pobierz plik - Diagnostyka
pobierz plik - Diagnostyka
pobierz plik - Diagnostyka
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Badania laboratoryjne<br />
w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
www.diag.pl
Wstęp<br />
Choroby nowotworowe są obecnie jedną z najczęstszych przyczyn zgonów.<br />
Rak prostaty, piersi, płuc, jelita grubego i pęcherza są w czołówce nowotworów<br />
powodujących śmiertelność wśród chorych. Wczesne wykrycie daje<br />
większą szansę na wyleczenie. Niestety rozrost większości nowotworów przebiega<br />
prawie bezobjawowo. Objawy są nieswoiste do momentu kiedy guz<br />
osiąga duże rozmiary i staje się niemożliwe jego chirurgiczne usunięcie, lub<br />
w sytuacji kiedy komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się już do innych tkanek<br />
i organów.<br />
Markery nowotworowe to substancje występujące w tkance nowotworu lub<br />
przez nią wytwarzane. Markerami mogą być również substancje produkowane<br />
przez inne tkanki i narządy chorego, w odpowiedzi na pojawienie się i rozrost<br />
nowotworu.<br />
Związki te można oznaczać przy pomocy różnych metod:<br />
• chemicznych<br />
• immunologicznych<br />
• za pomocą biologii molekularnej w komórkach, tkankach lub płynach<br />
z jam ciała<br />
Markery nowotworowe pomagają w identyfikacji obecności nowotworu. Jedynie<br />
kilka markerów jest specyficznych dla pojedynczych nowotworów (konkretnych<br />
typów, są to tzw. tumor-specific markers). W większości przypadków są one<br />
nieswoiste, czyli jeden marker może być skojarzony z występowaniem różnych<br />
nowotworów (tumor-associated markers).<br />
Rodzaje markerów:<br />
• enzymy<br />
• hormony<br />
• antygeny płodowo-zarodkowe<br />
• antygeny nowotworowe o budowie glikoprotein lub mucyn<br />
• markery genetyczne (wykrywanie zarówno czynników onkogennych jak<br />
i mutacje genów supresorowych)<br />
Znaczenie kliniczne markerów nowotworowych to:<br />
• skrining populacji<br />
• diagnostyka różnicująca u pacjentów z niespecyficznymi objawami<br />
• wskaźnik wzrostu guza nowotworowego<br />
• wskaźnik rokowniczy postępowania choroby<br />
• szacowanie efektywności leczenia<br />
• monitorowanie odpowiedzi na terapię<br />
• wyznaczanie kierunku w immunoterapii<br />
-1-
Psa, fPsa<br />
Prostate Specyfic Antygen/free Prostate<br />
Specyfic Antygen<br />
Antygen gruczołu krokowego/frakcja<br />
wolna Antygenu gruczołu krokowego<br />
PaP<br />
Prostatic Acid Phosphatase<br />
Kwaśna fosfataza sterczowa<br />
cea<br />
Carcioembryonic Antygen<br />
Antygen karcinoembrionalny<br />
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
PSA jest bez wątpienia najważniejszym markerem raka prostaty, a jego odkrycie<br />
spowodowało znaczny postęp w diagnostyce, leczeniu i monitorowaniu<br />
tej choroby. Wzrost stężenia PSA w surowicy wywołany jest przez: raka stercza,<br />
łagodny przerost prostaty, zapalenie gruczołu krokowego, podrażnienie<br />
mechaniczne prostaty (zabieg chirurgiczny, biopsja, masaż gruczołu). Przyjmuje<br />
się, że każdy mężczyzna po ukończeniu 50. roku życia powinien raz w roku mieć<br />
oznaczony poziom PSA w surowicy krwi, oraz wykonane badanie per rectum. Są<br />
to badania podstawowe w grupie badań przesiewowych w kierunku raka prostaty.<br />
Mężczyźni należący do grup podwyższonego ryzyka powinni poddawać<br />
się regularnym badaniom już od 40. r.ż. W przypadku, kiedy PSA całkowite jest<br />
podwyższone (zakresy referencyjne dla tego parametru dostosowane są do<br />
przedziałów wiekowych pacjentów, gdyż poziom PSA wzrasta z wiekiem) wskazane<br />
