mu życiodajnego pulsu i rytmu. Już z tego powodu jest oczywiste, że<br />
Słońce w równym stopniu może być zamieszkane i niezamieszkane,<br />
186
a z pewnością stronią od niego istoty rozumne. Wiemy zbyt mało<br />
o jego budowie, by stwierdzić coś z pewnością. Wszelkie pro et contra<br />
[łac. za i przeciw] muszą być równie przypadkowe. Niektórzy chcą,<br />
by Słońce było zamieszkane. Jest ono przecież największym, najwspanialszym<br />
i najbardziej niezależnym elementem naszego systemu<br />
- chociaż te właściwości zostały stworzone, by służyły naszej planecie.<br />
Inni są przeciwnego zdania. Dla nich Słońcejest wiecznie płonącą,<br />
a co najmniej niesłychanie gorącą planetą. A przecież i ogień,<br />
i nadmierne ciepło, którego się obawiają, zostało dosłownie wzięte<br />
z powietrza. Ciepło produkowane przez Słońcejest raczej rezultatem<br />
ziemskiej reakcji na światło: ciepło jest tworzone w takim samym<br />
stopniu przez Słońce, jak i przez Ziemię. Wiadomo, że ciepło<br />
słoneczne jest tym słabsze, im wyżej jesteśmy w górach. Na górskich<br />
wierzchołkach nawet latem nie jest w stanie stopić leżących tam<br />
śniegów.<br />
Jeżeli uznamy nasze Słońce za nieprzydatne do rozwiązania interesującego<br />
nas problemu, to podobnie musimy uczynić ze słońcami<br />
znajdującymi się w innych systemach. Nie mówimy teraz o gwiazdach<br />
stałych, o tych nieprzeliczonych gwiazdozbiorach, które odkrywa<br />
przed nami przejrzysta noc, ale o niewidocznych dla oka planetach,<br />
obiegających gwiazdy stałe. Porównując każdy z tych niezliczonych<br />
lśniących punktów z liczbą ludzi, stwierdzimy, że każdy<br />
punkt nieskończonego kosmosu może być ludzkim siedliskiem.<br />
Ten argument posiada większe znaczenie niż argumenty odnoszące<br />
się do naszego systemu słonecznego. Oglądając bowiem<br />
planety naszego systemu, możemy całkiem dorzecznie dojść do<br />
przekonania, że jedynie Ziemia jest zaludniona. A jeżeli natura tylko<br />
na jednej planecie zrealizowała swe przeznaczenie, oznaczać to<br />
musi, że zbłądziła na innych. Jednak wniosek, że miałaby pobłądzić<br />
niezliczoną ilość razy na tylu planetach, należących do innych systemów,<br />
jest sprzeczny z istniejącymi analogiami przyrodniczymi,<br />
a także z poglądami estetycznymi. Niezależnie od tego, co myślimy<br />
o planetach naszego systemu, wiemy przecież na pewno, że Ziemia<br />
zajmuje wśród nich miejsce szczególne. Inne planety nie mają warunków<br />
koniecznych do powstania inteligentnego życia. Łatwo<br />
187
można tu znaleźć tę czy inną właściwość, której inne nie mają, ale<br />
trudno rozstrzygnąć, która z tych właściwości sprzyja życiu. Chwalimy<br />
Jupitera za to, że ma cztery księżyce, Saturna zaś za to, że ma ich<br />
aż siedem, i w dodatku lśniący, podwójny pierścień. Zapewne nie<br />
jest to zbyt wygodne dla mieszkańców Jupitera i Saturna. Utrudnia<br />
im obserwację gwiazd stałych. Podobna trudność powstaje i u nas,<br />
gdy znika Księżyc. Mógłby ktoś powiedzieć, że nadzwyczaj ostre<br />
światło Merkurego pozwalajego mieszkańcom widzieć lepiej i dalej.<br />
Z równą racją można to powiedzieć o Uranusie, którego światło jest<br />
najsłabsze i dlatego najmniej oślepia. Jak widać, takie gadanie to<br />
zwykła paplanina.<br />
By uznać korzystną pozycję Ziemi w naszym systemie, wystarczy<br />
zwrócić uwagę, że zawsze potrafi ona znaleźć „złoty środek" pomiędzy<br />
przeciwstawnymi skrajnościami. Z pewnością należy się jej<br />
centralne miejsce w systemie słonecznym. Nie jest ani najmniejsza,<br />
ani największa. Nie zbliża się zanadto do Słońca i nie ucieka odeń<br />
zbyt daleko. Jej pory roku odnawiają wegetację, co z pewnością<br />
wpływa na ludzkie działanie i energię. A teraz weźmy Jupitera. Jego<br />
pory roku prawie niczym nie różnią się od siebie. Gęstość jego<br />
atmosfery łagodzi różnicę między ciepłem i zimnem. Nie ma on tylu<br />
księżyców co Uranus czy Saturn. Nie jest jednak zupełnie pozbawiony<br />
księżyca, jak Mars, Wenus czy Merkury. To wszystko dowodzi, że<br />
nie możemy uznać Ziemi za planetę gorzej przystosowaną do ochrony<br />
inteligentnego życia niż inne planety naszego systemu. Jest raczej<br />
przeciwnie. Ziemiajest od nich doskonalsza.<br />
Poza napięciem między aspektem słonecznym i planetarnym<br />
znajdziemy w naszym systemie jeszcze jedno: pomiędzy księżycami<br />
i kometami. O kometach należy powiedzieć, że ekscentryczność<br />
ich orbit wskazuje, że bynajmniej nie są zorganizowane w jakieś systemy.<br />
To przeświadczenie zostanie wzmocnione, gdy zwrócimy<br />
uwagę na ich niezwykłe właściwości. Są bowiem agregatami pełnymi<br />
wody i pyłu, przez które można zobaczyć obiegające je gwiazdy.<br />
Owszem, mają zaczątki stałej formy, tak zwane jądro, które jednak<br />
nie występuje u wszystkich komet. Komety nie mogą stać się ziemią<br />
ani dla człowieka, ani dla zwierząt. Co najwyżej, mogą dać życie naj-<br />
188
niższym formom zwierząt wodnych i roślin. Czy komety są przyszłymi<br />
planetami, które stopniowo konsolidują się i naśladują orbity<br />
planet? Czy ich przeznaczeniejest identyczne z przeznaczeniem planet?<br />
Czy zostały w nich zawarte najstarsze dzieje planet? Te wszystkie<br />
pytania pozostawmy do rozważenia naszym potomkom.<br />
Inaczej jest w sferze lunearnej. Tutaj, jak już stwierdziliśmy, za<br />
punkt wyjścia musimy obrać nasz Księżyc. Znamy go tak dobrze, ze<br />
względu na jego bliskość, że mapa Księżyca jest o wiele bardziej<br />
szczegółowa i wzbudza o wiele większe zaufanie niż znane nam mapy<br />
środkowej Afryki. Pomyślcie: dobra luneta astronomiczna może<br />
tak bardzo przybliżyć Księżyc, jakby znajdował się w Paryżu czy<br />
w Hamburgu. Teleskop Herschla 40 potrafi zbliżyć go na odległość<br />
ośmiu lub dziesięciu mil duńskich 41 . Znamy starą legendę o Kirke<br />
42 , która potrafiła sprowadzić Księżyc na ziemię. Co o nim wiemy?<br />
Po pierwsze, jest obszarem wulkanicznym, poddanym działaniu<br />
bezlitosnych zmian przyrody. Po drugie, nie ma na nim ani wody,<br />
ani atmosfery, nie posiada zatem żadnej wegetacji. To wystarczy,<br />
by stwierdzić, że Księżyc nie jest zamieszkany przez ludzi. Można<br />
oczywiście trywialnie fantazjować o ludziach mających odmienne<br />
od nas właściwości i potrafiących obyć się bez powietrza, wody i roślin,<br />
ale my włóżmy to między bajki. Księżyc jest upostaciowaną suszą.<br />
Jest jak przeogromna bryła, kryształ węgla, który najmniejsza<br />
iskra może podpalić - o ile znajdzie się powietrze dla podtrzymania<br />
ognia.<br />
40 Herschel to nazwisko rodziny astronomów brytyjskich. William Herschel<br />
(1738-1822) był nadwornym astronomem króla Jerzego III, odkrył<br />
Uranusa w 1781 r. W badaniach pomagała mu siostra, Karolina<br />
(1750-1848), autorka katalogu gwiazd. Syn Williama, John Frederick<br />
William Herschel (1792-1871), kontynuował prace swego ojca. Tekst<br />
Heiberga najprawdopodobniej wskazuje na najstarszego z nich.<br />
41 Mila duńska wynosi około 7,5 kilometra. Jako miara została oficjalnie<br />
zniesiona w 1907 roku.<br />
42 Kirke, córka Heliosa i okeanidy Perseis, była czarodziejką. Potrafiła<br />
ściągać gwiazdy z nieba, przyrządzać trucizny i napoje miłosne, zdolne<br />
przemieniać ludzi w zwierzęta. Spotkało to towarzyszy Odyseusza, zamienionych<br />
przez Kirke w wieprze.<br />
189
Czy można uogólnić opis Księżyca na inne satelity naszych planet,<br />
chociaż nie potrafimy zbadać ich właściwości ze względu na odległość<br />
od Ziemi? Nie można tego zakwestionować, jeżeli weźmiemy<br />
pod uwagę relację istniejącą między satelitami i kometami (momentami<br />
wtórnymi naszego systemu słonecznego) a planetami i Słońcem<br />
(momentami głównymi). Tę relację najlepiej ujął Hegel w Filozofii<br />
przyrody 42 . Planeta jest bowiem konkretnym, indywidualnym<br />
ciałem. Jako takie, jest zamkniętą w sobie, względną całością, zarówno<br />
autonomiczną, jak i zależną. Jest zależna od Słońca, wokół którego<br />
zakreśla swą coroczną pętlę. Jest autonomiczna, gdyż obraca się<br />
wokół własnej osi, a zatem sama tworzy dzień i noc. Natomiast o satelitach<br />
wiemy tyle, że ich autonomiajest mocno ograniczona wskutek<br />
ich uzależnienia od planet. Satelity bowiem, zataczając okrąg<br />
wokół planety (podobniejak planeta wokół Słońca), nie obracają się<br />
wokół własnej osi, a w każdym razie nie tak, jak to czynią planety.<br />
Zakreślają okrąg wokół planety, pozostając w tej samej, niezmiennej<br />
pozycji, wciąż zwracając ku niej tę samą stronę. Planeta zatem nigdy<br />
nie zobaczy innej strony satelity i odwrotnie: inne obszary satelity<br />
nigdy nie ujrzą planety. W rzeczywistości ma tu miejsce obrót wokół<br />
własnej osi lub rotacja, którą równie dobrze można nazwać bezruchem,<br />
gdyżjest to ruch wymuszony przez obrót wokół planety, ruch<br />
pozbawiony własnej woli i mocy. Rotacja satelity nie różni się od jego<br />
ruchu wokół planety. Jego doba, zawierająca dzień i noc, jest tej<br />
samej długości co obrót wokół planety. Na naszym Księżycu doba<br />
trwa od 29 do 30 ziemskich dni. Jest to czas potrzebny do całkowitego<br />
obrotu Księżyca wokół Ziemi. Satelita reprezentuje zatem to, co<br />
stałe i nieruchome - o ile taka właściwość może w ogóle istnieć<br />
w systemie złożonym z sił będących w ciągłym ruchu. Natomiast<br />
ekscentryczne, niezdyscyplinowane, często w ogóle niepowracające<br />
komety reprezentują miękki i niezdecydowany ruch - o ile coś takiego<br />
może pojawić się w systemie kierowanym surowymi prawami.<br />
43 Por. G. W. F. Hegel, Die Naturphilosophie, Stuttgart 1965, § 274-279,<br />
s. 154-180.<br />
190
Zależność i autonomia planet łączą się w konkretną jedność.<br />
Gdzie indziej żyją one z dala od siebie, jako abstrakcyjne, jednostronne<br />
pojęcia; zależność istnieje w satelitach, autonomia w kometach.<br />
Wnioskowanie indukcyjne i poprzez analogię powinno teraz<br />
wzbogacić opisywaną sprzeczność o niedostrzegalny gołym okiem<br />
element. Jest on częścią całości, jaką tworzy przeciwieństwo. To, co<br />
stałe i niezmienne, jest suche; to, co jest w ruchu, jest płynne. O kometach<br />
wiemy, że są złożone z wody i powietrza, o Księżycu zaś, że<br />
jest suchym kryształem, pozbawionym powietrza i wody. Stąd<br />
wnioskować możemy, że w naszym systemie wszystkie satelity są takimi<br />
suchymi kryształami, bez wody i powietrza. Brak im tego, co<br />
posiadają komety. Mają za to coś, czego brak kometom. W ten sposób<br />
wzajemnie uzupełniają swoje połowiczne żywoty, które jednocześnie<br />
mają charakter abstrakcji. Dzielą między sobą to, co stałe,<br />
i to, co płynne, a zatem rzeczy, które na konkretnych planetach łączą<br />
się ze sobą, jako różne elementy tego samego organizmu. Dlatego<br />
na nasze wcześniejsze pytanie, czy satelity są zaludnione, możliwa<br />
jest tylko odpowiedź: nie. I to samo powiemy o pierścieniach<br />
Saturna, które nie są niczym innym jak swoistą formacją satelity.<br />
Długo można rozwodzić się nad tymi szczegółami. Można je<br />
także, jeżeli wolicie, zupełnie pominąć. Przyznajcie jednak, że rzecz<br />
w ogólnych zarysach tak się majak to zostało przedstawione. Wypada<br />
dodać, że podobne przeczucie zawiera antyczne porównanie<br />
gwiaździstego nieba z herosami Panteonu 44 . Przyznajcie, że owe stare,<br />
czcigodne konstelacje, już przedtem obdarzone bogactwem idei,<br />
staną się obecnie jeszcze bardziej interesujące. A przecież te złote<br />
wskazówki na wiecznym zegarze wieków nie potrzebują takich środków,<br />
by wzbudzić sympatię poetycznie nastrojonego obserwatora.<br />
Gwiazdozbiory są bowiem, jak to już stwierdziłem przy innej okazji,<br />
„prawdziwymi obrazami, które starożytność zawiesiła w ogromnej<br />
galerii, by wszyscy ludzie mogli je oglądać. Tutaj można zobaczyć, że<br />
niebo wcale nie jest obce ziemi. Jest raczej odblaskiem ziemskich lo-<br />
44 Panteon (gr. Pantheion), tu: miejsce zgromadzeń bogów i herosów greckich.<br />
191
sów, myśli i snów. Należy uznać rozgwieżdżone niebo za wspaniale<br />
ilustrowane wydanie mitologii greckiej w niespotykanym dotąd formacie.<br />
Należyje oglądać oczyma starożytnych poetów. Nawet jeżeli<br />
ktoś zauważy, że poeci starożytności, takjak my, nie widzieli bogów<br />
i herosów z bliska, a jedynie ich odblask, musi się przecież zgodzić,<br />
że dzielimy ich intuicję, niebo zaś stało się żywym komentarzem do<br />
dzieł tych poetów, ich bezpośrednim interpretatorem"* 45 .<br />
Oto grecka nauka o bogach, oto ich mityczna historia. Stworzyła<br />
ona niebiańskie gwiazdozbiory w formach, jakie znamy obecnie,<br />
i pod nazwami, które wciąż obowiązują. Niektóre z nich mają<br />
jeszcze starsze, chaldejskie i egipskie pochodzenie, które zostało zapamiętane.<br />
Dotyczy to choćby Wielkiego Psa, Syriusza, sprowadzającego<br />
wylewy Nilu. Ta ostatnia nazwa ma związek z Ozyrysem,<br />
gwiazdozbiorem o egipskim imieniu. Z Syrii przyszła nazwa Ryby<br />
południowej, matki dwudziestu Ryb ze Zwierzyńca Niebieskiego.<br />
Grecy mieli zwyczaj przyswajania sobie starszych kultur. Zmodyfikowali<br />
egipskie i inne nazwy gwiazdozbiorów, nadając im imiona występujące<br />
w greckich legendach. Od Egipcjan przejęli Syriusza -<br />
Wielkiego Psa, i nazwali go psem Aurory, gdyż biegnie przed swoją<br />
panią i zwiastuje wschód słońca - takjak to czyni Syriusz. Byk, który<br />
u Egipcjan zapowiada początek żniw, jest dla Greków przebraniem<br />
Jupitera, porywającego Europę.<br />
Konstelacje są niezmiernie wiekowe, nawet w tej formie, jaką<br />
nadali im Grecy. Widać to z omawiających je cyklicznych mitów,<br />
przede wszystkim o wyprawie Argonautów bądź jeszcze starszych.<br />
Nie dotykają ich zaś Homerowe legendy. Co dowodzi, że już przed<br />
wojną trojańską gwiazdozbiory były nazwane i uporządkowane.<br />
W przeciwnym razie bohaterowie spod Troi z pewnością zażądaliby<br />
45* „Intelligensblade", tom II, s. 41 [przyp. Heiberga]. Od marca 1842 do<br />
marca 1844 Heiberg wydawał czasopismo „Intelligensblade", gdzie<br />
najchętniej drukował własne artykuły. Ukazały się cztery roczniki pisma,<br />
które nie miało tak filozoficzno-naukowego charakteru, jak poprzedzającyje<br />
„Perseusz. Pismo poświęcone idei spekulatywnej" (wydawany<br />
w latach 1837-1838). Głównymi tematami „Intelligensblade" były literatura<br />
i teatr, choć nie stroniono tam także od polityki i astronomii.<br />
192
miejsca na niebie. Ale nie było już wolnego miejsca ani dla Achillesa,<br />
ani dla Hektora, ani dla Agamemnona, ani też dla Ulissesa. Do<br />
Homera odnosi się mniej ważna i nowsza tradycja. Tak zwanego<br />
Małego Psa z gwiazdą Procjon nazywa się niekiedy psem pięknej<br />
Heleny, gdyż miała go zgubić podczas ucieczki z Parysem. Mówi się<br />
również o Plejadach, że początkowo powstały z sześciu gwiazd, siódma<br />
zaś, od której wzięły swą nazwę, zrodziła się po pożarze Troi.<br />
Sens tego podania znajdziemy u Owidiusza, który opowiada, jak<br />
Elektra 46 , owa siódma gwiazda, ukryła się, a raczej „zakryła oczy dłonią",<br />
by nie widzieć pożaru miasta* 47 . Była matką Dardanosa, nie<br />
mogła więc być obojętna. (W nawiasie należy dodać, że nie ma zgody<br />
co do liczby gwiazd w konstelacji Plejad. Niektórzy widzą całą<br />
konstelację jako mgławicę, inni zaś widzą jedną gwiazdę, dwie lub<br />
więcej. Przez teleskop można nawet zobaczyć ich ponad dwieście.)<br />
Prawie całe niebo zostało zaludnione dzięki wyprawom Argonautów,<br />
którzy nadali mu postać klasyczną. Na niebie południowym<br />
błyszczy okręt Argo, którym płynęli. W naszym regionie ta<br />
wspaniała konstelacja jest zupełnie niewidoczna. Jedynie szczyt<br />
okrętowego masztu można zobaczyć na horyzoncie w zimową noc,<br />
gdy Regulus znajduje się pod znakiem Lwa. Następnie Baran rozkłada<br />
złotą skórę, którą Argonauci zdobyli w Kolchidzie, co było celem<br />
ich wyprawy. Dziwne, że żaden gwiazdozbiór nie przypomina nam<br />
Jazona, za to nikt inny nie został zapomniany. Herkules ma własną<br />
konstelację. Do niego są przypisani: Smok, który stróżował w hesperyjskim<br />
sadzie 48 , Strzała, którą Herkules zabił Sępa, Wąz Wodny, czyli<br />
wąż lernejski, Lew, który był lwem nemejskim, wreszcie Rak, którego<br />
Herkules przygniótł stopą podczas walki z wężem lernejskim.<br />
Nawet Droga Mleczna ma swe miejsce w micie Herkulesa. Przedstawia<br />
ona mleko rozlane przezJunonę podczas karmienia piersią Her-<br />
46 Elektra była, wedle jednego z przekazów mitologii greckiej, córką Atlasa<br />
i Plejone. Ze związku z Zeusem urodziła Dardanosa, władcę Troi.<br />
47* Fasti IV, 169 i nast. [przypis Heiberga]. Patrz przyp. 24.<br />
48 Trzy Hesperydy strzegły zaczarowanego ogrodu z pomocą smoka Ladona.<br />
W ogrodzie rosły złote jabłka. Pozostałe nazwy astronomiczne nawiązują<br />
do słynnych dwunastu prac Herkulesa.<br />
193
kulesa. (Oczywiste jest, że i tym, i innym gwiazdozbiorom przypisuje<br />
się niekiedy odmienne znaczenie.) Obok Herkulesa także Kastor<br />
i Polluks zostali uwiecznieni w gwiazdozbiorze Bliźniąt. Do historii<br />
Kastora należy Źrebię, mały koń znajdujący się obok Pegaza. Powiada<br />
się o tym gwiazdozbiorze, że jest identyczny z koniem Cyllarisem,<br />
którego Merkury podarował Kastorowi. Jeden z Argonautów,<br />
Eskulap, jest przedstawiony jako poskramiacz węży, gdyż wąż symbolizuje<br />
kunszt lekarski. Tezeusz został umieszczony w Północnej Koronie,<br />
wieńcu Ariadny. Orfeusz, który dzięki swym strunom przebłagał<br />
złe siły przyrody, grożące zatopieniem okrętu, mieszka na niebie<br />
w Lirze i w Łabędziu, w którego został zamieniony po śmierci.<br />
Jeszcze starszy cykl heroiczny zajmuje nie mniej zaszczytne<br />
miejsce na niebie. Chodzi o mit Perseusza. Jest on przedstawiony<br />
w Perseuszu, w Głowie Meduzy, którą heros trzyma w dłoni, w Wielorybie,<br />
któryjuż ma połknąć Andromedę, by w ostatniej chwili, gdy Perseusz<br />
pokaże mu głowę Meduzy, zamienić się w kamień, wreszcie<br />
w samej Andromedzie i jej rodzicach - Kefeusie i Kasjopei.<br />
Pewne wątki heroicznej lub historycznej mitologii zachowane<br />
są w Delfinie, który uratował śpiewającego Ariona od śmierci z rąk<br />
złodziejaszków, i w Przewoźniku, czyli w królu Erichtoniuszu, wynalazcy<br />
wozu. Kapella, jasna gwiazda Przewoźnika, ma czysto mityczne<br />
znaczenie. Przypomina nimfę Amalteę, która na Krecie karmiła<br />
Jupitera koźlim mlekiem.<br />
Inne gwiazdozbiory najczęściej mają mityczne pochodzenie,<br />
do którego trudno dopasować daty historyczne. W tym miejscu skupiam<br />
się na zdarzeniach historycznych lub związanych z epoką herosów.<br />
Jedne i drugie określają czas, w których powstały nazwy konstelacji.<br />
Na ich początek wskazują wyprawy Argonautów, które odbywały<br />
się około 1260 roku przed Chrystusem. Greckie gwiazdozbiory<br />
są zatem niezmiennie od ponad trzech tysięcy lat godnymi zaufania<br />
wskazówkami, dzięki którym nieskończone zastępy ludzi mogą odczytać<br />
czas na niebieskim zegarze. Nie potrafię lepiej zakończyć moich<br />
rozważań, niż cytując słowa, które w jednym z moich wierszy<br />
włożyłem w usta postaci uosabiającej rozgwieżdżone niebo:<br />
194
Jeżeli chcesz zaznać spokoju,<br />
Nie pragnąc już marnego zgiełku,<br />
Tu się wznieś! Niechaj cię ukoi<br />
Wolny rytm, nie znający lęku.<br />
Dotknięty głosów skłóceniem,<br />
Tłumów harmidrem i wyciem,<br />
Wzmocnij się wody milczeniem:<br />
Chrzest przyjmij na nowe życie.<br />
Gwiazdy na swoich orbitach<br />
Milczą dźwiękami swej ciszy.<br />
Tę pieśń ulotną myśl chwyta,<br />
Ucho niczego nie słyszy.<br />
Żyjesz, choć oko twe zgasło,<br />
Równy herosom i bogom,<br />
Wiedziony już baśnią jasną<br />
Po lśniącej orbity drodze.<br />
Tu spotkasz królów i królowe,<br />
Dziwy, smoki, a także węże.<br />
Ich imiona wcale nienowe,<br />
Dźwięczą w pieśniach od lat tysięcy.<br />
O, człowieku! Dar odrzuciłeś,<br />
Choć jam twa piastunka! Daremnie<br />
Co noc ci szeptałam baśń miłą,<br />
Abyś roił marzenia senne. 49<br />
49 Cytowane zwrotki zamykają, w nieco zmienionej postaci, utwór zatytułowany<br />
Charlottenlund, wchodzący w skład zbioru Danske Lokaliteter<br />
(Duńskie miejscowości). Por./ L. Heibergs Samlede Skrifter, tom VIII, Kopenhaga<br />
1862, s. 204-218.
O Liście otwartym Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga<br />
Od roku 1834 do 1855, daty swej śmierci, S0ren Kierkegaard<br />
pisał journaler - dzienniki, opublikowane później pod tytułem Papirer.<br />
Luźne refleksje, aforyzmy i uwagi inspirowane lekturą obcych<br />
autorów przeplatał wersjami własnych dzieł. Ale nie było tu nic z tego,<br />
co charakteryzowało modny wówczas, romantyczny journal intime,<br />
któremu autor powierzał „sekrety" obyczajowe i towarzyskie.<br />
U Kierkegaarda nie ma plotek ani intryg; niekonwencjonalnyjest tu<br />
jedynie intelekt i ortografia. Dzienniki traktował nie tyle jako warsztatowe<br />
próbki, pole intelektualnego falstartu, lecz jako najważniejszy<br />
obszar swego trudu. Tutaj mógł być pisarzem - i człowiekiem<br />
- autentycznym. Dzienniki chroniły go przed sprawami szkodliwymi<br />
dla twórczości: szybkim poklaskiem (lub takąż naganą) publiczności,<br />
krytyką niechętnych mu „znawców". Podział twórczości<br />
na dwie części nie był jego wynalazkiem, ale korzystał z niego przez<br />
całe twórcze życie. Część „jawna" to były dzieła opublikowane, które<br />
z kolei dzieliły się na utwory pseudonimowe bądź polionimiczne -<br />
oraz wydawane pod własnym nazwiskiem. Część „ukryta" to właśnie<br />
dzienniki. Obie dopełniają się i razem tworzą korpus twórczości<br />
Kierkegaarda.<br />
O stosunku obu części do siebie pisał - właśnie w dziennikach<br />
- w 1837 roku, uciekając od „literackiej czkawki i mdłości", spowodowanych<br />
pokusą publikacji:<br />
197
„Sądzę, że zamiast tego lepsze byłyby częste zapisy [w dziennikach],<br />
udzielenie myślom zezwolenia, by - o ile to możliwe - ujawniły<br />
pępowinę pierwszego nastroju, zapomnienie o jakimkolwiek<br />
możliwym zastosowaniu tych myśli, by w ten sposób uzyskać giętkość<br />
pióra, łatwość artykulacji w piśmie podobną do tej, jaką częściowo<br />
posiadam w mowie... Takie ćwiczenia za kulisami z pewnością<br />
są konieczne..." {Pap. IIA 118).<br />
Dzisiaj, gdy wysoko cenimy autentyczność pisarskiej intuicji,<br />
ujawniającej „pępowinę pierwszego nastroju", gdy ujmuje nas styl<br />
fragmentaryczny i aforystyczny, znaczenia jego dzienników nie<br />
można podważyć. Sam zresztą nadawał temu gatunkowi wysoką<br />
rangę - przykładem choćby włączenie do Albo-albo części zatytułowanej<br />
„Dziennik uwodziciela". A zresztą... czy jest lekkomyślnością<br />
stwierdzenie, że jego dzieła polionimiczne to swoiste - „dzienniki<br />
pseudonimów", dążących ku autentyczności?<br />
Dlatego warto się uważnie pochylić nad wpisanym do dzienników<br />
Listem otwartym Constantina Constantinsa do Pana Profesora Heiberga<br />
{Pap. IV B 110-118). Nie został on nigdy przeczytany przez adresata.<br />
Czy taka była od początku intencja autora, czy też w ostatniej<br />
chwili wycofał się z publicznej krytyki szanowanego wówczas autorytetu?<br />
Nie zawsze wygładzony styl oraz częste uwagi na marginesie<br />
zdają się przemawiać na korzyść pierwszego domysłu. Ale choć ten<br />
styl sprawia tłumaczowi dodatkowe trudności, jednocześnie ukazuje<br />
myśl Duńczyka w chwili, nim „pępowina pierwszego nastroju"<br />
została przecięta.
S0ren Kierkegaard<br />
jako Constantin Constantius<br />
List otwarty<br />
Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga,<br />
kawalera orderu Dannebrog 1
l Patrz informacja oj. H. Heibergu w niniejszej książce, s. 141-142. Order<br />
Dannebrog, który Heiberg otrzymał, to jedno z najstarszych i najwyższych<br />
odznaczeń duńskich.
Czcigodny Panie Profesorze!<br />
Skoro wydałem książkę, w której ustanawiam wiarę w <strong>powtórzenie</strong>,<br />
musiałbym, właśnie, musiałbym urodzić się pod ciemną<br />
gwiazdą, gdybym bez oznak radości przyjął znaczne uznanie, okazane<br />
mi w tak pochlebny sposób. Czyż bowiem to, co nieborak z niskiej<br />
sfery zamieścił w odstręczająco wyglądającej książce i co tak bardzo<br />
zyskało na wartości dzięki powtórzeniu w postaci eleganckiego<br />
i wyszukanego prezentu noworocznego, podarowanego przez słynnego<br />
Profesora Heiberga, nie skłoni niedowiarków do wiary w <strong>powtórzenie</strong>?<br />
Wszak zostało ono wyniesione aż w rozgwieżdżone<br />
niebo, ono zaś - o tym wszyscy są przekonani - jest strefą najwyższą!<br />
Jedynie Arv i ekonom Jesper sądzą, że wyżej sięga niebo<br />
kryształowe 2 .<br />
Jakże mam nie czuć się zaszczycony, widząc moje biedne myśli,<br />
lśniące jak gwiazdy na Pańskim niebie? Przyznaję: nie poznałem ich<br />
od razu, gdy je zobaczyłem wydrukowane ślicznymi literami we<br />
wspaniałej księdze! A rozpoznawszyje, wzruszyłem się, jak wzruszają<br />
się ubodzy rodzice, gdy widzą, że ich dzieci do czegoś doszły -<br />
i jednocześnie, jak owi rodzice, zwątpiłem (czy mogę pozwolić sobie<br />
na wyznanie?).<br />
2 Arv i Jesper to postaci występujące w komediach Kolberga Jule-Stue<br />
(sc. 12) i Erasmus Montanus (a. III, sc. 5). WJule-Stue rozmawiają między<br />
innymi o tym, jak wysoko znajduje się niebo gwiaździste w stosunku do<br />
nieba kryształowego.<br />
201
Powtórzenie w głębszym sensie ujawnia tutaj swoje znaczenie.<br />
To, co powiedziałem niezbyt jasno 3 , stało się jasne dzięki Pańskim,<br />
Panie Prof., poprawkom. Bo chociaż to, co powiedziałem, jest naprawdę<br />
piękne i celne 4 , dzięki Pańskiej poprawce stało się prawdziwie<br />
celne i piękne. - Nie potrafię lepiej określić, jak bardzo piękne<br />
jest to wszystko. W artykule Stjernehimlen [Rozgwieżdżone niebo] 5 , którym<br />
Pan zakwasił swój kwaśny noworoczny prezent w związku z Powtórzeniem,<br />
znajduje się wspomniana korekta tego, co powiedziałem<br />
o powtórzeniu. Artykuł ma znaczną objętość, mnie na szczęście dotyczy<br />
niewielka część. Tę niewielką część potrafię jako tako zrozumieć<br />
i jak sądzę, posiadam (na szczęście) wystarczające zdolności, by powiedzieć<br />
o niej kilka słów. Powiadam: na szczęście, gdyż byłbym nędzną<br />
figurą, gdybym zapragnął wypowiedzieć się o większej części artykułu,<br />
o owych tabelach na 60. stronicy. 6 Gdy zakupiłem książkę<br />
i otworzyłemją, ujrzałem tabelę na pierwszej stronie. Otworzyłem na<br />
drugiej stronicy i ujrzałem tabelę. Przerzucałem strona za stroną, ale<br />
nie dotarłem dalej niż do 30. stronicy: straciłem przytomność, widząc<br />
7 niezliczoną ilość liczb, jak i przedstawiając sobie ogrom Pańskiej,<br />
Panie Profesorze, wiedzy. Na liczbach nigdy się szczególnie<br />
dobrze nie znałem, ajeżeli nawet mogę mówić ojakimś zrozumieniu,<br />
to nie starcza mi ono na wiele. Przynajmniej tyle zrozumiałem, z czym<br />
zgodził się także mój fryzjer, przywołany w związku z utratą przytomności,<br />
że nie chodzi tutaj o reguła Detri s , niezależnie od tego, czy rzecz<br />
3 [Na marginesie przypis Kierkegaarda:] i co skłaniało do błądzenia.<br />
4 Tak określił Heiberg idee Powtórzenia na początku swego omówienia<br />
w Roku astronomicznym, zamieszczonym w niniejszej publikacji.<br />
5 Kierkegaardowi / Constantiusowi chodzi o artykuł Heiberga Rok astronomiczny<br />
z „Uranii [...] 1843". W Heibergowskich „Intelligensblade" nr<br />
14 (z 1 października 1842) został zamieszczony artykuł Stjernehimłen,<br />
który także dotyczył astronomii.<br />
6 Chodzi tu nie o wspomniany artykuł Heiberga, ale o inny, rozpoczynający<br />
„Uranię. Rocznik astronomiczny na 1844 rok", gdzie na stronicach<br />
4-60 przedstawione były pozycje i ruchy ciał niebieskich.<br />
7 [Na marginesie przypis Kierkegaarda]: i oglądając powtórnie.<br />
8 Reguła de tribus, zwana także reguła de tri, określa arytmetyczne stosunki<br />
proporcji. Wyrażenie Reguła Petri (reguła Piotrowa) nie ma sensu, poza,<br />
202
idzie o reguła Petri, czy o coś zupełnie innego. Powiadam: na szczęście,<br />
gdyż ostatnia część dysertacji jest bardziej zrozumiała, a przecież<br />
zakłada ona (by zostać zrozumianą, nie mówiącjuż o możliwości bycia<br />
zakwestionowaną) tak wielostronną wiedzę astronomiczną, że taki<br />
studentjakja, który miał na świadectwie tylko trójkę z astronomii,<br />
później nigdy się tą nauką nie zajmował i zawsze wiedział tak mało,<br />
dopiero teraz wie, jak bardzo zaniedbał swą wiedzę. Potrafi zatem<br />
czytać o niej, zmusić siebie do pewnegojej zrozumienia, lecz nigdy do<br />
tego, by być pewnym, że potrafiją pojąć, ajuż na pewno nie do tego,<br />
by zuchwale twierdzić, że potrafi stworzyć sobie o niej jakieś pojęcie.<br />
Na szczęście nie potrzebuję być nikim innym niż czytelnikiem, co<br />
właśnie pro virili [łac. zgodnie z możliwościami] pragnę osiągnąć.<br />
Dawniej sądziłem, Panie Prof., że potrafię zrozumieć Pańskie dokonania,<br />
i czerpałem radość z tego zrozumienia, by następnie spocząć<br />
w ramionach zachwytu. Moje obecne uwielbienie wobec Pańskich<br />
późniejszych osiągnięć się nie zmniejszyło, ale przybrało inną postać,<br />
niewytłumaczalną, kobiecą, entuzjastyczną, jaką z pewnością dzielę<br />
z wieloma współczesnymi, którzyjakja w napięciu oczekująjakiegoś<br />
rezultatu, chociaż, jakja, z szacunkiem pozostawiają ekspertom sąd<br />
o tym, czy aktualne Pańskie studia astronomiczne, astrologiczne, chiromantyczne,<br />
nekromantyczne, talizmatyczne, chronologiczne, horoskopiczne<br />
i mataskopiczne służą nauce i ludzkości. 9 Do nich należy<br />
sąd o tym, jak dalece za pomocą tych sztuk i nauk udało się Panu<br />
uzdrowić melancholię naszego czasu. Czy udało się Panu znaleźć tę<br />
organizację, której Pan poszukiwał w ostatnim wierszu 10 , zwracając<br />
oczy ku górze, ku niebu, gdzie Pan sam, jak ów niebiański radca stanu<br />
1 l , świeci przykładem?<br />
być może, pragnieniem przedrzeźnienia retoryki Holbergowego Erasmusa<br />
Montanusa.<br />
9 Kierkegaard lubił takie wyliczanki. Ta sama wyliczanka powtarza się<br />
w „Przedmowie IV", zamieszczonej w niniejszej publikacji.<br />
10 Chodzi o sztukę Heiberga En Sjcel e/ter D0den {Dusza po śmierci komedia<br />
apokaliptyczna), opublikowaną w Nye Digte, Kopenhaga 1841.<br />
li Najprawdopodobniej aluzja do nazwiska radcy stanu Rasmusa Stiernholma<br />
(stierne - gwiazda), przedstawiciela organizacji filantropijnej Det<br />
Forenede VelgJ0renhedsselskab.<br />
203
[Ciąg dalszy, yyPap." B 110:]<br />
Ale spieszę do rzeczy, do sprostowania, którym mnie Pan uraczył<br />
w swym artykule. By sprawa była jasna i nie wzbudzała wątpliwości,<br />
opiszę najpierw Pańskie pojmowanie powtórzenia, tak jak<br />
zostało ono przedstawione 12 , a także w jaki sposób wiąże je Pan ze<br />
mną, by potem przejść do myśli wyłożonych w mojej książeczce.<br />
Czytelnika proszę o wybaczenie dłużyzn.<br />
A. Pańskie pojmowanie<br />
Powtórzenie należy do królestwa fenomenów natury i jest błędem<br />
umieszczanie go w świecie ducha. Stąd miałem najprawdopodobniej<br />
„na oku kategorie przyrodnicze i - sam nawet o tym nie wiedząc<br />
- rozszerzyłem je poza granice przyrody" 13 . W świecie fenomenów<br />
naturyjest miejsce dla powtórzenia, zachowującego sięjak prawo<br />
- ten punkt widzenia jest idealny dla powtórzenia. Gdy bliżej<br />
rozważymy, w jakim związku pojawia się duch ostateczny i jak może<br />
się związać z <strong>powtórzenie</strong>m, wówczas wyjaśnienie tego stanie się<br />
tożsame z prawie całą zawartością Pańskiej dysertacji. Jeżeli dobrze<br />
Pana rozumiem, chodzi tu o otworzenie ludzkich oczu i zmysłów na<br />
<strong>powtórzenie</strong> jako fenomen natury, o przepełnienie ich serc sympatią<br />
do powtórzenia. Pod tym względem zasługa jest wyłącznie po<br />
Pańskiej stronie; ja nic o tym nie mówiłem w mojej książeczce i zapewne<br />
nikt chętniej ode mnie wśród całej ludzkości nie przyzna<br />
Panu tej zasługi.<br />
Gdy moje oczy i serce zostaną kiedyś otworzone na boskie rozważania,<br />
gdy moja dusza naprawdę zrozumie cudowny entuzjazm<br />
wobec natury - a także skierowany do góry, do nieba, wówczas po-<br />
12 [Na marginesie:] Tak jak to jest wyjaśnione ze względu na naturę i „wystarczająco<br />
podkreślone ze względu na istnienie ducha" (s. 98, w. 1).<br />
[Paginacja odnosi się tu do „Uranii [...] 1844"; chociaż cytaty z niej nie<br />
zawsze są wiernie przez Constantiusa przytoczone.]<br />
13 Jest to nieco zmieniony cytat z Heibergowskiego Roku astronomicznego,<br />
zamieszczonego w niniejszym tomie.<br />
204
zbędę się wątpliwości, że właśnie owa dysertacja rozbudziła we mnie<br />
to wszystko.<br />
Za to w królestwie ducha <strong>powtórzenie</strong> nie istnieje. Tujesteśmy<br />
świadkami rozwoju, który <strong>powtórzenie</strong> zapoczątkowało - i który<br />
w pewnym sensie wyklucza <strong>powtórzenie</strong>. „Taki rozwój obcy jest<br />
naturze 14 , w świecie ducha każde nowe pokolenie prześciga poprzedników<br />
i z ich osiągnięć buduje rzeczywiście nowy początek, taki,<br />
który prowadzi ku temu, co nowe" 15 .<br />
Od świata przyrody przechodzimy tutaj do królestwa ducha.<br />
Zgoda. Lecz czy dobra ducha nie leżą powyżej dziejów historii,<br />
o których dzisiaj tak wohlfeil [niem., tu: lekko] mówimy 16 : Tutaj każde<br />
pokolenie prześciga swych poprzedników i tam zaczyna, gdzie<br />
oni skończyli? Więc wcale nie ma duchowej egzystencji \Existents]<br />
jednostki? Czy także tutaj <strong>powtórzenie</strong> nie powinno być problemem,<br />
nie takim oczywiście, by <strong>powtórzenie</strong> nie istniało w porządku<br />
natury poza jednostką, ale dlatego, że jednostka pozostaje w stanie<br />
kontemplacji i zupełnej beztroski, pozwalając czasowi przepływać?<br />
Czyż nie byłby Pan łaskaw pomóc autorowi, który próbuje sił na polu<br />
psychologii eksperymentalnej, oświecając go w tak ważnym<br />
względzie?<br />
Bo bardzo niewiele w Pańskim obszernym artykule o obecności<br />
powtórzenia w świecie ducha. To niewiele zaś to zbyt mało, by starczyło<br />
za wyjaśnienie, a zbyt wiele na prostą konstatację, Panie Prof.<br />
Oto obszar naszego sporu, gdzie piętrzą się trudności i gdzie<br />
powstaje nieporozumienie. Pańskie spostrzeżenia są zawsze wspaniałe:<br />
albo niebo, albo historia świata. Owszem, niech jednostka pobiera<br />
u Pana lekcje, jak oglądać niebo 17 i czcić to, co czcić należy,<br />
lecz poza niebem i historią świata istnieje jeszcze inna historia: jednostki.<br />
Czy nie interesuje ona Pana? Nie zostało to dobrze pokazane<br />
14 [Na marginesie:] „Urania 1844", Kopenhaga 1843, s. 94, środek.<br />
15 [Na marginesie:] „Urania", s. 95, góra.<br />
16 [Na marginesie:] Co także każdy nędznik, który oblał egzamin, potrafi<br />
roztrąbić.<br />
17 [Na marginesie:] Co bynajmniej nie jest zadaniem wolności, lecz sentymentalizmu<br />
bądź przypadku.<br />
205
w tej niewielkiej, w dodatku niejasnej, części dysertacji, wyraźnie za<br />
to wynika z głównych wniosków pracy. Nasze czasy, powiada Pan, są<br />
nostalgiczne, ale i płodne. Rzeczywiście, ma Pan rację, twierdząc, że<br />
napisałem także inne książki prócz niewielkiego Powtórzenia, na<br />
przykład oskarżając mnie o napisanie Albo-albo, którego druga część<br />
właśnie o tym mówi. Co rodzi nasz czas, powiada Pan dalej, tego<br />
nikt nie wie, spróbujmy zatem miło spędzić czas - a jak Pan sam<br />
twierdzi, najmilej spędza się czas, studiując astronomię. Dobrze,<br />
pozwólmy czasowi być czasem, niech nawet przy pomocy astronomii<br />
spędzi nienarodzony płód, jeżeli czasem tak zechce. Lecz jednostka?<br />
Przecież odbieramy jej zadanie wolności, proponując wyłącznie<br />
astronomię.<br />
Gdy jednak zwiążemy jednostki z wolnością, na co chyba może<br />
pozwolić sobie psycholog chowający w zanadrzu religijne pojęcia,<br />
wówczas -jako psycholog - odwróci on naszą uwagę od rzeczy<br />
wielkich i głośnych, takich jak niebo i historia świata, by zwrócić ją<br />
ku sprawom mniejszym, ku niewyczerpanemu i błogosławionemu<br />
przedmiotowi jednostkowej troski: ku temu, jakie znaczenie ma<br />
<strong>powtórzenie</strong> dla królestwa ducha - gdyż każda jednostka jest także<br />
bytem duchowym, a duch posiada własną historię. Ponownie spotykamy<br />
tu nasz problem i pytanie brzmi: jakie znaczenie otrzyma tu<br />
<strong>powtórzenie</strong>? To pytanie o stosunek wolności do fenomenów ducha,<br />
w którego kontekście jednostki żyją, gdyż historia jednostki<br />
rozwija się jako kontynuacjajej przeszłości i otaczającego człowieka<br />
małego świata jednostki. Jest to pytanie o <strong>powtórzenie</strong> wewnątrz<br />
jednostkowych granic, <strong>powtórzenie</strong> w życiu człowieka. Z pewnością<br />
wzbudzi podziw odkrycie całego ruchu historii i konstatacja, że każde<br />
nowe pokolenie zaczyna u końca drogi swych poprzedników.<br />
A moje odkrycia są błahe i bez znaczenia. Nie dziwi zatem, że Pan<br />
Profesor je przeoczył. Ale nasz problem zjawi się nieraz, gdy ta sama<br />
jednostka w ciągu swej historii raz po raz będzie od nowa otwierać<br />
życie. Powstanie także pytanie, czyjednostka potrafi to uczynić, czy<br />
też wystartowała za późno - i czy jest w stanie stratę nadrobić. Jednostka<br />
nie odnosi się bynajmniej kontemplująco do powtórzenia,<br />
206
gdyż te fenomeny, które towarzyszą powtórzeniu, są fenomenami<br />
ducha, lecz odnosi się do nich w swej wolności. Dlatego trzeba zadać<br />
inne, według mnie trudniejsze, ale i o wiele ważniejsze pytanie. Tylko<br />
o tym mówię w mojej małej książeczce, a zrobiłem tak chyba dlatego,<br />
że jestem psychologiem.<br />
Na pytanie o stosunek powtórzenia do jednostki pojętej jako<br />
duch szukający wolności nie ma prawie miejsca w Pańskim „wyczerpującym"<br />
omówieniu. Pan widzi jednostkę bądź jako kontemplującą<br />
świat, bądź jako estetycznie dwuznaczną 18 . Powtórzenie istnieje,<br />
to zdaje się być zupełnie pewne. Zajmuje Pana pytanie, jak pomóc<br />
jednostce w odkryciu powtórzenia? Najważniejszy zaś problem wolności:<br />
czy istnieje <strong>powtórzenie</strong>? - pozostaje u Pana nietknięty. Aleja<br />
o nim przede wszystkim mówię i dlatego moja książka nosi tytuł<br />
Powtórzenie. Oczywiście, ujęcie jednostki jako estetycznie dwuznacznej<br />
może dać powód do powiedzenia tego i owego o powtórzeniu -<br />
lecz gdy się tę rzecz przeoczy, pozostawia się jedynie zamieszanie,<br />
nawet gdy udało się powiedzieć coś dobrego.<br />
Pańską pomyłkę dobrze ilustrują „złote myśli Goethego", które<br />
- cytowane przez Pana - pozostały szczerozłote, lecz odebrały wolności<br />
życie. Przywołuje Pan słowa Goethego, by zaznaczyć swą aprobatę<br />
dla świata przyrody. Cytat jest długi. Zaczyna się od wyrażenia<br />
sympatii dla natury, w której istnieje <strong>powtórzenie</strong>, co się zupełnie nie<br />
wiąże z wolnościąjednostki. Ale tutaj cytat się nie kończy. Proszę popatrzeć,<br />
nagle cytat mówi coś nowego. Prowadzi ku stwierdzeniu, że<br />
akceptując <strong>powtórzenie</strong> w świecie przyrody, „wrażliwy młodzieniec<br />
obawia się nieuchronnego powtórzenia ludzkich błędów, gdyż poniewczasie<br />
pojmujemy, że kształcąc cnoty, kultywujemy błędy" 19 .<br />
Powtórzenie należy zarówno do fenomenów natury, jak i ducha. Na<br />
tym ostatnim obszarze <strong>powtórzenie</strong> oznacza <strong>powtórzenie</strong> naszych<br />
błędów i cnót; i jednych, i drugich. Tutaj istnieje <strong>powtórzenie</strong> i pytamyjedynie,<br />
wjaki sposóbjednostka możeje odkryć.<br />
18 Kierkegaard używa pojęcia „ cesthetisk tvetydig".<br />
19 [Na marginesie:] s. 106.<br />
207
To stwierdzenie nie daje jednostkom wolności, a przecież z tego<br />
cytatu wyprowadza Pan dialektykę powtórzenia, tak jak Pan ją<br />
znajduje w „złotych myślach" poety. Przedtem zwraca Pan uwagę, iż<br />
Goethe łączy hipochondrię młodego człowieka i jego brak zainteresowania<br />
światem przyrody z lekturą angielskich autorów. Łatwo<br />
można spostrzec, iż hipochondria jest skutkiem obaw wrażliwego<br />
młodzieńca, bojącego się, że powtórzy własne błędy. Gdyby został<br />
zaznajomiony z dialektyką powtórzenia i pouczony, że <strong>powtórzenie</strong><br />
żyje zarówno w świecie ducha, jak i w królestwie przyrody, oraz że<br />
dobro i zło powtarzają się jak dzień i noc, a także iż najważniejszym<br />
zadaniem jednostki jest zaakceptować owe przemiany, pozostając<br />
wrażliwym wobec nich - wówczas nie byłby hipochondrykiem.<br />
Powtórzenie istnieje tak wśród fenomenów przyrody, jak i ducha.<br />
Jednostka nie jest stworzonajako duch szukający wolności, ma<br />
estetycznie dwuznaczny stosunek do powtórzenia i sama powinna<br />
zostać określona wobec swego obiektu, którego nie może zmienić.<br />
Powtórzenie fenomenów przyrody nie pozwala zmienić się jednostce.<br />
Powtórzenie fenomenów ducha należy potraktować w ten sam<br />
sposób, a wszystko stanie się tak, jak Pan tego sobie życzy. Znaczenie<br />
powtórzenia w świecie ducha zależy od tego, co <strong>powtórzenie</strong> przynosi<br />
ze sobą lub co jednostka z nim zrobi. 20 Fakt, że dobro i zło się<br />
powtarza, należy potraktować w ten sam sposób jak to, że powtarzają<br />
się obroty gwiazd. Według kontemplującego i skończonego ducha<br />
nie ma żadnej różnicy między znaczeniem powtórzenia dla<br />
duchowej egzystencji jednostki i jego występowaniem w świecie<br />
przyrody, co wyraźnie wynika z uwag, kontynuujących cytowane słowa:<br />
„To samo dotyczy obserwacji natury, zarówno lat ziemskich, jak<br />
i gwiezdnych. Przyroda zawsze mówi uniwersalnym językiem powtórzenia.<br />
- Co nam daje przyroda, nie jest niczym innym niż <strong>powtórzenie</strong>m,<br />
i od nas zależy, czy potrafimy objąć rozumem fakt, że<br />
to, co absolutne, jest dla nas ciągle nowe". 21<br />
20 [Na marginesie:] s. 102, początek; s. 101, początek: „Pociągające w powtórzeniu<br />
niejest ono samo, ale to, co człowiek z nim zrobi".<br />
21 [Na marginesie:] s. 102.<br />
208
Rzecz zależy od indywidualnej wynalazczości nastroju. Podobnie<br />
jest ze stosunkiem jednostkowego ducha do powtórzenia fenomenów<br />
duchowych: im większe zmiany napotkamy, tym lepiej.<br />
Powtórzenie jest bowiem faktem, a jednostka może jedynie się<br />
z tym pogodzić - sentymentalnie lub dowcipnie, drwiąco albo wzruszająco,<br />
lekkomyślnie lub melancholijnie, itd. Nie majednak mowy<br />
o tym, by mogła uniknąć powtórzenia.<br />
Tylko w jednym miejscu napotkamy, całkiem niespodziewanie,<br />
inny komentarz. W świetle zmian zostaniemy pouczeni (s. 110),<br />
że to, co nam mówi wiedza o rokrocznych powtórzeniach, zapewne<br />
jest „arogancją, z jaką nasza świadoma, wolna wola czyni z obrotów<br />
natury wielokształtne kamienie milowe, wyznaczające drogę naszego<br />
rozwoju" 22 . Jeżeli jednak zechcemy to poważnie zrozumieć<br />
i uniknąć pochlebstw, na co zdaje się wskazywać ciąg dalszy („ani<br />
jednego dnia bez zapisania czegoś, bez dowiedzenia się czegoś nowego<br />
o sztuce, nauce, życiu towarzyskim lub wewnętrznych przeżyciach"<br />
23 ) - to, jak sądzę, jednostka będzie miała tyle trudu z rozwojem<br />
świadomej, wolnej woli, że zechce uniknąć straty czasu na uczucie<br />
sympatii do natury. Gdy jednostka to zrozumie, w tej samej chwili<br />
Pańska propozycja (by zastosować astronomię jako medium) stanie<br />
się niepotrzebna, gdyż w tej samej chwili jednostka otrzyma aż<br />
zbyt wiele roboty. Właśnie w tej samej chwili pojawi się interesujący<br />
mnie problem. Gdy mówimy o rozwoju świadomej, wolnej woli,<br />
22 [Na marginesie:] Tutaj w najwyższym stopniu staje się ważne motto nulladiessine<br />
linea.<br />
23 [Na marginesie:] s. 110. [Tuż obok drugi dopisek na marginesie:] Ponieważ<br />
Pan nie pojmuje rozwoju jednostki jako produkowania w ścisłym<br />
znaczeniu, leczjako rozwój, w którymjednostka pozostaje wewnątrz siebie,<br />
napotka ona tę trudność, że z królestwa wewnętrznego rozwoju,<br />
podobnie jak ze świata towarzyskiego lub sztuki i nauki prześle sobie<br />
wiadomości, których przyswojenie jest równoznaczne z jej rozwojem<br />
wewnętrznym, a które w najściślejszym znaczeniu należy rozumieć jako<br />
dalszą produkcję (za pomocą pióra i atramentu). Dlatego nie wydaje<br />
się, by owo motto nulla diessine linea mogło tutaj „otrzymać głębsze znaczenie".<br />
209
<strong>powtórzenie</strong> nie może pozostać czymś mgławicowym, powstaje bowiem<br />
pytanie o możliwość zakwestionowania takiego powtórzenia,<br />
w którym przejawia się zło, i ustanowienie takiego powtórzenia,<br />
w którym pojawi się dobro. Problemem nie jest stosunek do powtórzenia,<br />
lecz pytanie, czy da się ono zrealizować tak, jak o to pytamy<br />
w interesie rozwoju wolnego ducha. Na próżno będziemy szukać<br />
wyjaśnienia. W Pańskiej argumentacji jest niezmiennie założone, iż<br />
<strong>powtórzenie</strong> zawsze istnieje. Ono po prostu jest.<br />
Powtórzenie istnieje w świecie natury. Oznacza to, że wieczny<br />
duch zachowuje się kontemplująco, sympatyzując z własnym powtarzającym<br />
się ruchem. Te rozważania zajmują Pańską uwagę w całej<br />
dysertacji. Nie potrafię ocenić tego, co Pan stwierdził, powołując się<br />
na swoją astronomiczną wiedzę. Spróbuję za to z ogólniejszego punktu<br />
widzenia ocenić to, co Pan ogólnie twierdzi. Pan podkreśla sympatię<br />
do natury jako -jeżeli dobrze zrozumiałem - stosunek sentymentalny.<br />
Według mnie jest to jednostronne ujęcie. Powaga istnieje<br />
jedynie w stosunku wolności do zadań wolności, a poza tym wszędzie<br />
tam, gdzie duch ustosunkowuje się do siebie jako innego. To<br />
„inne" nie jest wolnością; tak komiczne stwierdzenie jest równie<br />
uprawnione jak owo sentymentalne. Ten, w kim przebudziła się namiętność<br />
wolności, zazwyczaj mało się troszczy o naturę. Uznają za<br />
nieważną. Dlatego, jak już zauważyłem, dziwnie brzmi w dysertacji,<br />
która pragnie pochwalić dobroczynny wpływ obserwacji natury na<br />
umysł, takie ujęcie dość izolowanej uwagi (o świadomej, wolnej woli,<br />
spieszącej po drodze rozwoju), które ma przydać głębszego znaczenia<br />
mottu nulla dies sine linea. Dlatego jest dziwne ujrzeć owo<br />
dość izolowane wyrażenie w dysertacji, która nie wyklucza czasu,<br />
lecz jedynie myśli o tym, jak dobrze spędzić czas, lub o środkach, za<br />
pomocą których można wyleczyć tę, dochodzącą prawie do szaleństwa,<br />
melancholię.<br />
Istotnie, w fenomenach ducha znajdziemy <strong>powtórzenie</strong>. Estetycznie<br />
i dwuznacznie zdefiniowana jednostka ma, jako swe jedyne<br />
zadanie, oswoić się z nim, zaaprobować je i uzyskać z niego coś nowego.<br />
W mojej książeczce wiąże się z tym wiele komentarzy (później<br />
wyjaśnię, jak je należy rozumieć). Jeżeli tak rzecz ujmiemy, mądrość<br />
210
stanie się jedyną władczynią, która spróbuje nam pomóc, jak tylko<br />
będzie mogła, a doświadczenie wypowie się zarówno pro und contra<br />
[łac.-niem. - za i przeciw] w tej sprawie. Jako przykład mądrej nauki<br />
przytoczę, co Pan mówi: że nie powinienem był jechać do Berlina.<br />
Fakt bowiem, że wiele miłych wrażeń za drugim razem czyni doznanie<br />
o wiele słabszym, został powszechnie uznany w przysłowiu: nie<br />
jedź tam, gdzie już byłeś. 24<br />
Doświadczenie może jednak powiedzieć coś przeciwnego. Zazwyczaj<br />
tylko Cyganie i wędrowni linoskoczkowie albo złodzieje mówią<br />
to, co zresztą przywódca Cyganów powiada w Precjozie 25 : „nie<br />
jedź tam, gdzie już byłeś", bo tym razem ludzie najprawdopodobniej<br />
lepiej zabezpieczą swe pieniądze i własność, lub też za drugim<br />
razem nie będzie nic, co by warto było ukraść. Ma Pan w ten sposób<br />
rację, Panie Profesorze. A przecież mówi się zazwyczaj, że odwiedziny<br />
jakiegoś miejsca po raz drugi są przyjemniejsze niż za pierwszym<br />
razem, opór nowości bowiem, który za pierwszym razem nie<br />
pozwolił nasycić się przyjemnością i dopiero stopniowo został<br />
przezwyciężony, na początku drugiego razu jest przezwyciężony<br />
całkowicie. Ponadto, ponieważ pociągające w powtórzeniu nie jest<br />
ono samo, „lecz to, co ludzie z nim zrobią", nie wymaga ostrości<br />
umysłu obserwacja, że ten, kto podróżuje, zyskuje pewność, że<br />
<strong>powtórzenie</strong> zamieni podróż w coś innego. Można w ten sposób<br />
długo uprawiać dialektykę. Czynię to jedynie, by pokazać (co<br />
później pokażę jeszcze lepiej), że dla mnie jest to tylko żart (który<br />
został u Pana potraktowany zupełnie poważnie), gdyż mam o wiele<br />
poważniejszy problem in mente [łac. na myśli]. - Pan ciągnie dalej:<br />
„Za to powtórna lektura książki lub ponowne obejrzenie obrazu<br />
podnosi i w pewien sposób przewyższa pierwsze wrażenie, gdyż<br />
dzięki temu można się lepiej zagłębić w przedmiot i żarliwiej go<br />
24 [Na marginesie:] s. 101.<br />
25 Chodzi o sztukę Piusa Aleksandra Wolffa Preciosa. Przetłumaczona na<br />
duński przez C. J. Boye (Kopenhaga 1822), została wystawiona przez<br />
Teatr Królewski w Kopenhadze w 1843 r.<br />
211
sobie przyswoić" 26 . Czy tak wielkie miasto jak Berlin można<br />
porównać z książką i obrazem? 27 Wówczas można by mówić o jeszcze<br />
większym nasyceniu się <strong>powtórzenie</strong>m, a gdy sieje odnalazło,<br />
nie należy bynajmniej sądzić, by (biorąc pod uwagę wielkość miasta<br />
i różnorodność miejskiego życia) przyczyna leżała w tym, iż za<br />
pierwszym razem czytało się lub oglądało nieuważnie. Można w ten<br />
sposób - ponownie - długo uprawiać dialektykę. To właśnie jest<br />
zabawne w powtórzeniu, i tego nigdy nie należy pojmować poważnie,<br />
czego zresztą nie zrobiłem w mojej książeczce, podczas gdy<br />
dla Pana wszystko, co dotyczy powtórzenia, jest równie ważne.<br />
Powtórnego przeczytania książki i nasycenia się obrazem<br />
wcale nie można uznać za właściwe <strong>powtórzenie</strong>. Tu wciąż występuje<br />
dialektyczna dwuznaczność, żart w powtórzeniu, na co<br />
zwróciłem uwagę, ponieważ zwracam uwagę na powagę. Istnieje<br />
tylko jedno właściwe <strong>powtórzenie</strong> - <strong>powtórzenie</strong> własnej indywidualności<br />
w wyższej potędze. Tego powtórzenia wcale nie wymienia<br />
się u Pana, chociaż jest to <strong>powtórzenie</strong> sensu eminentori [łac. tu:<br />
w najgłębszym znaczeniu] i najgłębszy interes wolności. Jedynie<br />
dwa razy <strong>powtórzenie</strong> jest przywoływane do życia, za każdym razem<br />
przez młodego człowieka, którego uczyniłem przedmiotem moich<br />
myśli. Raz, opowiadając, w jaki sposób Hiob wszystko otrzymał<br />
podwójnie, zawoła: „Oto, co się zwie <strong>powtórzenie</strong>m!" 28 , podobnie<br />
za drugim razem, gdy dzięki pomocy Opatrzności uwolni się od<br />
komplikacji nieszczęśliwej miłości. I wtedy woła: „Czyż nie jest to<br />
<strong>powtórzenie</strong>? Czy nie dostałem podwójnie wszystkiego? Czy nie<br />
otrzymałem z powrotem siebie - w taki sposób, że odczuwam to<br />
podwójnie?" 29<br />
W załączonym liście powiadam, że młodzieniec objaśnia<br />
<strong>powtórzenie</strong>, które go spotkało, jako zaistnienie świadomości do<br />
26 [Na marginesie:] s. 101.<br />
27 [Na marginesie:] Szczególnie gdy powtarza się także przyjemność<br />
płynącą z odwiedzania teatrów.<br />
28 [Na marginesie:] Powtórzenie, s. 130.<br />
29 [Na marginesie:] s. 142.<br />
212
drugiej potęgi. W następnej części mojej książeczki, która tym się<br />
wyróżnia, że słowo „<strong>powtórzenie</strong>" zostało tu znowu użyte jako tytuł<br />
części, znajduje się właściwe rozumienie powtórzenia. 30 Na ten<br />
temat nie ma u Pana ani jednego cytatu. Pańskie cytaty nie<br />
wychodzą poza stronicę 40. 31 Gdyby nie chodziło o Pana, Panie<br />
Profesorze, to przypuściłbym, że nie czytał Pan drugiej części<br />
książki. Sądząc tak, potrafiłbym w istocie wyjaśnić wszystko. Jedynie<br />
ten, kto przeczyta całą książkę, potrafi ją tak zrozumieć, jak ją<br />
rozumieć należy, podczas gdy czytana we fragmentach, owszem,<br />
poddaje się rozumieniu, ale jest ono inne niż to, które ja posiadam.<br />
Jeżeli coś takiego przydarzy się takiemu mężczyźnie jak Prof. H.,<br />
to z pewnością, ze względu na piękno zawarte w pojedynczych<br />
wyrażeniach, chętnie pomoże on autorowi wywikłać się z nieporozumienia,<br />
w które sam go wplątał. Żaden autor nie może żądać<br />
więcej. Jestem, co prawda, na tyle nierozsądny, by odrzucić pomoc<br />
i po prostu zażądać, by książka została przeczytana w całości. Jednak<br />
nie sądzę, by Pan potrafił tak właśnie czytać książki. Tylko ta<br />
hipoteza potrafi wszystko wyjaśnić. Objaśnia, dlaczego Pan podaje<br />
lekturę książek jako przykład zdwojonego powtórzenia (przeciwstawiając<br />
to mojej podróży do Berlina), pomimo że druga część<br />
mojej książeczki wskazuje jedyny prawdziwy przykład - <strong>powtórzenie</strong><br />
indywidualności. Wyjaśnia, czemu Pan może zakrzyknąć,<br />
obcując z moją książką: „Kto miałby chęć powtórzyć swoje życie<br />
w tej samej postaci? Tak, nawet radości i szczęścia nie chciałoby się<br />
powtórzyć bez żadnej zmiany" 32 , podczas gdy druga część powiada:<br />
<strong>powtórzenie</strong> dóbr ziemskich jest obojętne w porównaniu z takim<br />
<strong>powtórzenie</strong>m (czyli <strong>powtórzenie</strong>m indywidualności w drugiej<br />
potędze) i według zaleceń ducha. 33 To wyjaśnia, dlaczego chce mnie<br />
Pan pouczyć, że istnieje coś „więcej" niż <strong>powtórzenie</strong>, które niesie<br />
30 [Na marginesie:] Podczas gdy sam kończę pierwszą część, wątpiąc<br />
w możliwość powtórzenia.<br />
31 [Na marginesie:] A tam nie ma nic o powtórzeniu, poza żartobliwymi lub<br />
zdesperowanymi wypowiedziami dotyczącymi jego możliwości.<br />
32 [Na marginesie:] s. 101.<br />
33 [Na marginesie]: Powtórzenie, s. 142.<br />
213
ze sobą rozwój ducha. W drugiej części jest o tym o wiele lepiej<br />
powiedziane niż we wszystkim, co Pan dotąd napisał.<br />
Pomińmyjednak ową drugą część i udajmy, że nikt z nas jej nie<br />
przeczytał. Spróbujmy przy Pańskiej pomocy zrozumieć te cytaty,<br />
które znalazły miejsce w Pańskim „prezencie noworocznym".<br />
Pańskie sprostowanie głosi, że to, co powiedziałem, odnosi się do<br />
związku powtórzenia istniejącego w naturze, moje wypowiedzi zaś<br />
(tak zrozumiane) są i piękne, i celne. Aleja czuję się wobec własnych<br />
tak cytowanych słów, jak (co już stwierdziłem) ubodzy rodzice<br />
wobec wyróżniających się dzieci - nie wiem, czy mogę pozwolić<br />
sobie na dawną poufałość? W dawnych czasach rozumieliśmy się<br />
nawzajem, lecz teraz słowa zaczęły nas różnić i nie potrafię ich<br />
zrozumieć. By jednak nie męczyć czytelnika przedstawieniem<br />
każdego z nich, zacznę od pierwszego, przypominającego fatalność<br />
mego położenia. Muszę jednocześnie podziękować Prof. Heibergowi<br />
za udzieloną mi pomoc, jak i - z drugiej strony - zgotować<br />
czytelnikowi nową trudność, by ujrzał sens w tym, co już kiedyś, być<br />
może, miało dla niego sens. „Powtórzenie odpowiada w pewnym<br />
sensie temu, co Grecy nazywali «wspomnieniem». Mówili oni, że<br />
wiedzajest wspomnieniem, a nowa filozofia twierdzi, że całe życie to<br />
<strong>powtórzenie</strong>". 34 W ustach Pana Prof. Heiberga te słowa służą<br />
rozważeniu powtórzenia fenomenów natury. Spróbujmy zatem<br />
znaleźć ich znaczenie. Co w ogóle znaczy różnica między światem<br />
antycznym i współczesnym dla zaistnienia powtórzenia w świecie<br />
natury? W tej samej części dysertacji Prof. H. zaleca greckie obserwacje<br />
dotyczące istnienia powtórzenia w świecie natury. Jednak<br />
w całej mojej książce nigdzie nie dyskutuję powtórzenia w świecie<br />
natury. Mówiłem o powtórzeniu wobec problemu wolności. Znaczy<br />
to tyle, że grecka wolność nie jest ustanowiona jako wolność. Stąd<br />
owo pierwsze wyrażenie: wspomnienie. Jedynie we wspomnieniu<br />
można posiąść wieczne życie, a współczesne pojęcie popycha<br />
określenie wolności „do przodu" - na tym polega <strong>powtórzenie</strong>.<br />
34 [Na marginesie:] Por. Powtórzenie, s. 91, u dołu.<br />
214
Co spotkało ten cytat, spotkało i inne; straciły sens, przywołane<br />
przez rektora literatury, Prof. H., poprawione et encomio<br />
publico omati [łac. i zaszczycone publicznym uznaniem]. Jeden<br />
przykład powinien wystarczyć. Nie chcę pozbawić życia ani czytelnika,<br />
ani siebie (co stałoby się w wyniku uczynienia przedmiotem<br />
szerokiej dyskusji kilku moich wypowiedzi, które dla mnie są proste,<br />
naturalne i pozbawione wszelkich pretensji), jedynie dlatego, że<br />
Prof. H. spodobało się skorygować moje poglądy i przez to, co<br />
zupełnie naturalne, uczynić je czymś niezwykłym. Gdybym mógł<br />
sobie wyobrazić, że cytaty chodzą na własnych nogach, i podejrzewał,<br />
że uwiedzione i oczarowane pragnieniem światowego życia,<br />
zapragnęły pochlebić Prof. H., by dostać się do wnętrza jego pozłoconego<br />
prezentu noworocznego, potraktowałbym je jak synów<br />
marnotrawnych. Ale wiem, że są niewinne. Przebaczam im i proszę<br />
także czytelnika mojej książki, by im wybaczył, kiedy je napotka (co<br />
przedtem także mnie spotkało) nie jako skromne i niczego nie<br />
żądające, lecz wyróżnione i pomimo wyróżnienia nic nie mówiące.<br />
Lecz spójrzmy teraz na rezultat rozumowania Prof. Heiberga, na<br />
jego odpowiedź. Dowiadujemy się, że <strong>powtórzenie</strong> istnieje w naturze<br />
i że <strong>powtórzenie</strong> jest procesem w historii powszechnej. Co do<br />
znaczenia powtórzenia w świecie duchowych wartości, nie dowiemy<br />
się niczego, oprócz kilku luźnych uwag. Na końcu okaże się, że<br />
równieżja powiedziałem coś pięknego i celnego, dzięki poprawkom<br />
Profesora. 35 Oto summa summarum. Gdyby nawet Prof. H. nic nie<br />
napisał, to naturalnie należało założyć, że jak każdy człowiek<br />
wykształcony, wie wiele, o ile nie więcej, o powtórzeniu. Jednak<br />
obecnie jesteśmy skłonni uwierzyć, że znamy maksimum jego wiedzy,<br />
w którą należy wtajemniczyć czytelników. Gdy pozwoliłem sobie<br />
wydać małą książeczkę o powtórzeniu, zachowałem się nieco<br />
inaczej. Nie chciałem wydać eleganckiej i błyszczącej książki, przeznaczonej<br />
dla dzieci lub pod choinkę, a szczególnie przydatnej<br />
35 [Na marginesie:] Jak ważna jest ta wiedza w oczach Pana Profesora,<br />
dowiadujemy się stąd, że dla niego owa wiedza oznacza, iż poprawił<br />
moje wypowiedzi i pomógł mi powiedzieć coś pięknego i celnego.<br />
215
w roli pełnego smaku prezentu. Założyłem u każdego czytelnika<br />
wiedzę, którą Pan Prof. głosi i z której korzysta - także do<br />
poprawiania moich wypowiedzi. W tym samym czasie stwierdziłem,<br />
że <strong>powtórzenie</strong> ma o wiele większe znaczenie w indywidualnej<br />
sferze życia. Ta myśl skłoniła mnie do pisania. Inne myśli i refleksje<br />
nad <strong>powtórzenie</strong>m sprowadziłem do postaci żartu. W ten sposób<br />
uniknąłem śmieszności w oczach czytelników, bynajmniej nie<br />
pouczając ich z powagą o tym, co każdy z nich dobrze wie. Główną<br />
myśl ukryłem w zawikłanym żarcie, aby uniemożliwić heretykom 36<br />
zrozumienie książki. W ten sposób wydałem książkę pozbawioną<br />
ważności i pretensji. Tak myślałem o stosunku czytelnika do książki:<br />
odkryje on główną myśl i niezależnie od tego, czy przyzna jej rację,<br />
czy też nie przyzna, będzie musiał przyznać, że dotąd jej nie znał.<br />
Przyzna więc, że dobrze się stało, iż rzecz została napisana.<br />
Zrozumie i żart (i zabawi się nim), i moją uprzejmość - to, że nie<br />
chciałem pisać banałów pouczającym tonem, lecz że oddałem je<br />
żartowi, gdyż założyłem, że są dobrze znane.<br />
Niewielki wkład Constantina Constantiusa,<br />
autora Powtórzenia? 1<br />
Gdy Sokrates wyszedł poza bramy Aten, okazało się, że nic<br />
nie wie o okolicy. Fajdros 38 zdziwił się, że musi prowadzić tego<br />
dziwnego człowieka tak, jakby był obcym, na co Sokrates odpowiedział:<br />
„Wybacz mi, mój drogi. Jestem bardzo ciekaw wiedzy, lecz<br />
krajobrazy i drzewa niczego mnie nie uczą. Czynią to zaś ludzie<br />
w mieście". Tę wypowiedź starałem się zapamiętać i uczynić jeszcze<br />
doskonalszą, tak jak nie wyróżniający się człowiek potrafi udoskonalić<br />
to, co powiedział duch, wyróżniający się w najpiękniejszy<br />
36 Patrz Powtórzenie, s. 132 niniejszego wydania i przyp. 177 na tejże<br />
stronie. Klemens z Aleksandrii (właśc. Titus Flavius Clemens, ok. 150ok.<br />
215) pisał alegorie, by niewtajemniczeni niczego nie pojęli.<br />
37 Dalszy ciąg: Pap. IV B 112, po zapisach o charakterze korektorskim.<br />
38 [Na marginesie:] Por. Platon, Fajdros, wyd. Astius, s. 132.<br />
216
sposób. Dlatego poczytuję sobie za przyjemność uznać siebie za<br />
ucznia każdego człowieka. Lecz choćbym w ten sposób rozszerzał<br />
pojęcie ucznia, nie oznacza to przecież, że nie potrafię go znowu<br />
użyć w węższym znaczeniu, a gdy już mówimy o byciu uczniem<br />
w węższym znaczeniu, któż nie chciałby być uczniem Prof. Heiberga?<br />
Lecz chociaż było to moim gorącym życzeniem, wydało mi się<br />
tak trudne w ostatnim okresie! On zawsze ogarnia spojrzeniem<br />
sprawy tak wielkie, że nigdy nie potrafiłem za nim nadążyć.<br />
Niedawno jego spojrzenie zwróciło się w strony odległe, gdzie<br />
zatopiony w sobie geniusz, proroczo patrząc przed siebie, ujrzał system,<br />
realizację od dawna obmyślanych planów. 39 W ciągu ostatnich<br />
dni jego spojrzenie zwróciło się ku górze, w stronę spraw niebieskich.<br />
Tam bada ruchy gwiazd 40 , temu zaś, kto zaniepokojony zapyta<br />
o rezultaty, odpowie, iż nic nie stoi na przeszkodzie, by na innych<br />
planetach wyobrazić sobie ludzi obdarowanych w sposób godny<br />
zazdrości, mianowicie skrzydłami 41 . Gdy na moment zwróci spojrzenie<br />
na ziemię, spostrzeże nie kraje, nie jednostki, nie części<br />
świata, lecz całą kulę ziemską. Z tego, zanikającego 42 , punktu widzenia<br />
pocieszy nas, że posiadając wielką duszę, posiądziemy<br />
odwagę zrozumienia, że „także w sensie astronomicznym Ziemia<br />
39 Patrz „Wstęp" do 23. logicznych paragrafów w „Perseuszu" (chodzi<br />
o wydawane przez J. L. Heiberga pismo „Perseus. Journal for den spekulative<br />
Idee", nr 2, Kopenhaga 1838):, Au tor pozwala sobie niniejszym<br />
zgłosić swój pierwszy wkład do realizacji długo obmyślanego planu,<br />
mianowicie stworzenia systemu logicznego [...] - Ponadto ma na celu,<br />
poprzez owo stworzenie i jego kontynuację, otworzenie drogi dla takiej<br />
estetyki, której stworzenie od dawna byłojego życzeniem, lecz której nie<br />
może wysłać w świat, bez uprzedniego podarowania jej owego logicznego<br />
punktu widzenia, który byłby dla niej pomocą". (Zob. także<br />
„Przedmowę I", której zakończenie parodiuje cytowane słowa Heibega.)<br />
40 [Na marginesie:] i szuka mieszkańców odległych planet.<br />
41 Por. Prezent noworoczny („Urania 1844"), s. 139: „Ktoś zapyta: czy na innych<br />
planetach nie mieszkają ludzie, obdarzeni skrzydłami? Odpowiedź<br />
brzmi: nic nie stoi temu na przeszkodzie" [przypis Kierkegaarda].<br />
42 [Na marginesie:] uniwersalnego.<br />
217
zajmuje wysoce szacowne miejsce na niebie". Obie obserwacje są<br />
tak wspaniałe! O, nie każdy jest w stanie pobierać lekcje u mistrza!<br />
Moje spojrzenie nie sięga tak daleko. Jest nie tylko przywiązane do<br />
ziemi i tego, co bliskie, lecz także do jednostek. Dla mnie każdy<br />
człowiek jest wystarczającym źródłem obserwacji i zadowolenia -<br />
ktoś na ulicy, na drodze i w domu, sługa nie mniej niż filozof. Tak<br />
rozumiem i staram się coraz lepiej zrozumieć to, co udoskonalił<br />
ów grecki mędrzec, który zarzucił sztukę, „kiedy zrozumiał, że<br />
studiowanie rzeczy fizycznych nie jest naszą sprawą, i zaczął na<br />
rynku i w warsztatach filozofować o rzeczach etycznych" (por.<br />
Diogenes Laertius, [Żywoty filozofów] księga II, rozdz. 5, § 21: o Sokratesie).<br />
[Ciąg dalszy, „Pap. " IVB 112:]<br />
Do książki o Powtórzeniu jest dołączony list „Do właściwego<br />
czytelnika". Z listu dowiedzieć się można, że ja, jak Klemens Aleksandryjski,<br />
próbuję pisać w ten sposób, „by heretycy nic z tego nie<br />
pojęli". 43<br />
43 [Przyp. Kierkegaarda jako Constantiusa:] Por. Powtórzenie, s.147.<br />
[Paginacja odnosi się do pierwszego wydania Powtórzenia, z 1843 r.]<br />
Może się wydać dziwne, żejakiś autor zdecydował się pisać w ten sposób,<br />
lecz i to można wytłumaczyć. Gdy literatura naszego czasu pokazuje, że<br />
nic dobrego nie może powstać (z wyjątkiem tego, co dostarcza<br />
pojedynczy człowiek, któryjest częścią Daniijakojej chwała i sława, lecz<br />
obecnie, pisząc w obcym języku, czyni to, na co zasłużył: tworzy<br />
europejską miarę dla swej twórczości [chodzi najprawdopodobniej<br />
o Johana Nicolaia Madviga (1804-1886), którego pisma krytyczne,<br />
szczególnie o Cyceronie, zostały dobrze przyjęte w Danii i za granicą]),<br />
nie można usłyszeć ani słowa z powodu przyrzeczeń, dęcia w trąby, subskrypcyjnych<br />
okrzyków, toastów, anonsów, zapewnień, komplementów<br />
itd. Na takich udawanych działaniach mija rok. Około Wigilii zaczyna<br />
się ruch w literaturze, bo wiele nadzwyczaj eleganckich i błyszczących<br />
prezentów noworocznych przeznaczonych dla dzieci lub pod<br />
choinkę rywalizuje ze sobą w „Adresseavisen" [gazecie zamieszczającej<br />
ogłoszenia], by po zrobieniu furory w ciągu czternastu dni otrzymać<br />
dzięki uprzejmej krytyce miejsce w jakieś antologii jako przykłady<br />
218
Pojęcie powtórzenia posiada historię, o ile zastosujemy je do<br />
sfery indywidualnej wolności, gdyż wolność przebiega wiele<br />
stadiów, by dotrzeć do samej siebie, (a) Na początku mamy wolność<br />
jako żądzę lub w żądzy zamieszkałą. Ta wolność boi się powtórzenia,<br />
gdyż <strong>powtórzenie</strong> posiada czarodziejską moc uwięzienia wolności,<br />
gdy po raz pierwszy udało mu sieją posiąść. A przecież <strong>powtórzenie</strong><br />
pojawia się pomimo ogromnej przebiegłości żądzy. Wolność rozpacza<br />
w objęciach żądzy, a jednocześnie pojawia się w wyższej formie,<br />
(b) Wolność jest określona jako mądrość. Wolność pozostaje<br />
jedynie w skończonym stosunku do swego obiektu i jest określona<br />
jako estetycznie dwuznaczna. Zakłada się istnienie powtórzenia,<br />
lecz zadaniem wolności jako mądrości jest zagospodarowywanie<br />
nowych obszarów powtórzenia. To stadium nazwać można, przywołując<br />
niedawne dzieło (Albo-albo), etapem „płodozmianu" 44 .<br />
„Płodozmian" pojawił się na moment w Albo-albo, gdzie takie<br />
wyrażenie okazało się jednocześnie nieuprawnione. Ludzie, którzy<br />
nie potrafią wzbogacić wolności o wyższy stosunek do idei, chętnie<br />
domalowują temu oglądowi barwy najwyższej mądrości. Lecz skoro<br />
<strong>powtórzenie</strong> rozumiane jako mądrość jest jedynie zdefiniowane<br />
zachwycające wszystkich estetycznie nastrojonych pisarzy. Bo estetyczny<br />
styl - to nasze hasło, estetyczny styl jest poważną sprawą, a można się go<br />
nauczyć, odrzucając idee i myśli. Dla literackiego środowiska jest<br />
niewytłumaczalne, iż spokojny autor, świadom tego, co czyni, pragnie<br />
uchylić się od opinii i pozwoli swojej książeczce pojawić się tak skromnie<br />
i cicho, jak to możliwe. W tym względzie długi okres Trinitatis<br />
[wielkanocny] jest bardzo dobrą porą roku, jeżeli chcesz się uwolnić od<br />
zatonięcia w noworocznych zabawach literackich natrętów i gdy bez<br />
trosk i zmartwień pragniesz oddalić się od rzesz kupujących i czytających.<br />
Wybieram to nieskończenie chętniej niż natrętne wmuszanie<br />
eleganckich i błyszczących prezentów, ułożonych w kartonowych pudłach<br />
i ofiarowywanych na Nowy Rok.<br />
44 W oryginale: vexeldrift\ patrz Ordbog over det danske sprog, Kopenhaga<br />
1952, t. XXVI, s. 931. „Płodozmian" sygnalizuje pragnienie nowości<br />
i zmiany i dlatego nie da się pogodzić z <strong>powtórzenie</strong>m. Wyrażenie<br />
„gospodarka przemienna" użyte przez polskiego tłumacza Albo-albo,<br />
wydaje się mniej szczęśliwą propozycją translatorską. Por. S. Kierkegaard,<br />
Albo-albo, 1.1, tł.J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1979.<br />
219
w swej skończoności, musi się ono znowu pojawić - mianowiciejako<br />
<strong>powtórzenie</strong> sztuczki, za pomocą której mądrość chce ogłupić<br />
<strong>powtórzenie</strong>, aby uczynić je czymś innym. Mądrość rozpacza.<br />
(c) Teraz wolność przybiera najwspanialszą postać, gdyż jest<br />
wolnością dla siebie. Wszystko się zmienia. Ukazuje się opozycja<br />
wobec pierwszego punktu widzenia. Najwyższym interesem wolności<br />
jest właśnie przywołanie powtórzenia. Obawia sięjedynie, czy<br />
zmiana nie uzyska władzy i nie zniszczy jej wiecznej istoty. Tutaj<br />
powtarza się pytanie: Czy <strong>powtórzenie</strong> jest możliwe? Wolność sama<br />
staje się <strong>powtórzenie</strong>m. A gdy wolność jednostki tak bardzo<br />
uzależni się od rezultatu jej działań wobec otaczającego ją świata, że<br />
nie potrafi, by tak rzec, powrócić do niej (powtórzyć się), wówczas<br />
wszystko będzie stracone. Bo wolność nie obawia się powtórzenia,<br />
lecz zmiany. To, czego pragnie, niejest zmianą, lecz <strong>powtórzenie</strong>m.<br />
Gdyby wola powtórzenia była stoicka, sprzeciwiłaby się sobie i skończyła,<br />
krusząc siebie, choćby miała w ten sposób wzmocnić <strong>powtórzenie</strong>.<br />
Byłoby to tym samym, co wyrzucenie jakieś rzeczy, aby ją na<br />
zawsze zapomnieć. A gdy odrzucimy stoicyzm, pozostanie nam<br />
tylko działanie religijne 45 jako prawdziwy wyraz powtórzenia, który<br />
z emocjonalną elokwencją zaangażowanej wolności ujawni jej<br />
waleczną obecność. W Powtórzeniu chciałem opowiedzieć właśnie<br />
to, co umieściłem pod (c), jednak nie za pomocą języka nauki,<br />
a jeszcze mniej w tym naukowym znaczeniu, które każdemu rachmistrzowi<br />
naszego filozoficznego banku pozwala powiedzieć: raz,<br />
dwa, trzy... 46 Chodziło mi o psychologiczny i estetyczny opis i obrazowanie.<br />
Za Grekami chciałem obdarzyć pojęcia indywidualnością<br />
i sytuacją i poddać je próbie wszelkich możliwych pomyłek. By te<br />
pomyłki mogły się pojawić, muszą uzyskać śmieszność lub pikanterię<br />
sytuacji, zróżnicowanie nastroju lub zwrotność ironii jako swą<br />
legitymację. To, jak sądziłem, byłem winien czytelnikowi i samemu<br />
45 Kierkegaard używa pojęcia „religi0s beycegelse'". Powtórzenie jako<br />
„beycegelse" pojawia się w Albo-albo, gdzie oznacza wybór egzystencji<br />
etyczno-religijnej.<br />
46 Chodzi tu o ironiczną polemikę z trzema heglowskimi terminami: tezą,<br />
antytezą i syntezą.<br />
220
sobie. Chciałem ocalić własną duszę od dusznych kazań wikarego,<br />
które, jak zakładam, zna każdy od dziecka. Powtórzenie (c) jest<br />
przedmiotem nieustannych żartów ze strony powtórzenia (a) i (b).<br />
Czasem bywa w życiu tak, że jakiś piwowar bardzo przypomina króla<br />
lub inną sławną postać z historii. I jak widok rozczarowanego<br />
piwowara pobudza do śmiechu nad tym złudzeniem, tak rozczarowują<br />
powtórzenia (a) i (b) w porównaniu z <strong>powtórzenie</strong>m (c). Kiedy<br />
indziej słyszymy przez ułamek sekundy niezmiernie małą część<br />
popisu samotnego flecisty, ajuż w następnej chwili odgłos powozów<br />
i zgiełk uliczny zmusza przekupkę z Amageru 47 do podniesienia<br />
głosu, by „szanowna pani" usłyszała cenę kapusty - i znowu przez<br />
chwilę cisza, w której można usłyszeć flecistę. Tak słyszymy w pierwszej<br />
części <strong>powtórzenie</strong> (c), wciąż przerywane zgiełkiem życia. Bywa<br />
też, że ktoś potrafi w jednym prostym słowie ukryć głęboką wiedzę<br />
o życiu. Oto siedzi w jadalni z wieloma ludźmi, z których każdy powtarza<br />
to słowo, ale on patrzy na usta młodej dziewczyny, ciekaw, co<br />
zechce nim wyrazić, a potem mówi to ku jej zadowoleniu. Lecz<br />
dziewczyna wie, że to nieporozumienie, i pilnie baczy, czy w czasie<br />
przemowy doświadczonego mężczyzny nie zauważy czegoś lisiego<br />
w jego twarzy 48 . Dziewczyna wie, że to nieporozumienie i że on od<br />
47 Za życia Kierkegaarda wyspa znajdująca się tuż za fosami stolicy. Dzisiaj<br />
dzielnica Kopenhagi.<br />
48 Oto dobry przykład złych chwil, związanych z tłumaczeniem Kierkegaarda/<br />
Constantiusa-intertekstualisty. Po duńsku zdanie to brzmi następująco:<br />
„uagtet hun veed det er en Misforstaaelse, ogseer bag den erfarne<br />
Mands 0re, hvad han mener, og lader det kommerfrem...". W angielskim,<br />
dosłownym tłumaczeniu zaś: „although she knows that it is a misunderstanding<br />
and behind the experienced man *s ear sees what he means and allows it to<br />
come forth..." (S. Kierkegaard, Fear and Trembling. Repetition, wyd. i tł.<br />
Howard V. Hong i Edna H. Hong, Princeton 1983, s. 303). Dosłownie<br />
przełożone wyrażenie „za uszami doświadczonego mężczyzny widać, co<br />
sądzi..." nie ma sensu, ani po angielsku, ani po polsku. Jest to częsta<br />
u Kierkegaarda gra słów, zbudowana tutaj na fundamencie<br />
takich duńskich przysłów i idiomów, jak: „Han haren Rcev bag 0ret" - dosłownie:<br />
„Ma lisa za uchem", co świadczy o dwulicowości i chytrości<br />
w ten sposób określonego człowieka, czy „en Skjcelm bag 0ref -<br />
221
czasu do czasu łączy byle jakie słowo z głębszą refleksją - podobnie<br />
miesza się w pierwszej części książki <strong>powtórzenie</strong> (c) z gwarem<br />
jadalni.<br />
Włożyłem kostium stoika, by znaleźć się nieco wyżej od (a) i (b)<br />
i aby in abstracto [łac. ogólnie] wyrazić to, czego in abstracto nie<br />
można zrealizować. A także, by tak wszystko majeutycznie przygotować,<br />
aby młody człowiek sam odkrył <strong>powtórzenie</strong> (c), które<br />
zdecydowanie pojawia się w drugiej części. W życiu młodzieniecjest<br />
wyjątkiem 49 i jak <strong>powtórzenie</strong> (c) toruje sobie drogę przez nieporozumienia.<br />
Pytanie młodego człowieka brzmi: Czy <strong>powtórzenie</strong><br />
jest możliwe?Już wcześniej sparodiowałem to, wyruszając do Berlina,<br />
by sprawdzić, czy <strong>powtórzenie</strong> jest możliwe. Pomyłka polega na<br />
tym, że najbardziej żarliwe pytanie o możliwość powtórzenia formułujemy<br />
w sposób „zewnętrzny",jakby <strong>powtórzenie</strong>, o ilejest możliwe,<br />
znajdowało się poza jednostką, podczas gdy ono musi być<br />
wewnątrz niej. Także z tego powodu młodzieniec zachowuje się<br />
inaczej, pozostając zupełnie spokojny. W rezultacie podróży rozpaczam<br />
nad niepowodzeniem powtórzenia i ustępuję miejsca młodzieńcowi,<br />
by odkrył je dzięki instynktowi religijnemu.<br />
On zaś osiąga to, stopniowo doświadczany przez życie. W tej<br />
potrzebie spotyka Hioba, który, jak mu się wydaje, przeżył<br />
<strong>powtórzenie</strong>, gdyż wszystko otrzymał podwójnie. Najbardziej<br />
pociąga młodzieńca to, że Hiob ma rację. O to bowiem przede<br />
wszystkim chodzi. Los wystawił młodzieńca na próbę, uczynił go<br />
winowajcą. A jeżeli tak, to już nigdy nie będzie sobą. Jego istota<br />
została rozszczepiona. Pytanie nie dotyczy „zewnętrznego" powtórzenia,<br />
ale powtórzenia jego wolności. Jest wprost szczęśliwy, gdy<br />
określenie kogoś, kto pragnie ukryć swe prawdziwe zamiary (por. Dansk<br />
Ordsprogs-Skat, oprać. E. Mau, Kopenhaga 1879, tom II, s. 202,617). Tak<br />
też często przymiotnik „lisi" używany jest w polszczyźnie; por. Ballady<br />
i romanse Mickiewicza: „Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie, a w sercu<br />
lisie zamiary". Nasz „doświadczony mężczyzna" chce prawdopodobnie<br />
uwieść młodą dziewczynę, nie odkrywając swych kart.<br />
49 [Na marginesie:] por. Powtórzenie s. 151 i 152.<br />
222
nadbiega burza, choćby wyrok brzmiał: <strong>powtórzenie</strong> jest<br />
niemożliwe" 50 . Burza przynosi mu rację; nie pragnie niczego więcej.<br />
Teraz Opatrzność nadciąga mu z pomocą, wybawia od komplikacji,<br />
więc chłopiec krzyczy: „Czy to nie jest <strong>powtórzenie</strong>? Czy nie dostałem<br />
wszystkiego podwójnie? Czyż nie otrzymałem z powrotem<br />
siebie - w taki sposób, że odczuwam to podwójnie? I czym jest podwojenie<br />
ziemskich dóbr, nic niewartych dla ducha, wobec takiego<br />
powtórzenia?" 51 W załączonym do książki liście wyjaśniam, że<br />
„młody człowiek rozumie <strong>powtórzenie</strong> jako świadomość drugiego<br />
stopnia .<br />
To, co najważniejsze, zostało powiedziane w ostatniej części<br />
Powtórzenia, która zaczyna się na stronicy 79 i, by zwrócić uwagę<br />
czytelnika, także nosi tytuł „Powtórzenie". To, co zostało przedtem<br />
powiedziane, jest zatem żartem lub jedynie względną prawdą, co<br />
wyraźnie zaznaczam, gdy (ja, wypowiadający te słowa) wątpię<br />
w możliwość powtórzenia. Na stronicy 92 powiadam: nie potrafię<br />
działać religijnie, jest to sprzeczne z moją naturą. Nie neguję przy<br />
tym potrzeby takiego działania ani tego, że wiele można się nauczyć<br />
od młodego człowieka. Piszę dalej w załączonym liście, że przy nim<br />
„jestem jedynie skromną postacią" 53 , że każdy ruch, jaki zrobiłem,<br />
miał wyłącznie na celu rzucenie nań strumienia światła 54 ; wszak „od<br />
początku był w dobrych rękach, a drażniłem się z nim jedynie<br />
dlatego, by miał się okazję ujawnić". 55 Gdy chce się wyrazić, że<br />
<strong>powtórzenie</strong> jest czymś innym w świecie jednostki niż <strong>powtórzenie</strong><br />
w królestwie przyrody albo zwykłe <strong>powtórzenie</strong>, nie sądzę, że<br />
można to uczynić lepiej. Jeżeli człowiek pojmuje <strong>powtórzenie</strong> jako<br />
transcendentne, religijne działanie, istniejące dzięki temu, co absurdalne<br />
56 , to osiąga wspaniałą granicę: wieczność jako prawdziwe<br />
50 [Na marginesie:] por. Powtórzenie, s. 133.<br />
51 [Na marginesie:] por. Powtórzenie, s. 142.<br />
52 [Na marginesie:] por. „Powtórzenie II", s. 153.<br />
53 [Na marginesie:] por. s. 156.<br />
54 [Na marginesie:] por. s. 152.<br />
55 [Na marginesie:] por. s. 156.<br />
56 Kierkegaard używa tu pojęcia „i kraft afdet absurde". Jest to parafraza<br />
223
<strong>powtórzenie</strong>. Sądzę, że wyrażam się wystarczająco jasno wobec<br />
właściwego czytelnika książki 57 , którego teraz proszę o wybaczenie,<br />
że wyjaśnieniem zacieramjej indywidualność, gdyż wyjaśniam to, co<br />
chętnie skrywa się w sobie i pragnie objawić się tylko właściwemu<br />
czytelnikowi, dzięki swemu dowcipnemu znaczeniu. Proszę o wybaczenie,<br />
że podkreślam je dla wielu oczu, choć pragnęło pozostać<br />
nieznaczące dla wielu (o ile to jest możliwe), by nie mając znaczenia,<br />
oswobodzić się od wagi sprostowań.<br />
Wróćmy jednak do profesora Heiberga i owego złoconego<br />
prezentu gwiazdkowego. Pamiętamy, że jego cytaty nie wykraczają<br />
poza <strong>powtórzenie</strong> (c) na stronicy 40 i że nie omawiajego innych postaci.<br />
Jeżeli niewielkiej książce przypadł w udziale tak nieszczęśliwy<br />
los, że stała się przedmiotem obszernego sprostowania, to chyba<br />
powinno ono dotyczyć ostatniej części książki, gdzie zostało<br />
przedstawione prawdziwe <strong>powtórzenie</strong>? Wszystko zaś, co przed nim<br />
umieszczono, jest albo żartem, albo ma względne znaczenie, czasami<br />
prawdziwe, chociaż prawdziwe jedynie in abstracto - należy je<br />
zatem odwołać przed realizacją, co wyraźnie czynię, ujawniając<br />
moje wątpliwości. Owszem, te zróżnicowane wypowiedzi są, jakie<br />
są, jednak nigdzie, ani w pierwszej, ani w ostatniej części, nie rozważam<br />
kwestii powtórzenia w przyrodzie. Mówię wyłącznie o znaczeniu<br />
powtórzenia dla wolnego ducha jednostki, co przecież także<br />
jest w porządku, gdyż książkajest próbą psychologii eksperymentalnej,<br />
zgodnie ze swym tytułem.<br />
określenia wiary przez afrykańskiego Ojca Kościoła Tertuliana (Quintus<br />
Septimus Florentius Tertullianus, ur. prawd. 160 - zm. między 220<br />
a 240): „credo, ąuia absurdum (est)" (De carne Christi, 5). Kierkegaard<br />
używał kategorii „det absurde\ by oddzielić wiedzę od wiary. Wiedza<br />
pragnie obiektywizmu pozbawionego sprzeczności logicznej, przedmiotem<br />
wiary zaś jest właśnie absurd jako kategoria myślenia (Pap. X 6<br />
B79).<br />
57 „Właściwemu czytelnikowi książki, panu N. N." zadedykowana jest<br />
ostatnia część Powtórzenia.<br />
224
Według sformułowania Prof. Heiberga<br />
<strong>powtórzenie</strong> jest ciągłe<br />
Powtórzenie istnieje w przyrodzie i w niej objawia się jako<br />
prawo; to stwierdzenie zawiera bardzo idealistyczne sformułowanie<br />
powtórzenia. Gdy spytamy bardziej precyzyjnie, w jakim stosunku<br />
do powtórzenia pojawia się lub może pojawić skończony duch,<br />
odpowiedź na to zajmie prawie całą rozprawę P. Profesora. O ile<br />
dobrze zrozumiałem, pragnie ona otworzyć oczy i zmysły człowieka<br />
na istnienie powtórzenia wśród fenomenów natury, by dzięki temu<br />
uczynić jego serce czułym i współczującym. Cała zasługa, jakakolwiek<br />
by była, niewyrażalna w swej wielkości lub małości (nie śmiem<br />
się o tym wypowiadać), przypada wyłącznie Prof. Heibergowi.<br />
W mojej książeczce nie powiedziałem o tym ani słowa i chyba nie<br />
ma nikogo, kto uczciwiej i uważniej ode mnie się stara, by zasługa<br />
Pana Profesora dla ludzkości pozostała cała i nienaruszona. Gdyby<br />
moje oczy i serce zostały kiedyś uwiedzione jego niebiańskimi<br />
sformułowaniami, o! wówczas nie ulegnę zwątpieniu, że właśnie<br />
jego rozprawa wzbudziła we mnie to, co jedynie potrzebuje czasu,<br />
by się lepiej ujawnić. - Do tej chwili zrozumiałem tyle: powaga<br />
istnieje tylko w związku z wolnością i zadaniem wolności. Wszędzie<br />
indziej, tam gdzie duch jest związany z czymś innym i w taki sposób,<br />
którego nie można nazwać wolnością, równie uprawniona jest<br />
uwaga komiczna, jak i sentymentalna. Właśnie: równie uprawniona.<br />
Dlatego nic nie zawiera w sobie tak mocnej i jednocześnie tak<br />
pewnej krytyki elastyczności jednostki, jak moment, w którym jednostka<br />
uzna (za pomocą obserwacji albo w inny sposób), które<br />
fenomeny są godne poważnego potraktowania.<br />
Powtórzenie istnieje w świecie ducha, co znaczy przecież<br />
więcej niż to, że tutaj „obserwujemy rozwój, który prowadzi <strong>powtórzenie</strong><br />
za sobą i który w pewnym sensie likwiduje <strong>powtórzenie</strong>" 58 .<br />
Powtórzenie znajduje się zatem w świecie ducha, gdzie jest roz-<br />
58 [Na marginesie:] por. Prezent noworoczny („Urania 1844"), s. 97.<br />
225
wojem. Doszliśmy teraz do poprawki, bo właśnie to miałem<br />
przeoczyć, według słów Profesora, które chyba nie są tak złote jak<br />
słowa Goethego, znajdują się przecież w pozłacanej książce,<br />
zawierając w dodatku poprawkę. Jedynie bezmyślny człowiek może<br />
przeczytać Powtórzenie, nie odkrywając, że właśnie to jest tu<br />
zdecydowanie ujawnione, zilustrowane i wyrażone. Dla porządku:<br />
już wyżej cytowałem w kilku miejscach (do których odsyłam tego,<br />
kto mógłby o tym zapomnieć), że celem Powtórzenia jest coś więcej<br />
niż kilka oderwanych wypowiedzi. Tak rzecz brzmi w liście,<br />
wyjaśniającym wszystko: „Młody człowiek wykłada to jako podniesienie<br />
świadomości do drugiej potęgi". To powinno wystarczyć<br />
za najbardziej zdecydowane określenie. Powtórzenie jest rozumiane<br />
przeze mnie jako rozwój, gdyż świadomość do drugiej potęgi<br />
nie jest jakimś nic niemówiącym <strong>powtórzenie</strong>m, lecz <strong>powtórzenie</strong>m,<br />
w którym to, co nowe, posiada znaczenie absolutne wobec<br />
tego, co je poprzedza. Jest od niego jakościowo odrębne. Komu<br />
zatem chciał Profesor pomóc swoją poprawką? Nie zajmie ona<br />
wcale tych, którzy książki nie przeczytali. Ci nieliczni, którzy przeczytali<br />
książkę, wcale jej nie potrzebują. A może to mnie Profesor<br />
pragnie pomóc? Profesor jest bowiem przeświadczony, że jestem<br />
winny pomieszania, gdyż nie oddzieliłem znaczenia powtórzenia<br />
w naturze (czego zupełnie nie poruszałem) od jego znaczenia<br />
w świecie ducha (o którym to samo powiedziałem i zilustrowałem<br />
równie zdecydowanie, jak on to uczynił). Gdy profesor Heiberg<br />
bierze swe opinie z powietrza, nie wypada jedynie wyrazić<br />
swego przekonania. Należy pójść dalej i wyjaśnić, jak zaistniało<br />
to, co wcale nie istnieje. To, co należy wyjaśnić, znajduje się na<br />
księżycu (hrabstwo księżycowe) - nic więc dziwnego, że wyjaśnienie<br />
dąży tam, gdzie spotka profesorskie pragnienie! Pan Profesor<br />
tak wyjaśnia nieporozumienie: w mojej pochwale powtórzenia 59<br />
59 [Na marginesie:] Uwaga. Przyjemnie jest powiadomić czytelnika, że<br />
Prof. znalazł ową pochwałę na stronicach 2 i 3, a także 34. Za to anijedno<br />
słowo z ostatniej części książki nie otrzymało prawa, by przeniknąć do tej<br />
pochwały, którą Profesor pozwolił mi wygłosić.<br />
226
miałem właściwie na oku kategorie natury. Że tak uczyniłem,<br />
„można sądzić choćby dlatego, że łączę <strong>powtórzenie</strong> z terminem<br />
pochodzącym z obszaru filozofii przyrody, mianowicie z ruchem".^<br />
Kiedy wiemy na pewno (a to wykłada nam Pan Prof.), że<br />
<strong>powtórzenie</strong> należy zarówno do sfery ducha, jak i natury, chociaż<br />
w tym pierwszym znaczy coś innego niż w tym drugim, wynika stąd<br />
eo ipso, że ruch także należy do sfery ducha. W naszych czasach<br />
zaszliśmy tak daleko, że chcemy nawet wprowadzić ruch do logiki;<br />
w ten sposób <strong>powtórzenie</strong> zostało nazwane „mediacją". A przecież<br />
ruch jest pojęciem, którego logika nie potrafi udźwignąć. Mediację<br />
należy zatem ująć w związku z immanencją. Tak zrozumianej mediacji<br />
zupełnie nie da się ponownie użyć w sferze wolności, gdzie<br />
konsekwencja nigdy nie pojawi się dzięki immanencji, lecz jedynie<br />
dzięki transcendencji. Słowo „mediacja" stwarza wiele nieporozumień<br />
na terenie logiki, pozwala bowiem dołączyć do tego pojęcia<br />
wyobrażenie ruchu. „Mediacja" zaszkodziła sferze wolności, gdyż<br />
(wywiedziona z logiki) przyczyniła się do ujęcia transcendencji<br />
ruchu jako iluzji. By uniknąć tego błędu czy dwuznacznego<br />
kompromisu między logiką a wolnością, uznałem, że <strong>powtórzenie</strong><br />
powinno się związać ze sferą wolności. Zakłada to ruch (zupełnie<br />
w porządku), co w gruncie rzeczy zostało przyznane przez Prof.<br />
Heiberga, gdy mówi, że <strong>powtórzenie</strong> w świecie ducha oznacza coś<br />
innego niż w naturze. Zatem, jak zostało powyżej stwierdzone,<br />
powiada on, że <strong>powtórzenie</strong> występuje w obu miejscach. A przecież<br />
mówię to po to, by przez chwilę dyskutować e concessis. Gdyby Panu<br />
Profesorowi spodobało się odwołać, co powiedział, wcale to mnie<br />
nie dotknie. Odrobina filozoficznego rozumowania, jaką posiadam,<br />
charakteryzuje się dobrą właściwością: zupełnie nie zależy od<br />
Prof. Heiberga. Jego wypowiedzi nie są też w stanie powstrzymać<br />
mego rozwoju. Nie zaniedbałem przecież zapoznania się z niemiecką<br />
filozofią, chcąc uczyć się od mistrzów tego, czego od nich<br />
można się nauczyć najlepiej. Ruch nie jest dialektyczny jedynie<br />
60 [Na marginesie:] Por. Prezent noworoczny („Urania 1844"), s. 98.<br />
227
w związku z przestrzenią (w tym znaczeniu, w jakim zajmował on<br />
Heraklita i eleatów, a później był tak bardzo używany i nadużywany<br />
przez sceptyków), lecz jest także dialektyczny w związku z czasem.<br />
W obu znaczeniach dialektyka jest taka sama, gdyż punkt i chwila<br />
odpowiadają sobie. Wymieniam właśnie te szkoły, ponieważ nie<br />
znam innych, w których dialektyka ruchu i czasu została tak<br />
zdecydowanie podkreślona, jak to zrobił Heraklit i eleaci w związku<br />
z przestrzenią. Zyskałem przy tym tyle, że przedsięwzięta przeze<br />
mnie podróż do Berlina została skąpana w komicznym świetle,<br />
a dzięki temu ruch stał się grą słów. To przecież dozwolone w książce,<br />
która w żadnej mierze nie przedstawia siebie jako dzieła naukowego,<br />
a której autor odczuwa obrzydzenie wobec owego nienaukowego<br />
sposobu, w jaki głosi się naukowość, i najchętniej pragnie<br />
pozostać poza owym harmidrem. Odległy od trywialnego pragnienia<br />
pouczania, znajduje on radość w założeniu możliwie pełnej<br />
wiedzy u czytelnika. Jeżeli pozwolimy ruchowi związać się z <strong>powtórzenie</strong>m<br />
istniejącym w sferze wolności, wówczas rozwój będzie odmienny<br />
od logicznego rozwoju i zrodzi przejście. W logice przejście<br />
jest milczeniem ruchu, rodzi się zaś w sferze wolności. Dzięki immanencji<br />
myśli możliwość określa samą siebie jako rzeczywistość<br />
w logice. Jedynie poprzez mówienie o ruchu i przejściu można<br />
przeszkodzić logicznemu procesowi milczącego zamknięcia. W sferze<br />
wolności zaś możliwość i rzeczywistość występująjako transcendencja.<br />
Już Arystoteles powiedział, że przejście od możliwości do<br />
rzeczywistości to kinesis. Nie mówił wtedy o logicznej możliwości<br />
i rzeczywistości, lecz o wolności - i dlatego miał rację, wprowadzając<br />
ruch. Podobnie w całej filozofii Schellinga ruch gra wielką rolę, nie<br />
tylko w filozofii natury stricte sic dicta [łac. w dosłownym znaczeniu],<br />
lecz także w filozofii ducha, w ogólnym pojęciu wolności. Najwięcej<br />
kłopotów sprawia właśnie włączenie wolności. Ale i w tym zasługa<br />
Schellinga, że pragnie ją włączyć, i to niejako frazes, który otrzymał<br />
miejsce w logice heglowskiej filozofii, by z wnętrza tej logiki ponownie<br />
siać nieporozumienia, zbyt wiele bowiem znaczy wewnątrz<br />
logiki i zbyt mało poza nią.<br />
228
Chętnie przyznam: pozostało tyle problemów, z wdzięcznością<br />
zatem przyjmę każdą poprawkę, o ile tylko nie chce nic poprawić<br />
przez prawienie banałów, szczególnie o znaczeniu powtórzenia<br />
w świecie ducha. Tu mowa sprzeciwia się mowie, a „to więcej" 61 (co<br />
nie jest ani widzialne, ani słyszalne) prawie anuluje <strong>powtórzenie</strong><br />
i czyni je czymś innym. - Profesor znajduje prawdopodobnym, że<br />
miałem przede wszystkim na oku pojęcie natury, ponieważ „kieruję<br />
się w stronę -jak to się mówi -filozofii życia, ajej ważnym aspektem<br />
jest wrażliwe współżycie z naturą". Zapewne tak jest. Jedynie<br />
niedojrzały człowiek mógłby temu zaprzeczyć w obecności Prof.<br />
Heiberga, ponieważ nie zostało bliżej rozważone, czy przez filozofa<br />
życia rozumie on chaldejskiego pasterza owiec, spoglądającego<br />
w gwiazdy 62 , i co w ogóle przez to rozumie. Jedyny filozof życia,<br />
który istnieje w historii powszechnej, to Sokrates. Jak wiadomo, był<br />
on absolutnie obojętny na „sympatię wobec natury". Gdy pewien<br />
autor „próbuje swych sił w psychologii eksperymentalnej", jest<br />
mało prawdopodobne, by to, co go zajmuje, oznaczało sympatię do<br />
fenomenów natury. Lecz to nieprawdopodobieństwo pasuje (jakby<br />
było zupełnie „prawdopodobnym" dowodem), do tego, co należy<br />
wyjaśnić i dowieść, a także do poprawki, która nigdzie nie ma własnego<br />
miejsca zamieszkania. Mieszka tam, gdzie miejsce i dowód.<br />
W świecie ducha <strong>powtórzenie</strong> istnieje (dla Prof. Heiberga). Jednak<br />
wyrażenie „świat ducha" jest wieloznaczne. Można go użyć<br />
wobec królestwa ducha na ziemi i wobec ducha indywidualnego.<br />
W świecie ducha na ziemi <strong>powtórzenie</strong> istnieje. Profesor powiada<br />
w związku z tym (by objaśnić odmienność takiego powtórzenia od<br />
tego, które dotyczy fenomenów natury), że podczas gdy żaden<br />
rozwój nie następuje w naturze, w świecie ducha każde nowe po-<br />
61 [Na marginesie:] jednak, jak powiada Profesor, należy je zobaczyć.<br />
62 [Na marginesie:] albo jakiegoś fantastycznego leniucha, który chciałby<br />
odtworzyć życie nomadów, albo też jakiegoś potwora, troglodytę - lub<br />
emerytowanego urzędnika, rezydującego na wsi i życzliwego wobec<br />
natury.<br />
229
kolenie przekracza pokolenie poprzednie i wykorzystuje jego rezultaty<br />
do naprawdę nowych początków, to znaczy do takich, które<br />
prowadzą do czegoś istotnie nowego. 63 Ta mądrość posiada tę<br />
niebagatelnie dziwną właściwość, że zawsze nadchodzi „potem" i że<br />
najlepiej wychodzą na niej te pokolenia, które śpią snem<br />
błogosławionych. W związku z problematyką wolności absolutnie<br />
niczego to nie wyjaśnia. Ponadto zdanie sformułowane w takich<br />
słowach jest znane nawet najmłodszym studentom, przypomina<br />
dziecięcą wyliczankę, to coś, o czym wie nawet nędznik, który<br />
oblewa końcowy egzamin teologiczny, bo choć nie rozumie ani<br />
słowa, zna je dosłownie na pamięć; coś, co nauczyciel opowiada<br />
najmłodszym uczniom i włącza w najkrótsze streszczenie za jedną<br />
drachmę 64 . Można przecież (nie stając się winnym karygodnej<br />
bezmyślności) założyć powszechną wiedzę o tym zdaniu i - unikając<br />
oskarżenia o przesadne zaufanie do ludzkości, przyjąć, że ten, kto<br />
od czasu do czasu pisze rzeczy filozoficzne, nie jest zupełnie tego<br />
zdania nieświadom, a zatem nie należy go bezmyślnie poprawiać,<br />
powtarzając jakiś frazes.<br />
A przecież istnieje także świat ducha, który należy do jednostki.<br />
Czy <strong>powtórzenie</strong> nie jest także tutaj problemem, i to, proszę<br />
zauważyć, takim, który powstaje, gdy <strong>powtórzenie</strong> znajduje się poza<br />
jednostką - w fenomenach natury lub wydarzeń, jednostka zaś z re-<br />
63 [Na marginesie:] Por. Prezent noworoczny („Urania 1844"), s. 95.<br />
64 [Na marginesie:] Por. Platon, Kratylos, jest to wyrażenie Sokratesa.<br />
[W polskim przekładzie Kratylosa fragment ten brzmi następująco:<br />
„Stare przysłowie mówi, że «rzeczy piękne są trudne», gdy chce sieje<br />
poznać. Podobnie niełatwa jest nauka o nazwach. Gdybym był wysłuchał<br />
u Prodikosa pięćdziesięciodrachmowego wykładu, który, jak on<br />
twierdzi, pozwala słuchającemu dowiedzieć się o tym, nic nie stałoby na<br />
przeszkodzie, byś zaraz dowiedział się prawdy o prawidłowości nazw.<br />
Nie wysłuchałem jednak, jedynie jednodrachmowego, przeto nie wiem,<br />
jak się ma prawda o tym" (tł. W. Stefański, Wrocław 1990, s. 3). Nieprzyjaźni<br />
Sokratesowi sofiści, wśród nich Prodikos, sprzedawali swe<br />
umiejętności oratorskie za pieniądze. Sokrates twierdził zaś, że mądrości<br />
nie można kupić. Kierkegaard podzielał to stanowisko.]<br />
230
guły zachowuje się spokojnie wobec tego, co w zasadzie jej nie dotyczy,<br />
a z czym najwyżej potrafi dobrze spędzić czas? Czy to nie powinno<br />
być ważne? Czy nie należy właśnie o tym opowiedzieć,<br />
kiedy się poprawia autora, „który próbuje sił w psychologii eksperymetalnej"?<br />
W indywidualnym świecie ducha istnieje <strong>powtórzenie</strong>,<br />
powiada Prof. Heiberg. Tutaj pojawia się ono, jak i w innych<br />
miejscach, wobec kontemplującego ducha, lecz nie jako zadanie<br />
wolności. Teraz wyraźnie widzimy zamieszanie, które spowodował<br />
Pan Prof., chcąc poprawić to, czego prawdopodobnie (choć to<br />
całkowicie kłóci się z moim oczekiwaniem) nie miał czasu<br />
przeczytać, nawet gdy pragnął rzucić okiem na książkę, by ją<br />
poprawić. Ta książka nigdy nikogo do niczego nie zmuszała, nie<br />
wysuwała się naprzód, jakby posiadała jakieś znaczenie - o ile je<br />
posiada jakakolwiek książka w historii duńskiej literatury. Pytanie<br />
o <strong>powtórzenie</strong> jest dla Prof. H. pytaniem o znaczenie powtórzenia<br />
dla kontemplacji. Ono jest wszędzie i znaczy nieco więcej dla świata<br />
ducha niż natury. Jeżeli nie istnieje w tej chwili, to jednostka musi<br />
zaczekać, aż nadejdzie - a wówczas ona ponownie będzie w stanie<br />
zrobić owo „więcej", które istnieje w powtórzeniu. To „więcej",<br />
w które subiektywność wpisuje <strong>powtórzenie</strong>, to tyle, co niepowstrzymane<br />
„więcej" obserwacji - dlatego że owo „więcej" znajduje<br />
się w powtórzeniu, a obserwacja pragnie „je ujrzeć" (lub już je<br />
widzi), bądź dlatego że chodzi tu o wyrażenie arbitralności indywidualnej<br />
obserwacji wobec obserwowanego przedmiotu, o określenie<br />
jednostki zakwalifikowanej jako estetycznie dwuznaczna.<br />
Jeżeli zrozumiemy jednostkę w jej wolności, powstanie inne<br />
pytanie: czy można zrealizować <strong>powtórzenie</strong>? Powtórzenie w ważnym<br />
znaczeniu, jako zadanie dla wolności i które samo jest wolnością,<br />
co wyraża tytuł mojej książeczki. Wolnością, która w mojej<br />
książeczce została opisana i wyrażona w jednostce i sytuacji, co jest<br />
głównym zadaniem psychologa i co jest zgodne z jego uprawnieniami<br />
i chęciami, by estetycznie przedstawić tego, kto, odmiennie<br />
niż „naukowy" psycholog, precyzyjnie określa siebie mianem<br />
„eksperymentującego". O tak rozumianym powtórzeniu nie ma ani<br />
231
słowa u Prof. H. Problem powtórzenia otrzymał, według mnie,<br />
zupełnie inne sformułowanie: zapewne istnieje w dążeniu do tego,<br />
co religijne, co na tak wiele sposobów zostało zaznaczone i wystarczająco<br />
dopowiedziane. Gdybym w mojej książce nie zechciał<br />
wypowiedzieć się psychologicznie i estetycznie, a jedynie wysłał<br />
z ukrycia tajny raport do rąk czytelnika, u którego (co zawsze mnie<br />
cieszyło w związku z czytelnikiem) założyłem tyle wiedzy o nowej<br />
i starej filozofii oraz o problemach religijnych, ile sam posiadam,<br />
mógłbym z łatwością wywieść, w jaki sposób porusza się <strong>powtórzenie</strong>,<br />
nim zacznie określać pojednanie, które jest najgłębszym<br />
wyrazem powtórzenia. Ponieważ to miałem in mente, czuwałem, by<br />
nie pomieszać mediacji z <strong>powtórzenie</strong>m, gdyż mediacja znajduje się<br />
w immanencji i dlatego nigdy nie zobaczy przed sobą religijnego<br />
ruchu transcendencji (tutaj to, co dialektyczne, powstaje jedynie<br />
w związku z losem i opatrznością), by nie wspomnieć o rzeczywistości<br />
grzechu, której nie można unieważnić przez jakąkolwiek<br />
mediację. Że to miałem in mente, jasno wynika z moich definicji<br />
powtórzenia, które już cytowałem, mianowicie, iżjest ono transcendentnym,<br />
religijnym działaniem, istniejącym dzięki temu, co absurdalne,<br />
a powstającym, kiedy zbliżymy się do cudownej granicy,<br />
gdzie wypowiedzi staną się jedynie hasłami dla tego, kto posiada<br />
wiedzę - a ja zawsze z przyjemnością zakładam jej istnienie<br />
u mojego czytelnika - o filozoficznych problemach w różnych<br />
regionach.<br />
Jak daleko znajduje się Pan Prof. H. od zrozumienia powtórzenia<br />
jako zadania wolności, ujawnia bardzo wyraźnie w sposobie,<br />
wjaki cytuje „złote słowa" Goethego. Cytowane w ten sposób,<br />
będą mogły, co najwyżej, zostać uznane za pozłacane. Te słowa<br />
zostały przytoczone, by podkreślić piękną sympatię do powtórzenia<br />
w naturze. Cytat jest nader długi. Na początku rzeczywiście mówi<br />
o sympatii do natury. Ale cytat biegnie dalej. I popatrzmy, nagle<br />
mówi coś innego, między innymi: „Wrażliwy młodzieniec jeszcze<br />
bardziej obawia się nieuchronnego powtórzenia naszych błędów,<br />
gdyż poniewczasie pojmujemy, że kształcąc cnoty, kultywujemy<br />
błędy". Powtórzenie jest zatem i tutaj (w fenomenach wolności, co<br />
232
znaczy: tutaj nie ma żadnej wolności), podobnie jak jest ono<br />
w naturze. Pozostaje pytanie, jakie znaczenie może mieć<br />
<strong>powtórzenie</strong> dla naszych rozważań, w których próbuje się rozgościć.<br />
To pytanie nie rozważa bynajmniej jednostki w związku z jej<br />
wolnością. Jednak tuż za cytatem z Goethego, który przypomina, że<br />
sam Goethe wyjaśnia brak sympatii do natury i hipochondrię zwyczajem<br />
czytania angielskich autorów - więc tuż za owym cytatem<br />
wykłada Prof. swą dialektykę powtórzenia. Łatwo stwierdzić, że<br />
hipochondria będzie zależała od tego, czy nasz wrażliwy młodzieniec<br />
obawia się powtórzenia swych błędów. Gdyby został zaznajomiony<br />
z dialektyką powtórzenia, potrafiłby sympatyzować<br />
z <strong>powtórzenie</strong>m. °<br />
Zrozumienie powtórzenia w tym znaczeniu, w którym spróbowałem<br />
je oświetlić, przeciwstawiając żart rozpaczy, pozwoliło mu<br />
zaistnieć 66 - co nie wpadło Prof. do głowy, choć pozwoliło mu<br />
poprawić moje rozumowanie. Wszystko znika, Panie Prof., gdy<br />
tylko zaczniemy myśleć o wolności, poważna wiedza o powtórzeniu<br />
jest żartem. Chociaż niechętnie opuszczam królestwo jednostki,<br />
chcę teraz (ponieważ Pan, Panie Prof., znowu zachowuje się w swej<br />
rozprawie jak zbawiciel i lekarz wszech czasów) przedstawić<br />
przykład szerszego porządku rzeczy, pokazać, jak daleko sięga<br />
rozumienie Prof. i jak bardzo potrafi on pomóc naszemu czasowi.<br />
Gdyby naród grecki przebudził się w tej chwili z letargu, otarł sen<br />
z powiek i zaczął myśleć o boskim okresie, w którym ludność całego<br />
świata była sprawiedliwie podzielona na dwie nierówne części:<br />
na Greków i barbarzyńców, i w którym mała Grecja posiadała<br />
wszystko, co piękne i wspaniałe, i tym usprawiedliwiała ów podział...<br />
Mała Grecja wiedziała, jak ma chronić swe posiadłości, czyniąc<br />
przesmyk termopilski jeszcze węższym, niż go otrzymała z ręki<br />
natury. Mieczem potrafiła dowieść tego, co dzięki wspaniałym<br />
65 [Na marginesie:]: Uwaga. Na s. 110 Pan Prof.,jak się wydaje, mówi o tym<br />
nieco inaczej.<br />
66 [Na marginesie:] w opisanym i wyrażonym, słyszalnym patosie namiętności.<br />
233
dowodom duchajuż przedtem zostało dowiedzione: że podział jest<br />
sprawiedliwy. A gdyby wówczas zadano im pytanie o <strong>powtórzenie</strong>?<br />
Wówczas Prof. H. zacząłby pouczać, że w świecie ducha <strong>powtórzenie</strong><br />
oznacza więcej niż w świecie natury, że chodzi tu o obserwację<br />
rozwoju, każde bowiem pokolenie zaczyna tam, gdzie poprzednie<br />
skończyło. Jeżeli <strong>powtórzenie</strong> zostanie zrealizowane, obserwator<br />
zobaczy w nim owo „więcej", które istniało w związku z ówczesną<br />
Grecją. Czy mamy teraz szukać pretekstu, by wyjść i oglądać<br />
gwiazdy, aby nasi poeci mogli dokładnie podać, gdzie stały one na<br />
niebie w chwili, gdy odrodziła się Grecja, określając to za pomocą<br />
prostego frazesu, że znowu jest tak, jak było w dawnych czasach: to<br />
samo niebo i ta sama Grecja? Pozostaje pytanie, czy oglądając gwiazdy,<br />
odnajdziemy <strong>powtórzenie</strong>, tak jak znajdujemy fant, grając<br />
w fanty.<br />
Ale to jedynie ogólny przykład. W jednostce <strong>powtórzenie</strong><br />
ukazuje się jako zadanie wolności. Staje się pytaniem, jak zbawić<br />
osobowość od zniknięcia, od tego, aby nie stała się fantem wśród<br />
zdarzeń. W chwili gdy okaże się, że jednostka może się zagubić<br />
wśród zdarzeń swego losu, zatracić tak, że nigdy nie przestanie tego<br />
kontemplować - zagubi się, ajej wolność ulotni w okruchach życia,<br />
nie pozostawiając żadnej reszty. Wówczas problem nie stanie twarzą<br />
w twarz wobec wspaniałej wygody kontemplacji, lecz wobec<br />
zatrwożonej namiętności wolności. Właśnie to jest zadaniem<br />
psychologicznego opisu i określenia: nie wygłaszać - ponownie - in<br />
abstracto takiej czy innej tezy, iż wolność jest ubergreifende [niem.<br />
czymś znacznym], czego Prof. H. ani razu nawet nie podjął, lecz<br />
uczynić to in concreto, w sporze namiętności, co pojmie ten, kto istotnie<br />
wiąże <strong>powtórzenie</strong> z ruchem, nie sądząc, iż ruch jest jakimś trikiem,<br />
włączonym w streszczenie za jedną drachmę, zum Gebrauch<br />
[niem. do użytku] tego lub innego wypalonego autora literatury<br />
pięknej.<br />
Poprawka, dzięki której Prof. Heiberg ułaskawił mój rozwój,<br />
jest taka, jak to wyżej pokazano. Łatwo spostrzec, jak dziwne<br />
światło pada na cytaty z mojej książki, które po porzuceniu<br />
wcześniejszych błędów i po zahartowaniu się podczas poprawek<br />
234
odnalazły obecnie 67 honorowe miejsce w pozłacanym prezencie<br />
noworocznym. Ludzkie serce jest próżne i słabe, szczególnie serce<br />
autora. Ujrzeć swe nazwisko wymienione, jeżeli nawet nie w księdze<br />
życia, to choćby w pozłacanym prezencie noworocznym, być<br />
cytowanym jako ten, kto powiedział coś prawie pięknego i trafnego<br />
- czegóż więcej może pragnąć autor? Jeżeli ten, kto czyni dobro<br />
dzięki własnej wspaniałości, pozwoli sobie na małą, niewinną<br />
wolność bycia równie zdecydowanym w pojmowaniu, jak i w poprawianiu,<br />
należy porównać to z przyjęciem w poczet błogosławionych<br />
i następnie wykorzystać jako pochwałę, o ile nie chcesz<br />
pozostać głuptasem. Czyż Don Basilio nie mówi: Figaro jest głupi,<br />
skoro nie widzi, że związek hrabiego z Zuzanną może go obdarzyć<br />
niespodziewaną korzyścią 68 ? Można to porównać z korzyścią, jaką<br />
może osiągnąć autor, o ile ma tyle szczęścia, że pewien wspaniały<br />
mężczyzna skusi jego niewinne i nieznaczne myśli, by stały się<br />
wielkimi w nonszalanckim i oszałamiającym związku.<br />
Przejdźmy do cytatów. Poprawka brzmi tak: to, co powiedziałem,<br />
jest związane z <strong>powtórzenie</strong>m w naturze, i moja tak<br />
rozumiana wypowiedź jest bardzo piękna i trafna. W dawnych<br />
czasach rozumieliśmy się nawzajem - słowa i ja, lecz teraz one stały<br />
się tak wspaniałe, że nie potrafię ich pojąć. By jednak nie męczyć<br />
czytelnika przywoływaniem każdego z nich, zacznę od pierwszego<br />
i oddam się fatalnemu losowi, żądającemu ode mnie złożenia Prof.<br />
Heibergowi podziękowań za poprawki i pochwały, a także skłaniającemu<br />
mnie do ponownego przeszkodzenia czytelnikowi tym,<br />
co zawsze uważałem za coś nieznacznego: „Powtórzenie odpowiada<br />
67 [Na marginesie:] Podczas gdy jednocześnie zostały poddane instruktywnej<br />
restrykcji specjalnej kontroli policyjnej. [Jest to, być może, aluzja<br />
do niekwestionowanego autorytetu Heiberga w środowisku kopenhaskich<br />
intelektualistów.]<br />
68 Chodzi tu o operę buffo Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756-1791),<br />
Wesele Figara (La nozze di Figaro, a. IV, sc. 7), z librettem Lorenza da<br />
Ponte, wg komedii Pierre'a Beaumarchais. Jej premiera odbyła się<br />
w wiedeńskim Burgtheater w 1786 r.<br />
235
w pewnym sensie temu, co Grecy nazwali «wspomnieniem». Uczyli<br />
oni, że wiedza jest wspomnieniem, nowa filozofia zaś twierdzi, że<br />
całe życie to <strong>powtórzenie</strong>" 69 .<br />
W ustach Pana Profesora te słowa określają <strong>powtórzenie</strong> w fenomenach<br />
natury - i tam znajdują swój sens. Co to znaczy - uczynić<br />
taką różnicę między antyczną i współczesną obserwacją powtórzenia<br />
w naturze? W następnej części rozprawy poleca Pan Prof.<br />
właśnie grecką obserwację i sympatię Greków do powtórzenia<br />
w naturze. Przecież w dawnych czasach słowa znaczyły coś innego,<br />
ale przynajmniej coś znaczyły. W mojej książeczce mówię nieprzerwanie<br />
o problemach wolności w życiu jednostki. Greckość była<br />
w jakimś sensie szczęśliwa, lecz gdy to szczęście zostało zatrzymane,<br />
wspomnienie ukazało się jako pocieszyciel wolności. Wolność<br />
otrzymała wieczne życie jedynie we wspomnieniu i w ruchu przywracającym<br />
wspomnienie. Współczesne rozumowanie musi zatem<br />
szukać wolności przed sobą. Dla greckiej uwagi wieczność (oglądana<br />
z punktu widzenia chwili) istnieje w przeszłości. Współczesne<br />
rozumowanie musi, z punktu widzenia chwili, szukać wieczności<br />
w przyszłości. A gdy szczęście znowu się zatrzyma, gdy nadejdzie<br />
kryzys, znaczy to, że wolność musi iść naprzód, a nie cofać się.<br />
Właśnie takie jest jej znaczenie. Na to nie trzeba w istocie żadnego<br />
dowodu, a przecież istnieje on w mojej książce, o ile czytelnik<br />
zaszedł tak daleko, że doszedł do stronicy 91, gdzie znajduje się<br />
uwaga dotycząca tego zdania.<br />
Życie młodzieńca zostało zatrzymane. Nadszedł kryzys. Młody<br />
człowiek zderzył się z problemem powtórzenia. Ja zaś w rozpaczy<br />
zarzuciłem teorię powtórzenia, gdyż i mój punkt widzenia był<br />
związany z immanencją. Czynię jedynie uwagę, że dobrze robi, nie<br />
szukając objaśnień w greckiej filozofii, „gdyż Grecy poruszali się<br />
w przeciwnym kierunku i Grek wybrałby w tym wypadku wspomnienie".<br />
Kiedy młodzieniec szuka porady i pomocy u Hioba,<br />
69 Jest to cytat z początku Powtórzenia, patrz s. 16 niniejszej książki.<br />
236
<strong>powtórzenie</strong> zapewne zostało już odkryte. Nie jest bynajmniej<br />
moim zamiarem przeczenie temu, skoro Hiob już jest obecny,<br />
a przecież właśnie dlatego jest wskazane, by <strong>powtórzenie</strong> zostało<br />
odkryte przez nową filozofię. Dlatego bezpośredni ciąg dalszy<br />
powyższego cytatu (ze strony 91) brzmi: „nowa filozofia nie czyni<br />
żadnego ruchu, gdyż zazwyczaj potrafi ona jedynie unieważniać 70 ,<br />
a choćby i uczyniła jakiś ruch, będzie on związany z immanencją,<br />
podczas gdy <strong>powtórzenie</strong> jest i pozostanie - transcendencją".<br />
Jeżeli zechce się uznać zawartą w tym myśl, nie pragnąc<br />
bynajmniej krytykować mnie za to, iż w mym estetycznym i psychologicznym<br />
opisie nieprzerwanie troszczę się, by opisywana jednostka<br />
jednocześnie była repliką w swej indywidualności 71 -<br />
wówczas wszystko jest, jak sądzę, wystarczająco jasne. Kiedy mówi<br />
się o wolności związanej z immanencją, to kryzys i podobne rzeczy<br />
są tylko iluzoryczne i dlatego wolność można z łatwością unieważnić.<br />
Lecz gdy rzecz zostanie podjęta zgodnie z interesem rzeczywistości,<br />
to pojawi się wyraźna różnica między greckim wspomnieniem<br />
a <strong>powtórzenie</strong>m, które przychodzi na skutek rozwinięcia<br />
kryzysu w ruch, a czyni to dzięki działaniu. To działanie jest<br />
opisane u Hioba - szczególnie tam, gdzie twierdzi, iż ma rację, gdyż<br />
namiętna bezsenność wolności oznacza poruszenie ducha (o cielesnym<br />
nie ma tu wcale mowy). Co przydarzyło się temu cytatowi,<br />
zdarzyło się i innym, właściwie większości z nich, gdyż zostały<br />
wywołane przez rektora literatury, Pana Prof. H., aby - przez niego<br />
poprawione et encomio publico ornati, straciły swe znaczenie. Przecież<br />
jeden przykład musi wystarczyć. Nie chcę pozbawić życia ani czytel-<br />
70 W oryginale: ophcevelse, ironiczna kontaminacja heglowskiego terminu<br />
Auftiebung i duńskiego wyrażenia oznaczającego „robienie głupstw".<br />
Patrz przypis 111 do Powtórzenia.<br />
71 Chodzi tu o wyrażenie iyReplik i Individualitet". (Hongowie opuszczają to<br />
pojęcie całkowicie, patrz: Fear and Trembling. Repetition, s. 318).<br />
Połączenie repliki z <strong>powtórzenie</strong>m oznaczać ma zapewne nieimmanentny,<br />
transcendentny charakter tego ostatniego procesu. Por. także<br />
Dar, moje posłowie dyskutujące pojęcie repliki.<br />
237
nika, ani siebie samego, ani tych biednych cytatów w rezultacie tak<br />
morderczej nudy.<br />
Moja książeczka zapewne nie oczekiwała takiego losu. Założyłem<br />
u czytelnika dostateczną wiedzę o różnych sferach filozofii.<br />
Musiałem ubrać w szatę żartu i śmiechu to, co przyjmuje się za rzeczy<br />
wszystkim dobrze znane, by (ze skromnością, z jaką przekazuję<br />
te sprawy) uniknąć w oczach zdolnego czytelnika uchodzenia za<br />
gbura i niezdarę. Wszystko ułożyłem dowcipnie i starałem się, by<br />
również tutaj była głębsza myśl. A przecież ani jednym słowem czy<br />
miną nie dałem do zrozumienia, że pragnę pouczać. Moim zadaniem<br />
było opisanie i wyrażenie, i dokonałem tego. Związek z czytelnikiem<br />
wyobrażam sobie następująco. Czytelnik odkrywa główną<br />
ideę: czy uważają za prawdziwą, czy też nie, przyznaje, że nigdy<br />
dotąd nie myślał w ten sposób. Zatem uznaje, iż jest w porządku, że<br />
to napisałem. Pojmie żart i będzie się nim bawił. Zrozumie moją<br />
uprzejmość, że nie pisałem banałów w pouczającym tonie i że znane<br />
sprawy oddałem żartowi w tym samym sensie, w jakim dwu filologów<br />
żartobliwie opowiada sobie, iż amo pochodzi od form czasownikowych<br />
amavi, amatum, amare 72 , niezależnie od tego, że jest to<br />
72 Są to cztery podstawowe formy łacińskiego czasownika kochać {amo - kocham).<br />
Od odmiany tego czasownika rozpoczynano w czasach Kierkegaarda<br />
naukę łaciny w szkole. Autor Listu otwartego podkreśla w ten sposób<br />
trywialność nauki „filologów"-heglistów. W „Przedmowie VII", zamieszczonej<br />
w niniejszym tomie, ponownie napotkamy ten przykład:<br />
„Lecz choćby to, co powiedział Hegel, było równie pewnejak to, że amo<br />
pochodzi od form czasownikowych amavi, amatum, amare, nawet gdyby<br />
było równie oczywiste jak dowód na równanie Pitagorasa, pozostanie<br />
przecież równie beznadziejne..." (patrz niniejsze wyd., s. 311). Nieco inny<br />
kontekst tego samego wyrażenia został pośrednio przywołany w Albo-<br />
-albo, wydanym w 1843 r., przed Powtórzeniem: „Potrafisz się długo rozwodzić<br />
o tchórzostwie i zniewieściałości tych, którzy kurczowo trzymają<br />
się tego, co pierwsze. Twierdzisz, że prawda jest w tym, co się zdobywa,<br />
a nie w tym, co się otrzymuje... Zacząłeś się rozpływać w ironicznych<br />
pochwałach na temat pierwszej miłości i w ogóle na temat wszystkiego,<br />
co pierwsze, a nawet «pierwszego lania, jakie jako uczeń otrzymałeś»...<br />
238
prawda i że zupełnie poważnie mówią to uczniom w szkole.<br />
Zrozumie moją uprzejmość - nawet wobec tego, co w książce<br />
znaczące, pozostałem w znacznym stopniu niepewny: czy mogę<br />
o tym pouczać? W żadnej chwili nie pisałem tak, by czytelnik odczuł<br />
choćby ślad pouczenia. Pisałem, będąc pewien, i nadal jestem tego<br />
pewien, że gdzieś znajduje się pojedynczy czytelnik, który doceni<br />
książkę i jeszcze bardziej doceni to, że właśnie tak ją napisałem - by<br />
ocalić duszę od nieludzkiej powagi, z jaką dzisiaj cedzi się banały.<br />
O nic innego nie zabiegam. I gdyby nawet rzeczywistość protestowała,<br />
czego dotąd nie uczyniła w sposób, który by mnie dotknął,<br />
nie ma to żadnego znaczenia, gdyż pozostanę, tak, pozostanę 73 wierny<br />
powtórzeniu.<br />
Zakończyłeś swe wywody piosenką Christiana Wilstera..." (Albo-albo,<br />
Warszawa 1982, t. II, tł. K. Toeplitz, s. 48). Warto dodać, że Christian<br />
Wilster (1797-1840) był filologiem i poetą, który w popularnej pod koniec<br />
lat dwudziestych XIX w. Studenteruise (Piosence studenckiej) napisał:<br />
„Pierwsze lanie, jakie w szkole dostałeś/ było za czasownik amare" (por.<br />
Ch. Wilster, Digtninger, Kopenhaga 1827, s. 38 i n.).<br />
73 [Na marginesie:] nie kontemplująco, lecz poprzez działanie, będąc<br />
przekonany, że mam rację i...