jest także oznaczenie fPSA (frakcja wolna czyli nie związana z białkami).<br />
Wyniki tych oznaczeń umożliwiają lepsze zróżnicowanie między rakiem prostaty,<br />
a innymi chorobami tego gruczołu, oraz podjęcie decyzji czy potrzebna jest<br />
biopsja. Bardzo duże znaczenie ma PSA w monitorowaniu przebiegu leczenia<br />
(radykalna prostatektomia, radioterapia, terapia hormonalna) nowotworu prostaty.<br />
Oznaczenie kwaśnej fosfatazy, zwłaszcza jej izoenzymu sterczowego w surowicy<br />
krwi, jest jednym z badań immunochemicznych o dużym znaczeniu w diagnostyce<br />
raka stercza. Uważa się, że wzrost aktywności enzymu w surowicy krwi jest<br />
charakterystyczny dla rozwoju procesu nowotworowego. Oznaczenie to jest przydatne<br />
zarówno w ocenie stopnia zaawansowania klinicznego nowotworu, jak<br />
i w kontroli efektywności leczenia.<br />
Antygen rakowo-płodowy jest jednym z najczęściej oznaczanych markerów<br />
w przypadkach chorób nowotworowych. Jego podniesiony poziom obserwuje<br />
się w:<br />
• 70 % nowotworów jelita grubego<br />
• 55 % nowotworów trzustki<br />
• 50 % nowotworów żołądka<br />
• 45% nowotworów płuc<br />
• 40 % nowotworów szyjki macicy<br />
• 40% nowotworów piersi<br />
• 25% nowotworów jajników<br />
Badane stężenie CEA w przypadku raka płuca ma dużą wartość w ocenie<br />
skuteczności leczenia. Marker jest wykorzystywany również w diagnostyce<br />
raka trzustki. Typuje się go na potencjalny, niezależny czynnik rokowniczy<br />
w raku jelita grubego i odbytnicy. Nie powinien być jednak traktowany jako<br />
badanie przesiewowe w wykrywaniu raka jelita grubego. Jeżeli resekcja ognisk<br />
przerzutowych byłaby klinicznie wskazana, zaleca się pomiar pooperacyjny CEA<br />
co 2 - 3 m-ce u pacjentów w stadium II i III choroby.<br />
Normalizacja surowiczego poziomu CEA powinna nastąpić w ciągu 4 miesięcy<br />
po radykalnym zabiegu operacyjnym. W przeciwnym wypadku, może to<br />
oznaczać, że zabieg chirurgiczny nie był wystarczająco radykalny i istnieje wysokie<br />
prawdopodobieństwo nawrotu choroby w ciągu jednego roku. Stąd też<br />
bardzo istotne jest wykorzystanie markera CEA do kontrolowania stanu chorych<br />
w trakcie prowadzonego leczenia.<br />
-2-
aFP<br />
Alfa – Fetoproteina<br />
ca – 125<br />
Carcinoma antigen 125<br />
Antygen nowotworowy 125<br />
β2-m<br />
Beta 2-mikroglobulina<br />
ca 15-3<br />
Carcinoma antigen 15-3<br />
Antygen nowotworowy 15-3<br />
AFP jest najczęściej oznaczanym markerem w ocenie wątroby.<br />
Wzrost całkowitego poziomu AFP w surowicy pacjenta może świadczyć<br />
o obecności guza wątroby.<br />
Wśród pacjentów zakażonych HBV swoistość AFP w wykrywaniu pierwotnego<br />
raka wątroby oceniono na 50%, podczas gdy wśród osób nie zakażonych<br />
wynosiła ona 78%. Stężenie alfa-fetoproteiny w surowicy wzrasta również<br />
w innych chorobach, m.in. w wirusowym zapaleniu wątroby, a także u pacjentów<br />
z guzami jajnika i jąder wywodzącymi się z komórek zarodkowych, guzami<br />
przerzutowymi do wątroby (5-10%) oraz nowotworami złośliwymi przewodu<br />
pokarmowego – w tym w raku trzustki (24%), raku żołądka (15%) i raku jelita<br />
grubego (3%) i rzadziej w raku pęcherzyka żółciowego. Niestety ze względu<br />
na niską swoistość markera AFP, oznaczenia nie pozwalają na jednoznaczne<br />
odróżnienie wczesnych zmian nowotworowych od przewlekłych stanów zapalnych<br />
wątroby.<br />
Wyższe stężenia alfa-fetoproteiny stwierdza się także u palaczy tytoniu oraz<br />
u kobiet w ciąży.<br />