O Przedmowach<br />
17 maja 1839 roku dwudziestosześcioletni Kierkegaard napisał<br />
w dzienniku: „Tylko jedna myśl przepełnia moją duszę, jedna<br />
tęsknota, jedno pragnienie - by zagubić się w lirycznym gąszczu<br />
<strong>przedmowy</strong> i tam hasać do woli. Jak poeta, który czasami czuje się<br />
poruszony liryką, a kiedy indziej pobudzony epiką, tak i ja, prozaik,<br />
odczuwam obecnie nieopisaną radość, że zarzuciłem myślenie<br />
obiektywne. Teraz mogę szeptem wyrażać życzenia i nadzieje, a wieczorem,<br />
gdy pojawia się Horacjańskie susurratio [łac. szept] 1 - być<br />
sam na sam z czytelnikiem. Przedmowę bowiem należy zawsze przyjmować<br />
w barwach wieczoru, które są bez wątpienia piękniejsze od<br />
innych. Nie dziwi nas zatem, gdy czytamy, że Bóg spacerował<br />
w chłodzie wieczoru (Genesis) 2 , w porze, gdy natłok myśli wydaje<br />
się odległy i napuszony jak śmiech parobka" {Pap. IIA 432).<br />
W chwili gdy Bóg spacerował „w chłodzie wieczoru", Adam<br />
i Ewa próbowali ukryć swe nieposłuszeństwo. Tego samego dnia,<br />
skuszeni obietnicami węża, zjedli owoc z Drzewa Wiadomości Dobrego<br />
i Złego. Ich postępek był przekroczeniem rajskich norm; ko-<br />
1 Kierkegaard czytał Horacego w wydaniu Q Horatii Flacci opera, Lipsk<br />
1828; cytat, do którego tu nawiązuje, znajduje się w owym wyd. na s. 11<br />
(ASKB 1248).<br />
2 W niektórych duńskich tłumaczeniach Genesis (Pierwsza Księga Mojżeszowa<br />
3,8) Bóg chodzi „wieczorem po ogrodzie". W polskich - mowa<br />
jest o „powiewie dziennym" lub „wietrze dniowym".<br />
241
ieta i mężczyzna zostali skazani na wygnanie. Kierkegaardowska<br />
przedmowa jest więc związana z chwilą, w której człowiek na zawsze<br />
odchodzi od Boga. Jest tedy owocem wiedzy o rozdzieleniu, słowem<br />
wypędzonego, uchodźcy, emigranta, który nie stał się (jeszcze?<br />
nigdy?) częścią wspólnoty, a zatem nie chce lub nie potrafi „myśleć<br />
obiektywnie". Z pór dnia wybierze on wieczór, ze sposobów ekspresji<br />
- szept, a z form natury - gąszcz. Z tego materiału ulepi przedmowę,<br />
czyli, wedle późniejszego określenia Kierkegaarda, „sprawę<br />
nieznaczną".<br />
W 1844 roku ukazuje się w kopenhaskiej oficynie C. A. Reitzela<br />
książka zatytułowana Przedmowy. Dla rozweselenia niektórych stanów<br />
w miarę czasu i możliwości, pióra Nicolausa Notabene, atakująca system<br />
heglowski i Heiberga. Niewiele osób wiedziało o związkach S0rena<br />
Kierkegaarda z panem Notabene. Skrót nazwiska tego ostatniego<br />
mógł oznaczać NB, znak często spotykany w Kierkegaardowskim<br />
dzienniku, gdy autor chciał zaznaczyć sprzeciw albo zachwyt wobec<br />
myśli, czynu lub postawy.<br />
Inicjały imienia i nazwiska autora Przedmów tworzą również inny<br />
znak - N. N., określenie osoby nieznanej, anonimowej. Oba tropy<br />
prowadzą w tę samą stronę: Nicolaus Notabene to głos nikomu<br />
nieznany, pojedynczy, osobny. Sygnalizujący sprzeciw wobec innych.<br />
Jego przedmowa nie jest „usystematyzowaną syntezą dziejów",<br />
ale jednostkową emocją, chwilowym pragnieniem, przymrużeniem<br />
oka... „Przedmowę pisze się tak, jak się ostrzy kosę, jak się<br />
stroi gitarę,jak się rozmawia z dzieckiem albo -jak się pluje przez<br />
okno", powie o tych „nieznacznych" czynnościach ten, kto sam jest<br />
nikim. Nicolaus Notabene wygłasza pochwałę <strong>przedmowy</strong> jako nowego<br />
rodzaju literackiego. Bo przedmowa pojawia się przed mową,<br />
czyli przed wspólnotą. Jest słowem tego, kto unika instytucji, systemów<br />
i grup ludzkich. Kto zawsze mówi „od siebie" i dlatego pozostanie<br />
anonimowy. W takim kontekście przedmowa nabiera cech<br />
nowego i przewrotnego gatunku: jest nie tylko słowem pojawiającym<br />
się przed ustaloną przez wspólnotę prawdą, ale przede wszystkim<br />
jest antymową - wciąż podejmowaną próbą mówienia tylko we<br />
własnym imieniu - i wbrew innym...<br />
242
Zamieszczona na początku książki przedmowa do Przedmów<br />
opowiada o genezie tego nowego rodzaju literackiego. Jest ona<br />
nader prywatna, domowa: Nicolaus Notabene chce zostać pisarzem,<br />
ale żona obawia się, że ten zamiar zniszczy ich małżeństwo.<br />
Twórczość jest dla niej manifestem bezwzględnego indywidualizmu.<br />
Niesie tedy ze sobą śmiertelne zagrożenie dla wszystkich grup<br />
ludzkich, przede wszystkim dla najmniejszej i najważniejszej z nich:<br />
rodziny. Pan Notabene porównuje akcję żony z prześladowaniem<br />
wolności prasy. Ta kobieta - powiada - zachowuje się tak, jakby<br />
„zapragnęła skonfiskować wszystko, co dotąd napisałem, by użyć<br />
tego w lepszy sposób, choćby jako podstawki do haftu, jako materiału<br />
na papiloty itp. [...] A przecież nawet ten, kto podlega specjalnej<br />
cenzurze, ma nadzieję, że jego książka zostanie w końcu «zwolniona»!<br />
Moja zaś praca została zdławiona w chwili narodzin". (Jesteśmy<br />
zatem blisko tematyki Powtórzenia: konfliktu między miłością<br />
młodzieńca a pojawieniem się u niego poetyckiej weny. W Przedmowach<br />
jednak usłyszymy także głos kobiety, niesłyszalny w pierwszym<br />
dziele.)<br />
Dlaczego żona protestuje? Czy chodzi tu o opozycję między<br />
kaprysem jednostki a normą społeczną, czyli ujmując to inaczej,<br />
między „pisaniem" a „płodzeniem"? Przecież często mówi się o autorze:<br />
o, znowu spłodził dzieło. Czy uczynił to kosztem „obowiązków"<br />
małżeńskich? Czyżby przedmowa naprawdę była wrogiem<br />
biologii i konwencjonalnych norm małżeńskich? Mąż broni swojej<br />
racji. Według niego zasada twórczościjest esencjonalnie indywidualna,<br />
nie znosi obecności innych. Nawet kochającej żony. Co bynajmniej<br />
nie znaczy, że pisze przeciwko niej. W odpowiedzi usłyszy, że<br />
podróże męża do królestwa ducha obdarzają żonę samotnością. Nie<br />
jest to wymarzony dar dla młodej mężatki... Ale czyją dobrze zrozumiał?<br />
Czyjej reakcja jest istotnie „dławiąca"? Przecież kobiecy głos<br />
uznać można za naśladowanie irytującej taktyki Sokratesa, który<br />
powtarzał słowa przeciwnika jedynie po to, by poprowadzić go<br />
w stronę wiedzy, a raczej samowiedzy.<br />
Inne, wewnątrzkulturowe napięcie powstaje między przedmową,<br />
przedstawionąjako nowy rodzaj literacki, a konwencjonalną ka-<br />
243
tegorią „całej książki". (Warto dodać w nawiasie, że to napięcie można<br />
i dzisiaj zauważyć, a raczej usłyszeć. Pewien wydawca oburzył się,<br />
gdy go zapytałem, czy zechce wydać Kierkegaardowskie Przedmowy.<br />
- Proszę pana - odrzekł -jesteśmy poważnym wydawnictwem filozoficznym.<br />
My wydajemy cale książki!) Ta dystynkcja powstała w walce<br />
z duńskimi heglistami. Określenie „cała książka" wyrażało przecież<br />
ich skłonność do „całości", do „syntezy" i holistycznego oglądu<br />
świata i historii. Nicolaus Notabene przeciwstawia temu indywidualny<br />
apetyt na fragment. Na okruch. Na to, co zaczęte, a niedokończone.<br />
Co jednostkowe. Co słabe. Twórczość nieskrępowana ani<br />
konwencją, ani ideologią - oto jakie hasło przyświeca temu tekstowi<br />
Kierkegaarda i innym, pisanym pod pseudonimem lub pod własnym<br />
nazwiskiem. Ajednocześnie ta właśnie twórczość została przez<br />
niego określonajako „mała", „słaba", „nieważna", bagatelna... Spotykamy<br />
tutaj tak częste u Kierkegaarda związanie pisarskiej wolności<br />
z tym, co jednostkowe i kruche. Chętnie staje on przeciw władzy,<br />
autorytetowi i potędze - by bronić tego, co pojedyncze, wątłe,<br />
nieuznane.<br />
Zauważmy, że Nicolaus Notabene konsekwentnie używa terminologii<br />
wojskowej; stosunek męża i żony to walka, to potyczka<br />
na argumenty. Pytanie, czy - i jaki - kompromis jest możliwy, pozostawmy<br />
ciekawości czytelnika. Bo tu wszystko dzieje się w horyzoncie<br />
czytelniczej świadomości. Od czasu do czasu czytelnik zostaje<br />
przywołany na świadkajednej bądź drugiej strony. Niechże nie sądzi,<br />
że jego miejsce (w Kierkegaardowskiej komunikacji) jest „wyżej"<br />
lub „obok"...<br />
Przedmowy zostały zatem opatrzone autorską przedmową (jakżeby<br />
inaczej!), wyjaśniającą genezę i budowę tego „odrębnego rodzaju<br />
literackiego". Po niej następuje osiem przedmów do mniej<br />
lub bardziej nieistniejących książek.<br />
„Przedmowa I" otrzymała przewrotny kształt wstępu do książki<br />
„pisanej z planem" (chciałoby się dodać: z planem heglowskim),<br />
a nie pod wpływem romantycznego natchnienia. Książki, którą<br />
w dodatku można zakupić jako „prezent na Gwiazdkę"! Klasycysta<br />
Heiberg słynął z wydawania wykwintnych książek, które aż się prosi-<br />
244
ły, by położyć je pod choinkę. Zredukowanie literatury i filozofii do<br />
roli prezentu, do czegoś wyłącznie „miłego", „przyjemnego" i „pedagogicznego",<br />
musiało wywołać sprzeciw Notabene / Kierkegaarda.<br />
Kierkegaard pozostawił w swych dziennikach ślad pracy, która<br />
miała zadrwić z owego „gwiazdkowego prezentu" i która zgodnie<br />
z Kierkegaardowskim poczuciem humoru została nazwana „prezentem<br />
noworocznym".<br />
„Przedmowa II" rozpoczyna się jako omówienie Czterech nowel<br />
(1843) duńskiego pisarza Christiana Winthera. Jednocześnie we<br />
fragmencie, który w drukarni został wykreślony z rękopisu, Kierkegaard<br />
zwraca uwagę na artykuł Heiberga w „Intelligensblade" nr 35<br />
z 1843 roku.<br />
„Przedmowa III" parodiuje Heibergowskie „Posłowie do «Uranii»".<br />
Rocznik astronomiczny „Urania" miał być „prezentem gwiazdkowym<br />
dla estetycznie wykształconej publiczności" na Boże Narodzenie<br />
1843 roku. „Posłowie do «Uranii»" opublikowano w styczniu<br />
1844. Heibergbawi się w nim słowami „wstęp" i „posłowie": „Urania"<br />
miała być opatrzona wstępem, ale Heiberg szybko zarzucił ten zamiar<br />
- przecież książka powinna mówić „sama za siebie". A jednak,<br />
po dojrzalszym namyśle, konieczne okazało się wyjaśnienie czytelnikom,<br />
o co w niej chodzi. Stąd posłowie, które Notabene / Kierkegaard<br />
uznali za prowokację. Na posłowie odpowiedzieli przedmową.<br />
„Przedmowa IV" kontynuuje ideę przejętą z „Przedmowy I",<br />
by okres Nowego Roku uczynić komercyjnym „festiwalem literackim",<br />
okresem, gdy książki „idą". Ponownie ujrzymy w tekście<br />
wyraźne aluzje do twórczości Heiberga.<br />
„Przedmowa V" kieruje swą złośliwość przeciw partiom, stowarzyszeniom<br />
i organizacjom, wypowiadającym się w imieniu jednostki.<br />
Naśladuje (i parodiuje) oficjalne przemówienie, wygłoszone<br />
z okazji plenarnego zebrania „Towarzystwa Całkowitej Wstrzemięźliwości".<br />
„Przedmowa VI" chce być wstępem do pisma wydanego ku zbudowaniu<br />
ludzi wykształconych. „Inspiracją" dla tego pisma są heglowskie<br />
Kazania biskupa Jakoba Petera Mynstera z 1823 roku i krytyczne<br />
omówienie AIbo-albo przez Hansa Petera Kofoed-Hansena.<br />
245
„Przedmowa VII" krytykuje kompilacyjny, nieosobisty stosunek<br />
do sztuki i procesu twórczego. Wedle pierwotnego zamysłu<br />
miała być wstępem do Pojęcia lęku. Prawdopodobnie została usunięta<br />
w druku, jej polemiczna tonacja bowiem znacznie różni się od poważnego<br />
tonu tego dzieła.<br />
„Przedmowa VIII" to wstęp do obmyślanego przez Kierkegaarda<br />
czasopisma „Philosophiske Overveielser" („Rozważania Filozoficzne").<br />
Duńczyk wspomina o nim po raz pierwszy w swych<br />
dziennikach z 1842 roku, gdy pragnie stworzyć alternatywę dla heglowsko-heibergowskiego<br />
„pisania systemicznego" (Pap. IV A 2).<br />
W ten sposób powróciliśmy na teren bitwy rozgrywającej się<br />
między Kierkegaardem a Heibergiem. Widzieliśmy jej początki.<br />
Spójrzmy na koniec: czy Kierkegaardowi udało się pokonać Heiberga?<br />
To naprawdę dziwne i zabawne - autor Przedmów poświęcił tyle<br />
czasu i energii na zwalczanie, często pod niezwykłymi pseudonimami,<br />
ulubieńca Kopenhagi! Ale im wspanialej atakował, im celniej argumentował,<br />
im lepiej uwodził literackim smakiem i erudycją, tym<br />
gorzej mu się wiodło. Gdyby nie zaczepiał Heiberga, ten banalny<br />
naśladowca Hegla byłby teraz ze szczętem zapomniany. Jeżeli dzisiaj<br />
wnikliwie czytamy jego pisma i prace o nim - to właśnie za sprawą<br />
Kierkegaarda. Był przecieżjego przeciwnikiem!
S0ren Kierkegaard<br />
jako Nicolaus Notabene<br />
Przedmowy<br />
Dla rozweselenia niektórych stanów<br />
w miarę czasu i możliwości,<br />
pióra<br />
Nicolausa Notabene
Przedmowa<br />
Nieraz udało się doświadczalnie stwierdzić, że dzięki sprawom<br />
nieznacznym, po prostu drobiazgom, a więc: niezamierzonej uwadze,<br />
wybuchowi, który wymknął się spod kontroli, przypadkiem<br />
uczynionemu grymasowi i niespodziewanemu gestowi, można<br />
otworzyć serce drugiego człowieka i odkryć to, co pozostanie ukryte<br />
przed okiem bardziej ostrożnego obserwatora.<br />
Ale by ta nieznaczna uwaga nie zmieniła się w świadomą swej<br />
siły pychę, natychmiast ją porzucam i zdążam do celu. Wobec całej<br />
książki przedmowa jest sprawą nieznaczną. A przecież, czyż dokładna<br />
lektura <strong>przedmowy</strong> nie prowadzi nas wprost do sedna sprawy?<br />
Nauka uczyniła naprawdę wiele, by uporządkować literaturę: każdej<br />
książce wskazała odpowiednie miejsce we współczesności,<br />
współczesności zaś - miejsce w historii. Nikt nie wie, ile byśmy zyskali,<br />
gdyby udało się nauczyć tego lub innego literata czytania wyłącznie<br />
przedmów - i niczego więcej. Zacząłby od najdawniejszych<br />
czasów i biegł naprzód, poprzez stulecia, aż do naszych dni.<br />
W przedmowach pozostawiają swój ślad przypadki: dialekty,<br />
idiomy i prowincjonalizmy. Moda rządzi przedmowami inaczej niż<br />
książkami. Zupełnie jakby zmieniały ubrania. Raz są długie, raz<br />
krótkie. Czasem aroganckie, kiedy indziej - skromnisie. Tutaj sztywne,<br />
tam zaś niedbałe. Niekiedy zmartwione, nieledwie okazują skruchę.<br />
W innym wypadku są pewne siebie, wprost bezczelne. Raz nieomal<br />
odsłaniają słabe strony książki lub przyznają się do nich przed<br />
innymi. Kiedy indziej sąjakby porażone całkowitą ślepotą. Czasami<br />
249
przedmowa daje przedsmak całej produkcji, w innych wypadkach<br />
zostaje po niej gorzki posmak.<br />
To wszystko jest sprawą czysto rytualną. Nawet autor, którego<br />
książka wykracza poza swą epokę, poddaje się -jak nakazuje zwyczaj<br />
- temu, co nieznaczne: przedmowie, i dzięki niej próbuje sił w komicznym<br />
dla obserwatora zderzeniu ,jak?" z „dlaczego?". Im więcej<br />
o tym myślę, tym bardziej przekonuję się o pożytku mojej obserwacji.<br />
Po prostu należy pomyśleć o stronie przeciwnej, o greckiej<br />
naiwności, 3 która daje wspaniałą podstawę do przedstawienia rezultatów.<br />
Lecz muszę zatrzymać mą myśl w pełnym biegu. Bo czy<br />
nie skieruje mnie na fałszywy trop, skoro wcale nie dysponuję naukową<br />
aparaturą?<br />
Nowoczesna nauka zadała przedmowie śmiertelną ranę. 4<br />
Z naukowego punktu widzenia dawni autorzy godni są pożałowania.<br />
Naprawdę nie wiadomo, śmiać się tu czy płakać? Nieporadność<br />
w uchwyceniu sedna rzeczy czyni z nich postaci komiczne,<br />
a naiwność wzruszające - o ile ktoś jeszcze potrafi się wzruszyć.<br />
Obecnie taka sytuacja się nie powtórzy. Bo dzisiaj rozpoczyna się<br />
książki od sedna, a system bierze „z niczego". Co więc pozostało do<br />
powiedzenia w przedmowie?^<br />
Dzięki takiemu biegowi rzeczy pojąłem, że przedmowajest odrębnym<br />
rodzajem literackim. Skoro przedmowę się odrzuca, najwyższy<br />
czas, by wyzwoliła się - tak jak to się stało ze wszystkim innym.<br />
Dopiero wówczas rzecz będzie w porządku.<br />
3 W Dziennikach Kierkegaarda istnieje następująca uwaga dotycząca tego<br />
miejsca: „Grecy właściwie nie korzystali z przedmów, ale od razu, już<br />
w pierwszym zdaniu mówili, o co chodzi w książce" (Pap. V B 74,1). Odnosi<br />
się to do Homerowej Iliady i Odysei oraz do prac Herodota i Tukidydesa<br />
- ale nie do Platona czy Arystotelesa.<br />
4 Chodzi tu zapewne o Heglowskie użycie przedmów, szczególnie<br />
o przedmowę do Fenomenologii ducha (1807).<br />
5 We wstępie do Nauki logiki Hegel żąda, by logika zaczęła od „rzeczy samej",<br />
od „czystego bytu". Duński uczeń Hegla, J. L. Heiberg, ze stwierdzenia,<br />
iż „system musi zaczynać się z niczego", uczynił hasło obowiązujące<br />
duńskich heglistów. Por. J. L. Heiberg, Det Logiske System, w: „Perseus.<br />
Journal for den spekulative Idee", Kopenhaga 1838, nr 2.<br />
250
W odległych czasach odnotowywano w przedmowach do książek<br />
sprawy zupełnie niewspółmierne. Obecnie można je znaleźć jedynie<br />
w przedmowie, która nie pociąga za sobą żadnej książki.<br />
W ten sposób, jak sądzę, spór został rozstrzygnięty ku obopólnemu<br />
zadowoleniu. Bo jeżeli przedmowa i książka nie muszą pędzić w tym<br />
samym zaprzęgu, niechże pierwsza rozwiedzie się z drugą. Nowe<br />
metody naukowe przekonały mnie, że musi dojść do rozejścia. Moją<br />
zasługąjest to, że odbędzie się ono w sposób poważny. Owo rozdzielenie<br />
to jedynie symptom, wskazujący na głębsze przyczyny.<br />
Każdy estetycznie rozgarnięty pisarz zna chwile, w których<br />
wcale nie chce napisać książki, a jedynie przedmowę do niej - i to<br />
niezależnie od tego, czy książka wyszła spodjego, czy obcego pióra.<br />
Co oznacza, że przedmowa różni się istotnie od książki i że pisanie<br />
<strong>przedmowy</strong> jest czymś zgoła odmiennym od pisania książki.<br />
W przeciwnym razie chęć napisania <strong>przedmowy</strong> mogłaby pojawić<br />
się po napisaniu książki albo wówczas, gdy autor tylko myśli o książce<br />
i zadaje sobie pytanie: czy napisać przedmowę na początku, czy<br />
na końcu?<br />
Jeżeli tak właśnie się dzieje, oznacza to, że autor chce załatwić<br />
jakąś sprawę - lub myśli o jakieś sprawie. Ale jeżeli jest inaczej i autor<br />
po prostu pragnie napisać przedmowę, to szybko dostrzeże, że<br />
nie może ona dotyczyć żadnej sprawy. W przeciwnym razie przedmowa<br />
stanie się całą książką, pytanie zaś o stosunek <strong>przedmowy</strong> do<br />
książki zostanie odrzucone. Przedmowa sama w sobie, przedmowa<br />
wyzwolona nie może mieć żadnej sprawy do załatwienia. Powinna<br />
raczej mówić o niczym, a tam, gdzie coś ją zajmuje, owo coś powinno<br />
być jedynie powierzchownym i udawanym działaniem.<br />
W takim przypadku przedmowa zostanie określona czysto lirycznie<br />
6 , zgodnie ze swoją naturą, podczas gdy przedmowa w wulgarnym,<br />
tradycyjnym ujęciu jest wyłącznie konwencjonalnym rytuałem.<br />
Prawdziwa przedmowa to nastrój. Przedmowę pisze się tak,<br />
jak się ostrzy kosę, jak się stroi gitarę, jak się rozmawia z dzieckiem<br />
6 Najprawdopodobniej jest to ironiczna polemika z systemem estetycznym<br />
Heiberga, gdzie liryka oznaczała stadium bezpośredniości.<br />
251
albo -jak się pluje przez okno. Nie wiadomo, jak się to robi, ot, po<br />
prostu przychodzi ochota, by z fantazją dać upust twórczej potrzebie.<br />
Odczuwasz pragnienie, by napisać przedmowę. Bardzo chcesz<br />
lenessub noctem susurri [łac. cicho szeptać, gdy zapada noc]. Napisać<br />
przedmowę to znaczy zadzwonić do drzwi i natychmiast uciec. To<br />
przejść obok okna dziewczyny, by zbadać uliczny bruk. To ukarać<br />
wiatr uderzeniem laski. To zdjąć kapelusz, choć nikt nie nadchodzi.<br />
Napisana przedmowa usprawiedliwia w pewnym stopniu<br />
pragnienie, by zostać dostrzeżonym - tak jak nieczyste sumienie<br />
w pewnym stopniu wymaga skrytosci. Przedmowa przypomina<br />
zwrot w tańcu, choć tancerz pozostaje w bezruchu. Przypomina<br />
przerzucenie lewej nogi przez siodło, skrócenie cugli po prawej<br />
stronie, rżenie wierzchowca: prrt, i to uczucie, że ma się w nosie cały<br />
świat. Napisać przedmowę to jakby bez żadnego ryzyka uczestniczyć<br />
w czymś wysoce ryzykownym. Jakby się stało na zboczu Valbybakken<br />
7 i podglądało dzikie gęsi.<br />
Pisanie <strong>przedmowy</strong> to jak zajeżdżanie dyliżansem na pierwszy<br />
postój: siedzisz w ciemnym pudle i przeczuwasz, co się za chwilę<br />
ukaże - więc najpierw będzie brama, potem otworzy się niebo, a nieco<br />
niżej pobiegnie przed siebie wiejska droga. Tuż obok wytęsknione<br />
tajemnice lasu, podniecający kres ścieżki w gęstwinie, dźwięk trąbki<br />
pocztyliona i przyjazne zaproszenie echa. Słyszy się głośne cmokanie<br />
woźnicy, niespokojnie powtórzone przez leśne drzewa, i wesołą<br />
rozmowę podróżnych.<br />
Przedmowę pisze się tak, jak się przybywa. Już jest się w przytulnych<br />
pokojach, wita przeczutą postać tęsknoty, siada w fotelu,<br />
nabija fajkę, zapala - i wciąż ma się sobie nieskończenie wiele do<br />
opowiedzenia.<br />
7 Valbybakken to wzgórze w zachodniej części Kopenhagi. Na jego szczycie<br />
zbudowany został pałac Frederiksberg Slot. W potocznym użyciu<br />
Valbybakken oznacza także mentalną granicę, „koniec (kopenhaskiego)<br />
świata"; dzikie gęsi przyleciały zapewne zza tej granicy, symbolizują zatem<br />
to, co nowe, nieoswojone i niepokojące.<br />
252
Pisanie <strong>przedmowy</strong> przypomina przeczucie: o, za chwilę się zakocham.<br />
Dusza jest w stanie słodkiego niepokoju, zagadka została<br />
zadana, każde zdarzenie może być wyjaśnieniem. Przedmowę pisze<br />
się tak, jak odgina się gałęzie jaśminu, by zobaczyć ją, dotąd ukrytą:<br />
swoją miłość. Tak, właśnie tak pisze się przedmowę... A jak wygląda<br />
ten, kto ją pisze?<br />
Jak wczesny kwiat pojawia się między nami i znika, on, zawsze<br />
uśmiechnięty pędziwiatr, zadowolony z siebie, lekkomyślny, nierób<br />
- po prostu postać niemoralna! Nie idzie na giełdę, by zarobić pieniądze,<br />
ale tylko przez nią przechodzi. Nie przemawia na zebraniach<br />
plenarnych, bo powietrze jest tam nieświeże. Nigdzie nie<br />
wznosi toastów, skoro wiele dni przedtem trzeba je zgłosić policji.<br />
Nie służy systemowi, nie spłaca państwowego długu; tak, nawet on<br />
nie skłoni go do zachowania powagi. Idzie przez życie tak, jak mały<br />
szewczyk przechodzi przez ulicę: pogwizdując. Wtedy ten, kto czeka<br />
na swoje kalosze, musi zdobyć się na cierpliwość - dopóki pozostała<br />
choć jedna niewypróbowana ślizgawka, choć jedna maleńka rzecz,<br />
którą warto obejrzeć. Oto jak wygląda ten, kto pisze <strong>przedmowy</strong>.<br />
Każdy może myśleć o tym, co chce i jak chce. Ze mną jest inaczej.<br />
Wiąże mnie dana obietnica i skłania obowiązek, bym zajął się<br />
wyłącznie tym rodzajem produkcji. Od razu wyznam czytelnikowi,<br />
jak te rzeczy mają się do siebie. Tak, tu jest właściwe miejsce: bo to,<br />
co należy do <strong>przedmowy</strong>, jest niczym kawiarniana plotka.<br />
Choć moje małżeństwo jest tak szczęśliwe, jak to się przytrafia<br />
nielicznym ijak nieliczni czuję się wdzięczny za moje szczęście, przecież<br />
poznałem małżeńskie problemy, a poznałem je za sprawą mojej<br />
żony, bo sam nie przeczuwałem niczego. Było to kilka miesięcy po<br />
ślubie. Powoli przystosowywałem się do reguł małżeńskiego pożycia,<br />
gdy znowu pojawiło się pragnienie, które znałem od zawsze<br />
i któremu, święcie w to wierzę, powinienem się oddać - mianowicie<br />
chęć zajęcia się jakąś robotą literacką. Wybrałem zatem przedmiot<br />
pracy, wyłożyłem potrzebne książki - te, które sam posiadałem, i te,<br />
które pożyczyłem z Biblioteki Królewskiej - uporządkowałem notatki,<br />
a pióro umoczyłem w kałamarzu. Żona ledwie rozumiała, co<br />
się święci. Zaczęła uważnie śledzić moje ruchy. Od czasu do czasu<br />
253
pozwalała sobie na dwuznaczną uwagę, na niejasną aluzję. Bynajmniej<br />
nie odpowiadały jej moje zajęcia w pracowni, długie tam przebywanie<br />
i literackie problemy. Aleja się nastroszyłem. Udałem, że<br />
wcale jej nie rozumiem, co zresztą na początku było prawdą.<br />
Pewnego dnia zaskoczyła mnie i zmusiła do oficjalnego wyznania:<br />
więc tak, chcę zostać pisarzem! Dotądjej zachowanie było działaniem<br />
zwiadowczym. Obecnie stało się bardziej zdecydowane, aż<br />
w końcu wydała mi wojnę, et ąuidem [łac. i to] tak otwarcie, jakby<br />
zapragnęła skonfiskować wszystko, co dotąd napisałem, by użyć tego<br />
w lepszy sposób -jako podstawki do haftu,jako materiału na papiloty<br />
itp. Żaden pisarz nie znalazł się w gorszej sytuacji. Przecież nawet<br />
ten, kto podlega specjalnej cenzurze 8 , ma nadzieję, że jego<br />
książka zostanie w końcu „zwolniona"! Moja zaś praca była zdławiona<br />
w chwili narodzin. Także coś innego uświadomiło mi, że sytuacja<br />
jest coraz bardziej rozpaczliwa. Ledwo bowiem odkryłem, że jestem<br />
przedmiotem ataków skierowanych przeciw wolności prasy, zrozumiałem<br />
coś, czego przedtem zupełnie nie pojąłem: zaniechanie wydania<br />
mych prac będzie nieodwracalną stratą dla ludzkości. Cóż<br />
zatem miałem zrobić?<br />
Nie mogłem, jak czynią to ocenzurowani autorzy, apelować do<br />
kancelarii królewskiej, do zgromadzeń stanowych, do czcigodnej<br />
publiczności lub do pamięci potomnych, skoro wszystko, życie<br />
i śmierć, zależało od - mojej żony! Znajomi uważają mnie za całkiem<br />
dobrego, wyćwiczonego dyskutanta. Ale ta umiejętność na nic mi<br />
się teraz nie zda. Bo choć gotów jestem dyskutować nawet z diabłem,<br />
nie potrafię dyskutować z żoną. Ona bowiem zna tylko jeden<br />
sylogizm, a może nawet nie zna żadnego. To, co uczeni nazywają sofistyką,<br />
ona - wcale nieuczona - nazywa „droczeniem się". Jej sposób<br />
postępowaniajest zupełnie prosty, to znaczy prosty dla tego, kto<br />
wie, jak należy postępować. Za każdym razem, gdy mówię, niezależnie<br />
od tego, czy układam to w formę sylogizmu, czy też nie, w długą<br />
S W 1814 roku została wprowadzona w Danii cenzura prewencyjna druków<br />
liczących mniej niż 24 arkusze (384 stronice in octavo), często nazywana<br />
specjalną.<br />
254
przemowę czy w krótką uwagę (forma nie ma tu znaczenia), jeżeli<br />
moja przemowa nie przypada jej do gustu, robi minkę, która jednocześnie<br />
jest uprzejma, pociągająca, dobra, czarująca, ale także<br />
tryumfalna i niszczycielska. Mówi wtedy:<br />
- Droczysz się ze mną!<br />
Jaki tego skutek? A taki, że moje zdolności dyskutanta okazują<br />
się artykułem luksusowym, całkowicie zbędnym w gospodarstwie<br />
domowym. Czyżja, wyćwiczony dialektyk, mogę przemawiać jak na<br />
procesie sądowym (który, według słów poety, bywa „szczególnie<br />
długi" 9 ), jeśli moja żona, mówiąc kurz und bundig [niem. krótko<br />
i zwięźle], przypomina kancelarię królewską? Jedynie tym różni się<br />
od władzy, że jest uprzejma. Właśnie uprzejmość daje jej władzę,<br />
z której w każdej chwili potrafi korzystać w czarujący sposób.<br />
Tak wygląda cała sprawa. Nigdy nie posunąłem się poza wstęp.<br />
Był to zwykły, według mnie, świetnie sformułowany wstęp. Pomyślałem,<br />
że gdybym nie był jego autorem, mógłbym rozbawić nim żonę.<br />
A może udałoby się pozyskać ją dla sprawy, czytając wstęp na<br />
głos? Byłem przygotowany na jej zręcznie sformułowany protest:<br />
,Jak to! Więc już do tego doszło, że nie tylko bawię się pisaniem, ale<br />
zmuszam ją do słuchania odczytu!"<br />
Omyliłem się. Przyjaźnie przyjęła moją propozycję. Słuchała.<br />
Śmiała się. Była zachwycona. Mam pewność, że wygrałem. Oto podchodzi<br />
do stołu, przy którym siedzę, i otacza ramieniem moją szyję.<br />
Prosi, bym powtórzył pewien fragment. Zaczynam czytać. Trzymam<br />
rękopis tak wysoko, by mogła zobaczyć moją twarz. Wychodzę ze<br />
skóry, aby dobrze wypaść. Ale nie wyszedłem jeszcze poza czytany<br />
fragment, gdy rękopis zaczął się palić. Nie zauważyłem, kiedy pod<br />
rękopis podsunęła zapaloną świecę! Teraz płomień ma władzę.<br />
Niczego nie mogę ocalić.<br />
9 Aluzja do wiersza poety duńskiego Jensa Baggesena, zatytułowanego<br />
Kallundborgs Kr0nike, eller Censurens Oprindelse (Kronika kallundborska<br />
albo o pochodzeniu cenzury) z 1786 roku. Por. dwunastotomowe/^n5 BaggesensDanske<br />
Vcerker, Kopenhaga 1827, t. I, s. 245 (ASKB 1509-1520).<br />
Duński proces sądowy opiera się na dialektycznym i często długim pojedynku<br />
oskarżyciela z obrońcą.<br />
255
Wstęp idzie z ogniem, ku powszechnej radości, gdyż moja żona<br />
raduje się za nas dwoje. Klaszcze w dłonie jak rozbawione dziecko.<br />
Następnie rzuca mi się na szyję i ściska z taką namiętnością, jakbyśmy<br />
przez długi czas byli rozłączeni, a nawet straceni dla siebie.<br />
Nie potrafię wykrztusić ani słowa. Prosi o wybaczenie: przecież<br />
w ten sposób walczyła o moją miłość! Prosi tak wzruszająco! Prawie<br />
uwierzyłem, że czuła się tak, jakby straciła męża. Wyjaśniła, że bardzo<br />
się zmieniłem i że nie może dłużej tego wytrzymać.<br />
- Twoje myśli - powiedziała - należą do mnie. Muszą do mnie<br />
należeć! Twoje spojrzenie jest moim chlebem powszednim. Twoja<br />
pochwała, twój uśmiech, twój żart są moim życiem, moim zachwytem!<br />
Pozostaw mije! Nie odbieraj, co słusznie mi się należy! Zrób to<br />
dla mnie! Dla mojej radości! Bym z radością czyniła to, co mnie<br />
naprawdę raduje: wciąż myślała o tobie! Bym nadal, dzień i noc,<br />
z radością mogła zalecać się do ciebie - takjak ty kiedyś zalecałeś się<br />
do mnie!<br />
Co upoważniło moją żonę do takiego zachowania? Przecież<br />
zawsze była taka miła - nie tylko znajomi tak sądzili, ale przede<br />
wszystkim ja sam. Miła przez cały boży dzień! Jej zdanie było in contento<br />
[łac. w zarysie] następujące: mąż-pisarz wcale nie jest lepszy od<br />
męża, który co wieczór siedzi w klubie. O, nawet gorszy. Bo ten, kto<br />
chodzi co wieczór do klubu, musi przyznać, że jest to wykroczenie.<br />
Bycie pisarzem zaś to wykwintna forma niewierności, z której nie<br />
trzeba się spowiadać - chociaż skutki są o wiele gorsze. Ten, kto chodzi<br />
do klubu, jest tak długo nieobecny, jak długo nie ma go w domu<br />
- tymczasem pisarz!...<br />
- Sam tego nie widzisz, ale zaszły w tobie ogromne zmiany! Od<br />
rana do wieczora skrywasz się szczelnie za zasłoną myśli. Szczególnie<br />
przy obiedzie. Siedzisz i patrzysz przed siebie, jakbyś był<br />
duchem albo królem Nebukadnesarem, odczytującym niewidoczne<br />
pismo 10 . Podobnie się dzieje, gdy robię ci kawę. Stawiam ją na<br />
10 W Księdze Daniela 2 i 4 opisane są sny króla Nabuchodonozora (Nebukadnesara),<br />
objaśnione przez Daniela. Niewidoczne pismo wspomniane<br />
jest w rozdziale 5; pisze je dłoń dostrzeżona przez Baltazara (Belsazara),<br />
syna Nabuchodonozora.<br />
256
tacy, staję przed tobą i podaję z radością... Kłaniam ci się, a ty nic.<br />
O, wtedy ze strachu prawie upuszczam tacę, a przede wszystkim<br />
opuszcza mnie zadowolenie i radość i już nie umiem skłonić się<br />
przed tobą.<br />
Tutaj moja żona zgrabnie umieściła katońskie praeterea censeo<br />
[łac. ponadto sądzę, że] 11 - podobnie czyniła także przy innych okazjach<br />
i bynajmniej nie tak monotonnie, jak robił to Katon. Ona<br />
wszystko potrafi obrócić na swoją korzyść; jej argumentacja przypomina<br />
zaklinanie natury.<br />
Gdyby podczas dyskusji mój przeciwnik wygłosił podobną<br />
przemowę, zapewne odwróciłbym się do niego plecami i powiedział<br />
o nim to, co mówi Magister u Holberga 12 : Cóż to za ignorant! Nie<br />
potrafi odróżnić ubi praedicamentale od ubi transcendentale 1 ^.<br />
Ale z moją żoną jest inaczej: jej argumenty szybko trafiają do<br />
serca, skąd zresztą wzięły swój początek. W ten sposób wyjaśniła mi,<br />
jak można stać się katolikiem, słuchając mszy po łacinie, gdyżjej argumentacja<br />
przypomina łacinę słuchaną przez kogoś, kto wcale nie<br />
zna tego języka. Argumenty żony zawsze podtrzymują na duchu,<br />
poruszają oraz wzruszają.<br />
- Być pisarzem, kiedy jest się mężem - ciągnie - to oczywista<br />
niewierność, zaprzeczenie tego, co każe kapłan 14 . Bo na tym polega<br />
związek małżeński, że mąż mocno przywiązuje żonę do siebie. Nic<br />
ponadto.<br />
11 Tak kończył Katon Starszy Cenzor (Marcus Portius Cato Maior Censorius,<br />
234-149 p.n.e.) swe mowy w Senacie. Ostatnie słowa brzmiały:<br />
„...Carthaginem delendam esse"(„należy zniszczyć Kartaginę").<br />
12 Chodzi o komedię Ludviga Holberga/aco6 von Tyboe (1725), gdzie Magister<br />
Stygotius krytykuje przepełniony „makaronizmami" język akademicki<br />
- i wyraża swe żale takim właśnie językiem.<br />
13 Ubi (łac): gdzie? Predykatywne „gdzie?" jest arystotelesowską kategorią<br />
logiczną, a „gdzie?" transcendentalne - kategorią metafizyczną. Magister<br />
Stygotius krytykuje mieszanie tych terminów. Oznacza to bowiem<br />
nieumiejętność odróżnienia logiki od metafizyki.<br />
14 Aluzja do Ewangelii wg św. Mateusza, 19,5: „Dlatego opuści człowiek<br />
ojca i matkę i złączy się ze swoją żoną, i będą oboje jednym ciałem".<br />
257
Odpowiadam, że chyba niezbyt dobrze słyszała słowa kapłana.<br />
A może wcale ich nie usłyszała? Czy nie powinnajeszcze raz pójść do<br />
księdza? Przecież małżeństwo jest przede wszystkim szczególnym<br />
obowiązkiem, właśnie - „niezwykłym" obowiązkiem, gdyż -jeśli się<br />
nie chce popaść w niewiedzę - wszystkie obowiązki wobec Boga,<br />
bliźnich i samych siebie należy podzielić na zwykłe i niezwykłe.<br />
Odpowiedziała mi, że znowu się z nią droczę, a „ponadto<br />
wcale nie zapomniała, co jest napisane w Podręczniku małżeńskim 15<br />
o szczególnych obowiązkach męża". Na próżno staram się jej<br />
wytłumaczyć, że miesza ze sobą pojęcia, że wyraża się nielogicznie<br />
i niegramatycznie, a także zaprzecza wszelkim zasadom interpretacji.<br />
Przecież w tym miejscu mówi się jedynie o szczególnych obowiązkach<br />
męża w małżeństwie, tak jak w następnym rozdziale jest<br />
mowa o takichże obowiązkach żony. Ale nic z tego. Moja żona<br />
trzyma się swego zdania, że „być pisarzem, kiedyjest się mężem, to<br />
najgorszy rodzaj niewierności". Proszę, teraz mówi już o „najgorszym"<br />
rodzaju!<br />
Przypominam jej więc, że według praw boskich i ludzkich<br />
mężczyzna jest panem wszystkiego. W przeciwnym wypadku moja<br />
pozycja w świecie okaże się nader licha. Stanę się encliticon 1 ^<br />
względem niej. - No, powiedz, czy naprawdę tego chcesz? - Ale<br />
żona wyrzuca mi niezadowolenie:<br />
- Przecież wiesz dobrze, że niczego od ciebie nie żądam.<br />
Przeciwnie. Jedynym moim pragnieniemjest być niczym przy tobie.<br />
15 Jest to aluzja do podręcznika Lcerebog i den Evangelisk-christelige Religion,<br />
indrettet til Brug i de danske Skoler, pióra N. E. Balie i Ch. Bastholma,<br />
wydanego w Kopenhadze w roku 1791. Drugie wydanie ukazało się<br />
w 1824 roku i właśnie ono znajdowało się w bibliotece Kierkegaarda<br />
(ASKB 183). Podręcznik zawiera podrozdział „Mąż i żona", omawiający<br />
zasady małżeństwa. W § 2 stwierdza się, że „mąż szczególnie powinien<br />
kochać żonę, tak jak kocha samego siebie" (s. 87), w § 3 zaś, iż „żona<br />
szczególnie i z wewnętrznym oddaniem powinna kochać męża" (s. 88).<br />
Jak widać, daleko było jeszcze do równego traktowania płci (por. przyp.<br />
144 do Powtórzenia).<br />
16 Encliticon (gr.) to gramatyczne określenie słowa, które tak ściśle jest<br />
złączone z poprzednim, że traci samodzielne znaczenie.<br />
258
Tutaj muszę zaprotestować. Jeżeli już mam być encliticon, to<br />
lepiej, by ona była raczej wszystkim - o ile jest to możliwe. Bo być<br />
encliticon względem nicości to prawie znaczy tyle, co „nie być". Ale<br />
żona spojrzała tylko na mnie i powiedziała:<br />
- Znowu się ze mną droczysz.<br />
Mam konsekwentną żonę; nie porzuca swoich idei. Próbowałem<br />
zagrać na jej ambicji, mówiąc, że przecież przyjemnie widzieć<br />
moje, nasze nazwisko okryte sławą! Ona zaś jest moją<br />
zachwycającą Muzą! Nie chciała o tym słyszeć. Ta sława stanie się<br />
moim największym nieszczęściem i całkowitym upadkiem! O, z całego<br />
serca pragnie, by krytyka niedwuznacznie odesłała mnie<br />
z powrotem do domu. W bycie Muzą ani nie wierzy, ani sobie tego<br />
nie życzy. Prosi w duszy Boga, by nie dopuścił do unicestwienia<br />
małżeńskiego szczęścia.<br />
Stała się nader wyniosła. Stwierdziła, że „skoro wszyscy zostali<br />
wysłuchani" 17 , oto jej summa summarum [łac. rezultat ostateczny]:<br />
„albo będę prawdziwym mężem, albo... no tak, wtedy wszystko<br />
stanie się nieważne".<br />
Prawdopodobnie niejeden czytelnik uzna jej argumentację za<br />
zbyt słabą; przynajmniej ja tak sądzę. Przecież całkowicie przeoczyła<br />
sporne kwestie, wywołujące potyczki graniczne między tym,<br />
co małżeńskie, a tym, co indywidualne. A one potrafią na długo<br />
zaprzątnąć głowę temu, kto szybko myśli - jak i temu, kto myśli<br />
precyzyjnie.<br />
Ale żona miała jeden argument in subsidio [łac. w rezerwie, na<br />
boku], któremu czytelnik może przyznać nieco więcej racji. Gdy<br />
pewnego dnia znowu starliśmy się w wiadomej sprawie, potyczka<br />
zakończyła się redintegratio amoris [łac. odnowa miłości] 18 -jak to<br />
17 Aluzja do Epilogu Księgi Koheleta (12,13). Jej polski przekład brzmi:<br />
„Koniec mowy. Wszystkiego tego wysłuchawszy: Boga się bój i przykazań<br />
jego przestrzegaj, bo cały w tym człowiek!"<br />
18 Aluzja do komedii Andria pióra rzymskiego poety Publiusza Terencjusza,<br />
wers 555. W duńskim tłumaczeniu z 1797 r. wers ten otrzymał postać<br />
odpowiadającą polskiemu wyrażeniu „kto się czubi, ten się lubi".<br />
W bibliotece Kierkegaarda znajdowały się Terentii P. Comoediae recens,<br />
Lipsk 1791 (ASKB 1290).<br />
259
zazwyczaj bywa. Żona wzięła mnie ufnie pod rękę, spojrzała na mnie<br />
tak czule, jak tylko umiała, i rzekła:<br />
- Mój drogi, nie chcę atakować bez ostrzeżenia. Miałam<br />
nadzieję, że w inny sposób potrafię cię skłonić do zaniechania<br />
literackiego przedsięwzięcia. Sądziłam, że uda mi się oszczędzić ci<br />
przykrości. Niestety! Dlatego oświadczam z całą otwartością, jakiej<br />
można żądać od własnej żony: uwierz mi, nie nadajesz się na pisarza!<br />
Za to - tak, śmiej się ze mnie - za to jako mąż jesteś geniuszem,<br />
pełnym talentów i niezwykłych możliwości. Będę cię nieprzerwanie<br />
podziwiała i jednocześnie z radością odczuwała własną nicość. Pozwól<br />
tylko, by mojej miłości towarzyszyła wdzięczność.<br />
Nie chciała jednak dłużej tego omawiać. Kiedy zacząłem pytać<br />
ją o szczegóły, o ,jak?" i „kiedy?", podała nagle zupełnie inne<br />
powody. Stwierdziła, że „kiedyś pożałuję tego, że byłem jej niewierny,<br />
zostając pisarzem. Ale wówczas będzie za późno na żale. Pozostanie<br />
jedynie gorycz".<br />
Jaki był zatem koniec tej potyczki? Kto wygrał: mój hostis domesticus<br />
[łac. wróg domowy] - czy pisarz? Wynik nietrudno zgadnąć,<br />
choć nie przyjdzie to łatwo czytelnikowi tych właśnie słów, skoro je<br />
czyta i widzi, że zostałem pisarzem. Koniec był bowiem taki, że<br />
przysiągłem nigdy nie zostać pisarzem. Ale jak wiadomo z uczonych<br />
dyskusji, właśnie wtedy gdy autor rozbił w puch nasze obiekcje,<br />
wygłaszamy na koniec jakąś lingwistyczną bagatelę, by ocalić choć<br />
trochę własnej racji. Podobnie i ja uzyskałem pozwolenie na pisanie<br />
przedmów - i niczego więcej. By tego dopiąć, wykorzystałem jako<br />
analogię fakt, że mężowie, którzy obiecują żonom nigdy więcej nie<br />
zażywać tabaki, otrzymują pozwolenie na posiadanie tylu tabakierek,<br />
ile tylko zapragną. Żona zgodziła się na moją propozycję,<br />
zapewne wyobrażając sobie, że nie potrafię napisać <strong>przedmowy</strong> bez<br />
napisania całej książki. Bo to po trafią jedynie sławni autorzy, którzy<br />
piszą <strong>przedmowy</strong> na zamówienie; w moim wypadku taka rzecz nie<br />
wchodziła przecież w rachubę. Tyle o moim przyrzeczeniu i zobowiązaniu.<br />
Owo nic, owe drobiazgi, które tutaj wydaję, piszę salva<br />
conscientia [łac. z czystym sumieniem]. Nie zważam na to, że żona nic<br />
o nich nie wie; skorzystałem w tym celu z pobytu na wsi.<br />
260
Błagam krytyków: bądźcie mi przychylni! Pomyślcie, co się<br />
stanie, gdy zgodzicie się z moją żoną, że nie nadaję się na pisarza! Co<br />
stanie się ze mną, gdy wasza bezwzględność przeszyje mi serce! Co<br />
się stanie, gdy żona dowie się o tym! Na próżno będę wówczas<br />
szukał oparcia i współczucia u towarzyszki mego życia.<br />
Najprawdopodobniej ucieszy ją wieść, że dostałem tak dobrą<br />
szkołę i że wojna nie jest zakończona. Potwierdzi to jej wiarę<br />
w sprawiedliwość Opatrzności i ogromnie umocni przekonanie,<br />
że „być pisarzem, kiedy jest się mężem, to najgorszy rodzaj<br />
niewierności".<br />
261
I<br />
Cóż to za radość - napisać książkę! Bo tylko złe i zwodnicze<br />
słowa oznajmiają (a dlatego, że złe i zwodnicze, rzadko są słyszane<br />
i jeszcze rzadziej wspierane Głosem Czasu), że najwspanialszy jest<br />
ruch myśli podczas pracy, uderzenia serca dyktowane niepokojem<br />
rozważań, rumieniec i bladość człowieka wewnętrznego 19 ,<br />
19 Duńscy komentatorzy Kierkegaarda podpowiadają mi, że Nicolaus<br />
Notabene czyni tu aluzję do odczytów J. L. Heiberga wygłoszonych<br />
w Królewskiej Akademii Wojskowej i poświęconych Heglowskiej Logice<br />
spekulatywnej. Odczyt o „Konieczności" porusza m.in. następujące<br />
tematy, za Heglem ujęte w paragrafy: „1. Absolutna konieczność, (a) To,<br />
co wewnętrzne, i to, co zewnętrzne, albo siła i wyraz". Wykłady zostały<br />
opublikowane w latach 1831-1832. Por. J. L. Heiberg, Samlede<br />
Skrifter, Kopenhaga 1861, t. I, § 112-115, s. 252-258. Również inny<br />
duński heglista i przeciwnik Kierkegaarda, Adolph Peter Adler, omawia<br />
wzajemną zależność tego, co zewnętrzne, i tego, co wewnętrzne,<br />
w Popularnych wykładach o logice obiektywnej Hegla. Por. A. P. Adler,<br />
Populaire Foredrag over Hegels Objektive Logik, Kopenhaga 1842, § 27,<br />
s. 158-160 (ASKB 383). Wydaje się jednak, że pojęcie „człowieka<br />
wewnętrznego" przejął Nicolaus Notabene przede wszystkim od św.<br />
Pawła (List św. Pawła do Rzymian, 7,22: „Albowiem wewnętrzny<br />
człowiek ma upodobanie zgodne z prawem Bożym"; Drugi list św.<br />
Pawła do Koryntian, 4,16: „Dlatego to nie poddajemy się zwątpieniu,<br />
chociaż bowiem niszczeje nasz człowiek zewnętrzny, to jednak<br />
ten, który jest wewnętrzny, odnawia się z dnia na dzień"). Nie należy<br />
także zapominać o omawiających ten temat Wyznaniach św. Augustyna,<br />
biskupa Hippony. W bibliotece Kierkegaarda stało osiemnaście<br />
tomów Augustini Aurelii Opera, Bassani, 1797-1807, zakupionych przez<br />
262
pojawiające się wśród przeczuć i presji, a wreszcie - szukanie i znajdowanie.<br />
O, nie! To, co najwspanialsze, to, co stanowi urok i nagrodę,<br />
nadejdzie dopiero później, wraz ze znaczeniem książki.<br />
Cóż to za radość - napisać książkę, która nie zrodziła się<br />
z niewyjaśnionej wewnętrznej potrzeby i dzięki temu nie kłopocze<br />
się pytaniem, czy pasuje do świata! Książkę, która nie wygląda<br />
jak skulony i zawstydzony, ambiwalentny świadek grzesznej miłości.<br />
Książkę, która jest owocem małżeństwa zawartego z rozsądku<br />
między wydawcą a czytelnikami i która została napisana<br />
tak, jak chciał wydawca i jak tego wymaga nasz czas 20 . Książkę, której<br />
pojawienie się przypomina oficjalne powiadomienie o ślubie.<br />
Książkę, dla której krytyka już dawno znalazła cierpliwą niańkę.<br />
Książkę, którą wydaje się w odpowiednim momencie, by wynagrodzić<br />
wszystkich: autora, wydawcę, drukarza, introligatora, recenzenta<br />
i czytelnika...<br />
Jeżeli chcesz wydać książkę, pomyśl najpierw, o jakiej porze<br />
roku powinna się ukazać. Pory są niesłychanie ważne. Z tym zgadzają<br />
się najlepsi i najmądrzejsi mężowie: najlepsza jest pora<br />
Nowego Roku. Słowa Holofernesa 21 o wybijaniu taktu na torbach<br />
z kulami odnoszą się właśnie do książek wydawanych na Nowy Rok;<br />
bez tego sprawa nie jest warta złamanego grosza.<br />
Ponadto, jeżeli chcesz wydać książkę, upewnij się, czy jest ona<br />
potrzebna. Powinieneś o to spytać wydawcę, filozofa, fryzjera lub<br />
przypadkowego przechodnia. Zapytaj ich: „Czego wymaga nasz<br />
czas?" Nawet jeżeli niczego nie wymaga, zawsze można znaleźć<br />
jakieś wymaganie, które jest zgodne z wymaganiem czasu, a o którym<br />
nie wolno zapomnieć. Nie każdy ma wystarczającą siłę woli, by<br />
zrozumieć wymagania czasu i nie pogrążyć się w wątpliwościach, czy<br />
aby czas nie ma zbyt wielu wymagań i czy czas, choć występuje w licz-<br />
Kierkegaarda 23 maja 1843 r., czyli w czasie pisania Przedmów (ASKB<br />
117-134).<br />
20 Pojęcie „wymagania naszego czasu" było często używane przez<br />
J. L. Heiberga(por. Pap. IV B 101).<br />
21 W komedii Holberga Ulysses von Ithacia (1725) wódz Holofernes daje<br />
żołnierzom rozkaz, by podczas marszu wybijali takt na torbach z kulami.<br />
263
ie pojedynczej, nie mówi wieloma glosami naraz -jak to przydarzyło<br />
się piastunce Maren 22 .<br />
Jak napisałem, tak zrobiłem, i dlatego z najwyższym zadowoleniem<br />
przekazuję czcigodnej publiczności ów pod każdym<br />
względem elegancki i wykwintny prezent noworoczny 23 .<br />
Niczego nie zaniedbałem, spodziewam się zatem, że książka<br />
okaże się potrzebna czytelnikom, a może i każdej rodzinie, która<br />
obchodzi Nowy Rok i Boże Narodzenie? W takim razie książka będzie<br />
służyć jako gustowny prezent, który można nawet zawiesić na<br />
choince, używając jedwabnej wstążki, przymocowanej do futerału.<br />
Chwileczkę, coś jednak zaniedbałem. To się przecież zdarza,<br />
a niekiedy bywa jeszcze gorzej; wówczas zapomina się o tym, co<br />
najważniejsze. Oto w świecie literackim obowiązuje zwyczaj składania<br />
uroczystych przysiąg. Sam ceremoniał nie jest dokładnie<br />
opisany. Wiadomo jedynie, że w przeszłości przysięgano na knura<br />
Freja 24 , że Hamlet przysięgał na pogrzebacz 25 , a Żydzi mieli to<br />
czynić w sposób nieprzyzwoity 26 . Ale ceremoniał jest nieważny.<br />
Najważniejszajest przysięga.<br />
22 W komedii Holberga Barselstuen (a. III, sc. 5), mowajest o piastunce Sire<br />
potrafiącej mówić dwoma głosami naraz. Piastunka Maren występuje<br />
natomiast w Hans Mikkelsens 4re Skiemte-Digte Holbergajako „zwierzę, co<br />
zwie się piastunką Maren".<br />
23 Niewielkie utwory poetyckie i prozatorskie często bywały wówczas<br />
wydawane w grudniu jako „prezenty noworoczne". Chętnie robił to<br />
Heiberg. Nicolaus Notabene czyni tu aluzję do wydanej przez Heiberga<br />
„Uranii" (por. List otwarty Constantina Constantiusa do Pana Profesora<br />
Heiberga w niniejszej książce).<br />
24 Frej (albo Froj, Freir) był w nordyckiej mitologii bogiem płodności.<br />
Wyobrażano go sobie siedzącego na knurze, który potrafił prześcignąć<br />
najszybszego rumaka.<br />
25 Szekspirowski Hamlet przysięga by these pickers and stealers (a. III, sc. 2).<br />
Może podczas wystawienia Hamleta w Kopenhadze jeden z duńskich<br />
aktorów trzymał w ręku pogrzebacz, by „ułatwić" zrozumienie tej<br />
wypowiedzi?<br />
26 W Księdze Rodzaju 24,9 i 47,29 opisanajest przysięga, której towarzyszy<br />
położenie dłoni „pod biodrem". Zapewne oznaczało to przysięgę na<br />
honor całego rodu.<br />
264
A zatem - przysięgam jak najszybciej zrealizować mój, obmyślany<br />
od trzydziestu lat, plan 27 wydania drukiem systemu logicznego.<br />