Marker raka jajnika – wytwarzany jest przez nieśluzowe raki jajnika.<br />
We wczesnych stopniach zaawansowania raka jajnika (I i II stopień) stężenia<br />
CA -125 bywają prawidłowe lub niewiele podwyższone, w późnych stopniach<br />
zaawansowania (III i IV stopień) stężenia markera są podwyższone<br />
w ok 80% przypadków. Oznaczenia CA-125 stosuje się więc głownie w trakcie<br />
chemioterapii w celu monitorowania leczenia u chorych, u których poziom ten<br />
był podwyższony przed leczeniem operacyjnym i chemicznym. Spadek poziomu<br />
tego markera w trakcie kolejnych cykli chemioterapii sugeruje jej skuteczność,<br />
brak zmian lub wzrost stężenia w surowicy oznacza zazwyczaj obecność<br />
pozostałości guza pierwotnego lub pojawienie się przerzutów.<br />
Oznaczanie CA-125 w badaniach przesiewowych wykrywających raka jajnika ma<br />
znaczenie jedynie jako uzupełnienie podstawowych badań ginekologicznych,<br />
wykazano bowiem, że podwyższone stężenia tego markera obserwuje się także<br />
u kobiet będących w fazie pęcherzykowej cyklu menstruacyjnego, pierwszym<br />
trymestrze ciąży, mających zmiany o charakterze łagodnym (endometrioza,<br />
zapalenie jajowodu, mięśniaki macicy). Wzrasta on również w nowotworach<br />
np. opłucnej, osierdzia, otrzewnej, nowotworach endometrium, nabłonka<br />
kanału szyjki macicy, trzustki, piersi, wątroby.<br />
Oznaczanie β2-M w surowicy i moczu znalazło istotne zastosowanie w diag-<br />
nostyce nefrologicznej. Znacząco podwyższone wstępne poziomy tego markera<br />
stwierdzono w przypadku przewlekłej białaczki limfoblastycznej B-komórkowej,<br />
białaczki T-komórkowej dorosłych, oraz szpiczaka mnogiego. Zwłaszcza w tej<br />
ostatniej jednostce chorobowej oznaczanie β2-M, szczególnie w połączeniu<br />
z równoczesną oceną wartości CRP i LDH, ma niepodważalne znaczenie kliniczne.<br />
Wysokie poziomy β2-M, znacząco różne od stwierdzanych u osób<br />
zdrowych, wykazano u pacjentów z rozpoznaniem chłoniaka ziarniczego<br />
i nieziarniczego oraz schorzeń mieloproliferacyjnych.<br />
U pacjentów z rozpoznaniem szpiczaka mnogiego, wstępny poziom LDH, CRP<br />
oraz β2-M wyznaczają nie tylko grupę ryzyka i warunkują prawdopodobieństwo<br />
przeżycia, ale także im<strong>plik</strong>ują wybór postępowania terapeutycznego.<br />
Wzrost stężenia CA 15-3 stwierdza się u chorych z łagodnymi zmianami<br />
w wątrobie, nowotworem trzustki, płuc, jajników, wątroby, a potwierdzenie<br />
raka piersi w I lub II stadium zaawansowania przy użyciu tego markera dotyczy<br />
jedynie ok. 20% pacjentów.<br />
Wykazano natomiast wysoką korelację poziomu CA 15-3 z wielkością wykrytego<br />
guza oraz odpowiedzią na leczenie. Oznaczanie tego markera jest bardziej<br />
użyteczne w przypadkach wznowy niż w zmianach o charakterze pierwotnym.<br />
-3-
Płuca<br />
• NSE<br />
• Cyfra 21-1<br />
Skóra - czerniak<br />
• S-100<br />
Żołądek<br />
• CEA<br />
• CA 19-9<br />
Jelito grube<br />
• CEA<br />
• CA 72-4<br />
• Kał krew<br />
utajona<br />
Prostata<br />
• PAP<br />
• PSA<br />
• fPSA<br />
Nazwa markera<br />
NSE<br />
PAP<br />
PSA, fPSA<br />
CEA<br />
AFP<br />
TPS<br />
CA 125<br />
CA 15-3<br />
Kał - krew utajona<br />
Narząd<br />
płuca<br />
prostata<br />
prostata<br />
jelito grube, żołądek, wątroba<br />
wątroba<br />
jajniki, szyjka macicy<br />
jajniki<br />
piersi, jajniki<br />
jelito grube<br />
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
ZastosoWanie markeróW noWotWoroWych W diagnostyce laboratoryjnej<br />
Mózg<br />
• S-100<br />
• przeciwciała<br />
onkoneuronalne<br />
Piersi<br />