Ponadto zobowiązuję się jak najszybciej zrealizować<br />
obietnicę złożoną przed dziesięciu laty i stworzyć system estetyczny.<br />
Po nim obiecuję system etyczny i dogmatyczny, krótko mówiąc -<br />
system skończony. Gdy obietnica zostanie spełniona, nasi potomkowie<br />
nie będą nawet potrzebowali uczyć się pisać, gdyż nie będzie<br />
już o czym pisać. Pozostanie jedynie czytanie - systemu.<br />
27 Aluzja do Heibergowskiego planu stworzenia systemu logicznego i estetycznego.<br />
Plan ten został opisany w 2 numerze „Perseusza. Pisma<br />
poświęconego idei spekulatywnej" z sierpnia 1838.<br />
265
II<br />
Być pisarzem w Danii to równie zawstydzające jak zostać wystawionym<br />
na widok publiczny, jak być umieszczonym na<br />
świeczniku; jest to szczególnie bolesne dla lirycznego twórcy, który<br />
ucieka od wszelkiego hałasu, bo qua [łac. jako] pisarz jest on<br />
nieco wstydliwy, choć jako człowiek wprost przeciwnie: nieciekaw<br />
ni pochwał, ni nagan, skrycie oddaje się posilnemu, przyjemnemu<br />
i słodkiemu marzeniu, że gdzieś tam mieszka czytelnik,<br />
który otworzy przed nim swoje serce, a raczej, by ująć rzecz<br />
estetycznie, zamknie za nim drzwi, aby w samotności porozmawiać<br />
z autorem.<br />
Jeżeli ktoś sądzi, że w pierwszym zdaniu przesadziłem, niechaj<br />
zdobędzie się na cierpliwość, by móc rozważyć drugie: być pisarzem<br />
w Danii z grubsza oznacza pisarza kopenhaskiego (co mniej<br />
zawstydza niż zasłonięcie twarzy świecznikiem). W Kopenhadze<br />
została skoncentrowana energia czytelniczego świata, a przecież<br />
owa koncentracja wcale nie oznacza siły. O, nie - to raczej gwar,<br />
hałas, pośpiech i chęć, by zająć się czymś innym.<br />
Ukazanie się książki to wydarzenie, które natychmiast wprawia<br />
w ruch czytelników. Zazwyczaj jest ktoś, kto wie o książce wcześniej<br />
od innych. Możemy go nazwać szczęśliwcem. W pośpiechu<br />
przebiega ulice, jak ów fryzjer, który wydał ostatnie tchnienie, by<br />
pierwszy opowiedzieć o zwycięstwie pod Maratonem 28 . Wołanie<br />
28 Jest to konfabulacja dwu anegdot. Jedna została opowiedziana przez<br />
266
szczęśliwca wzbudza większą sensację niż okrzyk człowieka, który<br />
zauważył błysk w wodzie i oznajmia wiosce rybackiej: „o, śledzie!"<br />
Nasz znajomyjest dzieckiem szczęścia, szczęśliwszym od autora, bo<br />
wszędzie zapraszanym.<br />
Wydaje się wręcz, że potrafi rzecz niezwykłą: umie dokonać<br />
zakupów przed otwarciem sklepu. Dzięki temu przypada mu część<br />
czci, zazwyczaj przeznaczonej dla autora. Krzykacz nie wie zbyt<br />
dobrze, w czym rzecz. Wie tylko, jak się książka nazywa i o co w niej<br />
chodzi. Ale to właśnie czyni go drogim dla publiczności. Bo jak<br />
Muza pobudza poetę, tak pogłoska wprawia w zachwyt czytelników;<br />
niewiele potrzeba temu, kto pragnie tak mało.<br />
Zatem książka się ukazała. Świat czytelniczy zbiera się w syna<br />
godze 29 , by miło spędzić czas:<br />
- Czy przeczytał pan tę książkę?<br />
- Nie. Jeszcze nie, ale słyszałem, że to nic wielkiego.<br />
- Czy przeczytał pan tę książkę?<br />
Plutarcha (ok. 45-120) w „O gadulstwie" (Moralia, 6), gdzie pewien fryzjer<br />
z Pireusu rozpuszcza wieść o porażce Ateńczyków w wojnie sycylijskiej<br />
(413 p.n.e.). Ponieważ zapomniał, od kogo się o tym dowiedział,<br />
skazano go na tortury za rozpuszczanie nieprawdziwych pogłosek. Gdy<br />
wiadomość okazała się prawdziwa, został uwolniony. Druga anegdota<br />
jest między innymi u Lukiana (ok. 120-po 180): o biegaczu Filippidesie,<br />
który pierwszy przybiegł z Maratonu do Aten (42 kilometry) z wieścią<br />
o zwycięstwie i zaraz potem zmarł z wyczerpania. Kierkegaard czytał<br />
o tym w czterotomowym wydaniu Luciani Opera, Lipsk 1829 (ASKB<br />
1131-1134).<br />
29 Najprawdopodobniej chodzi tu o spotkanie przyjaciół w kawiarni lub<br />
restauracji (od synagogę - zebranie). Amerykański tłumacz Przedmów<br />
wymienia znaną i chętnie odwiedzaną przez inteligencję kopenhaską<br />
Cafe Mimi (por. Prefaces. Writing Sampler, wyd. i tł. Todd W. Nichol,<br />
Princeton 1997, s. 174-175). Duński badacz Niels j0rgen Cappel0rn<br />
skłonny jest, jak powiedział w rozmowie ze mną, uznać wyrażenie<br />
„synagoga" za określenie „heibergowskiej kliki". Johnny Kondrup<br />
podaje w swoim komentarzu, że „kopenhaska synagoga zbudowana<br />
została w centrum miasta, na ulicy Krystalgade w 1833 roku" (SKS K4,<br />
Kopenhaga 1998, s. 580).<br />
267
- Nie. Ale przejrzałem ją w księgarni Reitzela 30 . Wiem jednak<br />
co nieco o autorze.<br />
- Czy przeczytał pan tę książkę?<br />
- Nie, ale chciałbym ją zobaczyć. Obiecano mi ją pożyczyć<br />
w trzech miejscach.<br />
Takie i podobne wyrażenia stają się przedmiotem wymiany,<br />
hałas zaś i gwar rosną. „Dlaczego dzwon dzwoni? Bo wewnątrz jest<br />
pusty!" Więc i nasza synagoga jest jak dzwon kościelny - pusta głowa<br />
z wywieszonym językiem.<br />
Gdy uczynimy jasnym dla oka to, co jest wyraźne dla ucha,<br />
zobaczymy czytelników tak stłoczonych, jakby stali na placu ćwiczeń.<br />
Wpadają na siebie w całkowitym zamieszaniu. Przypatrzmy się<br />
im bliżej: zobaczymy kilka postaci wyróżniających się wśród tłumu.<br />
Uderzą nas ich badawcze spojrzenia, niepewne zmrużenie powiek,<br />
wyciągnięte szyje i nadstawione uszy: to recenzenci. Mylisz się, jeżeli<br />
sądzisz, że recenzenta można nazwać policjantem w służbie dobrego<br />
smaku. Recenzent jest konspiratorem, czcigodnym członkiem<br />
Towarzystwa Nieumiarkowania. Kiedy posłyszy, co chciał usłyszeć,<br />
biegnie do domu. Pusta gadanina mąci mu w głowie: recenzent<br />
układa recenzję.<br />
Czternaście dni później ponownie zbiera się ów widzialny<br />
świat czytelniczy w synagodze (porównaj różnicę między widzialnym<br />
i niewidzialnym Kościołem 31 ). Zaczynają tam, gdzie skończyli:<br />
30 Wydawca Carl Andreas Reitzel (1789-1853) otworzył w Kopenhadze<br />
w 1819 roku oficynę, która istnieje do dzisiaj. Był wydawcą wielu dzieł<br />
Kierkegaarda.<br />
31 To ironiczna aluzja do klasycznej dystynkcji teologicznej, podziału na<br />
„Kościół widzialny" i „niewidzialny". Według św. Augustyna, biskupa<br />
Hippony (354-430), Kościół widzialny obejmuje zarówno świętych, jak<br />
i grzeszników. Do Kościoła niewidzialnego należą ci wybrani, którzy są<br />
istotnie związani z Chrystusem. Dystynkcja ta została zachowana<br />
w luteranizmie. W czasach Kierkegaarda duński teolog Hans Lassen<br />
Martensen powiązał ją z różnicą między katolicyzmem a protestantyzmem.<br />
W recenzji tomu poezji Heiberga Nye Digte Martensen stwierdził<br />
m.in.: „Przeciwieństwo między Kościołem widzialnym i niewidzialnym<br />
268
- Czy czytał pan tę znakomitą recenzję?<br />
-Nie.<br />
- Musi ją pan przeczytać. Niechże ją pan koniecznie przeczyta.<br />
Jest napisana tak, jakbym sam ją napisał.<br />
-Jakie to dziwne! Twierdzę to samo, co napisał ten interesujący<br />
recenzent, chociaż tylko przejrzałem książkę u Reitzela.<br />
- Nie, jeszcze jej nie czytałem, ale słyszałem od przyjaciela<br />
z prowincji, który ma diabelnie dobrą głowę i jest znawcą, że to<br />
nieudana książka, choć są w niej ładne miejsca.<br />
Tak to się plącze jedno z drugim. Przyjaciel z prowincji nie<br />
przeczytał książki. Dostał list ze stolicy od kogoś, kto, co prawda,<br />
także nie czytał książki, ale przeczytał recenzję, która pisana była<br />
przez kogoś, kto nie czytał książki, ale (uwaga!) usłyszał, co o niej<br />
powiedział jakiś godny zaufania człowiek, który przejrzał książkę<br />
u Reitzela. Summa summarum: bynajmniej nie jest wykluczone, że<br />
może ukazać się rzecz, która wywoła sensację i pociągnie za sobą<br />
pochlebne omówienia, podczas gdy książka mogłaby, na dobrą<br />
sprawę, wcale nie istnieć lub - w najlepszym razie - zostać tak<br />
oszczędnie sformułowana jak okrzyk naszego biegacza. Gdy tylko<br />
rozpocznie się gadanina, wszystko będzie w porządku. A czemu nie<br />
miałaby się zacząć? Czy dlatego, że książkajest zbyt trudna? Przecież<br />
nie ma tego złego, co by na zdrowie nie wyszło.<br />
Akceptując sąd widzialnego świata czytelników i zwyczajnych<br />
recenzentów, można wpaść w najgorsze pomieszanie. Pozwolę<br />
sobie objaśnić to pomieszanie, odwołując się do banalnego zdarzenia.<br />
Oto pewien człowiek zapragnął wynająć piwnicę w moim<br />
domu. Pomimo - ach, jakże oczywistej zacności itd. - nie wypadł<br />
najlepiej po zważeniu go na złotej wadze właściciela. Należało zatem<br />
porozmawiać o kaucji. Z całą uprzejmością przedstawiłem swoje<br />
zastrzeżenia. Lecz on spojrzał na mnie ze śmiechem i rzekł:<br />
odbija się także w poezji. Poezja protestancka nie znajduje swojej istoty<br />
w błyszczących, oślepiających barwach, ale w niewidocznej woni ducha;<br />
nie tyle w zewnętrznym obrazowaniu, ile w uwewnętrznieniu myśli"<br />
(„Faedrelandet" nr 400,12 stycznia 1841, szpalta 3223).<br />
269
- Do diabła, co się pan martwisz? Przecież sam jestem<br />
poręczycielem takiego jednego, co wynajął piwnicę na Strandstraede.<br />
Musiałem przytrzymać się krzesła. Pociemniało mi w oczach -<br />
właśnie w momencie, gdy próbowałem zrozumieć, o czym mówi.<br />
Z pewnością w ten sam sposób recenzenci są poręczycielami<br />
czytelników. Nawet gdy uznamy recenzenta zajednostkę, będzie on<br />
daleki od tego, by być sobą. Jak mój podnajemca, chętnie pocieszy<br />
każdego, kto, zmartwiony, wskaże mu kłopot. Dobrze! Jeżeli kopenhażanie<br />
lubią tę grę, to powiem Gliick zu [niem. wszystkiego najlepszego],<br />
bawcie się na zdrowie.<br />
Kocham ludzkość uczuciem nie do opisania, szczególnie gdy<br />
wystawia się na śmiech. Jestem bowiem przyjacielem ludzi, ale<br />
jeszcze bardziej przyjaźnię się ze śmiechem. Oto prawdziwy dowcip,<br />
na który zwrócił już uwagę jeden z siedmiu mędrców 32 : podczas<br />
igrzysk walczą ze sobą znawcy sztuki, a oceniają ich ci, którzy wcale<br />
się na sztuce nie znają 33 .<br />
Nie żądam bynajmniej, by od razu łamać laskę nad każdym<br />
sądem subiektywnym. Pytanie brzmi raczej, w jaki sposób ten sąd<br />
jest przedstawiony. Kiedy jednostka, charakteryzująca się zarówno<br />
humorem, jak i indolencją 34 , wydaje osobisty i uczuciowy sąd w trybie<br />
nie podlegającym apelacji - wtedy ma rację. Gdyby ktoś<br />
powiedział tak:<br />
- Otworzyłem książkę tylko trzy razy i za każdym razem<br />
napotkałem słowo „słodki" - oto powód, dla którego jej nie<br />
przeczytałem;<br />
32 Chodzi tu zapewne o Anacharsisa, wspomnianego u Diogenesa Laertiosa.<br />
W bibliotece Kierkegaarda znajdował się Diogenis Laertii De vitis<br />
philosophorum w dwu tomach, Lipsk 1833 (ASKB 1109).<br />
33 W Grecji okresu klasycznego regularnie odbywały się igrzyska olimpijskie,<br />
istmijskie, pytyjskie i nemejskie. Tylko te pierwsze miały czysto<br />
sportowy charakter, w skład pozostałych wchodziły także konkursy<br />
śpiewu i tańca.<br />
34 W dunszczyźnie „indolencja" oznacza m.in. bycie tym, kto „nie poddaje<br />
się naciskom zewnętrznym, kto słucha własnego głosu" (por. Ordbogover<br />
det danske sprog, t. IX, Gyldendal, Kopenhaga 1967 (I wyd. 1927).<br />
270
albo:<br />
- Spojrzałem jedynie na kartę tytułową i od razu zauważyłem,<br />
że autor napisał słowo „indolencja" bez „d" 35 . To mi wystarczy; już<br />
wiem, że autor jest afektowany;<br />
lub:<br />
- Kiedy otworzyłem książkę, przeczytałem następujące słowa:<br />
„Należy wątpić we wszystko" 36 . Od razu odesłałem książkę z powro<br />
tem. Według mnie, to wstrętne wyrażenie! Wystarczy je wypo<br />
wiedzieć, by wywołać uczucie przykrości.<br />
Otóż gdyby ktoś tak powiedział, ujawniłby swą indywidualność<br />
w całej jej przypadkowości - a to rzecz wcale niebłaha. Taki osąd<br />
całkowicie odbiega od wspomnianego sądu czytelników. Dlatego<br />
ani nasz partykularysta 37 , ani jego osąd nie jest lubiany. Bo czytel<br />
nicy szybko spostrzegą, że jest to - świadome lub nie - satyryczne<br />
przedstawienie ich osądu. Sąd świata czytelników jest pełen<br />
35 Jest to najprawdopodobniej aluzja do artykułu Ogsaa en Opfordring til<br />
Statsgjoeldens Formindskelse ved frivillige Bidrag pióra J. L. Heiberga,<br />
w którym autor zachęca kolegów po piórze do walki z germanizmami<br />
wjęzyku duńskim - m.in. przez odrzucenie litery „t" w takich rzeczownikach<br />
pochodzenia niemieckiego, jak: „substanżs", „residente" i „intelligenżs".<br />
Program ten został wyłożony w Heibergowskim piśmie, nazwanym<br />
(właśnie:) „Intelligensblade", nr 2, z 1 kwietnia 1842. Nie był to<br />
bynajmniej żart primaaprilisowy: Heiberg był frankofilem i poważnie<br />
traktował swoją antyniemiecką krucjatę.<br />
36 Aluzja do Kartezjuszowskiego ,JJe omnibus dubitandum esf, często<br />
cytowanego przez kopenhaskich heglistów. Kierkegaard użył tego<br />
wyrażenia w tytule szkicujohannes Climacus eller De omnibus dubitandum<br />
est, pisanego w latach 1842-1843 (por. Pap. IV B 1).<br />
37 Żartobliwe określenie „partykularysta" przeciwstawia „cały świat<br />
czytelników" tej szczególnej części, jakąjest pojedynczy czytelnik, jedyny<br />
autentyczny partner Kierkegaardowskich autorów. Do takiego właśnie<br />
czytelnikajednostki zwraca się Kierkegaard, nazywając go z reguły<br />
„drogim czytelnikiem". Duński komentator Przedmów sądzi, że określenie<br />
„partykularysta" odnosi się do zwolennika partykularyzmu religijnego,<br />
który głosił, że Chrystus nie umarł dla wszystkich ludzi, lecz<br />
jedynie dla niektórych - dla wybranych, którzy zostaną zbawieni.<br />
271
pretensji, jest „ważny", choć posiada ten sam punkt wyjścia, co osąd<br />
jednostki.<br />
To oni, ci ortodoksyjni krzykacze, są najgorszymi wrogami<br />
i zdrajcami autora, który raczej w pojedynczym humoryście<br />
znajdzie ukrytego przyjaciela, wkładającego w lekturę całą żarliwość.<br />
Jedynie w ten sposób można ocalić duszę i książkę od<br />
zetknięcia z pustą gadaniną.<br />
Aż w końcu los zmiłuje się nad naszym autorem: niebawem<br />
wyjdzie nowa książka, a on sam powróci do siebie, nieco oszołomiony<br />
i z obolałą głową, jak kot wybity z beczki 38 . Byle tylko czytelnicy<br />
mieli karnawał, mniejsza o autora. Ale karnawał musi być.<br />
Jeżeli brakuje autora, zawsze znajdzie się ktoś podejrzany o to, że<br />
„właśnie pisze książkę". A zatem - wrzućcie go do beczki! Zaczynamy<br />
zabawę! Do diabła z autorem, który nie potrafi znaleźć<br />
w tym skrytej uciechy i nie umie przechytrzyć czytelników! Niechaj<br />
się cieszą, że mają go w beczce - przecież to nigdy nie jest naprawdę<br />
on, nigdy jego prawdziwa osobowość! Jest to jedynie osobowość,<br />
którą chce pokazać - jak noga, którą Morten Frederiksen 39<br />
podarował sprawiedliwości, uciekając z aresztu w Roskilde.<br />
Czemu nikt nie napisze Literackiej izby porodowej 40 ? Spo-<br />
38 „Kot wybity z beczki" - z odpowiadającymi polskiemu karnawałowi<br />
lutowymi świętami Festelavn związane było „wybijanie kota z beczki".<br />
Zwyczaj ten, przejęty w XVI wieku z Holandii, polegał na umieszczaniu<br />
czarnego kota w beczce, zawieszaniu jej na odpowiedniej wysokości<br />
i uderzaniu kijami w beczkę, aż się rozpadnie. Jeszcze w XIX wieku<br />
wkładany do beczki kot był żywy, później używano „kota" ze szmat lub<br />
papieru.<br />
39 Morten Johan Frederiksen był słynnym rabusiem, zwanym także<br />
„mistrzem złodziei". W 1812 roku został złapany i osadzony w więzieniu<br />
w Roskilde. Ręce i szyję miał skutą kajdanami. Jedna noga była<br />
przymocowana do podłogi. Udało mu się uciec dzięki zrobieniu<br />
sztucznej nogi z siana i szmat; strażnik przykuł tę właśnie nogę do<br />
podłogi.<br />
40 Jest to aluzja do komedii Holberga Barselstuen (Izba porodowa, 1723)<br />
wyśmiewającej przepisane konwencją grzecznościowe wizyty u młodej<br />
matki tuż po porodzie. W komedii wizyty te sprawiają więcej kłopotu niż<br />
272
tkalibyśmy w niej mężczyzn uderzająco podobnych do damulek<br />
z owej komedii, którzy swoją gadaniną wpędzają nieszczęsnego<br />
autora do grobu i którzy, przepełnieni zazdrością, cieszą się z niepowodzenia<br />
innych. Ich język jest bardziej jadowity od mowy<br />
damulek. Dodajmy, by otrzymać pełny obraz, że rzadko brakuje tu<br />
wymarzonej roli kobiecej; jak u Holberga, role kobiece grane są<br />
przez mężczyzn 41 .<br />
Najwięcej korzyści z tego stanu rzeczy mają recenzenci.<br />
Podtrzymywani przez publiczność, ze wszystkich sił tworzą żałosne<br />
nieporozumienie, dotyczące stosunku autora do czytelnika: autor<br />
jest mianowicie wstrętnym typem, który o niczym nie wie i nic nie<br />
rozumie, lecz ze strachem i trwogą wypatruje surowego sędziego -<br />
mądrego i pełnego wiedzy wyroku czcigodnej publiczności.<br />
Stwierdzenie, że publiczność może się czegoś nauczyć od autora,<br />
jest, rzecz jasna, takim samym głupstwem jak głoszenie, że profesor<br />
może się czegoś nauczyć od właśnie egzaminowanego studenta.<br />
Praca autora bowiem to egzamin pisemny. Nawet gdy wydaje się, że<br />
autor wypadnie całkiem nieźle, musimy go uznać za niespełna<br />
rozumu, bo inni poszli o wiele dalej właśnie dzięki temu, że nie<br />
zajmują się pisaniem! Przecież już stali się integralną częścią<br />
czcigodnej publiczności. Recenzenci zaś są podczaszymi i doradcami<br />
publiczności, jej chłopcami na posyłki. W ten sposób dopełnia<br />
się wspaniałe, wręcz doskonałe szaleństwo.<br />
sam poród. Pytanie Nicolausa Notabene: „Dlaczego nikt nie napisze<br />
Literackiej izby porodowej?", zostało szybko zauważone. 26 marca 1845<br />
roku Teatr Królewski wystawił komedię H. Ch. Andersena Den nye Barselstue<br />
(Nowa izba porodowa), której tematem jest właśnie „poród<br />
literacki" i która stała się jednym z największych sukcesów scenicznych<br />
duńskiego baśniopisarza. Prawdopodobnie sztuka ta była inspirowana<br />
Kierkegaardowskimi Przedmowami.<br />
41 Podczas premiery Barselstuen w 1724 roku rolę położnej grał mężczyzna.<br />
Bynajmniej nie z przyczyn moralnych lub dramatycznych; po prostu<br />
teatr miał zbyt mało aktorek. Precedens szybko stał się tradycją i aż do<br />
1827 roku rola położnej była grana przez mężczyzn.<br />
273
Wystarczy rzucić okiem na pisma literackie, by zobaczyć, co<br />
nazywa się dzisiaj recenzją. Za nieszczęście uważa się sytuację,<br />
w której publiczna gadanina nie zostaje opublikowana. Dlatego<br />
każde pismo zakłada na swoich polach system kanalizacyjny. Recenzent<br />
otrzymuje stanowisko inspektora instalacji wodnej; pilnuje, by<br />
kanalizacyjne otwory nie zostały zatkane. W ten sposób wszystko<br />
idzie doskonale: płyn, którym tryska publiczność, zostaje skierowany<br />
z powrotem do niej.<br />
Nie potrzeba żadnego dowodu, że właśnie tak się dzieje. A gdy<br />
ktoś go zażąda, prawdopodobnie uznam, że to trud niewart<br />
zachodu. Nawet sam profesor Heiberg, który bez wątpienia jest<br />
ulubieńcem publiczności i który unika okazywania jej złych<br />
humorów - nawet on wydaje się zdesperowany i pragnie odtrącić<br />
marnotrawnych synów publiczności, tak, ich właśnie 42 . Jakiż tego<br />
rezultat? Kto na tym traci? Przede wszystkim publiczność, szczególnie<br />
niewinni, którzy muszą cierpieć razem z winnymi. Profesor<br />
H. już nie chce być tym, kim był zawsze w respublica liłteraria:<br />
znakomitym ministrem spraw wewnętrznych oraz wspaniale utalentowanym<br />
ministrem policji i sprawiedliwości. Niezapomniany redaktor<br />
„Flyveposten" 43 od dawna potrafił bawić się w chowanego.<br />
42 Odnosi się to prawdopodobnie do biblijnej przypowieści o synu marnotrawnym<br />
(Łk, 15,11-32), jak i do Heibergowskiego omówienia Albo-<br />
-albo, zatytułowanego Literackie ziarno zimowe („Intelligensblade" nr 24,<br />
1 marca 1843, s. 285-292). W recenzji Heiberg stwierdził, że zwykły<br />
czytelnik jedynie zmarnuje czas. Z powodu objętości książki nie stać go<br />
będzie na nic innego niż przewertowanie stronic. Wedle Kierkegaarda<br />
Heiberg zawiódł jako krytyk, którego obowiązkiem powinno być<br />
przygotowanie czytelnika do lektury Albo-albo.<br />
43 Pierwsze pismo Heiberga nosiło tytuł „Kj0benhavns flyvende Post"<br />
(„Kopenhaska Poczta Latająca"). Wychodziło regularnie w latach 1827-<br />
1828 i ponownie w 1830 roku, nieregularnie zaś w formie „Interimsblade"<br />
w latach 1834-1837. We „Flyveposten", jak nazywano pismo,<br />
Heiberg wyłożył swój program estetyczno-filozoficzny, dzięki<br />
czemu mógł odegrać rolę twórcy nowych, inspirowanych Heglem<br />
kierunków w estetyce i filozofii.<br />
274
Wystarczył okrzyk: ciepło, ciepło, gorąco!, by znalazł i wykorzystał<br />
to, co dotąd było ukryte. Obecnie twórca wodewilów, podziwiany<br />
tak za dowcip i humor, jak i za lirycznie-muzyczną żarliwość,<br />
zmęczył się i próbuje się stać, jak by to powiedzieć, zupełnie innym<br />
człowiekiem.<br />
Teraz, gdy znowu go potrzebujemy, i to zarówno ci, którzy<br />
pamiętają jego cięty dowcip, jak i młodsi, którzy nieprzerwanie<br />
próbują ożywić pamięć owych szczęśliwych czasów i pragną<br />
przywołać choć jeden dzień chwały - on sam chce jedynie stać się...<br />
nie, nie powiem, kim pragnie zostać. W „Intelligensblade" jego<br />
pisarska figura podlega tylu przemianom co chmura, którą Hamlet<br />
pokazał Poloniuszowi 44 , lub zwierzę z Recensenten ogDyret 45 , w chwili<br />
gdy pan Klatterup z wylewną służalczością wykorzystuje zachętę<br />
„Pierwszego Pana".<br />
Kończę. Trzymam w pogotowiu słomianego chochoła, aby go<br />
zręcznie wrzucić do beczki. Sam stanę obok i będę cieszyć się zabawą.<br />
Nie jestem w stanie opanować jej gwałtowności. Mogę<br />
zaproponować jedynie powołanie komitetu w celu powzięcia decyzji,<br />
w jaki sposób powściągnąć owo krytyczne zachowanie. To<br />
byłoby już coś: określić, jaki powinien być krytyk (czego pojedynczy<br />
wyjątek zupełnie nie jest w stanie zrobić). Mianowicie: krytyk nie<br />
może być rabusiem, który napastuje niedawno wydaną książkę. Nie<br />
może być gadułą, który czepia się tekstu, by znaleźć tu miejsce<br />
44 W Szekspirowskim Hamlecie (a. III, sc. 2) duński królewicz, chcąc<br />
sprawdzić prawdomówność ojca Ofelii, pokazuje Poloniuszowi<br />
chmurę, twierdząc, że przybiera ona różne kształty: to wielbłąda, to<br />
łasicy, to znów wieloryba.<br />
45 W Heibergowskim wodewilu Recensenten og Dyret (Recenzent i zwierzę),<br />
z 1836 roku, bohater o nazwisku Trop ma zamiar wydać tragedię u drukarza<br />
Klatterupa. Zanim jednak stanie się sławny, postanawia zarobić<br />
nieco pieniędzy na pokazywaniu niezwykłego zwierzęcia. W scenie 27<br />
Trop znika i drukarz musi uspokoić tłum, opisując na żądanie „Pierwszego<br />
Pana" zwierzę, którego nigdy nie widział. Por./. L. Heibergs SamledeSkrifter.<br />
Skuespil, 1.1-VII, Kopenhaga 1833-1841; t. III, 1834, s. 275-<br />
285 (ASKB 1553-1559).<br />
275
i posłuch dla własnych uwag. Nie może być królem głupców, który<br />
w wydanej książce „znajduje powód" do otworzenia ust.<br />
Recenzent powinien być taki: winien ryzykować honor, by stać<br />
się usłużnym duchem. Jeżeli zechce nim być, stanie się potrzebny<br />
publiczności i zadowoli autora, który wówczas bez lęku odda się<br />
w jego ręce. Obecnie, składając swą osobowość w recenzenckie<br />
dłonie, czuje się tak podle, jakby pozwolił uczniowi fryzjerskiemu<br />
obmacywać swą twarz lepkimi palcami.<br />
Recenzja powinna być błogosławieństwem; obecnie przypomina<br />
kondolencje. Powinniśmy więc ją odrzucić, gdyż jedynie<br />
zwiększa, a raczej wywołuje ból. Boli bowiem tego, kto umiejąc się<br />
cieszyć i radować, wcale nie życzy sobie całkowitej utraty iluzorycznej<br />
wiary w czytelników.<br />
276
III<br />
Sprzedany w ciągu dwu miesięcy nakład tysiąca egzemplarzy -<br />
czy to nie wystarczający dowód, jak bardzo na czasie 46 jest mój<br />
noworoczny prezent? Tak szczęśliwy rezultat pochlebia mi i zadziwia<br />
- tym bardziej że skłania do konkluzji, iż książka była również<br />
kupowana w nowym roku, a nie jedynie do końca noworocznego<br />
wieczoru. Nie żyje na próżno autor, który potrafi zadowolić<br />
publiczność w okresie Wigilii i Nowego Roku. Nie została na próżno<br />
wydana książka, którą można zakupić podczas świąt. A cóż powiedzieć<br />
o autorze, który potrafi usatysfakcjonować także w styczniu?<br />
Co o książce, którą i w styczniu da się sprzedać?<br />
Pragnę zapewnić czcigodną publiczność, że nie obdarzyła<br />
swoją dobrą wolą i zainteresowaniem tego, kto jest jej niegodny,<br />
tego, kto przywłaszcza nie swoje lub podszywa się pod obce imię<br />
i kto jest inny, niż tego oczekuje publiczność. Moja wiara w okres<br />
noworoczny jest niezachwiana i mam nadzieję, iż w następnym<br />
roku już w grudniu - i w porę - przygotuję prezent świąteczny,<br />
którego elegancji i poczuciu smaku nic nie będzie można zarzucić.<br />
Już teraz korzystam z okazji, by zapewnić szanowne rodziny, że<br />
nie powinny szukać innych prezentów ani innych zabawek na<br />
choinkę.<br />
46 Najprawdopodobniej jest to aluzja do ulubionego wyrażenia J. L.<br />
Heiberga, mówiącego o tym, czego „wymaga nasz czas".<br />
277
Wydanie drugie będzie niezmienione; cena wyniesie śmieszne<br />
trzy marki lub ósmą część tej ceny, jakiej żądały księgarnie za egzemplarz<br />
pierwszego wydania 47 .<br />
W końcu chciałbym podziękować wysoce szanownemu recenzentowi<br />
za jego nader zajmujące omówienie, które zapewne<br />
niemało przyczyniło się do niepowstrzymanej sprzedaży książki.<br />
Gdy literatura i dziennikarstwo działają ręka w rękę - i tak<br />
wspaniale ze sobą współpracują, o, wtedy przyszłość Danii wydaje<br />
się zapewniona.<br />
47 Przedmowy kosztowały u Reitzela 3,5 marki.<br />
278
IV<br />
Jak wiadomo, w grudniu zaczyna się noworoczna literacka<br />
zabawa handlarzy literaturą. Wiele niezwykle interesujących i błyszczących<br />
książek, przeznaczonych dla dzieci i pod choinkę, a także<br />
niezawodnie nadających się na pełen smaku prezent, ociera się<br />
o siebie w ogłoszeniach „Adresseavisen" 48 i innych gazet, by po<br />
zrobieniu furory w ciągu czternastu dni zostać przez uprzejmą<br />
krytykę skierowane do jakieś antologii jako inspirująca zachęta dla<br />
wszystkich estetycznie nastrojonych literatów. Hasłem dnia jest<br />
bowiem estetyczny styl - a taki styl jest nader poważną sprawą.<br />
Osiąga się go przez ćwiczenia wykluczające idee i myśli. - O, wielki<br />
Boże Chińczyków! Przysiągłbym, że w tym roku profesor Heiberg<br />
zatańczy wokół konia 49 - i miałem rację: uczynił to. Bo gdy posiada<br />
się taką zbroję, bez wahania można stanąć przed zdziwionym<br />
tłumem. Nie może iść z nim w zawody Salomon Goldkalb 50 w całej<br />
48 Pełna nazwa gazety wydawanej w latach 1759-1909 brzmiała:<br />
„Ki0benhavns Kgl. allene privilegerede Adresse Contoirs Efterretninger".<br />
Na jej zawartość składały się głównie ogłoszenia, a ponadto<br />
poezja okolicznościowa, nowinki literackie i artykuły polityczne.<br />
Począwszy od roku 1800, gazeta wychodziła sześć razy w tygodniu,<br />
nakład zaś w roku 1841 wynosił 7000 egzemplarzy.<br />
49 Chodzi tu najprawdopodobniej o klasycystyczny pomnik króla Christiana<br />
V na koniu, znajdujący się na placu Kongens Nytorv, w środku<br />
Kopenhagi. Okrzyk „Wielki Boże Chińczyków!" został użyty przez<br />
Heiberga w wodewilu Kj0ge Huuskors (1831).<br />
50 Salomon Goldkalb to postać występująca w pierwszym wodewilu<br />
279
swej wspaniałości, gdyż w naszym wypadku mamy do czynienia<br />
z czystym złotem. Jeżeli nikt nie kupi tej książki, z pewnością uczyni<br />
to Izba Sztuki 51 .<br />
W innych miesiącach można uniknąć wyglądu hajduka, uciec<br />
przed przykrością i nieporozumieniem. Niestety, nie zostanie się<br />
już pomylonym z kimś naprawdę znakomitym, za to z drugiej strony,<br />
toasty, ogłoszenia, komplementy, kłopoty z subskrypcją i wielokrotne<br />
zapewnienia, że „z pewnością sprawa zostanie załatwiona<br />
gdzie indziej", nie potrafią zagłuszyć krzyku anachorety 52 , skupionego<br />
na wielkich dziełach, proroctwach, obietnicach i apokalipsach.<br />
To wszystko nie może przeszkodzić produkcji lub<br />
stworzyć nieporozumień; w subtelny sposób pomoże tylko temu,<br />
kto zechce książkę przeczytać.<br />
Kto zatem może wypowiedzieć „się" o książce? Mój drogi<br />
czytelniku, jeżeli nie zostaniesz o tym poinformowany w inny<br />
sposób, to wiedz, że nasz literacki telegrafista, profesor Heiberg,<br />
najprawdopodobniej uprzejmie zgodzi się być poborcą podakowym<br />
i zacznie liczyć głosy, jak to w swoim czasie uczynił z Albo-<br />
-albo, by następnie ogłosić to w „Intelligensblade" 53 .<br />
Cóż pan profesor mógłby powiedzieć? Kto jest w stanie<br />
odgadnąć jego tajemnice, które obecnie stają się coraz bardziej<br />
zagadkowe? Nie można przecież unikać pracy, gdy czeka nas go-<br />
Heiberga, Kong Salomon ogj0rgen Hettemager (1825). Jest on żydowskim<br />
handlarzem z Hamburga, który utracił wszystko, łącznie z ubraniem.<br />
Pojawia się niespodzianie w Danii odziany w pozłacany, błyszczący strój<br />
karnawałowy - i zostaje wzięty za bogatego barona Goldkalba z Frankfurtu.<br />
51 Królewska Izba Sztuki istniała na dworze królewskim w latach 1650-<br />
1821. W czasach Kierkegaarda uważana była za zbiór bezwartościowych<br />
artefaktów.<br />
52 W dziennikach Kierkegaarda znaleźć można następującą uwagę,<br />
objaśniającą powyższe zdanie: „Profesor H[eiberg] stał się anachoretą"<br />
(Pap. VB 90).<br />
53 W artykule Litteraire Vintersced, zamieszczonym w „Intelligensblade"<br />
24 marca 1843 r., Heiberg ukrywa własne zdanie o Albo-albo za<br />
stwierdzeniem, że tak „się" tę książkę czyta w Kopenhadze.<br />
280
dziwa zapłata. Nie należy się męczyć, wyczekująco stojąc na czubkach<br />
palców, o ile zachowamy wiarę, że wkrótce nadejdzie czas<br />
przemienienia 54 ; tak wygląda moja nadzieja i tęsknota.<br />
Już wcześniej mnie to ucieszyło i pozwoliło odpocząć w świątecznym<br />
nastroju zachwytu - wtedy gdy sądziłem, że po dokonaniu<br />
odpowiedniego wysiłku potrafię zrozumieć profesora. W późniejszym<br />
okresie mój podziw dla niego się nie zmniejszył, stał się<br />
jedynie czymś innym; niewytłumaczalną entuzjastyczną admiracją,<br />
którą dzielę zapewne z wieloma współczesnymi. Jak ja, z napięciem<br />
oczekują wyniku, chociaż - podobnie jakja - sąd o tym, czy<br />
owe astronomiczne, astrologiczne, chiromanckie, nekromantyczne,<br />
horoskopowe, metoskopiczne i chronologiczne studia pana<br />
profesora 55 mogą przynieść korzyść nauce i ludzkości, oddadzą<br />
w ręce fachowców. Sąd o tym, jak dalece za pomocą owych nauk<br />
i sztuk udało się panu profesorowi uzdrowić „melancholię naszego<br />
czasu" 56 , jak i sąd o tym, czy udało mu się zgromadzić grupę<br />
wyznawców, by - świecąc własnym przykładem, zwrócić ich wzrok<br />
54 Aluzja do nowotestamentowej opowieści o przemienieniu Jezusa,<br />
znanej z Ewangelii wg św. Mateusza, 17,1-8, św. Łukasza, 9,28-36, i św.<br />
Marka, 9, 2-8: „Po sześciu dniach Jezus wziął ze sobą Piotra, Jakuba<br />
i Jana i zaprowadził ich samych osobno na górę wysoką. Tam przemienił<br />
się wobec nich, jego odzienie stało się lśniąco białe, tak jak żaden<br />
folusznik na ziemi wybielić nie zdoła".<br />
55 Powyższa wyliczanka zaczyna się od aluzji do astronomicznych<br />
zainteresowań Heiberga i parodiuje wypowiedźjednej z postaci Holbergowskiego<br />
dramatu Den Stundel0se (1731). Żartowniś 01dfux podaje się<br />
w a. II, sc. 10 za pedantycznego niemieckiego uczonego i wymienia<br />
swoje zainteresowania: chiromantykę (czytanie z dłoni), nekromantykę<br />
(wywoływanie zmarłych), wiedzę o horoskopach (czyli o wpływie planet<br />
na charakter i los jednostki), metoskopię (wnioskowanie o myślach jednostki<br />
na podstawie rysów twarzy) i chronologię (naukę o czasie).<br />
56 Zwrot „melancholia naszego czasu" został użyty przez Heiberga w artykule<br />
Rok astronomiczny, opublikowanym w „Uranii 1844", gdzie m.in.<br />
jest mowa o tym, że okres obecny jest melancholijny, jako lekarstwo zaś<br />
zaleca się „ściślejsze współżycie z naturą", szczególnie z rozgwieżdżonym<br />
niebem.<br />
281
ku gwiazdom, jak to uczynił ów bynajmniej niezapoznany radca<br />
stanu 57 .<br />
A przecież wynik będzie taki, jak należy. Czyż nie jest<br />
wspaniałe, że możemy oglądać pana profesora, gdy stojąc, profetycznie<br />
spogląda przed siebie? Może ukaże mu się System i sposoby<br />
realizacji dawno zaczętych planów? Może zatrzyma wzrok na<br />
rzeczach niebieskich, jak to się zdarzyło w ciągu ostatnich dni,<br />
obrachuje ilość gwiazd, policzy ich obroty, rozpocznie poszukiwania<br />
mieszkańców odległych planet 58 , by - porwany niezwykłym<br />
odkryciem 59 , iż także w astronomicznym znaczeniu Ziemia zajmuje<br />
niezwykle wyróżnioną pozycję na nieboskłonie 60 - zapomnieć o Ziemi<br />
i ojej mieszkańcach, o państwach, królestwach, krajach, społeczeństwach<br />
i jednostkach. Niezależnie od wyniku, jest i pozostanie<br />
sprawą najwyższej wagi fakt, że profesor Heiberg zajął się<br />
astronomią. Czyż nie jest to szczęśliwe rozwiązanie -jeżeli nie dla<br />
astronomii, to w każdym razie dla teologii?<br />
Gdy kilka lat temu pan profesor ujawnił w apokaliptycznym<br />
wierszu 61 tajemnice nieba, a usłużna krytyka i pracowita publiczność<br />
całkiem wyraźnie dały do zrozumienia, że stał się nowym<br />
Dantem 62 , zacząłem się bać. Ten, kto wystarczająco troskliwie ob-<br />
57 Chodzi zapewne o znanego filantropa kopenhaskiego Rasmusa<br />
Stiernholma (1790-1856); jego nazwisko (słierne - gwiazda) mogło na<br />
zasadzie asocjacji poprowadzić Kierkegaarda ku ulubionemu hobby<br />
Heiberga: studiowaniu gwiazd.<br />
58 W artykule Heiberga Rok astronomiczny (patrz jego przekład w niniejszej<br />
książce) autor rozważa możliwość istnienia życia na innych planetach<br />
i odpowiada twierdząco na to pytanie.<br />
59 Prawdopodobnie jest to aluzja do stwierdzenia pastora, historyka<br />
i poety Nicolaia Frederika Severina Grundtviga (1783-1872), który<br />
w 1825 r. sądził, iż dokonał „niezwykłego odkrycia": oto źródłem<br />
chrześcijaństwa nie miało być „słowo Pisma", tj. Biblia, lecz mówione<br />
„żywe słowo", poprzez stulecia głoszone w Kościele luterańskim<br />
i związane z jego liturgią.<br />
60 To także cytat z Roku astronomicznego Heiberga.<br />
61 Chodzi o wiersz Heiberga En sjcel efter D0den. En apocalyptisk Comedie,<br />
zamieszczony w Nye Digte, Kopenhaga 1841.<br />
62 Przyjaciel Heiberga, teolog Hans Martensen, w omówieniu En sjcel efter<br />
282
serwuje nasze zwyczaje, musi przyznać, iż obecnie pojawiły się<br />
fenomeny wskazujące na straszną rzecz: profesor H., który do tej<br />
pory był wyłącznie filozofem, nagle się przeobraził 63 i ukazuje się<br />
jako ten, kto przyszedł na świat, by rozwiązać zagadkę teologii. To<br />
naprawdę dziwne, choć wcale nie jest zgodne z niczyim życzeniem.<br />
Prof. mógł wybrać - i wybrał: astronomię. Zatem niebezpieczeństwo<br />
minęło, gdyż nie należy się obawiać, by w przyszłości<br />
przedmiot badań astronomicznych został wyczerpany. Sposób<br />
działania jest bardzo prosty i przypomina ten, który Pernille z Holbergowskiego<br />
Stundesl0se wypróbowała na Vielgeschreyu 64 . Do<br />
gazet zaczynają napływać skierowane do pana prof. pytania<br />
dotyczące astronomii. Pewna zagraniczna gazeta zamieszcza jego<br />
astronomiczną wypowiedź. Gdy nie okaże się to wystarczające,<br />
pójdziemy aż do końca. Dwaj służący zostaną przebrani za<br />
przedstawicieli odległej, biegłej w astronomii nacji, którzy przybyli,<br />
by wyrazić uznanie panu prof., a także by przedłożyć mu astronomiczną<br />
zagadkę. Jeżeli ją rozwiąże, dowiedzie, iż jest wyczekiwanym<br />
zbawicielem owego narodu. W tym celu nakazano służącym,<br />
by natychmiast po otrzymaniu odpowiedzi pana prof. -<br />
wszystko jedno jakiej - padli na kolana i oddali mu cześć. W tej<br />
pozycji mają wyjawić sprawę do końca - iż zostali wysłani, by zabrać<br />
go ze sobą; założę się, że prof. H. porzuci nas i swoją ojczyznę i już<br />
nigdy nie napisze wodewilu. Powiedzcie, czy nie będzie to<br />
szczęściem dla teologii? Czy nie powinniśmy na wieki być wdzięczni<br />
D0den zamieszczonym w gazecie „Faedrelandet" (10-12 stycznia 1841<br />
roku) porównał Heiberga do Dantego, co sprowokowało Kierkegaarda<br />
do ironicznej noty w swym dzienniku o „duńskim Dantem" (Danmarks<br />
Dante, Pap. IV B 46).<br />
63 Pierwsze przeobrażenie Heiberga nastąpiło w Hamburgu w 1824 r.<br />
Heiberg stał się wtedy heglistą. Owa metamorfoza miała nieomal<br />
charakter objawienia; Heiberg w jednej chwili -jak to później opisze -<br />
zrozumiał zasady heglowskiej filozofii (patrz Dansk poetisk Anthologie,<br />
red. Ch. Molbech, Kopenhaga 1830-1840, t. III, s. 275). W latach<br />
późniejszych wzrosło zainteresowanie Heiberga teologią.<br />
64 W komedii Holberga Den Stundesl0se (1731) Pernille jest służącą, walczącą<br />
ze swoim panem Yielgeschreyem za pomocą intryg i podstępów.<br />
283
panu prof. H., który w swym czasie napisał Julesp0g og Nytaarsl0jer<br />
[Wigilijne żarty i noworoczne zabawy], że obecnie sam żartuje i bawi się<br />
na Nowy Rok, a robi to tak dobrze, że jest przekonany o własnej<br />
powadze?<br />
Mój drogi Czytelniku! Ponieważ nie mam zwyczaju pisania<br />
przedmów do moich wszystkich dzieł, równie dobrze mogę i tej<br />
zaniechać. Nie dotyczy ona bowiem książki, która z przedmową lub<br />
bez niej (choć może zawierać ijedno, i drugie) całkowicie oddaje się<br />
pod Twoją opiekę.<br />
284
V<br />
Pisanie to coś zgoła innego niż mówienie. Siedzenie przy<br />
biurku i kopiowanie jakiejś wypowiedzi jest tylko niewdzięcznym<br />
trudem w porównaniu z wystąpieniem na zgromadzeniu, z oglądaniem<br />
nieprzeliczonych tłumów, zachwyconych tym samym i z tej<br />
samej przyczyny, z pozwoleniem, by niczym modlitwa przed bitwą<br />
pojawiła się cisza, z przyzwoleniem, by słowo uderzyło jak odgłos<br />
walki, z zachwytem nad milczącą uwagą, ze słuchaniem szeptu<br />
zgody i z dotknięciem krzyku, który przekonaniom głosi „amen".<br />
Jedynie zgromadzenie plenarne wzbudza prawdziwy zachwyt.<br />
Szmer tłumu tak pobudza mówcę, jak muzyka wojskowa i świst<br />
cięciwy wojownika. Stowarzyszenie, którego mam zaszczyt być<br />
członkiem, stawia przed sobą tak wielkie cele, że i ja spróbuję<br />
udostępnić przemowę o wódce za pomocą druku. Słowo daję, nie<br />
żądam za to innej zapłaty niż aplauz, jaki otrzymałem owego wieczora,<br />
owego pamiętnego wieczora, który dla mnie na zawsze pozostanie<br />
niezapomniany. Interes stowarzyszenia, do którego należę<br />
duszą i ciałem, wymaga, bym był aktywnym członkiem. Ów interes<br />
domaga się, bym przez publikację przemówienia zwrócił uwagę na<br />
nasze cele i poprosił tych, co znajdują się daleko od nas, aby podeszli<br />
bliżej. Ten bowiem, kto choć raz uczestniczył w naszym spotkaniu,<br />
pozostanie nam wierny na wieki.<br />
Towarzystwo Całkowitej Wstrzemięźliwości 65 na próżno szuka<br />
65 Kopenhaskie Towarzystwo Całkowitej Wstrzemięźliwości (Total-Afholdenheds-Selskabet)<br />
powstało w 1843 r. Jego członkowie zobowiązali się<br />
285
ównych sobie. Może z dumną pewnością stwierdzić, że te poszukiwania<br />
prowadzą na manowce. Bo co można znaleźć w cząstkowej<br />
wstrzemięźliwości, która nie jest ani zimna, ani gorąca i którą trzeba<br />
jedynie wyrzucić z ust 66 ? Jaki jest cel licznych stowarzyszeń, które się<br />
teraz zakłada, jeżeli potrzeba znajdująca zaspokojenie wyłącznie<br />
w Towarzystwie Całkowitej Wstrzemięźliwości jest tam całkowicie<br />
błędnie rozumiana? Oto tworzy się organizację, chce się działać,<br />
lecz działanie organizacji wydaje się nie mieć żadnego znaczenia dla<br />
jednostek. Chociaż Społeczność Skandynawska 67 dokonała zdumiewającego<br />
dzieła, należy wziąć ją pod mikroskop, by odkryć, ile<br />
zyskała na tym jednostka. Taka stowarzyszona aktywność jest<br />
równie bezsensowna jak głupota, gdy jednostka, by zadowolić<br />
siebie, sądzi, że otrzymuje godziwą zapłatę za trud, dokonany<br />
w pocie czoła. Ale cóż to za zapłata - całkowicie zatracić siebie lub<br />
stać się samotnym wobec samego siebie! Nie! Niechaj nagrodą<br />
będzie nam nasze stowarzyszenie, niechaj będzie pochwalone jako<br />
do unikania wszelkich napojów alkoholowych. W tym samym roku<br />
powstała organizacja Den Danske Maadeholdsforening (Duński<br />
Związek Umiarkowanej Wstrzemięźliwości) zakazująca jedynie picia<br />
wódki i zezwalająca swym członkom na spożywanie wina i piwa.<br />
66 Por. Apokalipsę św. Jana, 3,16: „A tak, skoro jesteś letni, ani gorący, ani<br />
zimny, chcę cię wyrzucić z mych ust".<br />
67 Duńscy i szwedzcy studenci pragnęli założyć w 1843 roku organizację<br />
pod nazwą Społeczność Skandynawska (Det Skandinaviske Samfund).<br />
Jej cele nie były polityczne, chodziło przede wszystkim o utrwalenie<br />
społecznych i kulturalnych więzi między Norwegią, Szwecją i Danią.<br />
Rząd duński zabronił jednak utworzenia tej organizacji, między innymi<br />
na skutek ingerencji ambasady rosyjskiej, obawiającej się współpracy<br />
stowarzyszeń studenckich na Półwyspie Skandynawskim. W odpowiedzi<br />
na to ludzie kultury i nauki w Danii zawiązali we wrześniu 1843 roku<br />
Towarzystwo Skandynawskie (Det Skandinaviske Selskab); przewodniczącym<br />
został teolog i polityk H. N. Clausen, a J. L. Heiberg był<br />
współzałożycielem i aktywnym działaczem. Jego celem było szerzenie<br />
wiedzy o krajach skandynawskich przez organizowanie odczytów i pokazów<br />
teatralnych oraz wydawanie pism okazjonalnych. Towarzystwo<br />
istniało w latach 1843-1856. Być może „Przedmowa V" czyni aluzję do<br />
tego właśnie Towarzystwa.<br />
286
zapłata! Gdy jednostka czyni to, co w zasadzie jest dla niej zupełnie<br />
obojętne, dopiero wstępując w nasze szeregi, stanie się ważna dla<br />
wszystkich. Czy nie jest to prawdziwy cud? Czy nie jest to dowód na<br />
niezwykłe znaczenie naszego Towarzystwa? Gdy ktoś całkowicie<br />
powstrzymuje się od spożycia mocnych trunków, by zachować<br />
zdrowie duchowe lub cielesne, i dobrze wie, jaką zapłatę otrzyma -<br />
czy komuś takiemu wpadnie do głowy, by się tym chwalić?<br />
Przystępując do naszego Towarzystwa, od razu podkreśli znaczenie<br />
całej sprawy, o czym dobrze wie każdy, kto jest naszym członkiem.<br />
Dobrze wie o tym człowiek, który niegdyś był w mocy trunków,<br />
a obecnie przezwyciężył tę chęć i pragnie całkowitej wstrzemięźliwości.<br />
W tym jego chwała. Może ktoś wpadnie na myśl, że nie<br />
powinien się chwalić, chociaż bowiem zwyciężył, nie przezwyciężył<br />
wstydu, że był wówczas tak słaby. Jest szczęśliwy, że po długiej i smutnej<br />
podróży udało mu się dojść tam, gdzie jest taki jak inni: może<br />
cieszyć się trunkami lub od nich powstrzymać, nie odczuwając<br />
żadnej pokusy ani podczas powstrzymywania się, ani delektowania<br />
nimi.<br />
Jeżeli jednak wstąpi do naszego Towarzystwa, stanie się nieskończenie<br />
ważny dla wszystkich. Być może powinien służyć Towarzystwu,<br />
pozwalając pokazywać się na targowiskach, by w ten sposób<br />
zrobić więcej od innych.<br />
Rzeczy znaczące wiele znaczą; nic w tym dziwnego. Lecz<br />
sprawienie, by rzeczy nic nieznaczące znaczyły więcej niż owe najbardziej<br />
znaczące - o, to jest zadanie nie lada. To zadanie nie zostało<br />
przedtem na świecie rozwiązane, chyba że przypomnimy sobie<br />
owych doskonałych moralnie mnichów i mniszki, i nigdy nie zostanie<br />
rozwiązane w sposób, jaki proponuje nasze wciąż rozwijające<br />
się Towarzystwo Całkowitej Wstrzemięźliwości. Bo gdy mąż jest<br />
wierny swojej żonie, gdy cieszy się z tego i dzieli radość z żoną - co<br />
to za nagroda? Gdy Towarzystwo Całkowitej Wstrzemięźliwości<br />
przejmie także tę stronę życia, to jednostka po wstąpieniu do naszego<br />
Towarzystwa stanie się nieskończenie ważna (czy to nie jest<br />
cudowne?), nieskończenie ważna dzięki temu, że zrobi to, co każdy<br />
mąż zrobić powinien i co robią tłumy, nie wiedząc przecież, że jest<br />
287
to nieskończenie ważne. Tak dzieje się wszędzie poza Towarzystwem<br />
Całkowitej Wstrzemięźliwości: tam wciąż podtrzymuje się<br />
dawne powiedzenie, że człowiek czyniący swą powinność jest marnym<br />
sługą 68 . W Towarzystwie Całkowitej Wstrzemięźliwości to<br />
powiedzenie nie istnieje. Bo jak można wzmocnić i podźwignąć<br />
siły moralne człowieka, gdy wciąż mu powtarzamy, że nie czyni nic<br />
ponad swoją powinność? Jak daleko można rozciągać siły moralne<br />
poza to, co powszechne, by gwałtem wziąć Królestwo 69 , gdy poprzez<br />
czynienie tego, co obojętne, można stać się nieskończenie<br />
ważniejszym!<br />
Nie chcę przecież ukrywać, co zresztą niezależnie od wielkości<br />
nagrody bynajmniej nie jest intencją Towarzystwa, że niebezpieczeństwo<br />
jest wielorakie, to bowiem, co obojętne, wciąż zachowuje<br />
skłonność do oporu, stając się nieskończenie ważne dzięki wszechmocnemu<br />
słowu Towarzystwa. Ponadto i całe Towarzystwo, i każdy<br />
jego członek są wojowniczy, wojując przeciw niedoskonałemu,<br />
upadłemu człowieczeństwu. Jeżeli nie wycofamy się jak coenobiter<br />
[tu: mnich, mieszkaniec klasztoru], jeżeli nie zerwiemy kontaktów<br />
z każdym, kto pije wódkę lub kieliszek wina (czego nie powinniśmy<br />
czynić, mając nadzieję na zbawienie innych), wówczas nastąpi<br />
przerażający wstrząs. Należy jednak wiarę zachować do końca.<br />
Gdyby jakiś czcigodny starzec zapragnął upiększyć uroczystą chwilę<br />
spożyciem tego napoju, który, jak się powiada, cieszy ludzkie serce,<br />
i gdyby postawił przed nami to, co przechowywał latami i przeznaczył<br />
na tę właśnie okazję, i gdyby nawet otarł łzę, wysuszając stary<br />
pucharek; gdyby to wszystko dopełniło uroczystego spożycia wina<br />
w pięknym i natchnionym porozumieniu i gdyby wtedy tylko jednej<br />
rzeczy żądano ode mnie: bym przytknął kieliszek do ust - to<br />
68 Patrz Ewangelia wg św. Łukasza, 17,10: „Tak mówcie i wy, gdy uczynicie<br />
wszystko, co wam polecono: «Słudzy nieużyteczni jesteśmy, wykonaliśmy<br />
to, co powinniśmy wykonać»".<br />
69 Patrz Ewangelia wg św. Mateusza, 11, 12: „A od czasu Jana Chrzciciela<br />
aż dotąd Królestwo niebieskie doznaje gwałtu i ludzie gwałtowni<br />
zdobywają je".<br />
288
wolałbym raczej wszystko zniszczyć niż spróbować wina. Wówczas<br />
starzec, być może ze zdziwieniem, a może nie całkiem dobrze rzecz<br />
rozumiejąc, usłyszałby o cudownym, założonym w tych dniach<br />
Towarzystwie i zastanowiłby się nad moralną siłą, którą zapewnia<br />
ono swoim członkom.<br />
Gdyby to był młody człowiek i właśnie przeżywał najszczęśliwszy<br />
dzień swojego życia, w którym otrzymał wszystko, czym<br />
mógłby się cieszyć przez resztę swych dni - i gdyby zaprosił mnie do<br />
siebie, jego dusza zaś zapragnęłaby ujrzeć perlące się wino, a nastrój<br />
uczyniłby jego postać jeszcze piękniejszą, tak jak młodość, która<br />
czując najlżejszy powiew, zrywa więzy, i gdyby tylko tego chciał ode<br />
mnie, czego, odurzony radością i niecierpliwym szczęściem, sam<br />
pragnął: napić się kroplę, nie tracąc trzeźwości, wypić tę rozczarowującą,<br />
raz tylko rozlaną pianę - to wolałbym raczej to wszystko<br />
zniszczyć niż spróbować rzeczy zakazanej. Wówczas młody człowiek<br />
powinien poczuć podziw i, zadowolony ze mnie, być może wstąpiłby<br />
do Towarzystwa Całkowitej Wstrzemięźliwości.<br />
Tutaj przerywam przedmowę. Myśl o naszym Towarzystwie<br />
i jego celach wiedzie mnie daleko, dalej, niż Bachus porwał poetę 70 ,<br />
gdyż każdy członek naszego Towarzystwa może być równie odurzony<br />
jak pijak, a jednak, zauważcie, proszę, odurzony zachwytem,<br />
który jest tym cudowniejszy, im mniej go potrzeba, by zostać<br />
odurzonym.<br />
70 Jest to aluzja do Pieśni Horacego (ks. III, p. 25, w. 1).<br />
289
VI<br />
Literatura duńska nie posiada dotąd dzieła, które oddziałałoby<br />
budująco na ludzi wykształconych, choć jego brak jest<br />
wśród nich powszechnie odczuwany 71 . Niechże ta okoliczność<br />
71 „Przedmowa VI" opowiada o stosunku Kierkegaarda do Kościoła<br />
duńskiego, który za pomocą racjonalnych argumentów pragnął -<br />
zdaniem filozofa - „wykształcić" inteligencję duńską. Inspiracją „Przedmowy<br />
VI" stało się omówienie Albo-albo w czasopiśmie „For Literatur<br />
og Kritik. Et Fjerdingaarsskrift" wydawanym przez Towarzystwo Literackie<br />
na wyspie Fyn (Odense 1843, rocznik 1, zeszyt 4, s. 377-405).<br />
Autor recenzji ukrył się pod sygnaturą K-H. Był nim Hans Peter Kofoed-<br />
Hansen (1813-1893), teolog, powieściopisarz, używający pseudonimu<br />
Jean-Pierre. W swej recenzji stwierdził, że „Kościół jeszcze nie dowiódł,<br />
iż potrafi przeciągnąć na swoją stronę ludzi wykształconych [...] W każdym<br />
razie jak długo z kazalnicy unoszą się stare morały szewca-partacza<br />
i codzienne banały, które równie dobrze można sobie opowiedzieć,<br />
siedząc w domu na kanapie - lub też owe tak często powtarzane zapewnienia,<br />
do których już straciła zaufanie zmęczona nadzieją, strachem,<br />
trwogą i rozpaczą dusza, nie należy oczekiwać, by esteci lub ci, tak przecież<br />
liczni, którzy nie bacząc na trudy, wędrują w regiony refleksji i ironii,<br />
uznali się za «zbudowanych» i nawrócili na wiarę Kościoła, lub znaleźli<br />
kroplę pocieszenia dla rozszczepionej osobowości. Tak zwani «rozbudzeni»<br />
i «święci» mogą mówić, co chcą, jednak wykształconym ludziom<br />
naszych czasów nie wystarcza już staroświecko pojęte chrześcijaństwo<br />
lub stara wiara. Pragną, by zostały one przedstawione w nowej, świeżej<br />
formie, której jedynie łaźnia filozoficzna potrafi dostarczyć". Z wypowiedzią<br />
Kofoed-Hansena polemizował biskupjakob Peter Mynster w artykule<br />
Kirkelig Polemik („Intelligensblade", nr 41-42, 1 stycznia 1844,<br />
290
usprawiedliwi bezczelność, z jaką próbuje się tutaj rozwiązać to<br />
trudne zadanie; niechże życzy książce „wszystkiego dobrego na<br />
drogę" oraz powściągliwych ocen ludzi wykształconych, do których<br />
przecież dzieło jest skierowane.<br />
Jeżeli chodzi o samą książkę, człowiek wykształcony szybko<br />
odkryje, że dwadzieścia cztery kazania, z których składa się dzieło,<br />
ujawniają pewne pragnienie, wiodącą myśl, systematyczną<br />
tendencję. Samo w sobie pojedyncze kazanie jest niczym i - dla<br />
siebie - nic nie znaczy, lecz uparcie wskazując poza siebie, prowadzi<br />
czytelnika w kierunku takiej całości, z której bez wysiłku złożyć<br />
można człowieka wykształconego. Jest oczywiste, że należy to czytać<br />
tak, jak zostało napisane, w inny sposób, niż zazwyczaj są pisane<br />
i czytane teksty budujące. Gdyby ktoś zechciał dla porównania<br />
wziąć najbardziej dotąd znany tekst budujący, Kazania biskupa<br />
Mynstera 72 , to w naszym zbiorze nie można dopatrzyć się jakichś<br />
tendencji. Nie jest naszym pragnieniem poniżyć dzieło, które -<br />
patrząc z pewnego, podrzędnego punktu widzenia - położyło<br />
wielkie, a częściowo i usprawiedliwione zasługi. Nie jest naszym<br />
celem sprowadzić na manowce sąd o czcigodnym autorze, który<br />
wspaniale wyróżnia się między nami jako kierownik i przywódca<br />
duńskiego Kościoła, choć jest w podeszłym wieku. Lecz prawdajest<br />
nam najdroższa: pomimo wszystkich zalet jego praca nas, ludzi<br />
wykształconych, nie zadowala. Jego antologia tworzy doskonałe<br />
koło, zaczyna się bowiem od kazania o znaczeniu godzin poświęconych<br />
modlitwie, kończy zaś kazaniem skierowanym przeciw<br />
zgorszeniu, lecz na próżno szukałbyś w tym projekcie naukowości.<br />
s. 97-114). Określenie „wykształcony" lub „kulturalny" (dannede) było<br />
wówczas chętnie używane zarówno przez liberalnych reformatorów, jak<br />
i konserwatystów. Autor Przedmów zdaje się tu atakować obie strony.<br />
72 Chodzi o pracę spowiednika królewskiego i prymasa duńskiego<br />
Kościoła, biskupaj. P. Mynstera (1775-1854), Prcedikenerpaa alle S0n- og<br />
hellig-Dage iAaret (Kazania na całoroczne niedziele i święta), t. I-II, Kopenhaga<br />
1823. Kierkegaard posiadał w swej bibliotece trzecie wydanie<br />
dzieła, z 1837 r. (ASKB 229-230). W chwili wydania Przedmów Mynster<br />
miał 68 lat.<br />
291
Nasz czcigodny autor podarował każdemu świętu jedno kazanie<br />
i prawie spodziewa się, żejednostka weźmie książkę do ręki w czasie<br />
świąt, wyzwoli umysł od świeckiej rozrywki, przypomni sobie, że<br />
godzina modlitwy jest ściśle określona 73 , na głos przeczyta sobie<br />
(a może także i swym najbliższym?) zalecone kazanie, zostanie podczas<br />
tej lektury zbudowany, i, być może, nie zapomni jej nawet<br />
i przez tydzień. Z drugiej strony, po przeczytaniu kazania może<br />
z rozbawieniem zamknąć książkę, obojętny na to, w jakim związku<br />
kazanie pozostaje do innych, do całości, bez sprawdzenia i upewnienia<br />
się dzięki surowemu testowi, czy szanownemu biskupowi<br />
udało się stworzyć całość i czy w ogóle takie było pragnienie<br />
szanownego biskupa, mianowicie - stworzenie całości 74 .<br />
Nie jest naszym zamiarem negowanie, że i tak zawężona lektura<br />
może mieć znaczenie. Owszem, można znaleźć wiele przykładów<br />
na to, że ludzie mniej wykształceni przez całe długie życie,<br />
rok za rokiem wydawali jakąś księgę od nowa, tak iż dla nich i ich<br />
rodu stała się ona książką, która od zawsze „wychodziła w tym<br />
roku" 75 . Jednak nasz zbiór świadczy o czymś innym. Cóż bowiem<br />
wynika zeń dla człowieka wykształconego? Przecież nie będzie on<br />
czytał w ten sposób, nie zostanie tak łatwo zaspokojony i dzięki<br />
temu zbudowany. By sposób lektury okazał się właściwy, wpierw<br />
należy tego człowieka nawrócić, jeszcze zanim zostanie zbudowany.<br />
Również z innej strony budująca książka wychodzi od<br />
totalności i zmierza w jej kierunku. Znowu weźmy tu pod uwagę<br />
zbiór biskupa Mynstera, który przez zawarte w nim sprzeczności<br />
73 W przedmowie do zbioru kazań napisał Mynster między innymi, że<br />
„rezultat pojawi się wtedy, gdy czytelnik skorzysta z książki podczas godzin<br />
modlitwy. Nie została bowiem napisana w celu szybkiego czytania<br />
w ciągu kilku wolnych chwil". W pierwszym kazaniu zaś powiada, iż<br />
„regularnie powinniśmy kierować umysł ku modlitwie, [uciekać] od<br />
hałasu tego świata, by szukać spokoju [w] celu cichego rozważenia tego,<br />
co święte i wieczne" (J. P. Mynster, Prcedikener..., 1.1, s. 4).<br />
74 Pragnienie „stworzenia całości" przypisywał Kierkegaard heglistom.<br />
75 Jest to aluzja do szeroko stosowanego sposobu reklamowania popularnych<br />
książek i zbiorów piosenek: „Wydane w tym roku!"<br />
292
najlepiej oświetli wyższy punkt widzenia, odpowiedni dla człowieka<br />
wykształconego. Zapewne ów zbiór pragnie rozbudzić jednostkę<br />
i nasycić jej pragnienie poważniejszej, na sobie przeprowadzonej<br />
próby, pragnienie głębszej troski o siebie i o własne dobro, zbawienie<br />
i wieczne szczęście. Tak rzecz została przedstawiona. Często<br />
uniemożliwia to czytelnikowi uniknięcie myśli, że czytany tekst dotyczy<br />
właśnie jego. Nie chce, by mu przeszkadzano, gdyż pragnie<br />
zostać zbudowany. Nie chce, by mu przypominano o tym, co małe -<br />
o pojedynczych ludziach, o nim samym, gdyż właśnie zapomnienie<br />
jest budujące. Przedmiot uwagi rozważanej książki: życie kongregacji<br />
76 , wspaniała definicja systemu, to, co czysto ludzkie - nic<br />
z tego nie skłania jednostki do myślenia o sobie lub do chęci<br />
ukończenia czegoś, lecz ma ją jedynie zbudować - o ile uda sieją<br />
skłonić do późniejszego namysłu. Tutaj jest totalność, do której<br />
się zmierza, człowiek wykształcony bowiem szuka kongregacji -<br />
jeżeli wolno mi wspomnieć słowa poety 77 , owego zamyślonego prof.<br />
Heiberga, któremu tyle zawdzięcza omawiane tutaj budujące dzieło,<br />
a który uczyni mi zaszczyt, pozwalając wskazać na siebie jako<br />
autorytet oraz pieśniarza wybranego przez ludzi wykształconych.<br />
Jednocześnie nasze budujące pismo jest chrześcijańskie; to<br />
rozumie się samo przez się, zwraca się bowiem do ludzi wykształconych,<br />
a człowiek wykształcony jest, oczywiście, chrześcijaninem.<br />
To, co chrześcijaństwo próbowało osiągnąć w ciągu osiemnastu<br />
wieków, to właśnie stworzyć człowieka wykształconego, który jest<br />
najpiękniejszym kwiatem i najbogatszą pełnią chrześcijańskiego<br />
życia 78 . To, co chrześcijańskie, nie jest przecież czymś tak his-<br />
76 Jest to prawdopodobnie polemika z nauką N. F. S. Grundtviga o wspólnocie<br />
wiernych i ich komunikacji za pomocą „żywego słowa" jako fundamencie<br />
chrześcijaństwa.<br />
77 Aluzja do wiersza J. L. Heiberga Gudstjeneste (Nabożeństwo), ze zbioru<br />
NyeDigte (Kopenhaga 1841), gdzie zdeklarowanie protestancki anioł<br />
krytykuje poetę wyznającego panteizm. Anioł chce odwrócić uwagę<br />
poety od natury, mówiąc: „Zwiąż się z kongregacją / A poprzez nią<br />
z Bogiem".<br />
78 Chodzi tu zapewne o polemikę z książką Heiberga Om Philosophiens<br />
Betydning for den nuvcerende Tid, której autor powiada między innymi:<br />
293
torycznie zamkniętym, byśmy z zazdrością mogli określić, że człowiek<br />
wykształcony jest chrześcijaninem. Odwrotnie, to człowiek wykształcony<br />
stanowi taką miarę i jednocześnie wzmacnia uświęcenie<br />
nauki, która zapewne zaczęła się jako rzecz wiejska (paganizm) 79 ,<br />
lecz teraz, dzięki człowiekowi wykształconemu, otrzymała dostęp<br />
do kręgów, gdzie ton, maniery, elegancja, żart i duchowość zostały<br />
pogodzone z przezwyciężonymi sprzecznościami .<br />
Lecz jeżeli chrześcijaństwo nie zostało zakończone w przeszłości,<br />
nie jest także zakończone w chwili bieżącej. Jego przyszłość<br />
jest otwarta i jeszcze może stać się tym, czym stać się powinno.<br />
Dopiero w tym zdaniu prawda stała się nieskończona - w tym, co<br />
skończone - podczas gdy na ogół rozumie się prawdę jako coś<br />
skończonego, coś, co nieruchomo stanęło na wieki. Nie! Człowiek<br />
wykształcony wie, że wszystko się rusza 81 - lecz z tego powodu nie<br />
stanie się tchórzem i nie ucieknie. Bezczelnie puści się w ruch.<br />
Każda pozycja ma swe znaczenie, choćby nowa pozycja miała ją<br />
przezwyciężyć 82 . Stąd pochodzi ta niesłychana arogancja; żadna<br />
epoka nie doświadczyła niczego podobnego w przeszłości.<br />
„Wykształcenie, które jest tak uznane w naszych czasach, tak zwykłe, że<br />
prawie wydaje się nam wrodzone, musiało raz za razem walczyć z barbarzyństwem<br />
i ciemnotą wieków. Idea luterańskiej reformacji potrzebowała<br />
setek lat, by stać się częścią powszechnej świadomości" (Kopenhaga<br />
1833, s. 49 i n., ASKB 568).<br />
79 Łacińskie słowo pagus - gmina, wieś, używane było jako określenie<br />
pogaństwa, w przeciwieństwie do chrześcijaństwa - religii miast. W swej<br />
krytyce duńskiego chrześcijaństwa Nicolaus Notabene stawia sprawę<br />
„nagłowię".<br />
80 Jest to parodystyczne przedstawienie reguły logiki spekulatywnej Hegla,<br />
gdzie dwa sprzeczne ze sobą pojęcia (lub pozycje) unieważnia się i „godzi"<br />
w trzecim, nowym.<br />
81 Aluzja do wypowiedzi greckiego filozofa Heraklita (ok. 540-480 p.n.e.):<br />
„Wszystko płynie".<br />
82 W heglowskiej Fenomenologii ducha (1807) znajdziemy ruch pojęć,<br />
przechodzących przez wiele coraz bardziej skomplikowanych etapów.<br />
Każde stadium przedstawione jest na początku jako prawdziwe, lecz<br />
w trakcie analizy ujawnia wewnętrzne sprzeczności; owo stadium podlega<br />
zatem negacji i musi ustąpić pola nowemu, szerszemu pojęciu.<br />
294
Także niniejsza książka nie rozpacza z powodu myśli, że jej<br />
punkt widzenia wkrótce może zostać przezwyciężony przez nowy.<br />
Czemu miałaby się tego obawiać i ociągać ze zwróceniem do<br />
człowieka wykształconego? Nie! To raczej on powinien pójść dalej,<br />
a być może nawet wydać nowe dzieło, poza które autor niniejszej<br />
książki wyszedłby (znowu!) dalej.<br />
Dlatego nie wydaję książki w ciszy, jakbym nie miał nic innego<br />
do roboty niż martwić się lub cieszyć, że jednostka znalazła tutaj<br />
spokój lub pouczenie. Książka spokojnie, z wysublimowanym<br />
samozaprzeczeniem oczekuje krytyki. Sprawiedliwa i fachowa krytyka<br />
odnajdzie w niej totalne poszukiwanie. Nawet jeżeli nie zyska<br />
poklasku, nawet gdy nie spełni oczekiwania krytyki, to fakt, że stała<br />
się przyczyną dyskusji, nie będzie bezowocnym czynem, sama dyskusja<br />
bowiem jest rzeczą budującą dla ludzi wykształconych.<br />
295
VII<br />
Napisać książkę - to w naszych czasach rzecz łatwiejsza od innych,<br />
gdy - wedle zwyczaju - weźmiesz dziesięć dawnych książek,<br />
które mówią o tym samym, i wygotujesz z nich jedenastą na ten sam<br />
temat. W ten sposób równie łatwo otrzymasz godność pisarza, jak -<br />
wedle rady Holberga - godność praktykującego lekarza, gdy posiadając<br />
pieniądze, zaufanie i poważanie współobywateli, zakupisz nowe<br />
czarne ubranie i napiszesz na swoich drzwiach: i9N. N., praktisirender<br />
Arzf^'. Czy właśnie teraz należy potraktować ową jedenastą<br />
książkę jako pracę wielce zasłużoną (zapewne stanie się nią kiedyś<br />
dzięki swej precyzji)? Przecież, choć jej wartości nie można szacować<br />
wysoko, nagrody zaś, która powinna jej przypaść, nie należy z nią<br />
wiązać, rywalizacja w napisaniu jedenastej książki nie jest w naszym<br />
czasie większa niż w jakimkolwiek innym. A skoro tak jest, wynika<br />
z tego, że nasza uwaga musi zostać skierowana gdzie indziej, odkąd<br />
zachwycającym celem stało się to, co samo w sobie nie jest zbyt ważne.<br />
Ten cel kusi każdego pisarzynę i obiecuje mu, żejedenasta książ-<br />
83 W komedii Holberga Hexerie ellerBlind Alarm {Czary, albo fałszywy alarm,<br />
1731), a. III, sc. 3, przebrany za skrzata bohater sztuki, Leander, radzi<br />
młodzieńcowi, który pragnie zostać lekarzem, by uszył sobie czarną koszulę<br />
i wynajął atrakcyjny lokal, a nad drzwiami umieścił napis: „Tutaj<br />
mieszka ów tak bardzo znany doktor Jansenius, który kuruje wszystkie<br />
rodzaje chorób". Zwrot tfN. N. praktisirender Arzt" to połączenie łacińskiego<br />
nomen nescio, N. N. - nazwisko nieznane, z niemieckim określeniem<br />
praktykującego lekarza.<br />
296
ka będzie ważniejsza niż wszystkie poprzedzające, niż owych dziesięć<br />
przed nią istniejących, które kosztowały autorów wiele wysiłku,<br />
oni bowiem od siebie nie odpisywali.<br />
Będzie ważniejsza od tych dziesięciu książek razem wziętych,<br />
które wyprzedziły cudowną transsubstancjację 84 , dzięki której jedenasta<br />
księga przyszła na świat. „Czy to nie czary? A może tajedenasta<br />
księga jest fałszywym alarmem?" Temu, kto tak pyta, chciałbym<br />
odpowiedzieć głębokim głosem czasu: „Nieszczęśniku, nie rozumiesz<br />
ani mediacji, ani jej znaczenia dla nauki - i dla głów wypełnionych<br />
banałami".<br />
Gdyby mediacja rzeczywiście była tym, za co się podaje, to<br />
prawdopodobnie istnieje tylko jedna moc, która z siłą i naciskiem<br />
potrafi z niej skorzystać. Jest to moc, która wszystko porusza, ijęzyk,<br />
który ją uznaje i który wiedzie ku tej boskiej radzie, na którą filozofowie<br />
ślą delegacje równie rzadko jak wiejscy gospodarze i skąd filozofowie<br />
otrzymują wiadomości równie rzadko jak owi gospodarze.<br />
Skoro jednak autorzyjedenastej książki mniej od innych starają<br />
się słuchać, co dzieje się na wspomnianej radzie, łacno stąd wynika,<br />
że mediacja oznacza coś innego - by powiedzieć to bardziej zdecydowanie:<br />
ona nic nie oznacza, chociaż cieszy się boskim poważaniem<br />
i zachwytem i wszystkiemu przydaje absolutne znaczenie.<br />
Owszem, posiada magiczną i cudowną siłę, której nie ma, nie miało,<br />
nie będzie miało i nie może mieć żadne inne słowo zjakiegokolwiek<br />
ziemskiego lub niebiańskiego języka. Bo nawet w ustach głupca to<br />
słowo jest - lub będzie - najwyższą mądrością, wcale nie czyniąc<br />
z głupca mądrali domowego użytku. Jedenasta książka jest mediacją;<br />
nie przynosi żadnej nowej myśli i jedynie tym różni się od poprzednich,<br />
że słowo „mediacja" pojawia się wiele razy na każdej stronicy,<br />
oraz tym, że autor na początku każdego akapitu z patosem recytuje<br />
to samo ecie-pecie: nie możemy zatrzymać się przy dziesiątej<br />
- powinniśmy się poddać mediacji. Nietrudno dojść do wniosku, iż<br />
84 Określenie przemiany jednej substancji w drugą. Kierkegaard czyni tu<br />
prawdopodobnie aluzję do liturgii eucharystycznej w Kościele katolickim,<br />
gdzie chleb i wino „stają się" ciałem i krwią Chrystusa.<br />
297
nawet ambitna papuga mogłaby się tego nauczyć, to słowo bowiem<br />
głosi ewangelię wszystkim banalnym umysłom, wedle wzoru dotąd<br />
nieznanego na świecie. To słowo oznacza udzielenie odpustu, jakiego<br />
dotąd żaden papież nie udzielił, bo wtedy, gdy odpuszcza trudy<br />
pracy i ciężkiej kary, głosi je pewniej, niż jakakolwiek loteria zachwala<br />
główną nagrodę.<br />
Ten, kogo zawstydza mediacja, to - oczywiście - czytelnik, któremu<br />
autor narzucił niemały ciężar i obowiązek myślenia o tym, co<br />
mówi. Autor odbiera mu absolutne znaczenie i nieśmiertelną zasługę,<br />
którą można osiągnąć, mówiąc: rozpocznijmy mediację. Podczas<br />
lekturyjedenastej książki często może zdarzyć się to, co spotkało<br />
mnie na Dyrehavsbakken 85 . Razem z dobrymi znajomymi podszedłem,<br />
by przez niewielkie szkiełko zerknąć w Guckkasten SQ . Moje<br />
oczy ucieszyło to, co oglądały, moje uszy zaś chwytały patetyczne<br />
objaśnienia właściciela projektora. Autor jedenastej książki lub - by<br />
pozostać na Dyrehavsbakken - posiadacz projektora i nieoceniony<br />
interpretator jego zawartości dzięki pokręceniu korbką liry<br />
dorzucił teraz cichą muzykę, która wprawiła duszę w odpowiedni<br />
nastrój.<br />
Wtedy, dziwnym zbiegiem okoliczności, rysunek zniknął.<br />
Prócz pustego miejsca już nic nie można było zobaczyć w aparacie.<br />
Za to pełen zadowolenia właściciel rozkręcał muzykę i interpretację,<br />
skoro już nic nie dało się obejrzeć. Tak jest i z mediacją - znika<br />
i słychać jedynie melodramatyczny wykład autora. Twórca jedenastej<br />
książki i właściciel liry (obojętne, który z nich) nie będzie czytał<br />
książki ani zaglądał w projektor, lecz widz i czytelnik nie będą<br />
bynajmniej obojętni. Co należy zrobić, by temu zaradzić? Czytelnik<br />
85 Na północ od Kopenhagi znajduje się zalesiony teren - Dyrehavsbakken<br />
- ze słynnym cudownym źródłem, nazwanym od imienia patronki Kirsten<br />
Piil. Wokół źródła ustawiano w czasach Kierkegaarda stragany z rozmaitymi<br />
towarami. Kupcom towarzyszyli klowni, prestidigitatorzy i, jak<br />
opowiada tekst, muzycy oraz właściciele prymitywnych projektorów.<br />
86 Niemiecka nazwa specjalnego projektora, za pomocą którego można<br />
było powiększać wkładane do środka rysunki lub ukazywać je w trzech<br />
wymiarach.<br />
298
powinien stać się pisarzem, by zdobyć przewagę. W ten sposób<br />
różnica między czytelnikiem i autorem, jak wszystkie inne różnice,<br />
zostanie unieważniona w „wyższym idiotyzmie" 87 .<br />
Za pomocą mediacji każdy jest w stanie otrzymać absolutne<br />
i nieśmiertelne znaczenie w mijającej historii powszechnej. Dziwne<br />
zatem, że nikt w „Adresseavisen" 88 nie oferuje swych usług i że<br />
w ciągu mniej więcej trzech godzin nie potrafi wprowadzić w ideę<br />
mediacji każdego, kto ma jakiekolwiek uzdolnienia, dzięki czemu<br />
każdy może stać się kimś skończonym, a przecież w tym kierunku<br />
zmierza historia powszechna 89 . Gdy w ten sposób zapewnimy sobie<br />
wielotysięczną przeszłość, pozostanie nam jedynie udoskonalić ideę<br />
zgromadzeń 90 , dzięki której można zdobyć cały nadchodzący czas,<br />
tak iż każdy człowiek naszej epoki stanie się bifrontowo 91 znaczący,<br />
bardziej, niż był Noe 92 .<br />
Podporządkowanie się jednej, choćby najprostszej regule<br />
życia wymaga czasu i gorliwości; w żadnej mierze nie nadajednostce<br />
87 W swych dziennikach Kierkegaard zaprojektował w 1838 r. satyryczne<br />
„dzieło" pod tytułem Discursive Raisonements og ubegribelige Apropos<br />
betrceffende den h0ieregalskabs Kategońe (Dyskursywne rozważania i niepojęte<br />
a propos dotyczące kategorii wyższego idiotyzmu, Pap. II A 808-813).<br />
Twierdził w nim, że filozofowie skorzystaliby na wprowadzeniu kategorii<br />
„wyższego idiotyzmu", syntetyzującej głupstwa głoszone przez<br />
spierających się filozofów. Jest to sarkastyczna aluzja do heglowsko-<br />
-heibergowskiego pojęcia mediacji.<br />
88 Gazeta złożona z ogłoszeń i reklam; patrz przypis 125 do Powtórzenia<br />
i przypis 48 do „Przedmowy IV".<br />
89 Jest to aluzja do heglowsko-heibergowskich pojęć dotyczących „ruchu<br />
historii".<br />
90 Na skutek przemian politycznych w Danii w pierwszej połowie XIX<br />
wieku, szczególnie w rezultacie wprowadzenia przez króla Fryderyka VI<br />
w 1834 roku doradczych zgromadzeń stanowych, bardzo popularna<br />
była idea zrzeszania obywateli w partie i stowarzyszenia. Jednocześnie<br />
Grundtvig podkreślał znaczenie dyskursu religijnego („żywego słowa")<br />
wspólnoty wierzących dla Kościoła.<br />
91 Czyli dwulicowy; określenie to pochodzi od rzymskiego boga Janusa<br />
Bifronsa, mającego dwie twarze.<br />
92 Por. Księga Liczb, 6-10.<br />
299
znaczenia ani wobec całości, ani wobec współżyjących z nią pokoleń.<br />
Lecz założyć stowarzyszenie - cóż może być większą cnotą niż<br />
utworzenie komitetu? To takie łatwe - i jest jednocześnie nieśmiertelną<br />
zasługą. Uczestnictwo w uroczystym bankiecie nie jest<br />
trudne, a jednocześnie jest opus operatum [łac. dziełem dokonanym]<br />
wobec tego, co powszechne i przyszłe. Ponieważ patrzę w przyszłość,<br />
która wciąż skrywa się za mglistym welonem tego, co<br />
nadejdzie, i ukrywa uczynki ludzkości, widzę niesłychany kościół,<br />
a może inny wspaniały budynek, z którego dochodzi niepokojący<br />
hałas. Od czasu do czasu zamiera, by ponownie zabrzmieć głośniej<br />
niż przedtem, zmieszany z odgłosami pałek i bębnów, nad wejściem<br />
zaś do tego budynku moje oko ze zdziwieniem odkrywa następujący<br />
napis: „Tu się klei pęknięte szkło".<br />
Jednak napisanie jedenastej książki także jest pracą i trudnym<br />
zadaniem dla czasu pełnego pośpiechu i dla jednostki goniącej za<br />
absolutnym znaczeniem i nieśmiertelną zasługą. Gdyż tyle można<br />
powiedzieć dla uczczenia czasu: jest on wielkim celem, do którego<br />
każdy zmierza. Dla uczczenia czasu można jeszcze powiedzieć i to:<br />
każdy ten cel osiągnie. Czy nie można jednak pójść na skróty,<br />
wymijając jedenastą książkę? Czemu nie? Obietnica jedenastej<br />
książki jest jeszcze krótsza, a przecież pewniejsza i w każdym razie<br />
korzystniejsza. Obietnica (podobnie jak uprzejmość 93 ) posiada tę<br />
93 Jest to aluzja do znanego powiedzenia „uprzejmość nic nie kosztuje".<br />
Jak Kierkegaard poznawał przysłowia? Komentatorzy Przedmów odsyłają<br />
czytelnika do antologii duńskich przysłów pióra N. F. S. Grundtviga<br />
Danske Ordsprog og undheld (Kopenhaga 1845, s. 49; to przysłowie<br />
figuruje tam pod numerem 1294) i informują, iż Kierkegaard posiadał<br />
książkę Grundtviga w swej bibliotece (ASKB 1549). Ponieważ tłumaczowi<br />
zależy na podkreśleniu wielokształtnej intertekstualności tekstów<br />
Kierkegaarda, sądzi, że ten komentarz (SKS K4, s. 606) redukuje<br />
Duńczyka do „mola książkowego", ajego pisarskie inspiracje do tego, co<br />
„wyczytał u innych". Warto zatem podkreślić, że Kierkegaard uwielbiał<br />
uliczne rozmowy i że czerpał z nich wiele intelektualnych podniet. Był<br />
pisarzem, który „korzystał" równie chętnie z oka, jak i z ucha. Jednocześnie<br />
w komentarzu SKS K4 niepokoi anachronizm; słownik<br />
300
wspaniałą zaletę, iż nic nie kosztuje tego, kto ją daje, a przecież<br />
można ją spokojnie określić jako książkę, i to znaczącą więcej niż<br />
wszystkie cuda świata. Ma ona godzący i łagodzący wpływ na odbiorcę,<br />
działa jak środek uspokajający, uwalniający od wszelkich<br />
lękiem podszytych zmartwień o objaśnienie jakiejś sprawy. Czasami<br />
masz przelotne wrażenie, że nie należy pozwolić prawdzie na poddawanie<br />
się rozpaczy. Czujesz się bezpieczny, masz dobry nastrój<br />
i poczucie odpowiedzialności - otrzymałeś obietnicę, na której<br />
możesz polegać. Dalsza część sprawy już cię nie dotyczy. Obecnie<br />
pan X. obiecał oświetlić tę sprawę zdecydowanie i do końca. Jakie<br />
jest zatem niebezpieczeństwo?<br />
Obietnica dobrze nadaje się do transportu. Nie ma niczego,<br />
czego posłańcy nie braliby chętniej ze sobą niż puste obietnice.<br />
Obietnica, niezależnie od tego, że oznacza wszystko, dzięki uprzejmej<br />
postaci nie znaczy nic więcej niż tyle, że jest znakomitym<br />
składnikiem towarzyskiej herbatki, i cały wieczór obiega stół<br />
biesiadny, jakby była balladą o pijakach 94 , dana zaś przez kogoś<br />
obietnica bynajmniej nie przeszkadza komuś innemu w złożeniu<br />
obietnicy. Obietnica jest jak proszek tworzący w wodzie bąbelki,<br />
dzięki niej cała ludzkość zostaje znakomicie obsłużona.<br />
Nie można z tego złożyć pełnego sprawozdania, nawet gdy<br />
ktoś pragnie chwalić filozoficzny optymizm, z którym już wiele lat<br />
Grundtviga ukazał się wszak rok po wydaniu Przedmów. Udało mi się<br />
stwierdzić, że przysłowie „uprzejmość nic nie kosztuje" figuruje w czterotomowym<br />
słowniku języka duńskiego: Dansk Ordbog, udgivet af<br />
Videnskabernes Selskab, Kopenhaga 1802, t. II, s. 600 - opublikowanym<br />
przed ukazaniem się Przedmów.<br />
94 Chodzi tu o znaną piosenkę, którą służący Christoff śpiewa w komedii<br />
Holbergajacob von Tyboe (1725), a. IV, sc. 5. Jej refren brzmi: „Wkoło,<br />
wkoło, wkoło, jak wesoło, jak wesoło, nasz toast biegnie w krąg".<br />
A. Thura zamieścił w Adskillige Betcenkninger og Indfald. Paa Versskrevne,<br />
og nu samlede og udgivne til at Icese af andrefor Tidsfordrw. {Różne myśli<br />
i pomysły. Pisane wierszem, teraz zebrane i wydane do czytania przez innych k<br />
rozweseleniu), Kopenhaga 1741, nr 32, nieco inną wersję tej piosenki,<br />
z następującym refrenem: „Wkoło, wkoło, wkoło / Jak zbożnie / Jak<br />
wesoło/ Podnosimy kielich do ust".<br />
301
żyjemy w całkowitej zgodzie, nawet więcej: zbawieni na wieki. Posito<br />
[łac. przypuszczam], że wyobrażę sobie (a kiedy mówię posito, mam<br />
prawo wyobrazić sobie to, co niewyobrażalne), zatem posito, że<br />
wyobrażę sobie, iż pan A.A., którego prawdopodobnie nie dotyczą<br />
obietnice, sięga po pióro, aby opisać System. Posito, że wyobrażam<br />
sobie (a kiedy mówię posito, mam prawo wyobrazić sobie to, co jest<br />
mniej właściwe od innych rzeczy), zatem posito, że wyobrażę sobie, iż<br />
pan A.A. 95 nie opisał Systemu i że uczynił to pan B.B. I cóż z tego?<br />
Pozwólmy sobie jeszcze chwilę pozostać przy tej myśli, z którą<br />
zżyliśmy się w ciągu tylu lat: myśli o możliwości nadziei dotyczącej<br />
Systemu. Zatem, by to krótko powiedzieć, posito, że wyobrażę sobie<br />
System, który przyszedł na świat tutaj, w Kopenhadze... i co z tego?<br />
Cóż, muszę go poznać, chyba że pan CC. będzie tak dobry i przyjazny<br />
ludziom, że natychmiast obieca streszczenie Systemu i wyrazi<br />
jego punkt widzenia. Wówczas znowu zostaniemy zbawieni dzięki<br />
obietnicy. Lecz gdy to się nie zdarzy, trzeba będzie rzecz przeczytać.<br />
Jakaż strata! Czy ma to przynieść (w końcu) korzyść? Być może nie<br />
zadowoli nas w pełni - i coś takiego otrzyma nasz szanowny autor za<br />
95 W swych notach do Przedmów Kierkegaard napisał na marginesie: „Pan<br />
A. A., prof. Heiberg", „Pan B. B., prof. Nielsen", „Pan C. C, p. Stilling".<br />
{Pap. V B 96, 9-12). Rasmus Nielsen (1809-1884) był od 1841 r.<br />
profesorem filozofii na Uniwersytecie Kopenhaskim. Początkowo<br />
zwolennik Hegla, około 1845 r. znalazł się pod wpływem Kierkegaarda<br />
i był jego przyjacielem aż do roku 1849. W latach 1841-1844 Nielsen<br />
wydał Den speculatwe Logik i dens Grundtrcek {Logikę spekulatywną<br />
w zarysie), mocno zaznaczoną heglowskimi ideami. Peter Michael Stilling<br />
(1812-1869) był także filozofem, rozpoczynającym karierę jako<br />
heglista. Pod wpływem Kierkegaarda zaczął w 1850 r. zwalczać swych<br />
niedawnych przyjaciół, szczególnie prof. H. L. Martensena. W okresie<br />
„heglowskiej gorączki", w roku 1842, Stilling wydał Philosophiske<br />
Betragtninger over den speculatwe Logiks Betydningfor Videnskaben, i Anledning<br />
afProfessor R. Nielsens: „Den speculatwe Logik i dens Grundtrcek"<br />
{Filozoficzne uwagi na temat znaczenia logiki spekulatywnej dla nauki,<br />
z powodu książki profesora R. Nielsena „Logika spekulatywną iv zarysie").<br />
Kierkegaard polemizował (ironicznie) z pracami Nielsena i Stillinga<br />
m.in. w recenzji zamieszczonej w „Faedrelandet" z 12 czerwca 1842 r.<br />
302
cały swój wysiłek, podczas gdy dzięki obietnicy mógłby łatwo<br />
uzyskać korzyść dla siebie i innych - o wiele większą, niż gdyby<br />
opisał cudowny System. Jakież to prostackie i niskie - dotrzymać, co<br />
się obiecało, podczas gdy prawdziwy wykwint ujawnia się jak wirtuozeria<br />
w tym, by obiecać, jak powiada malarz w Tymonie Szekspira:<br />
„Vortrefflich! Versprechen ist die Sitte derZeit, es offnet dieAugen der<br />
Erwartung: Vollziehen erscheint um so dummer, wenn es eintritt, und die<br />
einfaltigen, geringen Leute ausgenommen, ist die Bethdtigung des Wortes<br />
vllig aus der Modę. Versprechen ist sehr hofmdnnisch und guter Ton.<br />
Vollziehen ist eine Art von Testament, das von gefahrlicher Krankheit des<br />
verstandes bei dem zeugt, der es macht". (a. V, sc. 1) [Myśl przewyborna!<br />
/ Znamieniem czasów naszych obiecywać, / Bo obietnica rozbudza<br />
ciekawość, / Gdy w wykonaniu zawsze coś ciężkiego; / Tylko w motłochu<br />
niemądrych prostaków / Jeszcze w zwyczaju dotrzymanie<br />
słowa. / Obiecać to rzecz modna i dworacka; / Dotrzymać to jest<br />
niby jak testament, / Dowód choroby bardzo niebezpiecznej, /<br />
W głębiach rozumu wykonawcy tkwiącej.] 96<br />
W przyszłości, gdy system zostanie odczytany, lektura<br />
umożliwi, być może, rozróżnienie między tymi, którzy go rozumieją,<br />
i tymi, którzy go nie rozumieją. Pojawią się rozłamy i partie 97 ,<br />
choć teraz cała ludzkość żyje w zgodzie i równości wobec obietnicy,<br />
która jest bliska każdemu człowiekowi.<br />
Niniejsza książka, którą w ten sposób wydaję, jest napisana tak,<br />
jak pisano książki w dawnych czasach. Ten, kto ją napisał, wielokrotnie<br />
rozmyślał nad sprawą, o której mówi, i dlatego sądzi, że wie<br />
o niej więcej, niż zazwyczaj się o niej wie. Ponadto nie jest mu<br />
96 Jest to cytat z niemieckiego przekładu Szekspirowskiego Tymona<br />
Ateńczyka (Timon of Athens). Tłumaczami byli A. W. Schlegel i Ludwig<br />
Tieck. Por. Shakespeare's dramatische Werke, w XII tomach, Berlin 1839-<br />
1841 (t. X, s. 327). Cyt. polski w tł. L. Ulricha; W. Szekspir, Dzieła<br />
dramatyczne, Warszawa 1973, t. V, s. 598.<br />
97 Por. List do Galatów 5, 19-20: ,Jest zaś rzeczą wiadomą, jakie uczynki<br />
rodzą się z ciała: nierząd, nieczystość, wyuzdanie, uprawianie bałwochwalstwa,<br />
czary, nienawiść, spór, zawiść, wzburzenie, niewłaściwa<br />
pogoń za zaszczytami, niezgoda, rozłamy..."<br />
303
ynajmniej obce to, co dotąd zostało o tym napisane, i pragnie<br />
każdemu przyznać rację. Zamiast niesłychanego zadania: zrozumienia<br />
każdego człowieka, wybrał takie, które można nazwać ciasnym<br />
i nierozsądnym - zrozumieć samego siebie, tu i teraz. Dlaczego<br />
chce być autorem? Czyjego zapał nie jest przypadkiem taki, jakim<br />
nigdy nie powinien być zapał ducha - refleksem spraw zewnętrznych?<br />
Nigdy nie zdecyduje się z wielkim przekonaniem napisać<br />
książki, aby pomóc innym. Wie bowiem, że każdy człowiek jest<br />
w zasadzie równie rozsądny, zatem każdy człowiek musi (w zasadzie)<br />
pomóc samemu sobie. Gdy zapał jest sprawą wewnętrzną i przychodzi<br />
z wewnątrz - wówczas pisze się książkę tak, jak drzewo rozpina<br />
swą koronę 98 . Jeżeli jest ktoś, kogo to cieszy, tym lepiej.<br />
Jednocześnie, pragnąc w ten sposób zrozumieć samego siebie,<br />
idziemy do przodu wolniej i z niejakim trudem. Cokolwiek tu<br />
znajdziemy, coś radosnego bądź smutnego, skonsumujemy natychmiast<br />
in succum et sanguinem [łac. z kośćmi i krwią] 99 . Nie należy na<br />
przykład sądzić, że wszystkie dowody na nieśmiertelność duszy,<br />
które zostały dotąd przedstawione zarówno w chrześcijaństwie, jak<br />
i poza nim, są niewystarczające, gdyż prawdziwy dowód istnieje<br />
w mediacji wszystkich wymienionych. Szukasz przecież dowodu,<br />
który cię przekona, że nie skończy się na tym, by dowód na nieśmiertelność<br />
duszy stał się jedyną rzeczą nieśmiertelną, którą<br />
wypuszczamy na wiatr, takjak to dzieci robią z latawcami, nie mając<br />
nawet tego, co mają dzieci - sznurka do latawca.<br />
98 Niektórzy tłumacze dodają tutaj za rękopisem: ,jak ptak śpiewa swą<br />
pieśń" (por. choćby S. Kierkegaard, Prefaces. Wńting Sampler, tł. T. W.<br />
Nichol, Princeton 1997, s. 40). Prawdopodobnie w trakcie korekty<br />
Kierkegaard skreślił ten fragment. Dlatego nie został on zaakceptowany<br />
przez moich kolegów-filologów, ustalających definitywny tekst<br />
duńskiego wydania (por. SKS 4, s. 608).<br />
99 To określenie oznacza przyjęcie czegoś w pełni i pochodzi z Epistolae ad<br />
Atticum pióra rzymskiego polityka i filozofa Marcusa Tulliusa Cicero<br />
(106-43 p.n.e.), Epistolae.., były częścią M. Tullii Ciceronis Opera omnia,<br />
Halle 1756-1757, które znajdowały się w bibliotece Kierkegaarda<br />
(ASKB 1224-1229).<br />
304
Posiadając wiedzę, nie będziesz obojętnyjak straganiarz, który<br />
troszczy sięjedynie o swój stragan, zatroskany, jak pozbyć się towaru,<br />
niepewny, czy otrzyma na aukcji najwyższą cenę. Narażasz życie,<br />
będąc przekonany, iż umiejętność sympathesai tais astheneiais ton<br />
anthropon [gr. współczucia ludzkim słabościom] 100 jest prawdziwą<br />
zasadą poznania, w każdym bowiem człowieku istnieje skłonność<br />
do tego, co ludzkie, i to tym głębsza, im głębszym jest człowiekiem.<br />
Jesteś przekonany, iż nie ma prawdziwej wiedzy bez cierpienia, bo<br />
właśnie cierpienie jest znakiem wewnętrznego żaru, który daje wiedzę<br />
jednostce i zabezpieczają przed takim opowiedzeniem prawdy,<br />
jak to uczyniła oślica Balaama 101 . Przez cierpienie nie rozumie się<br />
zatem ani zawrotu głowy, ani nocnego ślęczenia nad księgami, lecz<br />
coś zupełnie innego, godność, z której nie jest wykluczony nawet<br />
największy prostak, uprawiacz nauki zaś tylko tym się odeń różni, że<br />
cierpi (o ile cierpi) wyraźniej i dobitniej, i w sposób świadomy. Jeśli<br />
jesteś wystarczająco arogancki, z zachwytem uwierzysz, iż cierpienie<br />
to boski sekret ziemskiego bytowania i że jedynie w cierpieniu<br />
można znaleźć porozumienie z Bogiem, a zatem ktoś pozbawiony<br />
mądrości jest szczęśliwcem, którego szczęście uczyniło tak lekkomyślnym,<br />
iż absolutnie nie cierpi. Człowiek poważny zawsze będzie<br />
od takiej myśli stronił, choćby nawet nie cierpiał z zewnętrznej<br />
przyczyny i za sprawą losu. Dzięki współczuciu dowie się, jak zbliżyć<br />
do siebie cierpienie. Nie życzyłby sobie stracić z pola widzenia ani<br />
100 Parafraza cytatu z Listu do Hebrajczyków, 4, 15. W greckim tekście<br />
Biblii czytamy o „naszych" słabościach, zamiast o „ludzkich", uniwersalnych:<br />
„Nie takiego bowiem mamy arcykapłana, który by nie mógł<br />
współczuć naszym słabościom, lecz doświadczonego we wszystkim na<br />
nasze podobieństwo, z wyjątkiem grzechu".<br />
101 W Księdze Liczb, 22, napotykamy opowieść o proroku Balaamie, który<br />
wbrew woli Boga wyruszył w podróż na grzbiecie oślicy. Trzy razy anioł<br />
zagrodził im drogę i trzy razy oślica pragnęła zawrócić, lecz prorok nie<br />
zauważył anioła i siłą zmusił zwierzę do kontynuowania podróży. Za<br />
trzecim razem Bóg obdarzył oślicę ludzkim głosem, by mogła zapytać<br />
Balaama, dlaczego została potraktowana chłostą. Najprawdopodobniej<br />
autor Przedmów czyni tu raczej aluzję do Balaama niż do jego oślicy.<br />
305
języka, ani mowy, by przybyć jak latarnik z odległych, nieznanych<br />
okolic - co się od czasu do czasu zdarza uczonemu i co sprawia, iż<br />
nieprzerwanie zderza się on z codziennością, a nie będąc tego<br />
całkowicie świadomym, obraża ducha języka i akcjonariuszy, mających<br />
prawo do wspólnego językowego majątku. Takie rozdzielenie<br />
jest smutne i niesie ze sobą jedynie iluzję, iż nauka jest w swej<br />
nieprzystępnej obcości większa niż to, co powszechne, chociaż na<br />
skutek tego spada w dół, stając się władzą ograniczoną - w tym znaczeniu,<br />
w jakim posiadanie piękna i bogactwa rozłącza i dzieli,<br />
a nigdy nie godzi.<br />
Rozumiała to wspaniała nauka grecka i dlatego jest dobrodziejstwem<br />
zajmowanie się nią, nie opuściła bowiem ludzi, by zabrzmieć<br />
jak głos z nieba 102 , lecz pozostała na ziemi, na rynku,<br />
pośród ludzkich zajęć, co szczególnie dobrze zrozumiał mężczyzna,<br />
który porzucił sztukę, przestał zajmować się rzeczami widzialnymi,<br />
by zacząć filozofować w warsztatach i na rynku 103 . Nauka grecka tak<br />
bardzo podnosi na duchu, a jednocześnie unosi się nad nią pewien<br />
smutek myśli, który godzi nas z rzeczami widzialnymi. Ta nauka doskonale<br />
zna swe wysokie pochodzenie, nie zaprzecza mu, a przecież<br />
z owej różnicy nie czerpie próżnej radości; dlatego włącza się w codzienność.<br />
Jest jak Bóg przechadzający się w ludzkiej postaci i co<br />
chwila czyniący cuda ze zwyczajną, wstrzemięźliwą miną, we wszystkim<br />
przypominający pospolitego człowieka, choć pod wpływem lekkiego<br />
dotknięcia melancholii nie zgina karku i nie odmładza<br />
przesadnie swej postaci na skutek boskiego żartu. Nic więcej nie<br />
mam do dodania, chyba że przez chwilę miałbym się zająć myślą,<br />
która niewyraźnie, bo najwyraźniej nieproszona, pojawiła się<br />
102 Jest to aluzja do Ewangelii wg św. Marka, 9, 7: „I zjawił się obłok,<br />
osłaniający ich, a z obłoku odezwał się głos: Tenjest mój Syn umiłowany,<br />
Jego słuchajcie".<br />
103 Chodzi tu o Sokratesa. W Żywotach i poglądach znakomitych filozofów<br />
Diogenesa Laertiosa (ks. 2, rozdz. 5, 21) znaleźć można takie słowa<br />
o Sokratesie: „Gdy zrozumiał, iż nie jest naszą sprawą zagłębianie się<br />
w rzeczy widzialne, zaczął filozofować w warsztatach i na rynku".<br />
306
podczas niniejszej prezentacji. Myślą o tym, w jakim stosunku<br />
pozostaję do czytelnika. Takie rozważania uważam za żart, za lekkomyślne<br />
zabijanie czasu, na które można poświęcić pół godziny,<br />
nie wcześniej niż po zakończeniu pracy. W naszych czasach inaczej<br />
się to ujmuje: nie sądzi się, że niemądra powaga, z jaką autor pragnie<br />
stworzyć i pozyskać sobie czytelników (jeszcze zanim zacznie<br />
pisać), że młodzieńcza lekkomyślność, z jaką tworzy plany i objaśnia<br />
je ludziom - że to wszystko istotnie jest powagą i dowodem na<br />
dojrzałość człowieka dorosłego. Ten, kto w rozważaniach o życiu<br />
i warunkach życia nie doszedł tak daleko, by dowiedzieć się, jak<br />
można sprostać poważnej próbie, i nie wie, czy cienka warstwa lodu<br />
utrzyma rozpędzonego łyżwiarza - ten człowiek nigdy nie osiągnie<br />
stanu powagi w naturalny sposób: ani dla siebie, ani we własnych<br />
działaniach.<br />
Każdy jest sobie przeznaczony, a ten, kto pragnie stać się<br />
takim, otrzyma solidną podstawę, na której może się oprzeć i która<br />
go nie zawiedzie. Zapyta siebie, co i jak powinien uczynić, i gdy<br />
dzięki tym rozważaniom zacznie działać powoli i w ciszy, jego powaga<br />
nie zostanie naruszona. Kiedy ktoś pragnie utrzymać powagę,<br />
myśląc o tym, co może zrobić dla innych, oznacza to, że jest rzetelnym<br />
klownem, którego życie jest i pozostanie żartem, pomimo min<br />
i gestów, wspaniałej elokwencji i zasmucającego „robienia teatru";<br />
istnienie tego wszystkiego nic nie znaczy, poza tym że dzięki ironii<br />
można zaczerpnąć tu nieco zadowolenia.<br />
Czas pokaże, czy ten, kto pisze książkę, nadaje się do tej pracy.<br />
Czyją zakończy, czy w tej samej chwili nie przewróci na nią kałamarza<br />
lub nie zamieni kolejności kart rękopisu. Może odrzuci ją<br />
drukarz lub zagubi posłaniec, może spłonie pokój zecera lub nakład<br />
zostanie zniszczony - albo okaże się, że żaden człowiek nie lubi tego,<br />
co napisał. Nikt nie potrafi tego przewidzieć, ten zaś, kto jest na tyle<br />
mądry, by przewidzieć to wszystko zfaveur [fr. korzyścią] dla siebie,<br />
jest mądry, ale jeden Bóg wie, co rozsądny człowiek z tym robi. To,<br />
co każdy chce wiedzieć, brzmi następująco: czego pragnę, co<br />
potrafię, czego dokonałem? To wszystko powinno stać się tematem<br />
poważniejszych rozważań, które z kolei powinny w powadze<br />
307
odrodzić duszę. Uznać każdy powiew czasu za palec Opatrzności,<br />
mający znaczenie dla tego, co człowiek winien uczynić, to tak jakby<br />
uznać, żejest on uczniem krawieckim, a powiew wiatrujest tak silny,<br />
że może zdmuchnąć go ze stołu! 104 To chcieć zaprosić do miasta<br />
lato przez noszenie zasadzonych w doniczce pędów cebuli 105 , to<br />
pragnąć zdobyć Ziemię Świętą, nie wiedząc, gdzie leży na mapie,<br />
zacząć krzyczeć na zgromadzeniu, choć samemu się pobłądziło<br />
i wzięło krowę za wiatrak 106 ; wezwać wszystkich krawców, by wyjaśnić,<br />
jak się wiąże supełek na nitce 107 ; chodzić cały dzień jako goniec<br />
i odrywać ludzi od pracy, by zaproponować im prenumeratę; zrobić<br />
obiad z papieru, na którym spisano menu; nakarmić głodnych ideą<br />
stowarzyszenia, którego celem byłoby uszczęśliwienie wszystkich<br />
biednych -jeżeli to wszystko jest żartem, czasami nawet zabawnym,<br />
o ile został poważnie opowiedziany, to stanie się żartem rozpaczliwym,<br />
tym bardziej rozpaczliwym, im bardziej idiotyzm jest<br />
rzetelny.<br />
104 Chodzi tu o popularne od XVI wieku Przygody Dyla Sowizdrzała (TUI<br />
Eulenspiegel). Kierkegaard posiadał w swojej bibliotece duńskie<br />
tłumaczenie książki, zatytułowane Underlig og selsom Historie om TUI<br />
Ugelspegel, en Bondes S0n barnf0d udi det Land Brunsyig (Dziwne i szczególne<br />
przygody Dyla Sowizdrzała, chłopskiego syna, urodzonego w ziemi brunszwickiej,<br />
ASKB 1469), bez daty wydania, z adnotacją „wydane w tym roku"<br />
(najprawdopodobniej między 1812 a 1842). Tytuł rozdziału XLVIII<br />
książki brzmi: Jak Sowizdrzał sprawił, że trzech uczniów krawieckich<br />
wypadło przez okno, po czym rzekł do zebranych: Patrzcie, wiatr<br />
zdmuchnął ich na dół" (s. 80).<br />
105 Jeszcze nie tak dawno początek lata czczono w Danii majowymi<br />
pochodami młodzieży z zielonymi gałązkami w dłoniach.<br />
106 Aluzja do przysłowia: „Nie odróżnia krowy od wiatraka (lub: wrót<br />
stodoły)", które oznaczało człowieka ograniczonego. Przysłowie to znajduje<br />
się między innymi w istniejącym jedynie w rękopisie słowniku<br />
M. Motha (1649-1719) - obecnie w posiadaniu kopenhaskiej Biblioteki<br />
Królewskiej.<br />
107 Inna aluzja do przygód Sowizdrzałowych (op.ciL, rozdział XLIX):<br />
Sowizdrzał rozesłał listy do krawców z całych Niemiec, obiecując nauczyć<br />
ich sztuki, która zapewni im dobrobyt. Gdy krawcy przybyli, Sowizdrzał<br />
pouczył ich, jak przeciągnąć nitkę przez ucho igielne (s. 82 i n.).<br />
308
Ten, kto pragnie zostać moim czytelnikiem, musi zgodzić się<br />
ze mną, że chociaż nauka skończyła ze wszystkim w naszej epoce, to,<br />
niestety, zapomniała o istocie wszystkiego. A oto istota rzeczy: nie<br />
można nic zrobić z udziałowcami lub z projektem prenumeraty,<br />
albo z kręgiem tancerzy skupionych wokół tego lub innego literackiego<br />
bożka. Tylko ten jest moim czytelnikiem, kto jest pewien, że<br />
każdy jest sobie przeznaczony i że to jest najważniejsza rzecz. Lecz<br />
dlatego nie umiem stwierdzić z pewnością, czy nie znajduje się on<br />
przede mną. Mimo to sądzę, że lektura tego, co piszę, ma dla czytelnika<br />
znaczenie - w ten lub inny sposób. Jednocześnie, powtórzę,<br />
oczywiście nigdy z poczuciem pewności nie wyobraziłbym sobie, iż<br />
jest konieczne, bym napisał książkę ze względu na innych. Dopiero<br />
gdy do pisania skłonią mnie zapał i pragnienie, dopiero gdy zakończę<br />
książkę - dopiero wówczas ujrzę mego czytelnika.<br />
Dzięki temu wyobrażeniu jestem także uwolniony od związanego<br />
z losem książki zmartwienia nie na czasie. Prawdopodobnie<br />
niniejsza książka zostanie wydana, choć nie wiem tego z pewnością.<br />
Gdy znajdzie czytelnika, który wyciągnie z niej korzyść lub zadowolenie,<br />
będzie to dla mnie niepewnym i nieoczekiwanym dowodem,<br />
iż rachunek został wyrównany ku obopólnemu zadowoleniu<br />
i przyjemności.<br />
Jeżeli chodzi o naszych systematyków i filozoficznych optymistów,<br />
zapewne dowiedzą się niebawem, że nic nie mogą zrobić.<br />
Niebawem, powiadam (właśnie: równie szybko myślę, jak to<br />
wyrażam), bo dla nich wszystko maszeruje „raz, dwa, trzy". Szybko<br />
zauważą, iż nie należy marnować czasu na marudera, który niczego<br />
nie widział na świecie i był jedynie w podróży po krainie własnej<br />
świadomości 108 , a zatem nie zajechał daleko, gdy systematyk ma<br />
wielkie doświadczenie i był już tam, „gdzie diabeł mówi dobranoc,<br />
zarówno w Trapezuncie, jak i w R." 109 . Niemożliwe, by znaleźli<br />
108 Określenie „podróżnik po krainie własnej świadomości" to jedna z ważnych<br />
metafor-autodefinicji Kierkegaarda. Podobne epitomy występują<br />
także w Pap. XI2 A 171; V B 47:13.<br />
109 Nieco zmieniony cytat z komedii Holberga Mester Gert Westphaler (1723;<br />
a. II, sc. 3). Jedna z postaci sztuki, Gunilda, gani Gerta, chwalącego się<br />
309
warte trudu wadzenie się z powodu takiego podróżnika, tym<br />
bardziej że tak często musieli się wadzić o „nic" 110 . Niechże Bóg<br />
pobłogosławi, by tak się stało, jak widzę bowiem, jedno z moich<br />
najdroższych życzeń już zostało spełnione. Gdyby zaś tak się nie<br />
stało, gdyby wbrew wszelkim oczekiwaniom mieli wziąć się do mnie,<br />
proszę ich, by uczynili to zupełnie naturalnie. Jestem - teraz i zawsze<br />
- całkowicie do ich usług. Jedna jedyna prośba, jedna błagalna<br />
propozycja: z książką i ze mną zróbcie, co chcecie, ale - proszę - nie<br />
składajcie mnie za pomocą mediacji do systematycznej trumny<br />
kramarza. Lękam się bowiem mediacji i nic na to nie poradzę. To<br />
słowo - nie samo w sobie, lecz poprzez swój nieskończenie monotonny<br />
wpływ na moją duszę - działa tak, jak dźwięk zgrzytającej<br />
dzień za dniem piły, jak skrzypienie, które według Sokratesa wydaje<br />
Ksantypa w nieprzerwanych kłótniach, jak tarcie zawieszonego na<br />
bloku sznura (Diogenes, 2,5,36) 1H .<br />
Moja budowa, moje zdrowie, cała moja konstytucja nie pozwala<br />
na mediację. Niech będzie, że to mój brak; gdy sam się przyznaję,<br />
można na mnie polegać. Wystarczy, by ktoś wymienił słowo<br />
„mediacja", a wszystko staje się wielkie i przytłaczające. Nie czuję się<br />
przejażdżką z duńskiej miejscowości Haderslev do Kilonii: „Toż Anders,<br />
Chrystianowy syn, był trzy do czterech razy w Burdzie [Bordeaux]<br />
i Równie [Rouen] we Francji, tam gdzie diabeł mówi dobranoc, w Trapezundzie<br />
czy Katesundzie, a przecież nie mówi tyle o swych podróżach!"<br />
Starożytny Trapezunt (średniowieczna Trebizonda, obecnie turecki<br />
Trabzon) to nazwa miasta nad Morzem Czarnym. W XIII-XV w. istniało<br />
chrześcijańskie państwo greckie, Cesarstwo Trapezuńskie (Trebizondy),<br />
utworzone przy pomocy gruzińskiej królowej Tamary, rządzone<br />
przez ród Komnenów. Przetrwało upadek Konstantynopola.<br />
110 Jest to aluzja do systemu logicznego Hegla (przejętego przez Heiberga),<br />
który „ma się zaczynać od «czystego bytu», identycznego z «nicością»".<br />
Por. przyp. 5 do Przedmów.<br />
111 Odniesienie do Żywotów filozofów Diogenesa Laertiosa, gdzie Alcybiades<br />
tak krytykuje żonę Sokratesa, Ksantypę: „Alcybiades rzekł: Ksantypa jest<br />
nieznośna z tą swoją kłótliwością, na co Sokrates odpowiedział: Przyzwyczaiłem<br />
się do tego, jak do nieustannego skrzypienia zawieszonego<br />
na bloku sznura. Ty zaś naśladujesz gęganie gęsi".<br />
310
wcale dobrze, jestem przybity i rozdrażniony. Starajcie się mi współczuć.<br />
Raczej zaoszczędźcie mediacji oraz stania się niezawinioną<br />
przyczyną wywoływania tego lub owego filozoficznego powtarzacza.<br />
Nie chcę jak dzieci w kościelnym chórze (dobrze to znam) raz<br />
po raz opowiadać historii o nowej filozofii, rozpoczynającej się od<br />
Kartezjusza, i bajki filozoficznej o tym, jak byt i „nic" łączą swe deficyty<br />
112 , z czego powstaje przyszłość, a także jak wspaniałe rzeczy<br />
zdarzyły się w dalszym ciągu tej opowieści, która jest żywa i poruszająca,<br />
chociaż nie jest żadną opowieścią, lecz jedynie czystym<br />
ruchem logiki.<br />
O tym wszystkim można przeczytać po niemiecku, a gdy się<br />
czyta Hegla, czegoś się tam człowiek nauczy i często z czcią powraca<br />
do Mistrza. Lecz choćby to, co Hegel powiedział, było równie<br />
pewne jak fakt, że amo [łac. kocham] pochodzi od form czasownikowych<br />
amavi, amatum, amare 11 ^, gdyby było równie oczywiste<br />
jak dowód na równanie Pitagorasa, pozostanie równie beznadziejne<br />
jak starzec, który chce dodać sobie znaczenia przez napisanie o tym<br />
książki, nie przeznaczonej ani dla młodych, ani dla zupełnych<br />
nowicjuszy. Dla kogoś, kto musi wysłuchać takiego wykładu, rzecz<br />
jest śmiertelnie nudna, on sam bowiem może (gdy warunki życia<br />
uczynią to koniecznym, nawet gdyby nie sądził, że jest o czym pisać)<br />
odrobić tę lekcję równie dobrze jak każdy inny, kto został przyjęty<br />
na uniwersytet.<br />
Gdyby to, co napisałem, odnosiło się do jakiejś wcześniejszej<br />
pracy - niezależnie od tego, co prawdopodobnie z talentem lub na<br />
skutek godnej wybaczenia niewiedzy przemilczałem, stwierdzam<br />
bez żadnej mediacji: nie jest moim pragnieniem bycie pisarzem, nie<br />
pożądam cudzych pieniędzy, dlatego zobowiązuję się każdemu<br />
kupującemu oddać je, kiedy rzecz zostanie udowodniona. Mówię<br />
bowiem za Hamannem: ,J\ficht eine blosse horme sondern ein furor<br />
112 Aluzja do idei duńskich uczniów Hegla - J. L. Heiberga i H. L. Martensena.<br />
113 Patrz przyp. 72 do Listu otwartego Constantina Constantiusa do Pana<br />
Profesora Heiberga.<br />
311
uterinus hat mich zu den meisten Aufdstzen getrieben Anstatt Geld zu nehmen,<br />
hdtte ich lieber Geld gegeben, und das Wiederspiel von andern<br />
Schrifstellern getrieben" (7, 205) 114 . [„Nie tyle czysty horme (gr. pociąg)<br />
co furor uterinus (łac. furia porodowa) zawiniła w powstaniu<br />
większości mych dzieł. Zamiast brać pieniądze, raczej je wydawałem,<br />
czyniąc odwrotnie niż inni pisarze".]<br />
114 Cytat z listuj. G. Hamanna doj. G. Herdera z 6 lutego 1785 r. (patrz<br />
ośmiotomowe Hamann's Schriften, wyd. przez F. Rotha, Berlin-Lipsk<br />
1821-1843. Tutaj chodzi o tom VII, 1825, s. 205).<br />
312
VIII<br />
- Laertiado! co wróżę, będzie lub nie będzie.<br />
Wielkiego Apollina jam wieszcze narzędzie.<br />
Tejrezjasz 115<br />
§ 1. Trudności ogólne 116<br />
Założenie pisma filozoficznego w Danii nie tylko wydaje się<br />
niełatwą sprawą. Jest nią naprawdę. Nawet ja nie powstrzymałem<br />
się od uczynienia tego, do czego poczuje się sprowokowany najbardziej<br />
życzliwy mi czytelnik, mianowicie od potrząśnięcia głową<br />
i ostrzegawczego oraz pełnego wyrzutu okrzyku: „Co się stało?"... 117<br />
115 Cytat z Satyr Horacego, Satyrarum liber II („quidquid dicam, aut erit aut<br />
non:/ Divinare etenim magnus mihi donat Apollo") w posiadanym przez<br />
Kierkegaarda wydaniu Q Horatii Flacci opera, Lipsk 1828, s. 211 (ASKB<br />
1248). Przekład polski za: Q. Horatius Flaccus, Poezje, tł. J. Czubek,<br />
Warszawa 1924, Satyry, II, 5, s. 341. Tejrezjasz, syn nimfy Chariko, był<br />
wróżbitą, którego Odyseusz odwiedził w Hadesie, by spytać o drogę<br />
do domu i niebezpieczeństwa związane z tą podróżą. Patrz Odyseja,<br />
pieśń XI.<br />
116 „Przedmowa VIII" parodiuje styl heglistów, układających swe prace<br />
w paragrafy i punkty.<br />
117 Jest to aluzja do komedii HolbergaMesterGert Westphaler, a. I, sc. 3, gdzie<br />
Mistrz Gert mówi do żebraczki: „Tak, Mutterl Nigdy nie należy zadzierać<br />
z władzą. Bo popatrz, co się stało z Ariuszem, gdy zadarł ze swym biskupem!"<br />
313
Takie pisma zakładali ludzie, którzy wyróżniają się pośród nas<br />
dzięki geniuszowi, talentom, bogactwu wiedzy lub nieograniczonemu<br />
zaufaniu czytelników, by po krótszym lub dłuższym okresie<br />
znowu tego zaniechać. O, nawet panu profesorowi Heibergowi<br />
nie udało się to przedsięwzięcie tak, jak tego pragnął. Jego „Perseus.<br />
Journal for den speculative Idee" [„Perseusz. Pismo poświęcone<br />
idei spekulatywnej"] ukazał się jedynie w dwóch zeszytach 118 .<br />
A przecież jest on najmężniejszym z mężczyzn, o ile ktoś jest mężny<br />
w naszym królestwie. Gdy rozpoczął swe dzieło, mógł być pewien<br />
władzy, pewien, że współpracownicy zaczną się wokół niego tłoczyć.<br />
Ktoś starszy może uzna, że było to przedsięwzięcie, które wymagało<br />
silnego poparcia w miły i bezwarunkowy sposób. Młodzieniec poczuje<br />
się pochlebiony na samą myśl o literackiej dystynkcji, o honorze<br />
współpracy z pismem profesora Heiberga. Żaden wśród<br />
młodych nie zrozumie tego lepiej ode mnie. Wciąż pamiętam, jak<br />
bardzo był zamroczony umysł młodzieńca, ośmielającego się<br />
w swoim czasie sądzić, że jego tekst nie został odrzucony 119 . Nigdy<br />
młody kadet nie spoglądał z większym podziwem na słynnego<br />
generała, pod którego sztandarem miał walczyć, niż ja patrzałem<br />
na niezapomnianego redaktora „Flyveposten". Pomimo że pismo<br />
już nie istnieje, nigdy nie zakwitło, nie zwróciło na siebie uwagi<br />
większej liczby prenumeratorów. Odzew bynajmniej nie był taki, jak<br />
się należało spodziewać 120 . A gdy tak się już wydarzyło, jakie jest<br />
118 Były to raczej roczniki, z których pierwszy ukazał się w czerwcu 1837,<br />
a drugi w sierpniu 1838 r. (w bibliotece Kierkegaarda, ASKB 569).<br />
119 Kierkegaard zamieścił w latach 1834-1836 cztery artykuły w piśmie<br />
Heiberga „Kj0benhavns flyvende Post", niepewne jest autorstwo<br />
piątego. Współpraca została przerwana w 1838 r., gdy Kierkegaard<br />
zaproponował Heibergowi publikację omówienia powieści H. Ch. Andersena<br />
Jedynie grajek w „Perseuszu". Heiberg odmówił, co doprowadziło<br />
do zerwania stosunków między przyszłym filozofem i „niezapomnianym<br />
redaktorem".<br />
120 W nrze 2 „Perseusza" zamieszczona została lista prenumeratorów,<br />
licząca 133 nazwiska, wśród nich Kierkegaarda. Na liście byli licznie reprezentowani<br />
księgarze, zamawiający wiele egzemplarzy, nakład pisma<br />
314
prawdopodobieństwo - wyłączając niemożliwość - że mnie się to<br />
przedsięwzięcie powiedzie? A raczej: jakie jest prawdopodobieństwo,<br />
że otrzymam coś jeszcze gorszego? Skoro czas pozwolił<br />
sobie pouczyć innych, że nie jest możliwe, zapewne nie mogę<br />
oczekiwać przyjaznej rady ze strony doświadczenia, już raczej ostrej<br />
i wyraźnej korekty, która nauczy mnie i mnie podobnych, by nie<br />
porywać się zuchwale na to, czego inni poniechali - nawet ci, którzy<br />
się pośród nas wyróżniają.<br />
Prawda, że od tego czasu zainteresowanie filozofią zatoczyło<br />
szerokie kręgi. Prawda, że właśnie fakt, iż rzecz rozpoczął pan prof.<br />
Heiberg, może przynieść mi wiele korzyści, wiadomo bowiem, że<br />
często słabszemu udawało się, czego silniejszy nie potrafił; i czego<br />
bogaty nie otrzymał, przypadło w udziale biednemu, o ile nadszedł<br />
w odpowiednim momencie, by zebrać, co bogaty zasadził. Ajednak<br />
wyraźnie przeczuwam, iż prawdopodobieństwo, by moje przedsięwzięcie<br />
się powiodło, jest o wiele mniejsze, niż było ono w swoim<br />
czasie w stosunku do prof. Heiberga. Że słabość znajduje siłę, by<br />
dokonać tego, czego siła nie może - łatwo się mówi po fakcie. Gdy<br />
się zaczyna, nie można w tym znaleźć żadnej pociechy. Któż bowiem<br />
zna czas i możliwości? 121 Żaden mężczyzna w naszym królestwie nie<br />
pracuje tak jak prof. Heiberg - lecz nawet jemu się nie powiodło.<br />
Widoki są nie najlepsze, a moja pozycja całkiem niekorzystna:<br />
nie jestem prof. Heibergiem. Właśnie -jestem nawet czymś mniej<br />
przewyższał zatem liczbę subskrybentów. Jeżeli chodzi o współpracowników<br />
i autorów pisma, to oba roczniki „Perseusza" zawierały sześć<br />
artykułów; cztery z nich wyszły spod pióra Heiberga. Dla porównania<br />
warto podać, że Przedmowy ukazały się w nakładzie 525 egzemplarzy.<br />
Kierkegaard opłacił koszty papieru i druku, zarabiając nawet nieco na<br />
książce, mimo iż w ciągu trzech lat sprzedanych zostało jedynie 208 egzemplarzy<br />
i że pierwszy nakład nie został wyczerpany do śmierci autora<br />
w 1855 r.<br />
121 Jest to zarówno aluzja do Ewangelii wg św. Mateusza, 24, 36: „Lecz<br />
o dniu owym i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko<br />
sam Ojciec", jak i do podtytułu Przedmów. Dla rozweselenia niektórych<br />
stanów w miarę czasu i możliwości.<br />
315
niż „niebyciem" prof. Heibergiem, jestem bowiem wyłącznie<br />
N.N. 122 Ktoś starszy uzna zapewne moje przedsięwzięcie za<br />
niedojrzałe lub, co najwyżej, starczy mu cierpliwości, by zaczekać.<br />
Inaczej mówiąc, nie zechce mnie poprzeć, lecz osądzi. Ktoś młodszy<br />
bynajmniej nie poczuje się pochlebiony osiągnięciem wysokiej<br />
literackiej pozycji, jaką jest fakt bycia moim współpracownikiem.<br />
Wątpię, czy poruszą go moje modlitwy. Czemu zatem nie zaniecham<br />
tego wszystkiego? Czemu wciąż żywię nadzieję, że mnie się<br />
powiedzie? Dlatego że mój cel nie tylko jest zacny, ale także odmienny<br />
od celu tych, którzy dotąd pragnęli wydawać pisma filozoficzne.<br />
I ponieważ moje oczekiwania nie tylko są piękne, ale także odmienne<br />
od oczekiwań tych, którzy robili to przedtem.<br />
§ 2. Cel mego pisma<br />
Jakaż to radość ujrzeć, że filozofia zatacza tak szerokie kręgi<br />
w naszym kraju! Niebawem nie będzie ani jednego człowieka<br />
nieobjętego jej oddechem i niewtajemniczonego w jej błogosławieństwa.<br />
Lecz ta radość nie potrafi zwalczyć moich wątpliwości:<br />
czy istotnie ci wszyscy ludzie ąui nomen philosophiae dederunt [łac.<br />
którzy oddali swe imię w służbę filozofii] rozumieją, co zostało<br />
powiedziane - i co sami powiedzieli? Prześladują mnie wątpliwości,<br />
gdyż często zdarzało się, że przy pewnych okazjach sądziłem lub<br />
zostałem przekonany o tym, iż wielu moich współczesnych nie ma<br />
się zbyt dobrze, choć moje epoche [gr. powstrzymanie się] nie<br />
pozwoliło mi podawać się tu za filozofa. Gdy bowiem mimo<br />
wszelkich wysiłków nie potrafiłem wznieść się do tej przyprawiającej<br />
o zawrót głowy myśli, iż należy wątpić we wszystko, postanowiłem -<br />
by chociaż w cokolwiek zwątpić - pobudzić moją duszę do bardziej<br />
ludzkiego zadania: do zwątpienia, czy wszyscy filozofowie rozu-<br />
122 N. N. - łac. nomen nescio, nazwisko nieznane. Skrót odpowiada inicjałom<br />
Nicolausa Notabene, który podpisanyjest na karcie tytułowej jako autor<br />
Przedmów. W rękopisie widniało w tym miejscu „Mag. Kierkegaard", ale<br />
to nazwisko zostało usunięte w druku.<br />
316
mieją, co zostało powiedziane - i co sami powiedzieli. Tej wątpliwości<br />
nie można przezwyciężyć wewnątrz systemu, ale tylko w życiu<br />
123 . A skoro tak, co nam pomoże, że filozofia przezwycięży każdą<br />
wątpliwość? Pozostanie przecież wątpliwość, czy ludzie pojmą<br />
filozofię. A ta wątpliwość nie może być obojętna ani tym, którzy są<br />
zainteresowani filozofią, ani samej filozofii. Zainteresowani chcą<br />
przecież zrozumieć filozofię, filozofia zaś pragnie być zrozumiana.<br />
Nauka nie chowa wiedzy dla siebie. Pragnie ją wszystkim przekazać.<br />
Chce bowiem, by wszyscy ludzie doszli do poznania prawdy 124 . Nie<br />
żąda wiele, pojawia się w skromnej postaci, wyraża się ze słodyczą<br />
miłości. Czy nie jest tak, by dać jakiś przykład, że filozofujący księża<br />
raz za razem proklamują, iż „w naszych czasach jest konieczne, aby<br />
teolog był filozofem, by mógł zadowolić wymagania naszego<br />
czasu" 125 . Lecz skoro jest to konieczne, musi być także możliwe.<br />
Każdy teolog może więc zostać filozofem. Pojęcia „teolog" nie można<br />
w tym języku użyć sensu eminentori [łac. w wyróżnionym znaczeniu],<br />
w stosunku do jakiegoś pojedynczego wyróżniającego się<br />
teologa, nawet ja bowiem potrafię zauważyć, iż ze strony filozofii<br />
byłoby nader niefilozoficznie uznać, że coś stwierdziła za pomocą<br />
teologii. Byłoby nader niefilozoficznie ze strony filozofii zdefiniować<br />
byt najwyższy wewnątrz jakiegoś konkretnego bytu, takjakby to<br />
był inny byt.<br />
Owo tak cieszące każdego absolwenta teologii stwierdzenie<br />
wzrasta z pobudzającą mocą, gdy rozważamy następujące słowa:<br />
„zadowolić wymagania naszego czasu". Łatwo można spostrzec, że<br />
słowa „czas" nie można zrozumieć w związku z jakimś konkretnym,<br />
123 Aluzja do łacińskiej sentencji „non scholae, sed vitae discimus" (uczmy się<br />
nie dla szkoły, ale dla życia), tutaj skierowana przeciw heglowskiej myśli<br />
systemowej.<br />
124 Por. Pawłowy Pierwszy List do Tymoteusza, 2, 3-4: Jest to bowiem<br />
rzecz dobra i miła w oczach Zbawiciela naszego, Boga, który pragnie, by<br />
wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy".<br />
125 Wyrażenie „wymagania naszego czasu" było często używane przez<br />
heglistówj. L. Heiberga i H. L. Martensena. Stało się ono celem równie<br />
ironicznych ataków „Przedmowy I".<br />
317
wyróżniającym się filozofem, gdyż ze strony filozofii byłoby<br />
niefilozoficznie stwierdzić, że owa wyróżniająca się jednostka<br />
powinna szukać u kogoś lub wymagać od kogoś tego, czego przede<br />
wszystkim powinna szukać u siebie i wymagać od samej siebie.<br />
Słowa „czas" nie można także zrozumieć jako idei czasu, jako personifikacji<br />
czasu, skoro byłoby całkiem niefilozoficznie ze strony<br />
filozofii nie odróżnić realiter [łac. istotnie, faktycznie] idei czasu od<br />
owego teologa kat , exochen [gr. w wyróżnionym znaczeniu = łac. sensu<br />
eminentori], który istotnie chciałby być ideą czasu. Popatrzcie, jak<br />
dobra stała się filozofia w ciągu ostatnich dni, jak daleka od starej,<br />
oszczędzającej się bogini, pozwalającej kochać się i podziwiać<br />
nielicznym, a ukazującej się jeszcze mniejszej ich liczbie. To czyni<br />
każdego teologa filozofem, a dzieje się tak po to, by mógł on<br />
zaspokoić wymagania naszego czasu, co jest rzeczą filozoficzną i co<br />
zakłada, że czas (suma jednostek) jest filozoficzny. Oto wspaniała<br />
nadzieja dla każdego absolwenta teologii! A więc nie ma już wątpliwości,<br />
że istotnie zrozumiało się, co się powiedziało i co zostało<br />
powiedziane?<br />
To, co głosi teologia, jest głoszone przez wszystkie pozostałe<br />
nauki, wszystkie bowiem zbliżają się do filozofii. Ze wszystkich ust<br />
słychać, jak jakieś tutti [wł. wszyscy; tu w znaczeniu muzycznym -<br />
cała orkiestra]: „filozofia jest zgodna z wymaganiami naszego<br />
czasu". Filozofia głosi, że nasz czas jest rozumny, jego wymagania<br />
są zatem wymaganiami rozumu 126 . Chętnie myślę jak najlepiej<br />
o moich bliźnich, dlatego chętnie wierzę, iż każdy mówca wie,<br />
o czym mówi. Lecz mimo to zawsze pozostanie we mnie resztka<br />
wątpliwości.<br />
Zapragnąłem odrzucić ową resztkę: osiągnięcie tego jest<br />
celem niniejszego pisma. Choć coraz więcej ludzi coraz mniej<br />
126 Jest to aluzja do znanej sentencji ze wstępu do Heglowskiej Grundlinien<br />
der Philosophie des Rechts (1821): Was yernunftig ist, das ist wirklich;/ und<br />
was wirklich ist, das ist yernunftig („Co jest rozumne, jest rzeczywiste; /<br />
a co jest rzeczywiste, jest rozumne"), w: HegeUs Werke, Berlin 1833,<br />
t.VIII,s. 17(ASKB551).<br />
318
ozumie, o czym mówi filozofia naszego czasu, szczególnie gdy<br />
mówi o teologii, to wiedzą oni, jak to ukryć. Nawet gdy nie są,posito<br />
[łac. przypuszczam], znawcami filozofii, to przecież znają świat.<br />
Niestety, tej mądrości zawsze mi brakowało. Jak to wyżej zaznaczono,<br />
filozofia nie może być nam obojętna, niezależnie od tego, czy<br />
ją istotnie rozumiemy, czy też nie. A przecież można się o tym dowiedzieć<br />
jedynie z powodu głupoty kogoś w nią zaangażowanego,<br />
mądry człowiek bowiem nie pokaże tego po sobie.<br />
Moim celem jest służenie filozofii, a moje kwalifikacje są takie:<br />
jestem wystarczająco głupi, by jej nie rozumieć. Nawet głupszy -<br />
wystarczająco głupi, by to ujawnić. Mimo to moje zadanie może<br />
jedynie wspomóc filozofię, bo filozofia nie poniesie żadnej szkody,<br />
gdy pojmie ją największy głupek. Właśnie wtedy odniesie swe<br />
największe zwycięstwo i dowiedzie swej racji, mogąc wszystkich<br />
zamienić w filozofów.<br />
Czy to nie dobry cel? Czy nie różni się od celu tych, którzy<br />
przedtem chcieli wydawać pisma filozoficzne, chociaż wjednymjest<br />
zgodny z ich celem: w służbie filozofii? Są jednak różne służby.<br />
Jeden służy swą mądrością, inny głupotą. W związku z mym celem<br />
poważnie wypróbowałem siebie i dzięki testowi na samym sobie<br />
poczułem, że posiadam konieczne cechy. Pozwalam sobie to powiedzieć,<br />
nie naruszając ani mej skromności, ani przyzwoitości. Oto<br />
cechy, których potrzebuję: głupota i rezygnacja. Nie znajdziecie<br />
nikogo, kto by był tak uprzejmy, by to pierwsze uznać za warte dyskusji.<br />
Co się zaś tyczy drugiej cechy, to przyznając się do pierwszej,<br />
wyprowadzam przecież dowód, że znajduję się w posiadaniu tej<br />
drugiej. Nigdy bym się nią nie chwalił (jako cnotą), według<br />
wszelkiego prawdopodobieństwa bowiem dobrze się opłaci. Także<br />
wierny kochanek może powziąć zamiar sprawdzenia ukochanej, nie<br />
dlatego by coś na tym miała stracić, lecz aby ukazała się jego<br />
zakochanym oczom w swojej wyniosłej postaci. Kocham filozofię.<br />
Kocham filozofię od czasów mej wczesnej młodości. Nie muszę<br />
chyba zapewniać, iż czuję dla niej zbyt wiele czci, by pozwolić sobie<br />
najej sprawdzenie w ten sam sposób, jak to uczynił kochanek ze swą<br />
ukochaną. Uczynił to z własnej woli; to błąd, choć należy go<br />
319
wybaczyć zakochanemu. Ja to czynię, prowadzony koniecznością.<br />
Wynik może się jednak okazać ten sam - że filozofia ukaże się<br />
memu zakochanemu spojrzeniu jeszcze piękniejsza i wspanialsza<br />
niż kiedykolwiek. Czyżby jednak potrzebowała aż tyle rezygnacji, by<br />
ukazać słabość temu, kto jej oczekuje?<br />
Kto nie pragnąłby (z braku czegoś wyższego) z radością stać się<br />
niezręcznym pytaniem, które wywołuje piękniejszy niż kiedykolwiek<br />
rumieniec na twarzy dziewczyny; prawie dziecinną prostotą,<br />
która uczyniła uśmiech na twarzy uczonego jeszcze poważniejszym<br />
niż zazwyczaj; głupotą, która dała początek żartowi; nieporozumieniem,<br />
które pozwoliło nauce lepiej wyjaśnić rzecz niż przedtem? Nie<br />
będę sprawdzał filozofii, naśladując naszego kochanka, zawsze ją<br />
bowiem kochałem. Moja miłość nie jest tak szczęśliwa, bym mógł<br />
ryzykować zuchwałe eksperymenty. Jeżeli ją sprawdzam, to jedynie<br />
za pomocą modlitw i błagań. Nie należę do mocarzy, którzy żyją za<br />
pan brat z filozofią i pozostają z nią na równej stopie. Jestem jak<br />
biedny niewolnik w książęcym pałacu, który codziennie widzi<br />
królewski majestat, chociaż dzieli mnie od niego wciągająca przepaść.<br />
A przecież jak niewolnik w Palnatoke 127 mam tylko jedno życzenie:<br />
zobaczyć to wszystko w całej okazałości. Czy nie powinno tak<br />
być? Filozofia nie odchodzi w ciemność, jak król Harald Blaatand,<br />
nie popełnia błędu, nie wkłada śmiertelnego giezła zamiast szaty<br />
koronacyjnej 128 .<br />
127 Chodzi o sztukę A. Oehlenschlagera Palnatoke (1809); jej głównymi postaciami<br />
są skorumpowany król Duńczyków Harald Blaatand (Harald<br />
Sinozęby), który panował w latach 950-985, ijarl Palnatoke, popierający<br />
syna Haralda w walce z ojcem. W akcie IV Harald zleca swemu niewolnikowi<br />
Skofte, by zamordował Palnatoke. Skofte stawia tylko jeden<br />
warunek: chce wpierw zobaczyć króla odzianego w szaty koronacyjne.<br />
Por. dziesięciotomowe Oehlenschlagers Tragódier, Kopenhaga 1842, t. II,<br />
s. 271-273 (ASKB 1601-1605).<br />
128 W tej samej sztuce, Palnatoke, król Harald, chcąc spełnić prośbę Skofte,<br />
idzie w ciemności do swej komnaty. Nie zapalając światła, szuka szaty<br />
koronacyjnej, lecz gdy ukazuje się wreszcie Skofte, ma na sobie giezło,<br />
koszulę śmiertelną.<br />
320
Czy nie powinno tak być? Czy filozofia bywa kiedykolwiek<br />
piękniejsza niż wtedy, gdy można ją pojąć - nawet nierozgarniętym<br />
umysłem? Lecz gdy nikt nie chce się do niego przyznać, nie chce<br />
tego ujawnić także filozofia.<br />
Czy mój cel nie jest piękny? Czy nie różni się od celu innych,<br />
którzy przedtem chcieli wydawać takie pisma?<br />
§ 3. Moje oczekiwanie<br />
Skoro czytelnik poznał mój cel, poznał także moje oczekiwanie,<br />
oczekuję bowiem, iż osiągnę swój cel. Oczekuję szczęśliwego<br />
rezultatu, choć szczęśliwy rezultat zależy w tym wypadku od dwu<br />
rzeczy: od tego, czy moje przedsięwzięcie powiedzie się w zewnętrznym<br />
i komercyjnym sensie, oraz czy powiedzie się w wewnętrznym<br />
i naukowym znaczeniu.<br />
W znaczeniu zewnętrznym moje oczekiwanie dotyczy prenumeratorów<br />
i współpracowników. Doświadczenie wykazało, że czasopismo<br />
filozoficzne nie może spodziewać się zgromadzenia znacznych<br />
zastępów. Oczywiste, że pomimo tego doświadczenia życzę mojemu<br />
czasopismu szczęścia - życzenie jest przecież sztuką wyzwoloną 129 .<br />
Być może wymaga wyjaśnienia fakt, że pomimo doświadczenia<br />
oczekuję szczęśliwego rezultatu. Oto ono: moje czasopismo różni<br />
się od poprzednich, ośmielam się zatem oczekiwać innego losu,<br />
różnica uprawdopodobnia bowiem pomyślny los.<br />
Ten, kto powiada, że ludzie chętnie ze sobą współpracują, nie<br />
mówi ani nic nowego, ani nic nieprawdziwego. Ludzie chętnie<br />
wspomagają każde korzystne przedsięwzięcie, a przede wszystkim<br />
pomagają potrzebującym. Pragną jednak, by ich dobroczynna<br />
działalność i okazane przez nich usługi były jasne i wyraźne, a nie<br />
129 Prawdopodobnie jest to aluzja do antycznych siedmiu sztuk wyzwolonych<br />
(septem artes liberales - tńvium: gramatyka, retoryka, dialektyka<br />
oraz quadrivium: geometria, arytmetyka, astronomia i muzyka), niezwiązanych<br />
z działalnością nastawioną na bezpośrednią korzyść lub<br />
zysk.<br />
321
dwuznaczne i dyskusyjne. Bycie prenumeratorem mego pisma nie<br />
wiąże się z żadną wieloznacznością. Jeżeli potrafię zrobić, co uczynili<br />
inni, wydając czasopismo, można sobie wyobrazić, że skoro znam<br />
swój cel i umiem pouczyć lub przezwyciężyć, prenumerator otrzyma<br />
ode mnie coś bardziej drogocennego niż to, co ja od niego dostanę.<br />
Zatem prenumerator, który sądził, że uczynił dla mnie coś dobrego,<br />
w dziwny sposób stał się moim dłużnikiem. Tak, będąc prenumeratorem,<br />
jest daleki od możliwości stania się wyniesionym na<br />
piedestał dobroczyńcą. Przeciwnie, jak się wydaje, uczyni godne<br />
rozważenia wyznanie. Sytuacja popchnie go w stronę wątpliwości,<br />
a człowiek mający wątpliwości nie działa chętnie. Kiedy mój projekt<br />
prenumeraty dojdzie do rąk czytelników, być możejednostka powie<br />
sobie: „Zobaczmy, czego pragnie autor - czy chce zostać pouczony.<br />
Coś w tym jest i gdyby zasięg własnych interesów mi nie przeszkadzał,<br />
chętnie bym go pouczył. - Czego chce autor - czy chce zostać<br />
przezwyciężony (to rozumiem) - gdyby mój urząd nie zabierał<br />
mi tyle czasu, byłbym go z chęcią pognębił - ja, który od wielu<br />
lat czuję się prawdziwym, godnym i tryumfującym członkiem<br />
tryumfującego zgromadzenia 130 . Lecz, skoro obecnie nie mogę zrobić<br />
żadnej z tych rzeczy, zrobię dla niego co innego - zaprenumeruję".<br />
Tutaj żadna wieloznaczność nie jest możliwa. Mój prenumerator<br />
stanie się prawdziwym dobroczyńcą - w każdym znaczeniu.<br />
Nie mogę mu niczego zaproponować poza pokwitowaniem<br />
i serdecznym podziękowaniem. Prenumerator nie powinien się<br />
lękać, iż w jakiś chytry sposób oddalę jego roszczenie do miana<br />
mego dobroczyńcy. Jest i pozostanie nim na wszelkie sposoby. Jes-<br />
130 Aluzja do teologicznego pojęcia Ecclesia triumphans (Kościół<br />
tryumfujący), dotyczącego czasu po ostatecznym zwycięstwie Chrystusa.<br />
Obecny Kościół nazywany bywa mianem Ecclesia militans, dla<br />
podkreślenia jego sprzeciwu wobec warunków istniejących na ziemi.<br />
WInd0velse i Christendom (1850) Kierkegaard mówi o istniejącym<br />
Kościele ziemskim jako tryumfującym, pragnącym władzy na tym<br />
świecie i błędnie sądzącym, iż spełnianie kościelnych rytuałów czyni<br />
z człowieka chrześcijanina.<br />
322
tern jego dłużnikiem, gdyż on opłaci prenumeratę, przeczyta pismo<br />
i pomyśli dobrze o mnie, a będę jeszcze większym, gdy naprawdę<br />
pomoże mi dzięki pouczeniu. Każdy człowiek czujący, który istotnie<br />
pragnie czynić dobrze, nie może uczynić nic lepszego niż zaprenumerowanie<br />
mojego czasopisma. Gdy mówię: każdy człowiek<br />
czujący, określam w ten sposób nieprzeliczone tłumy, i - popatrzcie<br />
- dlatego spodziewam się wielu prenumeratorów. Czyż nie zdobędę<br />
się na to? Nie ośmielę się oczekiwać takiego zainteresowania?<br />
Jean Paul 131 powiedział gdzieś: „Ludzie zawsze chętnie pomogą<br />
komuś nieść krzyż, gdy się dowiedzą, że jest to krzyż, do którego<br />
zostanie przybity".<br />
Co się tyczy współpracowników, nie ośmielam się, jak wyżej<br />
zaznaczyłem, oczekiwać żadnego wsparcia. Jednak ten brak nadziei<br />
pozwala - z drugiej strony - rzucić światło na szczęśliwsze aspekty<br />
mojej propozycji. Gdybym miał wielu współpracowników, okoliczność<br />
ta dowodziłaby, że tylu innych spotkało to samo, co mnie:<br />
nie rozumieją filozofii. Lecz w tym samym stopniu, w jakim się to<br />
ujawniło, okazało się poważne ze względu na moje zasadnicze naukowe<br />
oczekiwanie, by zostać przezwyciężonym. Jeżeli mało kto<br />
rzecz zrozumie, stanie się to niebezpiecznym argumentem wobec<br />
każdej filozofii, szczególnie takiej, która chce być zrozumiana przez<br />
wszystkich 132 . Jeżeli zaś nie będę miał żadnego, ani jednego współpracownika,<br />
to moje naukowe oczekiwanie zwycięży w tak uprawdopodobnionym<br />
stopniu, iż stanie się prawie pewnością.<br />
131 Jean Paul (właśc. Johann Paul Friedrich Richter, 1763-1825), pisarz<br />
niemiecki. Kierkegaard posiadał w swej bibliotece jego pisma zebrane,<br />
patrz: Jean PauUs sammtliche Werke, Berlin 1826-1828 (ASKB 1777-<br />
1799). Podanego cytatu nie udało się zlokalizować ani duńskim, ani<br />
amerykańskim, ani niemieckim, ani francuskim komentatorom. Por.<br />
także Ewangelię wgśw. Mateusza, 10,38; 16, 24.<br />
132 W pracy Om Philosophiens betydning for den nuvcerende Tid (O znaczeniu<br />
filozofii dla naszego czasu), Kopenhaga 1833, J. L. Heiberg prosi<br />
czytelników, by wysłuchali odczytów, które „każdemu wykształconemu<br />
człowiekowi dadzą klarowny zarys filozofii" (s. 53).<br />
323
Moje naukowe oczekiwanie polega na tym, że pragnę zostać<br />
przezwyciężony; zwyciężyć dzięki stracie, lub - by wyrazić rzecz<br />
w sposób, który oddaje moje uczucia - pozwolić dobrym ludziom,<br />
by nauczyli mnie filozofii. Zapewne ktoś powie: „Zbyt mało znaczysz.<br />
Szkoda wysiłku filozofii, by ciebie przezwyciężyć".<br />
O, odejdź, wstrętna myśli! Czy ośmielę się uwierzyć, że w naszej<br />
filozoficznej współczesności istnieje ktoś, kto mógłby rezonować<br />
tak niefilozoficznie? Filozofia pragnie przecież stać się<br />
popularna, chce być zrozumiana przez wszystkich. Ja zaś znaczę tak<br />
mało, jak tego pragnę. Nie szukam miejsca w procesjach idących<br />
z biegiem czasu i noszących konkretną nazwę. Jednak dzięki<br />
rubryce „wszyscy" wślizgnę się do środka. Kategoria „wszyscy" nie<br />
dotyka żadnej błahej różnicy: wszystkich przyciąga do siebie.<br />
Filozofia nie jest przecież ziemską władzą ani zakochanym w sobie<br />
tyranem, który pragnie wojny, lecz kochającym ludzkość geniuszem,<br />
który chce wszystkich doprowadzić do uznania prawdy. Nie<br />
protestuję (wystrzegam się tego); szukam pouczenia. Im mniej<br />
znaczę, tym większy tryumf filozofii. Ten cel nie uświęci żadnego<br />
środka; bierzcie mnie po dobroci lub siłą, tak jak wam będzie<br />
wygodnie. Wszystko zniosę, wszystko przecierpię, wszystko zrobię,<br />
byle tylko udało mi się zostać wtajemniczonym, byle tylko pozwolono<br />
mi nigdy nie twierdzić tego, czego nie rozumiem, i nie żądano<br />
ode mnie, bym objaśnił innym to, czego sam nie widzę.<br />
Ktoś powie, być może: „Żąda się od ciebie tylko tyle: milcz<br />
i słuchaj!" O Boże! Czas ucieka. To przecież niesprawiedliwe ze<br />
strony filozofii, która tak dobrze zna życie - obrażać tych, co milczą<br />
i oczekują czegoś po tamtej stronie życia, wyjaśnieniem, iż zostali<br />
oszukani. To niesprawiedliwe, że filozofia robi miny, aby mnie<br />
oszukać w ten sam, a właściwie - w jeszcze gorszy sposób. Ten bowiem<br />
nie straci nadziei, kto raz na zawsze zaniecha teraźniejszości,<br />
lecz mnie się oszukuje, wciąż przesuwając terminy.<br />
Zachowajcie współczucie! Co przyjdzie mi z tego, że za dziesięć<br />
lat dowiem się, co powinienem był uczynić dziesięć lat wcześniej?<br />
324
Będę całkowicie skonsternowany. Życie jest krótkie, nikt jednak nie<br />
sprawi, by sztuka zdała mi się zbyt długa; w każdym razie by była<br />
dłuższa niż życie 133 . Jeżeli zrozumienie Hegla ma zająć całe życie, to<br />
jego filozofia zawiera najgłębszą sprzeczność.<br />
Lecz tego nie muszę się przecież obawiać. Gdy rozważam czas,<br />
jego moc i to, że nie mam żadnego współpracownika, to z pewnością<br />
nie na próżno szukam pouczenia. Aby wzmocnić się w tym rozumowaniu,<br />
chcę w kilku słowach omówić filozoficzne kompetencje<br />
naszego czasu.<br />
Filozofia heglowska kwitnie u nas już od wielu lat. Jeżeli teraz<br />
filozofia, która już wszystko wyjaśniła, uczyni jeden krok naprzód<br />
i wyjaśni samą siebie - cóż to będzie za wspaniały widok! Być może<br />
nie udało mi się wyrazić tego zupełnie jasno. Będę do tego dążył<br />
i sądzę, że mniej więcej jestem to w stanie uczynić. Mój brak<br />
rozsądku nie jest bowiem identyczny z mglistym przeczuciem.<br />
Jedno wiem z wystarczającą pewnością, mianowicie to, czego nie<br />
wiem 134 . Wyjaśnienie jest jedyną rzeczą, której pragnę od mych<br />
współczesnych. Nie zaprzeczam więc, że Hegel wyjaśnił już wszystko;<br />
pozostawiam to tym wielkim duchom, które objaśniają także<br />
rzeczy nieistniejące. Trzymam się ziemi, twierdząc: nie pojmuję<br />
Heglowskich wyjaśnień.<br />
Bynajmniej nie przeprowadzam tutaj żadnego innego wnioskowania<br />
niż takie: nie rozumiem go. Wyciąganie innych wniosków<br />
pozostawiam tym mocarzom, którzy w swej osobowości znajdą<br />
odpowiednią do tego legitymację. Ja zaś trzymam się ziemi,<br />
133 Aluzja do łacińskiej sentencji „vita breuis, ars longa" („życie jest krótkie,<br />
sztuka trwa długo"), znanej z De brevitate vitae (O krótkości życia, I, 1)<br />
Seneki. J. L. Heiberg kończy tym zdaniem, skierowanym do publiczności,<br />
swój wodewil Apńlsnarrene (Żart primaaprilisowy, 1826). Por.<br />
J. L. Heibergs Samlede Skńfter. Skuespil, Kopenhaga 1833-1841, t. IV,<br />
s. 121 (ASKB 1553-1559).<br />
134 Por. słynną wypowiedź Sokratesa, bohatera Obrony Sokratesa Platona:<br />
„...mi się nie roi, iż wiem to, czego nie wiem" (cyt. za: Z. Kubiak Literatura<br />
Greków i Rzymian, Warszawa 1999, s. 235). Kierkegaard posiadał Platonis<br />
opera ąuae exstant, t. I-XI, Lipsk 1819-1832 (ASKB 1144-1154).<br />
325
nastrajam na inny ton - proszę, proszę o jakieś wyjaśnienie. Dodajmy:<br />
wyjaśnienie, które potrafię pojąć. Bo niewiele pomoże mi<br />
wyjaśnienie, które wyjaśnia wszystko u Hegla, ale tak, że nic z tego<br />
nie rozumiem. Dajcie mi wyjaśnienie, wezmę je a tout pńx [fr. za<br />
każdą cenę]. Rzućcie mi je ze wzruszeniem ramion - i za to<br />
podziękuję. Mamy w ojczyźnie tak wielu filozofów, którzy gorliwie<br />
i z powodzeniem zajęli się tą filozofią - tu ma źródło moje radosne<br />
oczekiwanie na wspomniane pouczenie.<br />
Gdyby mimo to zaistniała jakaś trudność, pocieszam się, że<br />
także w moim kraju istnieją filozofowie, którzy przekroczyli<br />
Hegla 135 . Gdyby choć potrafili objaśnić, dokąd doszli, używając cichego<br />
sygnału telegraficznego 136 , otrzymają w zamian moje niewzruszone<br />
zaufanie. Jeżeli muszę już o coś prosić, poproszę, by ów<br />
sygnał miał postać kategorycznej definicji, by mógł - o ile to<br />
możliwe - zostać przeze mnie zrozumiany. Zwykłe wyjaśnienie:<br />
przekroczyłem Hegla, jest zbyt zwykłe, bym mógł związać z nim<br />
jakąś myśl, bardziej zaś precyzyjna definicja, zawierająca nazwisko<br />
rodowe i imię nadane na chrzcie, stwarza tak przeraźliwą sprzeczność<br />
z ową zwykłością, że aż mnie to oszałamia.<br />
W tym momencie od razu przyznaję, że istnieje wiele<br />
niewyjaśnionych fenomenów. Czytałem dzieła filozoficzne, w których<br />
każda myśl, każde wyrażenie (prawie) było z Hegla 137 !<br />
Pomyślałem po ich lekturze: gdzie jest właściwie autor? To Hegel,<br />
powiedziałem sobie, jest autorem, a ten, kto napisał dzieło, jest jego<br />
135 Duński filozof F. C. Sibbern podkreślił w omówieniu Heibergowskiego<br />
„Perseusza" (Kopenhaga 1837, nr 1), że Heiberg „potrafi zarówno<br />
poruszać się względnie swobodnie wśród heglowskich pojęć, jak i przekroczyć<br />
Hegla" (Maanedsskńfł for Litteratur, t. XIX, Kopenhaga 1839,<br />
s. 283-360). Inny heglista, H. L. Martensen, uznał m.in., iż religia i poezja<br />
cechują się wolnością, którą można pojąć jedynie za pomocą wiary,<br />
a nie racjonalnych pojęć filozofii (Maanedsskrift for Litteratur, t. XVI,<br />
s. 515-528).<br />
136 W „Przedmowie IV" „telegrafistą" został nazwanyJ. L. Heiberg.<br />
137 Aluzja do recenzji H. L. Martensena zamieszczonej w „Faedrelandet",<br />
Kopenhaga 1841, omawiającej Nye Digte (Nowe wiersze) Heiberga.<br />
326
sekretarzem, choć jako taki jest solidny i precyzyjny. To mogłem<br />
zrozumieć. A jednak! Przecież tak nie było: autorem był człowiek,<br />
który wykroczył poza Hegla! Tu zatrzymuje się mój rozum. Autor<br />
powiada: przekroczyłem Hegla. Gdyby jego artykuł mógł mówić,<br />
zapewne powiedziałby: co za bzdura! Hegel potrafił tak zredagować<br />
nową filozofię, że wydaje się, iż wszystko zakończył, to „wszystko"<br />
zaś, co go poprzedzało, zmierzało ku niemu.<br />
Ktoś inny poprowadzi teraz podobny wykład, w każdym<br />
punkcie przesycony ową ostateczną myślą, który jedynie o włos<br />
różni się od Heglowskiego; w ten sposób doda się końcowy paragraf,<br />
w którym zostanie udowodnione, że przekroczyło się Hegla.<br />
Ponownie zatrzymuje się mój rozum. A przecież czym jest to<br />
wszystko, czego oczekuję? Bagatelką. Wystarczą dwa słowa, malutka<br />
kategoryczna definicja dotycząca związku z Heglem.<br />
Oto moje naukowe oczekiwanie: pomimo własnej głupoty<br />
powinno mi się udać zrozumieć mądrość filozofii. Jeżeli tak się<br />
stanie, nikt nie będzie miał powodów do skarg. Na pewno nie ja.<br />
Będę uważał siebie za najszczęśliwszego człowieka na ziemi, im<br />
bardziej bowiem jest się oddalonym od odwagi nadziei, tym bardziej<br />
jest się wdzięcznym. Nigdy nie zapomnę moich dobroczyńców,<br />
Wielmożnych Panów Prenumeratorów i tych wszystkich<br />
szlachetnych ludzi, dzięki którym osiągnąłem szczęśliwe postępy<br />
w filozofii.<br />
Także filozofia nie ma powodów do skarg; będzie zadowolona,<br />
iż stała się zrozumiała dla coraz większej liczby ludzi.<br />
A przecież może także stać się coś innego: mogę zostać uznany<br />
za tak głupiego, że nawet filozofia nie zechce się ze mną zadawać.<br />
„W takim razie wszystko stracone, pismo musi upaść". W żadnym<br />
wypadku! Bez względu na to, jak bardzo jestem głupi, wiem<br />
przecież, że to niemożliwe, by filozofia mogła odpowiedzieć tak<br />
niefilozoficznie. Powiedzieć, że jestem tak głupi, że nie można się ze<br />
mną zadawać, oznacza określić mnie zbyt niezdecydowanie, by to<br />
mogło zadowolić filozofię. Jeżeli filozofia nie potrafi mnie lepiej<br />
zdefiniować, to chyba nie bez racji sądzę, iż jej pozycja jest równie<br />
nieznośna jak moja, staniemy się zatem partnerami, pomimo tak<br />
327
znacznych między nami różnic. Jestem tak głupi, że nie potrafię<br />
zrozumieć filozofii, przeciwieństwem tego jest fakt, że filozofia jest<br />
tak mądra, iż nie potrafi pojąć mojej głupoty. Te sprzeczne sprawy<br />
spotkają się na wyższym poziomie dzięki mediacji, czyli we wspólnej<br />
głupocie. Dziwne, jak dobrze mi się udało! Bo czy tak nie jest? Czy<br />
filozofia nie uczy, że gdy skończoność oddziela się od nieskończoności,<br />
obie rzeczy stają się skończone 138 ? Czy nie powtarza raz za<br />
razem: veńtas est indexsui etfalsi [łac. prawda stanowi kryterium dla<br />
siebie oraz fałszu] 139 ?<br />
Gdy filozofia coś wyklucza, ogranicza samą siebie. By temu<br />
zapobiec, musi okazać gotowość nieco lepszego wyjaśnienia mojej<br />
głupoty oraz tego, z czego ona się składa. Fakt, że dotąd nie zrozumiałem<br />
filozofii, nie powinien być przeszkodą w osiągnięciu<br />
wyjaśnienia, przeciwnie - przeszkodą byłoby, gdybym ją zrozumiał.<br />
Moja głupota ma wyjaśnić, czy zabrakło mi zdolności, czy też jest to<br />
wyrazem nieumiejętności. W innym wypadku moja głupota byłaby<br />
określeniem nieskończenie powolnego zbliżania się do filozofii.<br />
Gdy przyjmiemy takie przypuszczenie, pozostanie trudność nie do<br />
usunięcia: poprzez negatywną definicję mojej granicy zostanę<br />
określony jako kontynuacja „tego, co inne" 140 .<br />
138 Jest to ulubiona sentencja Hegla i heglistów. Por. Encyclopddie der<br />
philosophischen Wissenschaften im Grundrisse Hegla (cz. II, § 246,<br />
dodatek): ,JDas wahrhaft Unendliche ist die Einheit seiner selbst und des<br />
Endlichen; und das ist nun die Kategorie der Philosophie" (w: HegeUs Werke,<br />
Berlin 1842 [I wyd. 1817], t. VII, s. 20; ASKB 562). Również Heiberg we<br />
wspomnianym dziele Om Philosophiens Betydningfor den nuvcerende Tid<br />
powiada: „Poprzez uczynienie tego, co nieskończone, przeciwieństwem<br />
tego, co skończone, sprowadza sieje do tej samej kategorii, do tego, co<br />
skończone" (s. 25).<br />
139 Wyrażenie pochodzi z II części Etyki Barucha Spinozy (1632-1677).<br />
Kierkegaard posiadał jego Benedicti de Spinoza opera philosophica omnia,<br />
Stuttgart 1830 (ASKB 788).<br />
140 Pojęcie „tego, co inne" (tutaj na oznaczenie filozofii) zapożyczył autor<br />
Przedmów od Hegla, by ironicznie wykorzystać je do własnych celów.<br />
Monistyczny system Hegla miał ambicję wyjaśnienia wewnętrznych<br />
sprzeczności istniejących w formach dualistycznych (ciało - dusza,<br />
człowiek - Bóg, państwo - obywatel itd.). W każdej z tych form znajduje<br />
328
Stanę się zatem nieskończenie, nieskończenie, nieskończenie<br />
małą cząstką filozofa, a przecież zostanę nim, mimo wszystko. Należę<br />
do chaotycznej masy, w której prace organizacyjne prowadzą<br />
„ludzie wykształceni, jako wskaźniki inteligencji i ducha" 141 . To<br />
dzięki nim dostanę się na obszar filozofii. Co łatwo powiedzieć, ale<br />
niełatwo zrozumieć. Należy mi przynajmniej pomóc malutką radą,<br />
w jaki sposób ten, kto jest zbyt głupi, by zrozumieć filozofię,<br />
powinien odnieść się do człowieka wykształconego, dzięki któremu<br />
uczestniczy w powszechnym pojmowaniu filozofii. Czy mam go<br />
zrozumieć, czy też nie zrozumieć? Czy on sam, dzięki zrozumieniu<br />
człowieka wykształconego, rozumie to, co człowiek wykształcony:<br />
czy pojmuje filozofię? Czy też rozumie coś innego, a wówczas nie<br />
mamy racji mówiąc, iż dzięki człowiekowi wykształconemu otrzymamy<br />
dostęp do powszechnego rozumienia. A może jest jakiś inny<br />
powód, sprawiający, że filozofia nie chce się ze mną zadawać? Może<br />
definicja mojej głupoty brzmi tak samo jak definicja filozofii, czyli<br />
ten, kto nie potrafi zrozumieć filozofii, nie umie także przyjąć<br />
wyjaśnienia, czemu jej nie potrafi zrozumieć? Jeżeli tak, to muszę<br />
zapytać, jaki wpływ ma moje nierozgarnięcie na moją ludzką<br />
egzystencję jako taką. Czy pod jego wpływem przestałem być człowiekiem?<br />
Czy też, niezależnie od niego, wciąż posiadam to, co<br />
naprawdę należy do istoty człowieka, który dzięki owemu „temu"<br />
naprawdę chce być człowiekiem? Muszę także zapytać, czy pomimo<br />
mojej głupoty, mogę, jak inni, zostać zbawiony 142 ? Jeżeli tak, spytajmy:<br />
czego powinienem oczekiwać? Czy stanie się to dzięki filozofii?<br />
się „to, co inne", wobec czego należy zdefiniować element pozostały.<br />
Hegel próbuje udowodnić, że w każdym wypadku oba pojęcia są ze sobą<br />
związane.<br />
141 Jest to prawdopodobnie aluzja do wspomnianej już książki Heiberga Om<br />
Philosophiens Betydning..., gdzie autor dzieli ludzkość na „masy" i geniuszy,<br />
którzy są „prawdziwymi reprezentantami ludzkości" na ziemi. Masy<br />
zaś dzielą się na „wykształcone" i „niewykształcone" (s. 14).<br />
142 W wierszu Heiberga En Sjcel e/ter D0den (zamieszczonym w Nye Digte)<br />
dusza poczciwego mieszczucha, który nie rozumie filozofii, zostaje za<br />
karę zesłana do piekła.<br />
329
Czy posiada ona tę dziwną cechę, iż zbawia wszystkich - zarówno<br />
tych, którzy ją pojmują, jak i tych, którzy jej nie rozumieją? A może,<br />
skoro jestem głupi, winienem temu zaprzeczyć? Nie wydaje się<br />
sprawiedliwe, by właśnie głupota skazywała na potępienie. Jak<br />
mogę żywić nadzieję, że zostanę zbawiony? Jeżeli powołuję się tutaj<br />
na „to, co inne", pozostaje pytanie, czy „to" zbawi mnie w moim wypadku<br />
- czyli: w mojej głupocie? Czy też chodzi tutaj o przypadkową<br />
przypadłość, która nie należy do istoty ludzkiej natury?<br />
Jeżeli zgodzimy się z tym, zapytajmy, czy mogę być zbawiony<br />
jak inni ludzie, czy też jedynie tak, jak głupi ludzie zostaną zbawieni.<br />
Jeżeli zgodzimy się z tym, spytajmy, jak mogę zostać zbawiony w zgodzie<br />
z moim przypadkiem, skoro wówczas muszę zaprzeczyć temu,<br />
co jest dla mnie istotne, a taki sprzeciw jest potępieniem. Jeżeli ktoś<br />
odpowie, że głupota jest moją istotą - wówczas przestanę być<br />
człowiekiem, co przecież zostało wyżej odrzucone.<br />
Jeżeli zaś zostanę zbawiony dzięki temu, co dla mnie istotne,<br />
i gdy to okaże się równie istotne dla ludzkiej natury, to ta sama<br />
rzecz, która mnie zbawi, będzie musiała zbawić wszystkich ludzi,<br />
więcej: właśnie ich zbawi, bo jedynie ten zostanie zbawiony, kogo<br />
istota zostanie zbawiona. Być może nie znaczy to nic ponad to, co<br />
uznano już dawno, gdy filozofia umiała się dobrze wypowiedzieć:<br />
inter accidentia sola, non autem inłerformas substantiales indwiduorum<br />
eiusdem speciei et minus repeńtur [łac. różnice stopnia istnieją jedynie<br />
między akcydensami, nie między substancjalnymi formami jednostek<br />
tego samego gatunku] 143 .<br />
Jeżeli filozofia zostanie zbawiona dzięki swemu filozofowaniu,<br />
będziemy mieli do czynienia z przypadkowym zbawieniem. Istnieje<br />
bowiem coś wyższego od filozofii. Jest ono „wyższe", ponieważ<br />
unosi mnie i podobnych do mnie partaczy. Ajeżeli tak, to spytajmy,<br />
czy nadal należy określać filozofię jako to, co absolutne? A przecież,<br />
jeżeli niejest tym, co absolutne, to powinna zakreślić swoje granice.<br />
Gdybym miał zostać poetą, esteta z pewnością pouczyłby mnie,<br />
143 Wyrażenie przejęte od Arystotelesa, który oddzielał „substancje" rzeczy<br />
od ich „przypadłości", akcydensów.<br />
330
jakie umiejętności są do tego konieczne. Pojąłbym wówczas, że nie<br />
jestem poetą, i pogodziłbym się z losem. Gdyjednak poezja pragnie<br />
przedstawić się jako absolut, nie ośmieli się mnie wykluczyć, to<br />
bowiem, co absolutne, jest wspólne wszystkim.<br />
Nie sądzę więc, by koniecznie należało zamknąć moje czasopismo.<br />
Jestem jednak tak bardzo ociężały, tutaj zaś trzeba się nauczyć<br />
tak wiele! Pismo może równie dobrze przetrwać, nawet jeżeli<br />
moje oczekiwanie nie zostanie spełnione zgodnie z życzeniem.<br />
A przecież może zajść i coś innego: mogę zostać uznany za zupełnie<br />
niezdatnego, by inni zadawali się ze mną, „nie tyle przecież<br />
z powodu mojej głupoty, ile ze względu na nierozgarnięty sprzeciw.<br />
W takim razie wszystko przepadło. Prenumeratorzy odejdą, a ja<br />
zostanę uzany za niegodnego wsparcia. Pismo zostanie zamknięte".<br />
To jest naprawdę ciężkie do zniesienia, szczególnie gdy<br />
rozważam niesławę, która przypadnie mi w udziale. Jednocześnie,<br />
o ile się nie mylę, istnieje prawdopodobieństwo, iż prenumeratorzy<br />
okażą mi nieco więcej cierpliwości - a filozofia lepiej rzecz wyjaśni.<br />
Filozofia trzyma przecież w swych rękach prawdę, a prawda jest<br />
i pozostanie najmocniejsza. Jak więc możliwe, by nierozgarnięty<br />
protest mógł stanąć naprzeciw niej? Wynik jest z góry przesądzony,<br />
chyba że sprzeciwiający się posiada prawie demoniczną siłę (lecz nie<br />
jest tak w moim przypadku) lub że jest na tyle mądry, by ukryć swój<br />
sprzeciw, na tyle mądry, by nie wystawiać się na unicestwiające razy<br />
prawdy. Jestem od tego bardzo daleki, przeciwnie - pragnę własnego<br />
unicestwienia, wiem bowiem, że stanowi ono warunek, „bym<br />
mógł zbudzić się do szlachetniejszej egzystencji" 144 . Gdyby mimo to<br />
zechciano obarczyć mój nierozgarnięty sprzeciw winą za to, że nie<br />
144 W rękopisie Kierkegaard dodał: „por. Perseusz. Wstęp" (Pap. V B 96,<br />
20), mając zapewne na myśli następujące zdanie z Heibergowskiego<br />
„Perseusza" nr 1: „Owszem, Perseusz oznacza po duńsku Niszczącego,<br />
ale jego zniszczenia nie były absolutnie negatywnymi dziełami czasu<br />
i śmierci - były heroiczne, miało z nich wypłynąć nowe i szlachetniejsze<br />
położenie" (s. 14). Zrodzony z Zeusa i Danae Perseusz, heros z Argolidy,<br />
był zabójcą swego dziadka Akrisjosa, a giganta Atlasa zamienił w górę.<br />
331
można się ze mną zadawać, to filozofia powinna przemówić takim<br />
głosem, jaki przysługuje dyscyplinie naukowej, i nie pleść bzdur,<br />
jakich spodziewamy się po filistrze. Powinna lepiej określić rodzaj<br />
mego nierozgarniętego sprzeciwu, który uniemożliwia komunikację.<br />
Muszę teraz zapytać: czy ów sprzeciw jest identyczny z głupotą?<br />
Czy głupota ma źródło w sprzeciwie, czy sprzeciw w głupocie?<br />
Jeżeli są identyczne, to cała rzecz powróci do punktu, który właśnie<br />
opuściliśmy. Jeżeli różnią się, to należy zapytać: w jaki sposób?<br />
W jakiej relacji? Czy ta odmienność wzrasta zgodnie z prawem<br />
dotyczącym rozwoju, tak iż sprzeciw zanika w tym samym stopniu,<br />
w jakim znika głupota? A może są odwrotnie proporcjonalne do<br />
siebie: gdy głupota zamieni się w mądrość, sprzeciw spotęguje się<br />
aż do najwyższej postaci? Należy dalej zapytać, w jaki sposób obie<br />
rzeczy odnoszą się do siebie w tym punkcie: czy sprzeciw potrafi się<br />
zabezpieczyć, czy też będzie zmuszony ugiąć się przed koniecznością<br />
mądrości? Spytajmy, czy - w pierwszym wypadku - potrafię,<br />
mimo własnego sprzeciwu, osiągnąć mądrość i czy - w drugim<br />
wypadku - pomimo mądrości nadal będę się mógł sprzeciwiać?<br />
Sprawa musi być - w pierwszym wypadku - łatwa dla filozofii,<br />
prowadzącej mnie ku mądrości, zakładamy bowiem, że mądrość<br />
skrywa w sobie konieczność, która jest silniejsza od wypełnionej<br />
sprzeciwem woli. W drugim wypadku: istnieje przecież siła wyższa<br />
od poznania, wyższa od konieczności poznania. W takim razie<br />
spytajmy, czym jest ta siła i jak się ma do poznania? Zapytajmy, czy<br />
owa siła nie może stać się przedmiotem naukowego badania i jak się<br />
nazywa nauka, która ją bada, a także jak się odnosi do nauki o poznaniu?<br />
Czy będąc nauką, nie jest przedmiotem poznania? Jak się<br />
odnosi poznanie do siły, która okazała się silniejsza od poznania?<br />
Czy musi sama pomóc, aby poznanie mogło ją pojąć? Może poznanie<br />
potrzebuje jej asysty jedynie w tym wypadku, a może zawsze<br />
tak musi być? Czy nie ma tu żadnego wyjątku, a jeżeli tak - to jaki?<br />
Czy poznanie tego nie jest ważne, nim zacznie się poznawać coś<br />
innego? Co to jest za wyjątek i co z niego wynika, gdy mamy na<br />
względzie charakter poznania?<br />
332
Czym jest poznanie, któremu sprzeciw nie może się sprzeciwić?<br />
Czy każde poznanie jest poznaniem koniecznym, czy też każde<br />
poznanie jest zarówno wolne, jak i konieczne w tym samym stopniu?<br />
Jeżeli tak jest, to wspomniana siła może mnie usunąć z uczestnictwa<br />
w pewnym rodzaju poznania. Czy ten rodzaj poznania<br />
(poza którego obszar potrafi mnie usunąć) jest z tego właśnie<br />
powodu czymś wyższym? A może pozostały rodzaj poznania jest<br />
wyższy od niego - z przeciwnego powodu? Jeżeli tak, to czy filozofia<br />
jest tym, co najwyższe, czy też jest jedynie - nawet na swych<br />
wyżynach - wiedzą o tym, co najwyższe, zgodnie z pozostałym rodzajem<br />
poznania?<br />
Nie sądzę, by zamknięcie pisma było konieczne. Tyle pozostało<br />
do poznania, chociaż, co gorsze, bynajmniej nie jestem lotny!<br />
Pismo może się utrzymać, choćby dlatego że moje oczekiwania nie<br />
zostały całkowicie spełnione wedle życzeń.<br />
Pragnę sobie wyobrazić jeszcze inną sytuację: oto filozofia<br />
z własnej woli zechce do mnie przemówić. Nie wiem, czy mam ją<br />
sobie wyobrazić jako mężczyznę, czy jako kobietę. Sądzę zatem, że<br />
najlepiej będzie ująć ją jako niewidzialny głos, który mówi, jakby<br />
przychodził z wnętrza (a może nawet z obłoków) 145 , który mówi do<br />
ciebie po ludzku (choćby przemowa pochodziła od Boga), tak<br />
miękko i przyjaźnie, że słuchanie go jest czystą przyjemnością. Bo<br />
filozofia jest zawsze przyjazna, to tylko filozofowie są bose [niem.<br />
rozgniewani].<br />
Mniej więcej tak do mnie mówi: „Mylisz się. Nie zostało ci dane<br />
mnie pojąć. Lecz właśnie dlatego nie powinieneś gniewać się na<br />
mnie, bo nieja tworzę ludzi. Niejesteś w stanie mnie pojąć i choćbyś<br />
był jedynym człowiekiem dotkniętym tą przypadłością, nie mówię<br />
tego, by cię dotknąć. Moje ciche, spokojne, błogosławione życie nie<br />
rani nikogo. Lecz nie jesteś jedyny. To, co dotyczy ciebie, dotyczy<br />
także ludzkiej gromady, do której należysz. Ja zaś istniejęjedynie dla<br />
wybranych, dla tych, którzy uprzednio, w kolebce, zostali naznaczeni.<br />
By ci ludzie należeli do mnie, konieczny jest czas, pra-<br />
145 Por. przyp. 102 (Ewangelia wg św. Marka, 9, 7).<br />
333
cowitość, okazja, pełna zachwytu miłość, gotowa kochać beznadziejnie,<br />
szlachetność i zrzeczenie się tego wszystkiego, co inni uważają<br />
za piękne, oraz tego, co jest takie. U kogo znajdę te rzeczy, tego<br />
wynagrodzę pocałunkiem idei. Uścisk pojęcia uczynię dlań owocnym.<br />
Pokażę mu to, czego chce ludzkie oko: pokażę, jak rośnie<br />
trawa 146 w wyższym świecie, pozwolę mu pojąć i zobaczyć, jak myśli<br />
coraz produktywniej wrastają w siebie, jak zbiera się i w cichym rozwoju<br />
rozrasta to, co zostało pomieszane w językowej odmienności<br />
147 , jak powszechnie jest obecne, zarówno w mowie prostaków,<br />
jak i mądrali. Nie mogę pokazać się tobie; nie możesz mnie<br />
pokochać 148 . Nie myśl, że to z powodu mojej dumy. Nie! Taka jest<br />
moja natura. Żegnaj! Nie żądaj tego, co niemożliwe. Chwal bogów<br />
za to, że jestem. Choć bowiem nie pojmujesz mojej natury, istnieją<br />
przecież ludzie, którzy to potrafią. Ciesz się z tego, że owi szczęśliwcy<br />
będąjeszcze szczęśliwsi. Zrób tak, a nie będziesz żałował".<br />
Tak zrozumiałem ową przemowę. Po czym odpowiedziałem,<br />
pełen czci wobec wyniosłej istoty i szukając najodpowiedniejszych<br />
słów: „Każde słowo, które wypowiedziałaś, wyniosła istoto, zrozumiałem<br />
doskonale, chociaż wcześniej z bólem pojąłem, że nie<br />
znajduję się pomiędzy szczęśliwcami. Każde słowo upomnienia jest<br />
lekarstwem dla mej duszy, likwidując wcześniejsze ograniczenie.<br />
Podczas twej przemowy moje chore i przygnębione serce znowu<br />
146 Parafraza powiedzenia „słyszeć, jak rośnie trawa", zanotowanego w duńskim<br />
słowniku przysłów Dansk Ordbog (Kopenhaga 1802, t. II, s. 426).<br />
Pochodzenie tego powiedzenia związane jest z mitologią nordycką:<br />
jeden z bogów, Heimdal, miał tak subtelny słuch, iż „słyszał, jak rośnie<br />
trawa".<br />
147 Por. Księga Rodzaju, 11,1-9: „Mieszkańcy całej ziemi mielijedną mowę,<br />
czyli jednakowe słowa [...] i mówili jeden do drugiego: Chodźcie,<br />
zbudujemy sobie miasto i wieżę [...] A Pan zstąpił z nieba, by zobaczyć to<br />
miasto i wieżę, i rzekł: Zejdźmy tam i pomieszajmy ich języki, abyjeden<br />
nie rozumiał drugiego".<br />
148 W oryginale strona bierna. W duńszczyźnie „nie słychać" różnicy<br />
między wypowiedzią mężczyzny i kobiety, w polszczyźnie jest inaczej.<br />
Ponieważ autor Przedmów stwierdził, iż nie wie, czy filozofia jest kobietą,<br />
czy mężczyzną, tłumacz zmuszony był wprowadzić niewielkie zmiany.<br />
334
stało się zdrowe i szczęśliwe. Gdy mówiłaś o zrozumieniu dla zakochanych,<br />
zostałem oddalony od zgiełku świata, jakbym przybył na<br />
miejsce bezludne, dokąd zawsze zapraszasz swych wyznawców. Dobrze<br />
wiem, że nie jest to miejsce dla mnie, lecz przybycie tam musi<br />
być wspaniałe. Musi być szczęściem przyczynienie się do zapewnienia<br />
spokoju tej cichej pustelni, tak aby nie nadbiegł i nie zamącił<br />
jej ciszy zgiełk i trud świata. Jakąż piękną nagrodą musi być<br />
zobaczenie wybrańców opromienionych chwałą twej wspaniałości.<br />
A po to przecież pozwoliłaś każdemu, także mnie, byśmy robili<br />
swoje. Czy nie tak?<br />
Lecz jeżeli tak właśnie jest, to czemu mówisz o tym, co się<br />
zdarzyło w ciągu ostatnich dni? Czemu nie wyślesz jednego ze swych<br />
kochanków, który nie tylko ma rozum w głowie, lecz także gniew<br />
w nozdrzach 149 , by zniszczył obłudnych zalotników, którzy profanują<br />
twą czystą istotę i przepełniają nas, słabych, lękiem, zmuszając<br />
do zrozumienia ciebie? Bo nie powinnaś sądzić, że sam na to<br />
wpadłem, nie, uwiodły mnie i mowa, i przykład innych. Wtedy<br />
ustąpi zamieszanie, wybrańcy pójdą za tobą, my zaś - ci inni - przestaniemy<br />
się martwić, że zostaliśmy odsunięci. Czyż nie jest prawdą<br />
(pozwolę sobie w to uwierzyć), że różnorodność życia ma najgłębsze<br />
źródło wjedności z absolutem 150 i że szansa, by owajedność ukazała<br />
się nam, nie została odebrana żadnemu człowiekowi. Dzięki tej<br />
szansie życie wskaże na coś doskonalszego tam, gdzie jedność<br />
całkowicie wypełni każdego, nie będzie zaś -jak to się dzieje na tym<br />
świecie - zależeć od różnorodności. Potrafię zobaczyć doskonałość<br />
149 Hebrajskie wyrażenie „ruah afo", znane m.in. z Księgi Hioba, 4, 9:<br />
„...złoczyńca, od gniewu Boga on ginie, upada od gniewu jego oburzenia"<br />
(cyt. z Biblii Tysiąclecia).<br />
150 Pojęcia „absolutu" i „tego, co bezwarunkowe" były podstawowymi terminami<br />
pokantowskiej niemieckiej filozofii idealistycznej. Friedrich<br />
Wilhelm Josef Schelling (1775-1854) określał „to, co absolutne" jako<br />
„rozum uniwersalny", gdzie sprzeczności między subiektem i obiektem,<br />
duchem i naturą, wolnością i koniecznością zostają pogodzone ze sobą<br />
jako „identyczne". U Hegla „absolut" odpowiada „idei".<br />
335
i niedoskonałość różnorodności, jedną z bólem, drugą z radością.<br />
Lecz nie pojmuję, dlaczego różnorodność ma być doskonałością<br />
życia. Sądzę (nieprawdaż, ośmielam się sądzić), że życie doskonałe<br />
czyni z każdego -jednego ze wszystkich, ze wszystkich zaś -jedno.<br />
Temu nie możesz zaprzeczyć. Choć pochodzisz od bogów, jesteś tak<br />
ludzka! Czy uwierzenie w to nie oznacza bycia człowiekiem? Nie<br />
zaprzeczysz temu, by nie unieszczęśliwić ludzkości. To dzięki temu<br />
twoi kochankowie staną się szczęśliwi - a my, «inni», nie będziemy<br />
twymi kochankami".<br />
Gdyby tak się stało, gdyby filozofia tak do mnie przemówiła<br />
w swej wyniosłej prostocie, to najlepsze, co mógłbym uczynić,<br />
byłoby zatrzymanie się. Im szybciej, tym lepiej. Mimo wszystko<br />
kontynuowanie byłoby niemęskim szturmem na filozofię za<br />
pomocą próśb. Chociażjuż dawno zaniechałem pretensji, by zostać<br />
filozofem, dopiero teraz zaniechałem nadziei na bycie nim. A przecież,<br />
mimo iż większość ludzi została usunięta poza filozofię, wielość<br />
rozważań musi ich interesować. Moje pismo nosi tytuł „Rozważania<br />
Filozoficzne" 151 . Rozważaniom mogę się poświęcić, nie będąc filozofem.<br />
A może mimo to mogęje nazwać „rozważaniami filozoficznymi",<br />
skoro istnieje nieprzerwane confinium [łac. obszar graniczny]<br />
między filozofią a nauką, do której się my, owi „inni", uciekamy.<br />
W tym sensie filozofia może nam pomóc, choćby przez odsunięcie<br />
(jeżeli nie w inny sposób). Czy w naszych czasach istnieje choć<br />
prawdopodobieństwo tego, by filozofia sama zechciała się, tak lub<br />
inaczej - byłoby dobrze, gdyby lepiej - objaśnić? Nie martwmy się<br />
na zapas. Jeżeli jednak pozostanie coraz bardziej tajemnicza,<br />
a w mowie coraz bardziej nieprzystępna, osiągnie na tej drodze<br />
151 W listopadzie i grudniu 1842 r. Kierkegaard bawił się pomysłem<br />
założenia pisma zatytułowanego „Rozważania Filozoficzne": „Kartezjusz<br />
zawarł wielką część swego systemu w sześciu pierwszych medytajach.<br />
Ale przecież nie zawsze trzeba pisać «systemowo». Pragnę wydawać<br />
w zeszytach «Rozważania Filozoficzne» i ujawnić w nich spontaniczne<br />
pomysły. Może pisanie po łacinie nie było złą rzeczą?" (Pap. IV A 2).<br />
336
wspaniały cel: stanie się zrozumiała dla wszystkich. Być może moje<br />
wspaniałe oczekiwanie będzie spełnione, owo pium desiderium [łac.<br />
pobożne życzenie]: stać się filozofem.<br />
Zwracam się z ufnością do mojej współczesności: nie<br />
zwątpiłem we wszystko. Zwracam się do tych, co we wszystko wątpią.<br />
Jakże to piękna nadzieja! Czy znaleźli zupełnie pewną wiedzę<br />
o wszystkim? Nie wiem, lecz musieli znaleźć jakąś wiedzę o czymś.<br />
Zapewne, jest wiele przesady w wielu mowach, które się słyszy o Systemie.<br />
Gdyby nic w nich nie było, byłoby to zbyt wielką sprzecznością;<br />
moja słaba głowa nie byłaby w stanie tego przemyśleć.<br />
Chciałbym, by był to jakiś naprawdę duński system 152 , produkt całkowicie<br />
rodzimy, i żebym ja stał się jego częścią. Będę zadowolony<br />
i szczęśliwy, choćbym nie był nikim innym niż wysłannikiem<br />
duńskiego systemu.<br />
Dopóki to nie nastąpi, będę żywił nadzieję, iż moje piękne<br />
oczekiwanie zostanie spełnione. By tak się stało, ślę ostatnią prośbę<br />
do możnych tego świata i do dobrych ludzi, dzięki pomocy których<br />
rzecz ma być powołana do życia, o okazanie mi względów i wielkoduszności.<br />
Nie pojmijcie mnie źle. Niejest zgodne z mą wolą, byście<br />
zaprzestali zwracać się do mnie surowo, karać mnie i wysyłać do<br />
kąta. Chwytajmy się każdego środka, kiedy okaże się potrzebny:<br />
jakiegoś małego pereat [łac. niechaj zginie!]; jakiejś niewielkiej prenumeraty<br />
wśród tych studentów i absolwentów, którzy poczuli się<br />
wstrząśnięci moją głupotą. - Boję się, ale pragnienie, by stać się<br />
częścią Systemu, jest tak wielkie, że wszystko zniosę. Pragnę za to,<br />
byście oddalili ode mnie każde przypadkowe zwycięstwo, zaoszczędzili<br />
mi każdego niekoniecznego poniżenia - obu tych rzeczy,<br />
bo wcale nie przysłużą się głównej sprawie. Nie straszcie mnie<br />
autorytetami, bo wcale mi nie pomoże, że inni powiedzieli lub<br />
152 Jest to zapewne aluzja do wysiłków J. L. Heiberga i Rasmusa Nielsena,<br />
mających na celu stworzenie systemu logicznego, „obejmującego<br />
wszystko".<br />
337
zrozumieli coś, czego ja nie rozumiem. Nie pragniecie tego, co dla<br />
mnie jest najlepsze. Oto pewien przykład. Jeden z moich dobroczyńców,<br />
aby pomóc mi w uzyskaniu lepszego zrozumienia,<br />
wyprodukował objaśnienie wzięte od Arystotelesa 153 . Udało mi się<br />
je zrozumieć; jakże jestem z tego zadowolony! Lecz cóż: tego<br />
objaśnienia wcale nie ma u Arystotelesa. Mój dobroczyńca pragnął<br />
jedynie spróbować mnie przekonać, że Arystoteles mógł coś takiego<br />
powiedzieć! Lecz teraz jest to zupełnie obojętne, bo jeżeli objaśnienie<br />
istotnie coś objaśnia, to wszystkojedno, czy zostało wzięte<br />
od Arystotelesa, czy od dziewki służebnej. Życzyłbym sobie jednak,<br />
mając na oku dobro plotek i by nie osłabić zaufania do moich<br />
doradców, aby ludzie zostawili rzecz w spokoju -jeżeli coś innego<br />
nie jest absolutnie wskazane. Lecz cóż ma sprawić, by tak uczynili?<br />
Zwycięstwo nad moją niewiedzą to przecież zbyt małe zwycięstwo!<br />
Tryumf nad moim nieoczytaniem jest po prostu obrazą tego, kto<br />
zatryumfuje nade mną! To tak, jakby nauczyciel rywalizował<br />
z uczniem!<br />
W tym, co zostało powyżej powiedziane, pragnąłem najlepiej,<br />
jak to potrafię, polecić moje przedsięwzięcie. Nie chciałem,<br />
by ucierpiało z powodu nieumiejętności captatio beneuolentia [łac.<br />
zjednywanie sobie względów] 154 z prawa i z lewa. Zrobiłem, co było<br />
w mojej mocy, by zamienić każdego czującego człowieka w mego<br />
dobroczyńcę: mego prenumeratora, mego nauczyciela, mego do-<br />
153 Aluzja do Heibergowskiego Roku astronomicznego, gdzie autor kieruje<br />
uwagę na analizowany w Powtórzeniu spór eleatów z Heraklitem. Niewymieniony<br />
wprost w artykule Heiberga Arystoteles próbował pogodzić<br />
obu greckich przeciwników.<br />
154 Określenie klasycznego chwytu retorycznego, mającego na celu zwrócenie<br />
na siebie uwagi czytelników bądź słuchaczy i rozpoczynającego<br />
przemowę lub pismo.<br />
338
adcę. Nic więcej nie mam do dodania, poza nadzieją, iż uczyniłem<br />
to, co konieczne. Nie ośmielam się zająć miejsca w piśmie wynurzeniami<br />
mego serca; idę niespiesznym krokiem po drodze myśli -<br />
Zmarły dla wiełu zdarzeń na tej ziemi,<br />
wielorakich, różnorodnych,<br />
uroczystych i powszednich.<br />
Patrz Baggesen S.V., t. VI, s. 143 155 .<br />
155 Cytat z wiersza J. Baggesena Żart mego sobowtóra, albo miły nóż (1814),<br />
zamieszczonego wjens Baggesens danske Vcerker, Kopenhaga 1827-1832<br />
(ASKB 1509-1520).<br />
339
Dopisek<br />
Nie trzeba chyba dowodzić, że owo pisanie ku rozweseleniu<br />
nie może doprowadzić do kłótni lub sporu bez obrócenia wniwecz<br />
wszystkich doświadczeń i pojęć. Bo przedmowa 156 zapobiega<br />
kłótniom, a ten, kto oddaje 157 , rozpoczyna spór; nie z Przedmowami,<br />
lecz ze wszystkimi doświadczeniami i pojęciami.<br />
156 W starych duńskich przysłowiach słowo „przedmowa" określać może<br />
wstępne porozumienie lub „dogadanie się", poprzedzające właściwą<br />
rozmowę (np. o interesach). W tekście mamy do czynienia z kontaminacją<br />
dwu duńskich przysłów znanych co najmniej od XVII wieku:<br />
„Dogadanie się zapobiega kłótniom" i „Porozumienie nie prowadzi do<br />
kłótni" (por. Peter Syv, Aldmindelige Danske Ordsproge, t. I-II, Kopenhaga<br />
1682-1688, t. II, s. 273).<br />
157 Ironiczna aluzja do duńskiego przysłowia: „Ten, kto oddaje, rozpoczyna<br />
spór", znanego z rękopisu M. Motha (1649-1719). Być może przysłowie<br />
powstało pod wpływem słów Jezusa: „A Ja wam powiadam: Nie stawiajcie<br />
oporu złemu; lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu<br />
i drugi" (Ewangelia wg św. Mateusza, 5, 39).
Bronisław Świderski<br />
Dar
W Powtórzeniu i w Przedmowach, a także w wielu innych dziełach<br />
Kierkegaarda omawiane jest pojęcie daru. „Czy nie dostałem<br />
podwójnie wszystkiego? - pyta młody bohater Powtórzenia, dowiadując<br />
się o zaręczynach ukochanej z innym. - Czy nie otrzymałem<br />
z powrotem siebie w taki sposób, że odczuwam to podwójnie?<br />
I czym jest podwojenie ziemskich dóbr, nic niewartych dla ducha,<br />
wobec takiego powtórzenia?"<br />
Gdyby cała sprawa przebiegła inaczej i zakończyła się małżeństwem<br />
młodzieńca i dziewczyny (co pragmatyczny język duński<br />
określajako dar: de ungefik hinanden - młodzi „dostali" siebie), młody<br />
człowiek „otrzymałby" zapewne mniej, a z pewnością nie dostałby<br />
aż tyle, by mógł to odczućjako dar podwójny. Co było niezgodne<br />
z konwencjonalnymi wyobrażeniami, kierującymi postępowaniem<br />
ludzi żyjących w czasach Kierkegaarda. Według nich, zdradzony<br />
stracił. Nie wyszedł na swoje. Nie ma racji. Jak widzimy, określenia<br />
wyjęte ze słownika technik handlowych i sądowych zostały tutaj użyte<br />
do opisu tajemnicy miłości. Kierkegaard zamienia ten logiczny -<br />
i socjologiczny - pewnik w paradoks jednostki. Twierdzi, że ten, kto<br />
stracił, otrzymał „podwójny dar".<br />
By opisać „zwykłą" nieodwzajemnioną miłość rozgrywającą się<br />
w dziewiętnastowiecznej Kopenhadze, zacznie szukać słów u Greków<br />
i Żydów, sięgnie do niemieckiej i angielskiej literatury, zabawi<br />
się duńskimi przysłowiami i piosenkami. Syn jednego z najbogatszych<br />
kupców i obywateli duńskich „zdekonstruuje" język swego<br />
ojca, by użyć go do zupełnie innych pytań: Czy w epoce tryumfu ku-<br />
343
piectwa i związanego z nim „myślenia paragrafami prawa" można<br />
być wielkodusznym, to znaczy dawać, nie pytając o „wyrównanie"?<br />
Czy także autor może być wielkodusznym „dawcą"? Czy książka może<br />
stać się darem?<br />
Pojęcie książki jako daru nie było nieznane w dziewiętnastowiecznej<br />
Danii i Europie. Krytyk Kierkegaarda Johan Ludvig Heiberg<br />
nazwał wydawaną przez siebie „Uranię" „prezentem gwiazdkowym<br />
dla wykształconej publiczności". Podobnie czynił liryk Henrik<br />
Hertz ze swymi dziełami, a Hans Christian Andersen raz w roku dawał<br />
kilka wierszy poecie Holstowi, aby mógł je włączyć do swego<br />
„prezentu noworocznego". Przeciw takiemu rozumieniu literatury<br />
-jako komercyjnego „daru" - skierowana jest złośliwość Przedmów,<br />
napisanych dla Kierkegaarda przez Nicolausa Notabene. Pana N. N.<br />
razi retoryczna ostentacja twórców „prezentów gwiazdkowych", angażujących<br />
status społeczny, autorytet i kontakty towarzyskie w to<br />
przedsięwzięcie. Jak greccy sofiści, widzą oni przed sobą elastyczną<br />
„czytelniczą masę". Chcą „pouczać, kształcić smak, poszerzać wiedzę",<br />
jednym słowem, górować nad czytelnikami. Pseudonimy Kierkegaarda<br />
stają po stronie Sokratesa, przeciwnika sofistów. „W żadnej<br />
chwili nie pisałem tak - powie Constantin Constantius w Liście<br />
otwartym do Pana Profesora Heiberga - by czytelnik odczuł choćby ślad<br />
pouczenia", podkreślając, że założył taką wiedzę u czytelnika, jaką<br />
sam posiada. Jeszcze dobitniej wyraził to w Powtórzeniu, zwracając<br />
się do N.N., swego „właściwego czytelnika": „Nie jesteś dla mnie<br />
wielokrotnością, ale kimś jedynym. Jesteśmy razem: Ty ija".<br />
Właśnie pseudonim (lub polionim) pozwalał na zrealizowanie<br />
sokratejskiej zasady partnerstwa, gdzie jedna ze stron świadomie<br />
„pomniejsza" siebie. Pseudonim nie ma ani autorytetu, ani pozycji<br />
społecznej. Nie jest ani obywatelem, ani kupcem, ani prawnikiem.<br />
Jego wypowiedz nie ma politycznego znaczenia. Jest jedynie repliką,<br />
o której tak mówi inny pseudonim, Johannes Climacus, w Kończącym,<br />
nienaukowym dopisku 1 :<br />
1 To dzieło, jedno z najważniejszych w twórczości Kierkegaarda, nie istnieje<br />
po polsku. Kilka przetłumaczonych fragmentów zamieściłem<br />
w polskich czasopismach, m.in., w „Tekstach Drugich", Warszawa 1998,<br />
344
„Moja pseudonimowość czy polionimiczność nie ma przypadkowego<br />
związku z moją osobą (a na pewno nie wiąże się z obawą przed<br />
karą prawa, którego, o ile wiem, wcale nie naruszyłem, drukarz zaś<br />
i urzędnik cenzury zawsze byli oficjalnie powiadomieni, kim jest<br />
autor publikacji), ale ma zasadniczy związek z samym procesem<br />
kreacji. To kreacja żąda w poetycki sposób bezwzględności wobec<br />
dobra i zła, wobec przemocy i pokory, wobec rozpaczy i zuchwałości,<br />
cierpienia i radości, itd., a czyni to ze względu na replikę i psychologiczne<br />
zróżnicowanie indywidualności. [...] To, co spisane, jest<br />
nr 4 (52), s. 215-220, gdzie także dyskutuję polskie brzmienie tytułu. Po<br />
wydaniu Okruchów filozoficznych, obejmujących 98 stronic, Kierkegaard<br />
napisał w 1846 roku Afsluttende Uvidenskabelig Efterskńft til De<br />
Philosophiske Smuler. Mimisk-pathetisk-dialektisk Sammenskrift, Existentielt<br />
Indlceg ajJohannes Climacus. Udgiven af S. Kierkegaard - Kończący, nienaukowy<br />
dopisek do „Okruchów filozoficznych", rozpisany na 550 stronic.<br />
To nieistniejące po polsku dzieło znane jest u nas jako Zamykające, nienaukowe<br />
postscriptum. Niestety, przyswojony polszczyźnie tytuł, zapewne<br />
tłumaczenie francuskiego lub angielskiego tłumaczenia, jest leksykalnie<br />
i semantycznie błędny. Tytułowe słowo Afsluttende oznacza bowiem<br />
„kończące" bądź „kończąc". „Zamykać" odpowiada duńskiemu at lukke.<br />
Ale rzecz nie tylko w słowach (choć u Kierkegaarda wszystko, nawet milczenie,<br />
jest słowem). Ten chętnie używany przez nas tytuł zniekształca<br />
autorską ideę, niezależnie od tego, czy za autora uznamy Kierkegaarda,<br />
czy Climacusa. Ani Climacus, ani Kierkegaard bowiem nigdy nie chcieli<br />
niczego zamykać. Ich myślenie było dialogiczne i dialektyczne. Każda<br />
strona mogła (i powinna była) dokończyć swą wypowiedź, ale nie mogło<br />
to zamykać dyskursu. Również pojęcie postscriptum jest niewłaściwe: po<br />
prostu nie istnieje na karcie tytułowej oryginału. Kierkegaard bynajmniej<br />
nie stronił od tego słowa, ale już we „Wstępie" do pracy napisze,<br />
że to, co zostało wyłożone w Dopisku (po duńsku Efterskńft), „wyklucza<br />
możliwość oskarżenia autora, że najważniejsze rzeczy po kobiecemu zamieścił<br />
w postscriptum {PostScript)". Zresztą Kierkegaard z reguły odrzucał<br />
słowa pochodzenia obcego, gdy tworzył pojęcia filozoficzne (na<br />
przykład <strong>powtórzenie</strong>) i tytuły książek. I znowu: nie jest to jedynie spór<br />
leksykalny. Użycie duńskich słów pozwoliło filozofowi na posłużenie się<br />
figurą litoty, która stała się dosłowną bronią Duńczyka w walce z pompatycznym<br />
stylem oficjalnej filozofii. Trafnie wyczuł to Karol Toeplitz, nazywając<br />
inne dzieło Kierkegaarda Okruchami filozoficznymi.<br />
345
zapewne moje, lecz jedynie jako to, co dzięki słyszalności repliki<br />
włożyłem w usta produkującej, poetycko-rzeczywistej jednostki:<br />
mianowicie jej światopogląd. Opisana relacja jest bardziej rozwinięta<br />
niż u poety, który wymyśla postacie, by w przedmowach<br />
pozostać autorem. Ja zawsze pozostaję nieosobisty. Być może osobiście<br />
występuję w trzeciej osobie -jako sufler, poetycko tworzący<br />
autorów, których <strong>przedmowy</strong> także są ich autorstwa. A zatem<br />
w książkach pseudonimowych ani jedno słowo nie jest moje. [...]<br />
Nie mam do nich osobistego stosunku, gdyż niemożliwy jest taki<br />
stosunek wobec komunikatu obarczonego podwójną refleksją.<br />
[Jedynie] ja pod względem prawnym i literackim ponoszę odpowiedzialność<br />
[...], a cała poetycka kreacja byłaby eo ipso<br />
niemożliwa, bezsensowna lub nie do wytrzymania, gdyby replika<br />
miała być (prostodusznie rozumianymi) słowami producenta. Oto<br />
moja prośba i życzenie: ten, kto zechce przytoczyć choć jedno<br />
zdanie z moich książek, niech poda nazwisko pseudonimu, a nie<br />
moje. [...] Fikcyjny autor ma określony światopogląd; tak rozumiana<br />
replika może być znacząca, zabawna, pobudzająca, choć w ustach<br />
realnie istniejącego człowieka zabrzmiałaby dziwacznie, śmiesznie,<br />
wstrętnie". 2<br />
Co mówi powyższy cytat o replice? Odpowiedzi jest wiele.<br />
Jedna z nich ma charakter, powiedzmy, techniczny. Współcześni<br />
Kierkegaardowi autorzy, a także on sam zaginali arkusze papieru<br />
lub stronice kajetów tak, by linia zagięcia dzieliła je na dwie części.<br />
Na jednej pisali, druga pozostawała pusta, jako margines. Późniejsze<br />
poprawki, nowe myśli lub dodatki umieszczano na marginesie,<br />
a Kierkegaard nierzadko chętniej pisał na marginesie niż na<br />
właściwej części stronicy. W ten zarzucony w naszej epoce sposób pisarz<br />
i pytał siebie, i sobie odpowiadał. 3 Stwierdzał i zaraz replikował.<br />
2 Afsluttende Uvidenskabelig Efterskrift til De Philosophiske Srnuler, w: S. Kier<br />
kegaards Samlede Vcerker (dalej jako SV), Kopenhaga 1902, t.VII, s. 545-<br />
547.<br />
3 Georg Brandes był jednym z czytelników, którzy zwrócili na to uwagę.<br />
W książce S0ren Kierkegaard (1813-1855) tak pisze o swym bohaterze:<br />
346
Gdzie był wówczas pisarz naprawdę? Być może schował się we<br />
wnętrzu cienkiej linii - osi dialogu, oddzielającej od siebie oba rodzaje<br />
wypowiedzi?<br />
Pytanie o status repliki można także rozważyć z punktu widzenia<br />
estetyki. Wystarczy wskazać tradycje tak bliskiego Kierkegaardowi<br />
dramatu: dramatyczne inscenizacje często oglądał w kopenhaskim<br />
Teatrze Królewskim i kilka razy w Berlinie; a także<br />
tradycje dramatycznego dialogu Platońskiego, z którego Duńczyk<br />
przejął postać majeutyka Sokratesa. W dramacie wypowiedź każdej<br />
postaci jest repliką i nierzadko nie potrafimy rozstrzygnąć, która<br />
z nich jest ważniejsza, która „bliższa" odczuciom autora. Kierkegaard<br />
przestrzega przecież przed wzięciem repliki za „słowo<br />
producenta".<br />
Inny czytelnik może stwierdzić, że chodzi tu o sposób, w jaki<br />
konstruujemy wiedzę i pojęcie prawdy. Sceptycyzm Kierkegaarda<br />
skłaniał go do negowania tezy, że na drodze racjonalnego i spekulatywnego<br />
poznania możemy napotkać wiedzę skończoną. Wolał<br />
temu przeciwstawić ów długi, niezakończony dialog, istniejący<br />
w jego rozmowach i książkach (ktoś obliczył, że duński filozof<br />
napisał około dwóch milionów słów), jako sposób na osiągnięcie<br />
prawdy - z tego właśnie powodu nieskończonej, nieabsolutnej,<br />
nieustającej... Czy sądził, że każde nowe pokolenie miało obowiązek<br />
włączenia się z „własną" repliką w dialog tak dawno zapoczątkowany,<br />
co najmniej w czasach „starych Greków"? W dziennikach<br />
napisał przecież, że w jego pismach pseudonimowych „człowiek<br />
młodszy góruje nad starszym" 4 .<br />
Zapewne jest i taki czytelnik Kierkegaarda (a może to on<br />
właśnie jest owym „drogim czytelnikiem", o którym mówi pseudonim<br />
Climacus na początku Dopisku i pseudonim Constantius na<br />
końcu Powtórzenia}), który stwierdzi, że właściwą odpowiedź na<br />
„Rozmawiał nie tylko ze swymi współczesnymi, ale także ze sobą - za<br />
pośrednictwem pióra". G. Brandes, Samlede Skńfter, Kopenhaga 1899,<br />
t. II, s. 252.<br />
4 Pa/?., X 2 A 157, Kopenhaga 1968, s. 122.<br />
347
pytanie: „Dlaczego wypowiedź pseudonimu jest repliką?", można<br />
odkryć w królestwie teologii. Być może przytoczy słowa George'a<br />
Pattisona, angielskiego badacza Kierkegaarda: skoro „nie jesteśmy<br />
stwórcami naszego świata, lecz stworzonymi", to powinniśmy<br />
jednocześnie uznać „naszą nicość wobec Boga i odpowiedzialność<br />
wobec Niego". 5 Jak widzimy, tutaj odpowiedź, replika, łączy się<br />
z poczuciem małości wobec Boga. Może zatem skromność lub<br />
niechęć do konkurowania ze Stwórcą nakazuje zrzec się godności<br />
autora-twórcy pierwszej wypowiedzi?<br />
Ale replika może, jak sądzę, otrzymać także inny sens. Może<br />
wiązać się z dekonstrukcją procesu sądowego i z interioryzacją pojęć<br />
racji, kary i winy. Kierkegaard nieraz przywoływał pojęcie aktu<br />
oskarżenia. W dziennikach pisze m.in.: „Żyję dzięki zbrodni. Żyję<br />
wbrew woli Boga. Wina, która w pewnym sensie nie jest moja, choć<br />
w oczach Boga czyni mnie zbrodniarzem, zawarta jest w akcie<br />
dawania życia. Kara odpowiada winie: to utrata chęci życia". 6<br />
Jakimi słowy można obronić się przed takim oskarżeniem?<br />
Zapewne pierwszą, spontaniczną, wrodzoną, a nie wyuczoną obronąjest<br />
milczenie, któremu Kierkegaard przypisuje znaczną wartość.<br />
Szczególnie ważne są dwie jego cechy. Po pierwsze, powiada filozof,<br />
„Opatrzność [obdarowuje] milczeniem natury głębokie. Dzięki<br />
milczeniu człowiek ocala swe życie, w milczeniu zdobywa zbawienie".<br />
7 Po drugie, podkreśla, że „zasada milczenia jest zasadą refleksji"<br />
8 . Jak wiemy, zasadą Kierkegaardowskiej refleksji jest ironia<br />
i wiele wskazuje na to, że jego milczenie jest ironiczne. Ironia to<br />
„kategoria negatywna", powiada książka O pojęciu ironii 9 ; milczenie<br />
wypada więc uznać za taką negatywność, która dialektycznie<br />
doprowadzi do narodzin pseudonimu. Powróćmy teraz do wyznania<br />
zawartego w Dopisku; Kierkegaard bierze „prawnie i literacko<br />
5 George Pattison, Art, Modernity and Faiłh. Restońng the Image, Londyn<br />
1992, s. 24.<br />
6 Pap.,XI2A439,s.439.<br />
7 Tamże, XlA680,s. 431.<br />
8 Tamże, VII 2 B 256,13, s. 284.<br />
9 S. Kierkegaard, Om begrebet Ironi, w: SV, t. XIII, s. 108.<br />
348
odpowiedzialność za swe prace", choć „ani jedno słowo nie jest<br />
jego". Czy zatem on - milczy? Jak się wydaje, tylko jeden gatunek<br />
potrafi pogodzić oba stwierdzenia, rodzaj wypowiedzi, której<br />
nadajemy miano reportażu. Pozwala ona reporterowi, a mówimy,<br />
rzecz jasna, o reporterze idealnym, sumiennie cytować wypowiedzi<br />
innych, choć to on odpowiada (wobec redaktora, cenzora, prawa...)<br />
za wydrukowany tekst. Dla nas jest teraz istotne, że gdy inni mówią,<br />
reporter milczy. Szczególnie gdy mowa o centralnych dla Dopisku<br />
tematach, jak Bóg czy przeznaczenie. Kierkegaardowi bliska chyba<br />
była myśl, że pewien rodzaj doświadczenia konstytuuje granicę naszego<br />
medium -języka, i że przekroczenie tej granicy język powinien<br />
odpowiednio zaznaczyć. Choćby milczeniem. Albo cytatem -<br />
„słowem" milczenia (skoro autor nic nie mówi „od siebie"). Słownik<br />
Kierkegaarda określa to czasami mianem komunikatu pośredniego.<br />
Kierkegaardowska koncepcja języka z pewnością zbliża go do<br />
myśli Ludwiga Wittgensteina, który tak scharakteryzował Tractatus<br />
logico-philosophicus w liście do wydawcy: „Moja praca złożona jest<br />
z dwóch części: pierwszej, tej załączonej, i tej, której nie napisałem.<br />
I właśnie ta druga częśćjest najważniejsza... Wierzę [...], że udało mi<br />
się dobrze wyjaśnić pewne rzeczy dzięki ich przemilczeniu"}® Prawda,<br />
że także Kierkegaard mógłby napisać te słowa?<br />
Milcząca obrona-negacja oskarżonego nie przeszkadza oskarżycielowi<br />
ponownie zabrać głosu. Jego wypowiedź prawnicy nazywają<br />
repliką. 11 Ale i ona może być nieprzekonywająca, a z pewnościąjest<br />
stronnicza. Dlatego, powiadajedna z pseudonimowych<br />
postaci Okruchów filozoficznych, po wysłuchaniu repliki „chciałbym<br />
10 Cyt. za A. Hannay, Kierkegaard, Londyn-Nowyjork 1991, s. 152 (podkreślenie<br />
- B. Ś.).<br />
11 Chciałbym podkreślić, jak dokładnie Kierkegaard naśladuje duńską<br />
procedurę sądową, gdzie „na początku oskarżyciel przedstawia sprawę<br />
[sagens faktura] [...], po czym, zgodnie z paragrafem 928a, głos zabiera<br />
obrońca. [...] Oskarżyciel ma okazję odpowiedzieć obrońcy w swej<br />
replice, następnie obrońca może skorzystać z prawa dupliki". Por.<br />
podręcznik prawa karnego autorstwa G. Toftegaarda Nielsena, Straffesagens<br />
Gang Kopenhaga 1997, s. 147 i n.<br />
349
w tym miejscu przedstawić to, co w języku prawników nazywa<br />
się dupliką tego, do czego sam doszedłem i co zrozumiałem. Ty zaś<br />
musisz podczas prezentacji dupliki trwać przy swej racji i bronić<br />
jej swoim słowem. Wzywam cię do tego subpoena praeclusi etperpetui<br />
silentii [łac. pod groźbą kary zupełnego i nieprzerwanego<br />
milczenia]" 12 .<br />
Spotykamy w tym tekście wiele wyrażeń prawniczych, między<br />
nimi duplikę, która jest odpowiedzią na replikę oskarżyciela i rację,<br />
której trzeba bronić słowem - w wypadku sądów duńskich<br />
i Climacusa - słowem pisanym. Jurysdykcja duńska bowiem wówczas<br />
i obecnie żąda pisemnej repliki i dupliki; co dla nas ważne,<br />
skoro ponownie podkreśla dialektyczny związek milczenia i słowa<br />
pisanego w twórczości Climacusa - i Kierkegaarda. Replika jest<br />
zatem „komunikatem obdarzonym podwójną refleksją", Kierkegaardowską<br />
syntezą aktu oskarżenia i milczącej obrony. Z drugiej<br />
strony, replika nie jest prawdą ani zamkniętą, ani absolutną, skoro<br />
pociąga za sobą wypowiedź negującą - duplikę. Warto teraz<br />
przytoczyć Kierkegaardowskie zdanie, które bynajmniej niejednoznacznie<br />
wiąże jego dzienniki - miejsce urodzin i dojrzewania pseudonimów<br />
- z kategorią prawa: , Jeżeli ktoś zechce wydać dzienniki<br />
po mojej śmierci, najlepiej zrobi, nadając im tytuł Księgi Sędziego". 13<br />
Sędzia wysłuchuje w sądzie zarówno oskarżycielskiej repliki, jak<br />
i obrończej dupliki. Być może, granice poznawczego statusu repliki<br />
najlepiej zostały wyrażone w terminach prawniczych: „A może Hiob<br />
nie miał racji? - pyta bohater Powtórzenia, rozważając ten niezwykły<br />
biblijny dyskurs. - To prawda. Stracił ją na zawsze, bo nie mógł<br />
apelować wyżej niż do tego sądu, który go skazał. Czy Hiob miał<br />
rację? Tak. Zdobył ją na zawsze, gdyż nie miał jej wobec Boga".<br />
W swych notach Kierkegaard doda: „Choćby człowiek miał<br />
12 S. Kierkegaard jako Johannes Climacus, Philosophiske Smuler eller en<br />
Smule Philosophi, w: S0ren KierkegaardsSkńfter(SKS 4), Kopenhaga 1997,<br />
t. IV, s. 270.<br />
13 P^.,XlA239,s. 158.<br />
350
całkowitą rację, to Bogu powinien powiedzieć: nie mam racji. Bo<br />
żaden człowiek nie potrafi absolutnie pojąć swej świadomości". 14<br />
Replika Hioba-oskarżyciela staje się paradoksem, gdy pragniemy<br />
ją ująć w ekwiwalentnym języku prawa, gdzie równość obu<br />
„stron" jest surowo przestrzegana. Przecież stosunek Boga do<br />
Hioba był daleki od jakiejkolwiek dającej się pomyśleć ekwiwalencji.<br />
Równie trudno wyrazić tę replikę za pomocą poezji: „Dzisiaj sądzi<br />
się - ciągnie bohater Powtórzenia - że poeci najlepiej znają prawdziwy<br />
wyraz cierpienia i zrozpaczony język namiętności. Jak adwokaci<br />
sądu okręgowego podnoszą sprawę cierpiących przed sąd<br />
współczującej ludzkości. Nikt nie ma odwagi pójść dalej. Dlatego<br />
mów, niezapomniany Hiobie!"<br />
Poeci są, jak adwokaci" - ani jedni, ani drudzy nie są twórcami<br />
repliki. O ile dla świadomości heglowskiej sztuka, filozofia (a prawo<br />
było jej częścią) i religia są różnymi formami ducha absolutnego, to<br />
Kierkegaard nie traktował ich jako continuum. Dla niego „treść<br />
religii" była radykalnie, jakościowo różna od przekazu płynącego ze<br />
strony sztuki i filozofii. Dlatego wydaje się ciekawe, że autor, który<br />
twierdzi, że ani słownik poety, ani prawnika nie potrafią opisać egzystencji<br />
Hioba, nie czyni nic innego i konsekwentnie używa składni<br />
poety i retoryki prawniczej do wyrażenia sytuacji Przeklętego. Czy<br />
wynika to z przekonania, że nie należy o tym mówić „w żadnym<br />
ludzkim języku" (Powtórzenie), a zatem można to zrobić w każdym?<br />
Replika jako wypowiedź pseudonimu (a Hiob także jest tutaj<br />
pseudonimem) nie chce się zadowolić wyłącznie językiem, a raczej<br />
używa go niejako z konieczności, w trybie negacji, unikając twierdzeń<br />
afirmatywnych, tak cenionych przez heglistów. Pseudonim ani<br />
nie twierdzi, że wszystko da się powiedzieć, ani też że wszystko, co<br />
zostało powiedziane, wyraża prawdę, a zatem kończy nasz wysiłek.<br />
Ciekawe, że właśnie replikę, w której zanegowane zostały prawdy<br />
prawa i poezji (lub ujmując to inaczej, zarówno akt oskarżenia, jak<br />
i estetycznie ujęta obrona), uznaje się za „punkt zerowy" Kierke-<br />
14 Tamże, IV A 256.<br />
351
gaardowskiej wypowiedzi pseudonimowej. Jednocześnie jej negatywność<br />
jest natychmiast podwojona: wszak oskarżony ma prawo do<br />
dupliki, podważającej słowa pseudonimu. Przecież replika musi<br />
zrodzić duplikę! Będąca częścią procesu prawnego duplika<br />
otrzymuje u Kierkegaarda nową, dialektyczną zawartość. Staje się<br />
częścią systemu łączącego prawo (a zatem i filozofię) z wiarą.<br />
Czyżby więc to dialektyczna duplika była „prawdziwą" wypowiedzią<br />
Kierkegaarda-dialektyka? Nie. Przecież pamiętamy, co<br />
powiedział: w książkach pseudonimowych „anijedno słowo nie jest<br />
moje". Zapytajmy zatem, biorąc go za słowo: jakie słowo jest jego?<br />
Jeżeli nasza (re)konstrukcja figury pseudonimu ma sens, to „słowo"<br />
Kierkegaarda musi znajdować się poniżej repliki - a zatem i poniżej<br />
poziomu dupliki. Musi je majeutycznie wyprzedzać, czyli może być<br />
jedynie milczącą obroną „prywatnej jednostki". 15 Ta sprawa wydaje<br />
się ważna. Dlaczego bowiem autor w toku procesu nie miałby<br />
zrezygnować z jednostkowej wypowiedzi i skorzystać z „obiektywnej"<br />
terminologii prawniczej? Albo mówiąc inaczej, dlaczego<br />
odrzuca procedurę subsumpcji? Czemu nie chce ujrzeć siebie jako<br />
kolejnego przypadku „ogólnej kwalifikacji prawnej" (Hegel) i dlaczego<br />
jednocześnie wyraża tę niechęć za pomocą retoryki sądowej?<br />
Wydaje się, że należy tu wskazać na dialogiczność Kierkegaardowskiej<br />
wypowiedzi, którajest odpowiedzią jednostki.<br />
Prawnicza retoryka repliki<br />
Użycie retoryki sądowej do konstrukcji pseudonimu było<br />
świadomym zamierzeniem Kierkegaarda. W cytowanej na początku<br />
wypowiedzi łączy ze sobą pseudonim i prawo. Wydaje się, że właśnie<br />
słowami pseudonimów mógł odpowiedzieć Heglowi i kopenhaskim<br />
heglistom, szczególnie Heibergowi. Dla pseudonimu najważniejsza<br />
jest jednostka, a jej świadomość zostaje metaforycznie przed-<br />
15 Pap., VII 2 B 88, s. 183: „Dzięki wymyślonym postaciom mówiącym «ja»,<br />
znowu udało mi się skłonić współczesnych, by wysłuchali Ja mówiącego<br />
w swoim imieniu" (por. także X 1 A 531).<br />
352
stawiona przez kolejno prezentujące się strony procesowe (jak w sokratesowych<br />
dialogach), które bynajmniej nie prowadzą do wyroku<br />
zamykającego przewód sądowy. Bo proces rozwoju jednostkowej<br />
świadomości nie może zostać zamknięty. Dla Hegla jednostka jest<br />
częścią ogólnego procesu, któremu powinna się podporządkować,<br />
skoro „prawo, które w formie ustawy wstąpiło w istnienie, istnieje<br />
dla siebie, przeciwstawia się jako samoistne szczegółowej woli i szczegółowemu<br />
mniemaniu o prawie i musi zdobyć sobie ważność jako prawo<br />
ogólne. To poznanie i urzeczywistnienie prawa w jakimś szczegółowym<br />
wypadku, z wyłączeniem podmiotowego uczucia szczegółowego<br />
zainteresowania, przypada władzy publicznej - sądowi". 16<br />
Tak rozumiana legislacja charakteryzuje się dyskursywnością,<br />
racjonalnością i nieintuicyjnością wywodów obu stron: „W sądzie<br />
prawo nabiera takiej właściwości, że musi dać się udowodnić. Przewód<br />
sądowy daje stronom możność przedstawienia swych dowodów<br />
i podstaw prawnych, a sędziemu możność zapoznania się ze sprawą.<br />
Przewód ten jest sam prawem; jego przebieg musi przeto być prawnie<br />
określony" 17 - twierdzi Hegel, a jak już wiemy, te wszystkie<br />
cechy stfmą się przedmiotem pseudonimowej parodii. Jednocześnie<br />
heglowski proces sądowy unieważnia jednostkową ontologię,<br />
spycha ją do roli „przypadku", co należy do zadań „sędziego<br />
prawnika, dla którego, jako organu prawa, przypadek musi być tak<br />
przygotowany, by można było dokonać jego subsumpcji, to znaczy,<br />
że musi się go uwolnić od jego zjawiskowych, empirycznych<br />
właściwości i podnieść do poziomu uznanego faktu i ogólnej kwalifikacji<br />
[prawnej]". 18<br />
Ta relacja została u Kierkegaarda odwrócona. Pseudonim<br />
(a w Powtórzeniu także młodzieniec i Hiob) ani na chwilę nie zrezygnuje<br />
z jednostkowej racji, ani myśli zaspokoić rację ogółu, procedurę<br />
subsumpcji zaś uzna za zewnętrzną, czyli za niedialektyczną, za<br />
16 G. W. F. Hegel, Zasady filozofii prawa, tł. A. Landman, Warszawa 1969,<br />
s.215.<br />
17 Tamże, s. 217.<br />
18 Tamże, s. 219.<br />
353
przemoc wobec wewnętrznego życia jednostki (jak widać, jesteśmy<br />
tu zupełnie blisko Karkowskiego Procesu). Kierkegaard przeciwstawia<br />
heglowskiej pedagogice - sokratejską maj eutykę „minimalnej<br />
ingerencji", gdzie nauczyciel stara się umniejszyć swą rolę (tak czyni<br />
Sokrates w Menonie). Pedagogika heglistów to sztuka „uczynienia<br />
z człowieka istoty etycznej. Patrzy ona na człowieka jak na istotę naturalną<br />
i wskazuje drogę jego nowych narodzin, drogę przemiany<br />
jego pierwszej natury w naturę drugą - duchową, tak iż pierwiastek<br />
duchowy staje się dla człowieka przyzxvyczajeniem. W przyzwyczajeniu<br />
znika przeciwieństwo między wolą naturalną a podmiotową, [...]<br />
myślenie takie wymaga, by wykształcenie ducha przeciwstawiało się<br />
dowolnym pomysłom, by pomysły takie zostały przełamane i przezwyciężone,<br />
a myślenie rozumowe miało wolną drogę". 19<br />
Kierkegaard podkreśla ze swej strony, że etyka jest niezakończonym<br />
procesem, wytoczonym „uzasadnionemu wyjątkowi",<br />
podczas którego wypowiada się wiele głosów. Wśród nich znajduje<br />
się i „nasza pierwsza natura". Te głosy rozprawiają, składają repliki<br />
i dupliki w tym samym „wnętrzu" - świadomości jednostki. To, co<br />
etyczne, nie przychodzi z zewnątrz, jako oczekiwanie ogółu, głoszącego<br />
„ogólne prawa", lecz przeciwnie, może się ujawnić, „istnieje<br />
bowiem wewnątrz jednostki". 20 Tej majeutycznej dialektyce na nic<br />
nie przyda się przymus zewnętrzny, „przełamujący dowolne pomysły"<br />
jednostki, skoro owe pomysły (czytajmy: jednostkowe idee)<br />
są właśnie racją jednostki, podniesioną w niekończącym się procesie<br />
broniącej się i atakującej świadomości. „Hegel - napisze Kierkegaard<br />
- to taki Johannes Climacus [pseudonimowy autor Dopisku],<br />
który nie szturmuje nieba, jak to czynili Giganci [...], ale wspina się<br />
ku niemu za pomocą sylogizmów". 21 Przywołany tutaj Johannes<br />
Climacus ironicznie i z humorem wskazuje na swego słynnego<br />
imiennika, greckiego mnicha z VII wieku, który napisał dzieło Scala<br />
paradisi, gdzie droga do nieba pokonywanajest stopniowo, szczebel<br />
19 Tamże, s. 389.<br />
20 Pap., t. VIII, s. 145.<br />
21 Tamże, IIA 335, s. 138.<br />
354
po szczeblu. Dla Kierkegaarda istnieją, jak się wydaje, szczeble rozwoju<br />
świadomości, ale nie prowadzą one ani do konkluzji-wyroku<br />
(a gdy tak się dzieje, na przykład kiedy przyjaciele przekonują Hioba<br />
o jego winie, mamy do czynienia ze złą konkluzją i z wyrokiem opartym<br />
na błędnych przesłankach), ani do nieba. Szczeble Kierkegaarda<br />
tworzą raczej nieskończenie długie schody ruchome, po których<br />
bez przerwy krąży czujna świadomość, wciąż przypatrująca się sobie<br />
i z reporterskiego nawyku zapisująca wszystko, co usłyszy i dostrzeże.<br />
Wydaje się warte dyskusji, czy respektuje ona tę samą dialektykę,<br />
jaka rządzi świadomością Hegla?<br />
Podczas lektury Kierkegaarda doznaję, być może mylnego,<br />
wrażenia, że duński filozof chętniej kieruje się dialektyką agonu; to<br />
pojęcie oznaczało w Grecji zarówno wojenną, sportową, jak i (dramato-)pisarską<br />
rywalizację. W 1850 roku Anty-Climacus wydaje Indovelse<br />
i Christendom (Ćwiczenia chrześcijańskie) - pierwsze słowo duńskiego<br />
tytułu oznaczało po prostu „trening żołnierzy i sportowców,<br />
przygotowujących się do prawdziwej walki". 22 Taka jest też tonacja<br />
książki, naśladującej pojedynek antagonistów w greckim dramacie.<br />
Struktura agonu pozwala, by pewne racje, choć pokonane, nie straciły<br />
swej autonomii i uniknęły deformacji, czym zawsze - zdaniem<br />
Duńczyka - grozi stosowanie heglowskiego Aufhebung (por. Powtórzenie).<br />
U Hegla, powiada Kierkegaard, początek staje się w końcu<br />
niemożliwy, a bezpośredniość zamienia się w to, co „przechowywane".<br />
Dialektyką agonu pozwoliła pseudonimom na ograniczenie<br />
pychy rzekomo wszechwładnie rządzących „ogólnych praw",<br />
a Kierkegaardowi - na afirmującą martyrologię, bez obawy, iż<br />
utraci jednostkową rację w otchłani wszystkożernego systemu.<br />
Umożliwiła zatem wypowiedzenie wojny pojęciu jednostki jako<br />
„przypadkowi podlegającemu subsumpcji", jednostki pozbawionej<br />
tego, co ją - w świecie ducha - różni od innych. Kierkegaardowska<br />
jednostka-pseudonim paradoksalnie istnieje (egzystuje) przed<br />
otrzymaniem nazwiska, czyli przed przyłączeniem jej do wspólnoty.<br />
22 S. N. Dunning, Kierkegaards Dialectic of Inwardness. The Structural<br />
Analysis ofthe Theory ofStages, Princeton 1985, s. 291.<br />
355
Kupiecka retoryka repliki<br />
Prawdopodobnie każdego czytelnika Kierkegaarda uderza<br />
częste i chętne użycie wyrażeń handlowych obok terminologii<br />
prawniczej. Obie retoryki nierzadko się łączą. Przecież Przedmowy<br />
wykpiwają obrócenie działalności duchowej w towar (chociaż sam<br />
Kierkegaard był żywo zainteresowany osiągnięciem zysku ze sprzedaży<br />
swych książek). W „Przedmowie III" czytamy: „Sprzedany w ciągu<br />
dwu miesięcy nakład tysiąca egzemplarzy - czy to nie wystarczający<br />
dowód, jak bardzo na czasie jest mój noworoczny prezent?"<br />
A potem, w „Przedmowie IV": ,Jak wiadomo, w grudniu zaczyna się<br />
noworoczna literacka zabawa handlarzy literaturą [czyli autorów]".<br />
W czterostronicowej Przedmowie do tak ważnego Dopisku spotkamy<br />
takie zdania: „Autor jest w szczęśliwym położeniu, gdyż -<br />
właśnie jako autor - nikomu nie jest nic winien. Myślę tu o krytykach,<br />
recenzentach, pośrednikach, smakoszach stylu i im podobnych.<br />
[...] Z tymi dobroczyńcami jest jak z krawcem u [poety]<br />
Baggesena, który dobija nas rachunkami za kreacje. Zawdzięczamy<br />
im wszystko, i to bez możliwości spłacenia nową książką choćby<br />
części długu, gdyż wartość owej książki (o ile posiada ona jakąś<br />
wartość) znowu zawdzięczać będziemy sztuce i pomocy naszych<br />
dobroczyńców". 23 Inny przykład: „Uprzejma natarczywość [wielbiciela]<br />
łatwo stanie się ciężarem dla pisarza, który (nim pojmie<br />
choć jedno słowo) już tonie po uszy w wydatkach, odpłacając<br />
uprzejmość, choć dotąd nikomu nie był nic winien. Gdy autor<br />
zapożyczy myśl u innego pisarza i nie wymieni go, lecz podmieni sens<br />
myśli, to wcale nie naruszy w ten sposób niczyich praw". 24 I wreszcie<br />
ostatni. „To, co zostało tutaj zaproponowane, jest małą książeczką<br />
[...]. Autor stał się wobec tego proprieterem, choć posiada jedynie<br />
Okruchy [filozoficzne]; taki stan majątkowy uniemożliwia zakup<br />
chłopów pańszczyźnianych do pomocy przy najczęstszych pracach,<br />
bycie zaś właścicielem nie pozwala mu na stanie się jednym z nich". 25<br />
23 S. Kierkegaard jako Johannes Climacus, Afsluttende..., s. VI.<br />
24 Tamże, s. VIII (podkreślenie - B. Ś.).<br />
25 Tamże, s . IX (podkreślenie - B. Ś.).<br />
356
Obrazowanie, które określiłem jako handlowe, jest bardzo<br />
rozbudowane w tej niewielkiej całości, jaką jest Przedmowa do Dopisku.<br />
Mamy tu takie pojęcia wyjęte z kodeksu prawno-handlowego,<br />
jak dług, bycie winnym, rachunek, spłata, wartość, pożyczka, prawo,<br />
majątek i zakup, obok semantycznej gry łacińskim słowemproprietas<br />
- własność. W ostatnim zdaniu tej Przedmowy mówi się o chłopcu<br />
„oddanym w zastaw". Do tego dodać można wiele innych przykładów,<br />
z których najsmakowitsze jest chyba pojawiające się na<br />
stronicach Dopisku określenie „spekulant", oznaczające heglistę,<br />
zwolennika filozofii spekulatywnej.<br />
Dlaczego Kierkegaard opisywał literaturę i filozofię, posługując<br />
się słownikiem handlu i prawa? Próba objaśnienia tego nie<br />
powinna chyba lekceważyć faktu, iż współczesne Kierkegaardowi<br />
(i nam) przepisy prawne i handlowo-flnansowe oparte były (i są) na<br />
zasadzie ekwiwalencji, zabezpieczającej istnienie i samogenerację<br />
systemu. „Równość wszystkich wobec prawa" jest dla nas hasłem<br />
oczywistym, obok innego heglowskiego stwierdzenia: Jednostki<br />
mają o tyle obowiązki wobec państwa, o ile jednocześnie mają też<br />
prawa". 26 Również normy handlowo-ekonomiczne określają stan<br />
ekwiwalencji jako pożądany - postulują na przykład zrównanie<br />
popytu z podażą i zrównanie masy pieniądza z masą towarów na<br />
rynku. Nieco młodszy od Kierkegaarda niemiecki filozof Karol<br />
Marks krytykował „wyzysk" za to właśnie, że jest relacją nieekwiwalentną.<br />
Także zwykli konsumenci często wyrażają przekonanie<br />
o istnieniu relacji ekwiwalencji między ceną a jakością towaru,<br />
mówiąc: „Ten towar jest zbyt drogi", lub (rzadziej): „jest zbyt tani".<br />
Sens kupieckiej metaforyki Przedmów i Przedmowy do Dopisku stanie<br />
się może jeszcze wyraźniejszy, gdy uzmysłowimy sobie, że w epoce<br />
Kierkegaarda (i w naszej) przedmowa jako gatunek odgrywała<br />
(i odgrywa) rolę ekwiwalentu. Kwituje ona pomoc, jaką autor<br />
otrzymał od innych. Była (i jest) zatem czymś w rodzaju papieru<br />
wartościowego, który otrzymuje się po wpłaceniu pewnej sumy<br />
(uprzejmości, przychylnych porad...) do „banku" autora.<br />
26 G. W. F. Hegel, Zasady filozofii prawa, s. 246.<br />
357
Jak wiedzą czytelnicy Przedmów, Kierkegaard inaczej rozumiał<br />
przedmowę. Nawet w przedmowach ,jest nieosobisty". Nikogo nie<br />
znajduje godnym podziękowania, wielu godnymi zaczepki. Ponieważ<br />
także w innych książkach oraz w dziennikach hojnie czerpie ze<br />
słownika kupców, pozwolę sobie na pewne, być może błahe, spostrzeżenie.<br />
Wiemy, że ojciec S0rena był kupcem, i to nie byle jakim<br />
- self-made-manem: w młodości chłopem pańszczyźnianym,<br />
u schyłku życia człowiekiem bardzo bogatym. Wielu badaczy mówi<br />
o dziwactwach ojcowskich, o jego melancholii, o braku radości<br />
i o pietystycznym przestrzeganiu litery Biblii. Być może najostrzej<br />
formułuje to Georg Brandes, twierdząc, że Kierkegaard-ojciec „był<br />
w domu tyranem, a jego barczysta postać długo oddzielała S0rena<br />
od świata". 27<br />
Według dzienników Kierkegaarda-syna, jak i świadectw współczesnych,<br />
S0ren zawsze starał się okazywać ojcu szacunek. Ale może<br />
właśnie w swych dziełach pseudonimowych, w ironicznym zastosowaniu<br />
ojcowskiego słownika do krytyki istniejących stosunków,<br />
lepiej ujawnia się jego ocena świata kupców. Sądzę, że obok jawnych<br />
ataków na „niwelujący jednostkę" system, „w którym rządzą<br />
masy" - także przy pomocy ironii opowiedział, co sądzi o społeczeństwie<br />
posługującym się jednocześnie kodeksem handlowo-<br />
-prawnym i książeczką do nabożeństwa.<br />
Litota - cecha nieekwiwalentna<br />
Obie retoryki, prawnicza i kupiecka, ujawniają postawę filozoficzną.<br />
Opowiadają o tym, co nie jest ani prawem, ani handlem.<br />
Związana jest z tym inna cecha Kierkegaardowskiej wypowiedzi,<br />
mianowicie wspomniana już wcześniej figura litoty. Mówią o niej<br />
choćby tytuły Climacusowych dzieł: Okruchy filozoficzne czy Dopisek.<br />
Sugerują ją Przedmowy, które później nazwie „sprawą nieznaczną".<br />
Pomniejszenie wagi pojęć stało się dosłowną bronią Duńczyka,<br />
skierowaną przeciw dominującej wówczas filozofii Hegla. Opo-<br />
27 G Brandes, S0ren Kierkegaard, w: Samlede Skrifter, s. 256.<br />
358
wiadało o doświadczeniu jednostki niechętnej generalizacji i obiektywizacji<br />
swej wiedzy. We wstępie do Dopisku Climacus spotyka<br />
myślicielaheglistę, który tak woła: „Cóż to za niesłychana bezczelność<br />
i niezwykła próżność [...], tak podkreślać wagę swego malutkiego<br />
«ja» w naszym, przejętym historią powszechną, teocentrycznym,<br />
spekulatywnie istotnym dziewiętnastym wieku".<br />
„Wstrząsnęło to mną - mówi Climacus - i złożyłbym uszy po<br />
sobie, gdybym nie był zahartowany przeciw wielu okropnościom.<br />
Ale mam tu czyste sumienie, gdyż nie ze względu na siebie byłem<br />
bezczelny, nie, to chrześcijaństwo zmusiło mnie do tego. To ono<br />
przywiązuje wielką wagę do mego malutkiego «ja» - i do każdego<br />
innego, równie niewielkiego «ja»". 28<br />
Maleńka jednostka została przeciwstawiona racjonalizującym<br />
naukom dziewiętnastego wieku, a jej doświadczenie - dla podkreślenia<br />
różnicy - ujęte w języku „opisu pomniejszającego", który<br />
w istocie wyraża sprawy niemałe. To, co marginalne, stało się<br />
centralne. Pseudonimowa strategia Duńczyka oznaczała odrzuceniejajako<br />
konwencjonalnie uprzywilejowanej (silniejszej, lepszej,<br />
prawdziwszej) pozycji nadawczej. Filozof uzyskał to poprzez<br />
bagatelizację autorytetu twórcy. Znaczna część pseudonimowych<br />
autorów, jak A/ Młody człowiek z Albo-albo, bohater Powtórzenia czy<br />
Quidam z dzieła Stadier paa Livets Vei, pozbawiona jest statusu<br />
społecznego. Kierkegaard osiąga podobny rezultat „pomniejszenia<br />
nadawcy" przez odebranie swym pseudonimom tożsamości<br />
narodowej i mieszanie ze sobą kultur - właśnie tak, jak to się obecnie<br />
dzieje w Europie Zachodniej i jak to było za życia pisarza,<br />
gdy „cudzoziemcy": Niemcy, Żydzi, Norwegowie, Holendrzy...,<br />
stanowili znaczną część mieszkańców Kopenhagi, a oburzeni tym<br />
romantycy tworzyli pojęcie „czystości narodowej". Oto Climacus,<br />
zamieszkujący klasztor na górze Synaj, zostaje przywołany, by zrobił<br />
porządek z duńską literaturą dziewiętnastego wieku. W duńską<br />
debatę włączają się pseudonimy, podkreślające swą „obcość"<br />
łacińsko brzmiącymi nazwiskami, jak Constantin Constantius,<br />
28 S. Kierkegaard jako J. Climacus, Afsluttende..., s. 7.<br />
359
Frater Taciturnus, a nawet Johannes de Silentio; tutaj partykuła<br />
„de" dyskretnie wskazuje także na francuskie pochodzenie. Ale<br />
Kierkegaardowi i tego było mało. Może powodowała nim obawa,<br />
nieobca także Nietzschemu, że pozostanie sobą? Wprowadza więc<br />
nowy chwyt: pozwala pseudonimom ściągnąć siebie samego, ich<br />
twórcę, na dno fikcyjnego istnienia. „Nikt nie wie o tym, że siedzę tu<br />
sobie cichutko i mam zamiar robić to, co przystało pseudonimowym<br />
autorom - mówi Johannes Climacus w Dopisku - a za<br />
każdym razem, gdy wychodzą nasze książki, magister Kierkegaard<br />
dostaje za swoje". 29 Przyznacie, że nie może niżej upaść człowiek,<br />
mający pozycję, powóz i posiadłość w samym środku stolicy.<br />
W ten sposób także ja Kierkegaarda stało się pseudonimem -<br />
tylko mniej sprytnym od innych. Nie być autorytetem, nie<br />
posługiwać się atrybutami pozycji społecznej i kultury, „zanikać" -<br />
oto sposoby, dzięki którym twórczy, estetyczny stosunek autora<br />
do postaci zamienia się w sytuację etyczną. To dlatego możemy<br />
powiedzieć, że pseudonimy nie wypowiadają słów Kierkegaarda,<br />
lecz je, w sposób jak najbardziej niezależny, powtarzają, zgodnie<br />
z ideą książki zatytułowanej Powtórzenie. Ja, które nie jest ani<br />
uprzywilejowane, ani prawnymi regułami „zobiektywizowane", oto<br />
etyczna recepta Kierkegaarda. Właśnie tu łączy się litota z inną<br />
cechą pseudonimu: chętnym korzystaniem z komunikacji pośredniej.<br />
Ta komunikacja nawiązuje do majeutyki Sokratesa, o którym<br />
Duńczyk mówił, że „sam nie rodził, ale był położną". Prawda ma najlepsze<br />
warunki przyjścia na świat, „kiedy związana z komunikatem<br />
refleksja skupia się na odbiorcy. Mamy wtedy do czynienia z komunikatem<br />
etycznym, z majeutyką. Nadawca prawie znika, jest potrzebny<br />
jedynie po to, by Inny mógł zaistnieć". 30<br />
29 Tamże, s. 221. W swych dziennikach Kierkegaard napisał: „Oto moja<br />
granica: jestem pseudonimem. Powinienem płomiennie i gorąco<br />
przedstawić ideał, a gdy słuchacz lub czytelnik wzruszy się do łez, jedno<br />
pozostanie mi do powiedzenia: to nie jestem ja, to nie jest moje życie...<br />
mówiący jest bowiem nikim, jest pseudonimem. Wydawca istnieje<br />
rzeczywiście i wie, że będzie osądzony za pseudonimowe wystąpienie"<br />
(Pap., X2 A89-91,s. 69-70).<br />
30 Pap.,VIII 2, s. 189.<br />
360
Pseudonim ustanawiają (jako relację) właśnie dlatego, iż wychyla<br />
się ku Innemu, który się od niego radykalnie różni. W przeciwnym<br />
wypadku odbiorca zniknąłby razem z nadawcą, a pseudonim<br />
nigdy by się nie narodził.<br />
„Nie należy mylić zwrócenia się przeciw sobie z [...]<br />
autodestrukcją". To pierwsze wyraża w istocie przekształcenie siebie,<br />
„stawanie-się-aktywne, jako moc afirmowania" - oto opinia Deleuze'a<br />
o Nietzscheańskim Zaratustrze, który także „pragnął swego<br />
zaniku". 31 Nie wydaje mi się nadużyciem przywołanie tych słów, by<br />
oświetlić pozycję Kierkegaarda. Zniknięcie jest siłą. Nadawca znika,<br />
by dać jak najwięcej. Już w tym miejscu naszej rekonstrukcji figury<br />
pseudonimu przeczuwamy, jak silnie jest weń wpisana etyka daru.<br />
Spróbujcie bowiem odwzajemnić się pseudonimowi! (Na)dawcy,<br />
który znika! Nie może tu być mowy o żadnym „zrewanżowaniu" się,<br />
o żadnej ekwiwalencji.<br />
Znaczące wydaje się podobieństwo pseudonimowego czynu<br />
do Levinasowskiego ruchu w stronę Twarzy. Także dla Francuza<br />
kontakt stwarzający jednostkę jest darem, a rozpoznanie drugiego<br />
oznacza obdarowanie, jak stwierdzi w Totalite et Injini. Działanie<br />
skupione na Innym nazwie Duńczyk reduplikacja. Oznacza ona: „być<br />
tym, co się twierdzi", albo „być tym, czego się naucza. Egzystującym".<br />
32 Bo, jak powie w innym miejscu dzienników, „rzeczywistość<br />
oznacza egzystencjalną reduplikację słowa". 33 Reduplikacja<br />
była zatem kategorią łączącą „sądowy proces" świadomości - z działaniem.<br />
Nie ulega wątpliwości, że dla Kierkegaarda działanie było<br />
tożsame z pisaniem książek.<br />
Pseudonim jako postać etyczna<br />
Czym jest zatem pseudonim? Jest, jak się zdaje, przestrzenią<br />
złożoną z „nic nie znaczących peryferii" i pozbawioną autoryta-<br />
31 G. Deleuze, Nietzsche i filozofia, tl. B. Banasiak, Warszawa 1993, s. 75 i n.<br />
32 Pap., IX A 208, s. 105; VIII 2 B 85, s. 17.<br />
33 Tamże, VIII 2 B 85, s. 19.<br />
361
tywnego centrum. Jest egzystencjalnym działaniem, istniejącym<br />
przed słowem. Na początku jest milczeniem. W swej negatywnosci<br />
oznacza wycofanie się, stworzenie (ironicznego) dystansu do samego<br />
siebie, „prawie zniknięcie". Pozytywność powstaje jednocześnie<br />
z tym ruchem: na skutek wycofania jawi się naszym oczom<br />
przestrzeń, do której pseudonim może zaprosić gości. Jeżeli wzrok<br />
nas nie zawiedzie, zobaczymy między nimi także „Drogiego Czytelnika".<br />
Pseudonim, który zrodził się na łożu estetyki jako figura<br />
literacka, przeistacza się w postać etyczną. W propozycję porozumienia.<br />
Zatem, z jednej strony, pseudonim jest słowem-czynem jednostki,<br />
budującej swą tożsamość. Być może, należy powiedzieć, że<br />
pseudonim jest najkrótszą definicją tożsamości. Z drugiej strony,<br />
przestrzeń między pseudonimem a Autorem (czy też kimś, kogo -<br />
może wbrew niemu samemu - tak nazywamy) jest tak znaczna, że<br />
każdy z nich pozostanie dla drugiego Obcym, Innym. Właśnie dzięki<br />
temu wypowiedź usłyszana w przestrzeni stworzonej przez pseudonim<br />
przestaje być monologiczna, staje się słowem przestrzennym,<br />
które nie jest niczyją własnością - a więc nie jest związane<br />
paragrafami prawa. Czym bowiem, zapyta Kierkegaard w Uczynkach<br />
miłości, ,jest prawo [w stosunku do etyki], czym nakaz prawa dla<br />
człowieka? [...] Ponieważ żaden człowiek w zasadzie nie przewyższa<br />
drugiego, zgodnie z moją zachcianką [mogę] dzisiaj uznać za nakaz<br />
prawa to, jutro zaś - coś innego. [...] A może wystarczy uznać konsens<br />
ludzkich mas - pewną liczbę głosów - za wystarczający do<br />
podjęcia decyzji?Jaka liczbajest tu konieczna? [A później], by zacząć<br />
działać, jednostka musi dowiedzieć się «od innych», czego żąda<br />
prawo, lecz każdy z tych «innych» jako jednostka musi także<br />
dowiedzieć się tego od «innych»". 34<br />
W tej replice wyrazi Kierkegaard również dzisiaj mocno<br />
odczuwane napięcie między tworzeniem norm prawnych przez „innych"<br />
ajednostkową, „moją" odpowiedzialnością wobec prawa. Odpowiedzialnością,<br />
która nie potrafi stworzyć trwałego, nieskażonego<br />
przemocą pojęcia „my". Kantowskiej wypowiedzi, opartej na<br />
34 S. Kierkegaard, Kjcerlighedens Gjerninger, w: SV, t. IX, s. 112.<br />
362
autonomii moralnej jednostki, pseudonim przeciwstawi - zawsze<br />
i tylko jednostkową - odpowiedz, cząstkę dialogu wertykalnego.<br />
I taką samą odpowiedź da projektom „etyki mas". Kierkegaard oddziela<br />
de facto prawo od sprawiedliwości. Twierdzi, że zbudowane<br />
przez ludzi prawo jest abstrakcyjną przemocą. Jak pamiętamy,<br />
etyczne działanie jednostki zaczyna się od sprzeciwu wobec komunikacji<br />
bezpośredniej -jako nie-etycznej. Od niewiary, by moralność<br />
można było opowiedzieć innym; nie sposób uniknąć wtedy pustego<br />
moralizowania. Można nawet powiedzieć, że socjologia Kierkegaarda<br />
ma charakter negatywny, ustępuje pola żarliwie głoszonej<br />
jednostkowej etyce pseudonimu. Główny bohater tej socjologii<br />
został obdarzony cechami charakteryzującymi, zdaniem duńskiego<br />
filozofa, heglowskiego obywatela i (dlatego) przedstawiony ironicznie.<br />
Duńczyk nazywa go filistrem (spidsborger), dla którego „utwór<br />
z morałem jest o wiele ważniejszy od inteligencji. Filistrzy nigdy nie<br />
odczują zachwytu wobec wielkości lub talentu, nawet w niezwykłym<br />
wymiarze. Ich morał to krótkie podsumowanie przeróżnych<br />
ogłoszeń policyjnych. Najważniejsze jest dla nich bycie pożytecznym<br />
obywatelem państwa i zgłoszenie swych uwag wieczorem<br />
w klubie. Nigdy nie odczuwają tęsknoty za tym, co nieznane. [...]<br />
Miłość filistra do Boga pojawia się wtedy, gdy jego czynności<br />
wegetatywne są w ruchu, dłonie wygodnie splecione na brzuchu,<br />
a oparta na miękkim fotelu głowa pozwala nieco zaspanemu<br />
spojrzeniu wznieść się aż pod sufit, tam gdzie jest to, co Wysokie.<br />
[...] Należy kochać bliźniego jak siebie samego, mówią filistrzy (te<br />
dobrze wychowane dzieci, pożyteczni obywatele państwa, którzy są<br />
tak podatni na każdą nadchodzącą grypę uczuciową), myśląc o tym,<br />
że należy podać nożyce do objaśniania świec temu, kto o nie poprosi.<br />
Nawet gdyby siedział daleko od ciebie, trzeba powiedzieć<br />
«bardzo proszę» i «z ogromną przyjemnością» powstać, by mu je<br />
podać. Podobnie należy pamiętać o odpowiedniej porze składania<br />
wizyt kondolencyjnych. Filistrzy nigdy nie odczuli, by świat odwrócił<br />
się do nich plecami. Żyją bowiem wewnątrz ławicy stowarzyszonych<br />
śledzi, które (oczywiście) nie zezwolą, by zdarzyło się coś<br />
takiego. Kiedy ktoś naprawdę potrzebuje ich pomocy, zdrowy<br />
363
ozsądek podpowie im, że skoro tak bardzo jej potrzebuje, to najprawdopodobniej<br />
nigdy nie znajdzie okazji, by się im odwdzięczyć -<br />
taki człowiek zatem nie może być ich bliźnim. [W istocie] nie znają<br />
żadnego bliźniego, gdyż ich «ja» jest zarazem ich bliźnim i samym<br />
sobą, co zostało wyrażone w powiedzeniu: «każdy jest najbliższy<br />
sobie» (czyli: jest się swym własnym bliźnim)". 35<br />
Zatem Kierkegaardowska krytyka filistra-obywatela: mieszczucha,<br />
kupca, policjanta (a w innych dziełach doda: prawnika,<br />
dziennikarza, poety...) wycelowana jest w cechę ekwiwalencji.<br />
Bardziej systematycznie wyłoży Duńczyk swą krytykę społeczną<br />
dziewięć lat później, w Omówieniu literackim (Litteraire Anmeldelse)<br />
z 1846 roku, a zatem dwa lata przed pojawieniem się Marksowskiego<br />
Manifestu komunistycznego. Poruszany troską nieobcą i Marksowi<br />
- że antropologiczne, autentyczne potrzeby człowieka zostały<br />
schwytane w ciasne formy zupełnie im niesprzyjającej kultury<br />
pieniądza i polityki - proponuje Kierkegaard „rewolucję ducha". Jej<br />
sens zawartyjest w etymologii słowa „rewolucja". Łacińskie revolvere<br />
oznacza obracać się wokół czegoś, także siebie, czyli powracać do<br />
siebie. Do tego, co w jednostce niepowtarzalne i autentyczne.<br />
Dzięki temu jednostka rozpoznaje i realizuje najgłębsze potrzeby<br />
swego „człowieka wewnętrznego". 36 Taki jest sens Powtórzenia.<br />
Najłatwiej dokonać tego w milczeniu. Odrzucając milczenie,<br />
jednostka ryzykuje, że stanie się całkowicie zależna od „słowa oficjalnego":<br />
gazet, praw, reguł... Słuszne wydaje się stwierdzenie, że dla<br />
Kierkegaarda Bógjest źródem sprawiedliwości. I on także powinien<br />
być źródłem prawa, o ile prawo pragnie być sprawiedliwe. Ale<br />
sądzę, że myśl Kierkegaarda jest ciekawa zarówno dla chrześcijan,<br />
jak i dla niewierzących, a jego krytyka modernistycznej etyki i koncepcji<br />
prawa wydaje się trafna bez rozstrzygnięcia, czy Bóg jest<br />
realnością, możliwością, czy wręcz niemożliwością. Wszystkich<br />
35 Pap. IIA 127-131, s. 73 i n. (lipiec-październik 1837).<br />
36 Litteraire Anmeldelse zostało omówione w moim artykule Hurra!<br />
Nareszcie jedna Europa!, zamieszczonym w czasopiśmie „ResPublica<br />
Nowa", Warszawa 1999, nr 3 (126).<br />
364
przecież interesuje pytanie: jak dalece powinniśmy być posłuszni<br />
prawu, które sami ustanowiliśmy? Jak uwierzyć, że racja większości,<br />
wyłoniona w procesie negocjacji, jest prawdą, a nie przypadkiem<br />
lub wyrazem siły państwa, posiadającego lokale wyborcze, policje<br />
i więzienia?<br />
Pytania te zajmowały wielu ideologów demokracji. Jeden<br />
z nich, Jurgen Habermas, kładzie nacisk na wolną debatę, w której<br />
uczestniczyć może każdy, kto posiada kompetencje obywatelskie.<br />
Kantowskiej, monologicznej koncepcji rozumu obecnego w jednostkowej<br />
świadomości - przeciwstawia dialogiczną ideę rozumu<br />
„horyzontalnego", uczestniczącego w publicznym dyskursie i poszukującego<br />
konsensu za pomocą logicznej argumentacji, odległej od<br />
propagandy i manipulacji, 37 Kierkegaardowskiej ciszy, sygnałowi<br />
dialogu wertykalnego - rację wyłonioną w toku nieprzerwanej debaty.<br />
Milczenie manifestowane na forum publicznym jest dla<br />
Habermasa nieczytelne. Kierkegaard natomiast powszechną debatę<br />
etyczną uznał za manifestację władzy politycznej, etyka zatem bezwarunkowo<br />
musi według niego ulec tej ostatniej. Także proponowana<br />
przez Habermasa „równość" racji etycznych 38 , wypowiadanych<br />
podczas debaty „we własnym imieniu", wyklucza Kierkegaardowską<br />
strategię pseudonimową, oznaczającą mówienie „nieswoim,<br />
pomniejszonym" głosem, wzmacniającym za to głos Innego.<br />
Jak się wydaje, Habermasowskie, poheglowskie przekonanie<br />
o uniwersalnej ważności ekwiwalentnego dyskursu publicznego<br />
zakłada uprzednie skłonienie / zmuszenie jednostek do uznania<br />
norm dyskursywnych za obowiązujące. Okazuje się więc, że racjonalny<br />
rozum nie wyklucza przymusu. Podajmy znaczący przykład.<br />
Habermasowi można zarzucić, że nie docenia fenomenu obcości,<br />
37 Por. M. Westphal, Commanded Love and Morał Autonomy: The Kierkegaard-Habermas<br />
Debatę, w: N. J. Cappel0rn i H. Druser (red.) „Kierkegaards<br />
Studies. Yearbook 1998", Berlin-Nowyjork 1998, s. 8-22.<br />
38 J. Habermas, Communicative Freedom and Negative Theology, w: M. J.<br />
Matustik & M. Westphal (red.), Kierkegaard in Post / Modernity,<br />
Bloomington 1995, s.195 i n.<br />
365
tak ważnego dla Kierkegaarda. Dla niemieckiego filozofa demokratyczne<br />
państwo jest koniecznym warunkiem, umożliwiającym<br />
powstanie obywatelskiej wspólnoty etycznej. Jego teoria dyskursu<br />
zakłada tylko jedno forum i jedną, upaństwowioną „obywatelskość".<br />
Wewnątrz habermasowskiego państwa „komunikacyjną<br />
równość" obywateli gwarantują „równe" prawa: i te ograniczające<br />
władzę, i te, które gwarantują obywatelowi prawo do swobodnej<br />
wypowiedzi. Wspólnotą niemieckiego filozofa rządzi więc zasada<br />
ekwiwalencji i taka jest jego etyka, poruszana troską o dobro systemu.<br />
Mówiąc najkrócej, ta etyka nie zna ani pojęcia daru, ani<br />
miłości, która także jest darem. W swym wykładzie kopenhaskim<br />
z 1997 roku Habermas tak powiedział o obcości: „Obcy mogą uczestniczyć<br />
w dyskursie obywatelskim dopiero wówczas, gdy otrzymają<br />
obywatelstwo, nie wcześniej". Wydaje się, że właśnie postulat<br />
przymusowej akulturacji jako warunku równego uczestnictwa<br />
w demokratycznym dyskursie jest słabością tej koncepcji. 39<br />
Przeciwstawia on bowiem obywatela - jednostce, a socjologię -<br />
antropologii.<br />
Być mniejszym<br />
Kierkegaard skłania nas z kolei do zadania pytania: jak<br />
porozumieć się z innymi, nie będąc z nimi tożsamym? Jak<br />
zaświadczyć swoją biografię bez marginalizacji doświadczenia innych,<br />
czyli bez odwołania się do mechanizmów wspólnotowej<br />
39 Por. J. Habermas, Obywatelstwo a tożsamość narodowa, tł. B. Markiewicz,<br />
Warszawa 1993, s. 34: „Pożądana polityczna akulturacja [obcych] nie<br />
dotyczy całości procesów socjalizacji". Nie wydaje się to przekonywające.<br />
Jak bowiem w „otwartym społeczeństwie demokratycznym",<br />
posługującym się niecenzurowanymi środkami przekazu, oddzielić<br />
akulturację polityczną od innych form socjalizacji? Dodajmy ponadto,<br />
że „obcy" otrzymują obywatelstwo w Europie Zachodniej dopiero po<br />
upływie około 6-8 lat. W tym czasie są pozbawieni pełnego udziału<br />
w „demokratycznym" dyskursie publicznym; słowo „demokratycznym"<br />
zostało ujęte w cudzysłów, bo jest wątpliwe, czy taka debata istotnie jest<br />
demokratyczna.<br />
366
tożsamości, niwelujących różnice? Jak uniknąć pokusy rozumienia<br />
„obcości" jako czegoś gorszego?<br />
Kierkegaard lokuje owo „jak" w etycznej kategorii komunikacji<br />
pośredniej, która minimalizuje ideologiczną i polityczną pozycję<br />
nadawcy. Role społeczne jednostki przestają być dla niego najwyższym<br />
stopniem obywatelskiego rozwoju, stając się jedynie warunkiem<br />
rozwoju jednostki. Kierkegaardowska wolność (która<br />
dotyczy wyłącznie jednostki) to także wolność od zbyt silnych więzów<br />
narodowych, zależności od historii. Za platońskim Sokratesem<br />
i za Habermasem możemy powiedzieć, że etyka rodzi się na łożu<br />
dyskursu. Za Levinasem, że etyka wyprzedza dyskurs. Kierkegaard<br />
i tutaj ma własne zdanie. Wychodzi od dialektyki milczenia, która<br />
narzuca językowi niezwykłą strategię - łączy ze sobą patos, dialektykę<br />
i mimikę (na przykład w Dopisku, którego podtytuł brzmi:<br />
Dialektyczno-patetyczno-mimiczny zlepek). Patos ma oddziałać na nasze<br />
emocje, dialektyka na intelekt. Mimika zaś to ironizowanie,<br />
przedrzeźnianie, małpowanie - oraz milczenie. 40 Takie połączenie<br />
osłabia zarówno uczuciowe oddziaływanie patosu, jak i powagę<br />
dialektyki. Łamie autorytet wypowiedzi i samego wypowiadającego<br />
jako „instancji nadawczej". To połączenie przedrzeźnia ideologiczne<br />
i polityczne racje autora, które przestają być dosłowne i „prawdziwe".<br />
Zatem replika, łącząca te trzy, zazwyczaj trzymające się<br />
z dala od siebie elementy, skłania nie obawiającą się „podwójnej<br />
refleksji" świadomość do - mówienia przeciwko sobie. Pseudonimy<br />
zaprzeczają sobie także w inny sposób. Chętnie tworzą pary,<br />
wzorowane na odwiecznym, ludowym wzorze, gdzie grubasowi<br />
towarzyszy chudzielec, smutnemu - żartowniś, pracowitemu -<br />
nierób, itd. Taką parę tworzą na przykład autorzy Pojęcia lęku<br />
{Przedmów. Obie prace zostały wydane tego samego dnia,<br />
17 czerwca 1844 roku. Autor pierwszej z nich, Vigilius Haufniensis,<br />
charakteryzuje się powagą i żarliwością, autor drugiej, Nicolaus<br />
40 Ironia, żart, humor stanowiły w oczach Kierkegaarda dar dla czytelnika.<br />
W Liście otwartym Constantius jest przekonany, że czytelnik „pojmie żart<br />
i będzie się nim bawił".<br />
367
Notabene, jest złośliwy, przewrotny, śmieszny. Zarówno ten<br />
„chwyt", jak i wspomniane, od Greków przejęte figury retoryczne:<br />
patos, dialektyka i ironia, wzmagają „uwodzicielską" moc tekstu,<br />
zniewalają czytelnika Kierkegaarda.<br />
Bo kto tak potrafi mówić? Oczywiście, jedynie pseudonim.<br />
Jednocześnie obawia się on, że usunięcie milczenia z przestrzeni<br />
publicznej podporządkuje to, co obce, odległe, co odmienne i nieznane<br />
- temu, co znamy - naszemu językowi, naszej kulturze. Wówczas<br />
to, co niewypowiedziane - obcość - przestaje istnieć. Pseudonim<br />
pragnie zatem ocalić jednostkowe milczenie (skoro „milczenie<br />
ocala jednostkę") i chyba właśnie dlatego został powołany do życia.<br />
Etyka pseudonimu, zderzona twarzą w twarz z etyką demokratyczną,<br />
podkreśla słabości tej ostatniej. Demokratycznemu dialogowi<br />
Duńczyk przeciwstawił - jako swoją replikę - dialektyczny<br />
pseudonim, ogarniający milczenie oraz jakże różnorodne możliwości<br />
słowa: lirykę, esej, pastisz, satyrę, krytykę literacką, platoński<br />
dramat filozoficzny, analizę etyki, estetyki i religii, może nawet<br />
powieść 41 oraz reportaż. Czułemu na punkcie równości obywatelowi<br />
przedstawia Duńczyk jednostkę odrzucającą „równość zobowiązań"<br />
po to, by ten „drugi mógł zaistnieć". Kierkegaard wzbogaca<br />
nas o możliwość wyboru. Obok etyki ekwiwalencji istnieje etyka<br />
daru.<br />
41 Por. mój esej, zatytułowany Kierkegaard jako powieściopisarz, „Teksty<br />
Drugie", Warszawa 1994, nr 2.
Abraham (bibl.) 117<br />
Achilles (mit.) 168,193<br />
Adam (bibl.) 51,113,241<br />
Adler Adolph Peter 10, 37, 182,<br />
262<br />
Agamemnon(mit.) 168,193<br />
Akrisjos(mit.)331<br />
Alcybiades 310<br />
Algreen-Ussing Tage 40<br />
Almaviva, hrabia (lit.) 235<br />
Amaltea(mit.) 194<br />
Anacharsis 270<br />
Anakreon 168,169<br />
Andersen Hans Christian 8, 19,<br />
143,148,273,314,344<br />
Andromeda (mit.) 194<br />
Archimedes 86<br />
Argonauci (mit.) 192-194<br />
Argus (mit.) 80<br />
Ariadna (mit.) 194<br />
Arion (mit.) 194<br />
Ariusz313<br />
Arkas (Ikaros; mit.) 167<br />
Arv (lit.), postać z komedii Holberga201<br />
Arystofanes 79, 82,147, 250<br />
Indeks osób<br />
369<br />
Arystoteles 38,228,330,338<br />
Astius F. 82<br />
Atlas (mit.) 193, 331<br />
Atropos (mit.) 99<br />
Augustyn, św. 262, 268<br />
Aurora (mit.) 192<br />
Bachus (mit.) 289<br />
Badenjacob 65, 75<br />
Baggesenjens 57, 58, 255, 339<br />
Balaam (bibl.) 305,356<br />
Balie Nicolai Edinger 109, 258<br />
Baltazar (Belsazar; bibl.) 256<br />
Banasiak Bogdan 361<br />
Basilio Don (lit.) 235<br />
Bastholm Christian 109<br />
Beaumarchais Pierre de 235<br />
Beckmann Friedrich 57-62, 64<br />
Bellman Carl Michael 147<br />
Berg Rasmus (lit.), postać z komedii<br />
Holberga 109<br />
Beylin Stefania 148<br />
Biehl Charlotta Dorothea 34<br />
Bildad(bibl.)87,116,121<br />
Blicher Steen Steenson 98<br />
Blumauer Aloys 55
Bootes (Wolarz, Arctophylax,<br />
Niedźwiednik; mit.) 167-169<br />
Borg Stefan 18,42, 88, 93,118<br />
Borso Dario 88<br />
Boye Caspar Johannes 211<br />
Brahe Tycho de 154<br />
Brandes Georg 346, 347, 358<br />
Bryzejda(mit) 168<br />
Calderon de la Barca Pedro 141,<br />
161,175<br />
Cappel0rn Niels j0rgen 4, 267,<br />
365<br />
Cecylia (lit.), bohaterka opowiadania<br />
Blichera 98<br />
Cervantes Saavedra Miąuel de 10,<br />
34<br />
Chariko(mit.)313<br />
Chodowiecki Daniel Nicolaus 55<br />
Christian IV, król duński 51<br />
Christian V, król duński 279<br />
Chrystus zob. Jezus Chrystus<br />
Christoff (lit.), służący, postać<br />
z komedii Holberga 301<br />
Clausen Henrik Nicolai 286<br />
Constantin Constantius (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 11-13, 15,<br />
48, 55-57, 59, 65, 80, 81,86, 90,<br />
101, 102, 134, 139, 141, 157,<br />
197-199, 202, 204, 216, 218,<br />
221,264,344,347,359<br />
Crusoe Robinson (lit.) 62<br />
370<br />
Cyceron (Marcus Tullius Cicero)<br />
106, 304<br />
Cyllaris(mit.)194<br />
Czubekjan75,313<br />
Danae(mit.)331<br />
Daniel (bibl.) 256<br />
Dante Alighieri 141, 282, 283<br />
Dardanos(mit.) 193<br />
Defoe Daniel 10,62,182<br />
Degn Peer (lit.), postać z komedii<br />
Holberga 109<br />
DeleuzeGilles361<br />
Demeter(mit.) 76<br />
Demonaks 77<br />
Diogenes Laertios (Laertius) 218,<br />
270,306,310<br />
Diogenes z Synopy 15<br />
Dionizos (mit.) 79<br />
Dodo, królowa Kartaginy (mit.)<br />
65<br />
Domicjan (Titus Flavius Domicjanus),<br />
cesarz rzymski 74<br />
Doris (mit.) 28<br />
Droysen J. G. 79<br />
Druser Hermann 365<br />
Dunning Stephen N. 355<br />
Dyl Sowizdrzał zob. Sowizdrzał<br />
Dyl<br />
Elektra (mit.) 193
Elifaz (bibl.) 87,116<br />
Elihu(bibl.)H6<br />
Ellis Davidson H. R. 99<br />
Elwira (lit.), postać z opery Mozarta<br />
31<br />
Erichtoniusz(mit.) 194<br />
Eros (mit.) 168<br />
Eskulap (mit.) 194<br />
Europa (mit.) 192<br />
Eurypides 79<br />
Ewa (bibl.) 51,74,241<br />
Ewald Johannes 65<br />
Fajdros216<br />
Falk, wydawca 71<br />
Farinelli (właśc. Carlo Broschi) 21<br />
Fenger Henning 143<br />
Feuerfuchs Titus (lit.) 58<br />
Fichtejohann Gottlieb 179<br />
Figaro (lit.) 235<br />
Filippides 267<br />
Filoktet(mit.)lll<br />
Flawiusz Filostrat Starszy 15<br />
Frater Taciturnus (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 11, 360<br />
Frederiksen Morten Johan 272<br />
Frej (Fr0j, Freir; mit.) 264<br />
Fryderyk II, król duński 154<br />
Fryderyk IV, król duński 109<br />
Fryderyk VI, król duński 299<br />
I Gaja (mit.) 57,167<br />
GarffJoakim4<br />
Goethe Johann Wolfgang 34, 55,<br />
155, 161, 163, 164, 174, 175,<br />
207,208,226,232,233<br />
Goldkalb Salomon (lit.), postać<br />
z wodewilu Heiberga 58, 279,<br />
280<br />
Gray Thomas 163<br />
Grimm bracia (Jacob i Wilhelm)<br />
177<br />
Grobecker Phillip 57, 60<br />
Grói meyer (lit.), radca handlowy,<br />
postać z wodewilu Heiber-<br />
ga67<br />
Grundtvig Nicolai Frederik Seve-<br />
rin 282,293,299, 300,301<br />
Gunilda (lit.), postać z komedii<br />
Holberga 309<br />
Guttry Aleksander 163<br />
Gyllembourg-Ehrensvard<br />
Thomasinel41,142<br />
Habermas Jurgen 365-367<br />
Hamann Johann Georg 39, 40,<br />
77,311,312<br />
Hamlet (lit.) 264,275<br />
Hannay Alastair 349<br />
HansenP. 18,88,118<br />
HansonA. C.59<br />
I Harald Blaatand (Sinozęby) 320<br />
371
Haralda Blaatanda syn zob.<br />
Svend Widłobrody<br />
Hedozjusz 170<br />
Hefajstos (mit.) 168<br />
Hegel Georg Wilhelm Friedrich<br />
8, 9, 15, 37-39, 76, 85, 86, 102,<br />
133, 134, 142, 179, 182, 190,<br />
238, 246, 250, 262, 274, 294,<br />
310, 311, 318, 325, 326-329,<br />
335, 352-355,357,358<br />
Hegezjasz z Cyreny (Aristippos)<br />
73<br />
Heiberg Johan Ludvig 4, 8-10,<br />
21,35,55,58,67,76,79,86,102,<br />
141-143, 145, 147, 148, 154,<br />
157, 158, 163, 167, 168, 172,<br />
175, 177, 179, 182, 184, 189,<br />
192, 193, 195, 197-211, 213-<br />
217, 224-227, 229, 231-237,<br />
242, 244-246, 250, 251, 262-<br />
265, 268, 271, 274, 277, 279-<br />
284, 286, 293, 294, 302, 310,<br />
311, 314, 316, 317, 323, 325,<br />
326,329,331,337,338,344,352<br />
Heiberg Peter Andreas 141<br />
Heimdal(mit.)168,193<br />
Hektor (mit.) 168, 193<br />
Helena (mit.) 193<br />
Helios (mit.) 189<br />
Hera (Junona,Juno; mit.) 80,167<br />
Herakles (Herkules; mit.) 111,<br />
176,193,194<br />
372<br />
Heraklit z Efezu 37, 70,158,228,<br />
294,338<br />
Herder Johann Gottfried 71,312<br />
Herodot250<br />
Hertz Henrik 143,147,148, 344<br />
Herschel Caroline 189<br />
Herscheljohn Frederick 189<br />
Herschel William 189<br />
Hesperydy(miL) 193<br />
Hiady(mit.)168<br />
Hias(mit.)168<br />
Hilarius Bogbinder (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 11, 80<br />
Hiob (bibl.) 7, 9, 86, 87, 98, 99,<br />
101-104, 106, 110-118, 120,<br />
121, 128, 212, 222, 235, 237,<br />
335,350,351,355<br />
Hioba synowie i córki (bibl.) 104<br />
Hioba żona zob. Sitis<br />
Hirsch Emanuel 41<br />
Hoffmann Ernst Theodor Amadeus<br />
60<br />
Holberg Ludvig 10, 75, 76, 182,<br />
201, 203, 257, 263, 264, 272,<br />
273,281,283,296,309,313<br />
Holofernes (tu: lit.), postać z komedii<br />
Holberga 263<br />
Holst Hans Peter 143, 344<br />
Homer 129,167,168,193,250<br />
Hong EdnaH. 18,41,88,221,237<br />
Hong Howard V. 18, 38, 41, 88,<br />
118,221,237
Horacy (Quintus Horatius Flaccus)<br />
75,241,289,313<br />
Inachus(mit.)80<br />
Io (mit.) 80<br />
Ilithyia (Ejlejtyja; mit.) 129,130<br />
Iwaszkiewicz Jarosław 17, 66,117,<br />
118,135,148,182,219<br />
Izajasz (bibl.) 115<br />
JacobsF. 15<br />
Jacquet-Tisseau E.-M. 18<br />
Jakub, św. 281<br />
Jan Bez Ziemi, król angielski 41<br />
Jan Chrzciciel, św. 288<br />
Jan Ewangelista, św. 48,281,286<br />
Janus Bifrons (mit.) 299<br />
Jazon (mit.) 193<br />
Jean Paul (właśc. Johann Paul<br />
Friedrich Richter) 40, 323<br />
Jerzy III, król angielski 189<br />
Jesper (lit.) ekonom, postać z komedii<br />
Holberga 210<br />
Jezus Chrystus 90, 194, 224, 268,<br />
271,281,297,306,317,340<br />
Johannes Climacus (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 12,271,344,345,<br />
347,350<br />
Johannes de Silentio (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 117, 360<br />
Jonasz (bibl.) 61<br />
Juan Don (lit.) 31,95<br />
Junona, Juno zob. Hera<br />
Jupiter zob. Zeus<br />
Kafka Franz 354<br />
Kalipso(mit.) 167<br />
Kallisto(mit.)167<br />
Kant Immanuel 39,115,142, 362<br />
Kartezjusz (Renę Descartes) 10,<br />
16,271,310<br />
Kasjopea (mit.) 194<br />
Kastor(mit.) 194<br />
Katon Starszy Cenzor (Marcus<br />
Porius Cato Maior Censorius)<br />
257<br />
Kefeus(miL) 194<br />
Kepler Johannes 185<br />
Kerner Justinus 67<br />
Kierkegaard Michael P. 358<br />
Kirke(mit.)189<br />
Klatterup (lit.), postać z wodewilu<br />
Heiberga 275<br />
Klemens Aleksandryjski (Klemens<br />
z Aleksandrii, właśc. Titus<br />
Flavius Clemens) 132, 216, 218<br />
Kloto (mit.) 99<br />
Kofoed-Hansen Hans Peter (ps.<br />
Jean-Pierre) 245,290<br />
Kohelet (Eklezjastes; bibl.) 72,<br />
100,259<br />
Komnenowie, ród 310<br />
Kondrup Johnny 4,267<br />
Kopernik Mikołaj 154
Komandor (lit.), postać z opery<br />
Mozarta 95<br />
Krąg J. 79<br />
Kresyda(lit.)70<br />
Krzyżanowski Julian 42<br />
Ksantypa, żona Sokratesa 310<br />
Ksenofanes z Kolofonu 15<br />
Kubiak Zygmunt 99,129, 325<br />
Lachezis (mit.) 99<br />
Ladon (mit.) 193<br />
Landman Adam 353<br />
Laura (lit.) 155<br />
Lavater Johann Caspar 48,49<br />
Leander (lit.), postać z komedii<br />
Holberga 296<br />
Leibniz Gottfried Wilhelm 16,17<br />
Leopold E. F. 84<br />
Lessing Gotthold Ephraim 28, 55<br />
Levinas Emmanuel 361, 367<br />
Lindner J. G. 40<br />
Lowrie Walter 18, 83<br />
Lukian z Samosaty 77, 79, 267<br />
Łukasz, św. 134,281,288<br />
Madvig Johan Nicolai 218<br />
Małgorzata (lit.), postać z dramatu<br />
Goethego 34<br />
Marek, św. 281,306,333<br />
374<br />
Maren (lit.), postać z utworu Holberga<br />
264<br />
Maria Św., matka Jezusa Chrystusa<br />
177<br />
Markiewicz Barbara 366<br />
Marks Karol (Karl Marx) 42, 357,<br />
364<br />
Martensen Hans Lassen 79, 142,<br />
177,268,282,302,311,317,326<br />
Mateusz, św. 28, 103, 257, 281,<br />
288,314,323,340<br />
Matustik M. J. 365<br />
Mau E. 222<br />
Meduza (mit.) 194<br />
Meng Sophie 51<br />
Merkury (mit.) 60,80,194<br />
Meton, astronom grecki 153<br />
Mickiewicz Adam 222<br />
Milton John 163<br />
Miłosz Czesław 87,101,113<br />
Mojżesz (bibl.) 241<br />
Molbech Christian 283<br />
Molier (Moliere, właśc. Jean-Baptiste<br />
Poquelin) 141<br />
Montesąuieu Charles de 182<br />
Mortensen Finn Hauberg 4<br />
Moth Matthias 308, 340<br />
Mozart Wolfgang Amadeus 31,<br />
95,235<br />
M0ller Poul Martin 10,11, 23, 34,<br />
38
Muller A., kompozytor 46<br />
Muller Wilhelm 98, 99<br />
Munchhausen Karl Friedrich Hieronymus<br />
von 59<br />
Mynster Jakob Peter 245, 290-<br />
292<br />
Nabuchodonozor (Nebukadnesar;<br />
bibl.) 256<br />
Nereus (mit.) 28<br />
Nestor (mit.) 168<br />
Nestroy Johann Nepomuk 46<br />
NicholToddW.267,304<br />
NickelsSara57,58<br />
Nicolaus Notabene (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 12,242<br />
Niels (lit.), postać z wodewilu<br />
Heiberga 68<br />
Nielsen Rasmus 302, 337<br />
Nietzsche Friedrich 361<br />
Niobe(mit) 65<br />
Nitsch F. A. 130<br />
Noe (bibl.) 299<br />
Odyseusz(mit.)99,167,168,189,<br />
313<br />
Oehlenschlager Adam Gottlob<br />
35,58,143,320<br />
Ofelia(lit.)275<br />
Okeanos (mit.) 167,168<br />
01dfux (lit.), postać z dramatu<br />
Holberga281<br />
Olsen Reginę 7, 78<br />
Olsen, radca stanu 7, 78<br />
Orion (mit.) 167,170<br />
Orfeusz (mit.) 194<br />
Osjan 165<br />
Owidiusz (Publius Ovidius Naso)<br />
80,82,129,170,171,193<br />
Ozyrys (mit.) 192<br />
Palnatoke (lit.), jarl, postać z dramatu<br />
Oehlenschlagera 320<br />
Pandarus (lit.) 70<br />
Parmenides z Elei 15<br />
Parys (mit.) 193<br />
Patrokles(mit.)168<br />
Pattison George 348<br />
Paweł, św. 138,262,317<br />
Pegaz (mit.) 194<br />
Penelopa(mit.)99<br />
Pernille (lit.), postać z komedii<br />
Holberga283<br />
Persefona 76<br />
Perseis (mit.) 189<br />
Perseusz(mit.) 176,194, 331<br />
Petrarka (Francesco Petrarca) 155<br />
Pierrot(lit.)105<br />
Piętaszek (lit.) 62<br />
Piotr, św. 48,281<br />
Pitagoras 238,311<br />
Platon 16,38,56,82,87,159,216,<br />
230,250,325,347
Plejone(mit.)193<br />
Plutarch 267<br />
Polluks(mit.)194<br />
Poloniusz(lit.)275<br />
Ponte Lorenzo da 31, 235<br />
Prodikos 230<br />
Prometeusz (mit.) 28<br />
Prozerpina (Persefona; mit.) 65<br />
Quidam (pseudonim Kierkegaarda359<br />
Reitzel Carl Andreas 242, 268,<br />
269, 278<br />
Richter L. 18,88<br />
Rohde H. P. 99<br />
RothF.312<br />
Rygę Johan Christian 58<br />
SadzikJózef, ksiądz 101,102<br />
Saint-GeorgesG.H.21<br />
Salomon, król żydowski (bibl.) 43,<br />
66<br />
Salomon (lit.) zob. Goldkalb Salomon<br />
Sandner Henryk 84<br />
Schelling Friedrich Wilhelm Josef<br />
228, 335<br />
Schiller Friedrich 55,174<br />
Schlegel August Wilhelm 70,175,<br />
303<br />
Schlegel Fritz 7<br />
SchubotheJ.H.51<br />
Seneka 325<br />
Sibbern Frederik Christian 11,<br />
326<br />
Sire (lit.), piastunka, postać z komedii<br />
Holberga 264<br />
Sitis (bibl.) 87<br />
Skofte (lit.), niewolnik, postać<br />
z dramatu Oehlenschlagera) 320<br />
Sofar(bibl.)87,116<br />
Sofokleslll<br />
Sokrates 16,56,90,216,218,229,<br />
230, 243, 306, 310, 325, 344,<br />
347, 354, 360<br />
Sowizdrzał Dyl (lit.) 308<br />
Spinoza Baruch 328<br />
Staffeldt Adolph Schack von 98<br />
Stefański Witold 230<br />
Stiernholm Rasmus 203, 282<br />
Stilling Peter Michael 302<br />
Stygotius Magister (lit.), postać<br />
z komedii Holberga 257<br />
Svend Widłobrody 320<br />
Swetoniusz (Suetonius Tranquillus)<br />
74<br />
Swift Jonathan 182<br />
Syv Peter 340<br />
Syriusz(mit.)l70,192<br />
Szekspir (William Shakespeare)<br />
10,70,175,264,275,303
Tamara, królowa gruzińska 310<br />
Tantal (mit.) 65<br />
Tatarkiewicz Władysław 16<br />
Tejrezjasz (mit.) 313<br />
TennemannW.G.57,73<br />
Terencjusz Publiusz (Publius Te-<br />
rentius Afer) 259<br />
Tertulian (Quintus Septimus Flo-<br />
rentius Tertullianus) 83, 224<br />
Tetens Johan Nicolai 11<br />
Tetyda(mit.)28<br />
Tezeusz(mit.) 194<br />
Thor(mit.)96<br />
ThuraA.301<br />
TieckLudvig 70,141,303<br />
Tisseau P.-H. 18, 88<br />
Toeplitz Karol 44, 239, 345<br />
Toftegaard Nielsen G. 349<br />
Troilus (lit.) 70<br />
Trop (lit.), postać z wodewilu<br />
Heiberga275<br />
Tukidydes 250<br />
Tulstrup Niels 38<br />
Tyfon(mit) 56,57<br />
Ulisses (mit.) 193<br />
Uranos (mit.) 167<br />
Ulrich Leon 303<br />
Victor Eremita (pseudonim Kierkegaarda)17,66,81,118<br />
Vielgeschrey (lit.) postać z komedii<br />
Holberga 283<br />
Vigilius Haufniensis (pseudonim<br />
Kierkegaarda) 367<br />
Wergili (Wergiliusz, Publius Ver-<br />
gilius Maro) 55, 65<br />
Westphal M. 365<br />
Westphaler Gert (lit.), postać z ko<br />
medii Holberga 309,313<br />
Wilster Christian 239<br />
Winther Christian 142, 245<br />
Wittgenstein Ludvig 349<br />
Wolf Pius Aleksander 211<br />
Wolter (Voltaire, właśc. Francois-<br />
-Marie Arouet) 141<br />
Young Edward 163<br />
Zaratustra 361<br />
ZenonzEleil5,177<br />
Zeus (Jupiter; mit.) 28, 57, 65, 80,<br />
82,167,174,175,192-194,331<br />
Zuzanna (lit.) postać z komedii<br />
Beaumarchais'go i opery Mozarta<br />
235
Spis treści<br />
Słowo od tłumacza<br />
7<br />
O Powtórzeniu<br />
u<br />
S0ren Kierkegaard jako Constandn Constantius<br />
Powtórzenie<br />
13<br />
O Roku astronomicznym<br />
141<br />
Johan Ludvig Heiberg jako krytyk Kierkegaarda<br />
Rok astronomiczny<br />
145<br />
O Liście otwartym Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga<br />
197
S0ren Kierkegaard jako Constantin Constantius<br />
List otwarty Constantina Constantiusa<br />
do Pana Profesora Heiberga,<br />
kawalera orderu Dannebrog<br />
199<br />
O Przedmowach<br />
241<br />
S0ren Kierkegaard jako Nicolaus Notabene<br />
Przedmowy<br />
247<br />
Bronisław Świderski<br />
Dar<br />
341<br />
Indeks osób<br />
369
Wydawca dziękuje Pani Krystynie Piotrowskiej za możliwość<br />
wykorzystania jej grafik na okładce i stronach tytułowych.<br />
Projekt okładki i stron tytułowych: Maciej Sadowski<br />
Redakcja: Marianna Sokołowska<br />
Korekta: Maria Kaniewska, Donata Lam<br />
Redakcja techniczna: Urszula Ziętek<br />
Wydawnictwo W.A.B.<br />
ul. Nowolipie 9/11, 00-150 Warszawa<br />
tel., fax 635 15 25, tel. 635 75 57<br />
e-mail: wab@wab.com.pl<br />
http://www.wab.com.pl<br />
Skład:<br />
Komputerowe Usługi Poligraficzne, s.c.<br />
Piaseczno, ul. Żółkiewskiego 7, tel. 756 74 81<br />
Druk i oprawa:<br />
Drukarnia Wydawnicza im. W. L. Anczyca S.A.<br />
Kraków, ul. Wadowicka 8<br />
ISBN 83-8822142-6
W serii z WAGĄ ukazały sie:<br />
DROGA SERCA<br />
Eugen Drewermann, Dalaj Lama<br />
ISTOTNEGO NIE WIDAĆ<br />
Eugen Drewermann<br />
CZYSTOŚĆ I BRUD<br />
Georges Vigarello<br />
CUDOWNE I POŻYTECZNE<br />
Bruno Bettelheim<br />
HISTORIA EPIDEMII<br />
Jacques Ruffie, Jean Charles Sournia<br />
NADZIEJE MEDYCYNY<br />
Jean Bernard<br />
ANATOMIA UCZUĆ<br />
Boris Cyrulnik<br />
SEKS I ŚMIERĆ<br />
Jacques Ruffie<br />
INTYMNA HISTORIA LUDZKOŚCI<br />
Theodore Zeldin<br />
HISTORIA STROJU<br />
Maguelonne Toussaint-Samat<br />
SPÓR O DZIEDZICTWO EUROPEJSKIE<br />
Ewa Bieńkowska<br />
WIEDEŃSKA APOKALIPSA<br />
Ewa Kuryluk<br />
ŻYWOTY ŚWIĘTYCH POPRAWIONE<br />
Zbigniew Mikołejko