• CA 15-3<br />
• CA 72-4<br />
• BRCA 1<br />
Wątroba<br />
• CEA<br />
• AFP<br />
Drogi żółciowe<br />
• CA 19-9<br />
Trzustka<br />
• CA 19-9<br />
Jajniki<br />
• TPS<br />
• CA 125<br />
• CA 15-3<br />
• CA 72-4<br />
Szyjka macicy<br />
• TPS<br />
• cytologia<br />
• cytologia LBC<br />
Nazwa markera Narząd<br />
CA 19-9<br />
trzustka, drogi żółciowe, żołądek<br />
CA 72-4<br />
jajniki, piersi, jelito grube<br />
Beta 2 mikroglobulina guzy w kościach, czasem innych tkankach miękkich”<br />
Cyfra 21-1<br />
płuca<br />
S-100<br />
rak skóry-czerniak, glejak wielopostaciowy<br />
BRCA 1<br />
piersi<br />
cytologia / LBC szyjka macicy<br />
przeciwciała onkoneuronalne<br />
mózg<br />
-4-
ca 19-9<br />
Carcinoma antigen 19-9<br />
Antygen nowotworowy 19-9<br />
tPs<br />
Tissue polypeptyde specific antigen<br />
Tkankowy swoisty antygen polipeptydowy<br />
cyFra 21-1<br />
ca 72-4<br />
Carcinoma antigen 72-4<br />
Antygen nowotworowy 72-4<br />
CA 19-9 wykazuje wysoką czułość w ocenie obecności raka trzustki.<br />
Wykorzystywany jest w monitorowaniu leczenia (głównie) raka trzustki, ponadto<br />
raka dróg żółciowych i raka żołądka. Czułość diagnostyczna tego markera<br />
wynosi 70%, a we wczesnych stadiach zaawansowania 67%. Podwyższone<br />
stężenie CA 19-9 występuje również w stanach zapalnych przewodu pokarmowego,<br />
wątroby, trzustki. Jest ono wtedy znacznie niższe niż stężenie tego<br />
antygenu u chorych na nowotwór złośliwy, co daje możliwość wykorzystania<br />
CA 19-9 do różnicowania choroby o etiologii nienowotworowej z chorobą<br />
nowotworową. Mimo tych ograniczeń, surowicze stężenie antygenu CA 19-9<br />
przekraczające wartości 1000 U/ml powoduje, że marker staje się wysoce<br />
swoisty dla raka trzustki.<br />
TPS jest miernikiem proliferacji komórek nowotworowych. Podwyższone stężenie<br />
stwierdza się w surowicy chorych na raka jajnika i zależy ono od wielkości masy<br />
guza i odpowiedzi na leczenie chemiczne. Zaobserwowano, iż jednoczesne<br />
oznaczanie TPS i SCC-Ag pozwala na lepszą ocenę biologicznej agresywności<br />
nowotworu i wskazuje na stopień zaawansowania raka szyjki macicy.<br />
Marker wykrywany w surowicy krwi chorych na niedrobnokomórkowego<br />
raka płuc oraz w innych nowotworach, zwłaszcza płaskonabłonkowych.<br />
Jego ekspresję można stwierdzić zarówno w prawidłowym nabłonku dróg<br />
oddechowych, jak i w raku płuca. Związek między czasem przeżycia, a przedoperacyjnym<br />
stężeniem CYFRY 21-1 potwierdzono w wielu badaniach. Sugeruje<br />
się także, że CYFRA 21-1 może mieć znaczenie predykcyjne, co do odpowiedzi<br />
na leczenie. Wielu badaczy podkreśla, że zwiększone stężenie CYFRY 21-1 należy<br />
traktować przede wszystkim jako marker uszkodzenia i naprawy nabłonka.<br />
CA 72-4 jest wiarygodnym markerem ściśle odzwierciedlającym stadium rozwojowe<br />
raka płaskonabłonkowego przełyku. Wykazano, że systematyczne oznaczanie<br />
jego poziomu w surowicy pacjentów, którym usunięto guz chirurgicznie,<br />
może pozwolić na wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu choroby.<br />
-5-
s-100<br />
nse<br />
Neuron-Specific Enolase<br />
Swoista enolaza neuronowa<br />
brca 1<br />
Breast cancer susceptibility gene 1<br />
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
W różnicowaniu komórek czerniaka wykorzystuje się technikę immunohistochemiczną<br />
z zastosowaniem przeciwciał skierowanych przeciwko białku<br />
S-100. Podwyższony poziom białka S-100 we krwi obwodowej wykazuje<br />
korelacje ze stopniem zaawansowania choroby, liczbą zajętych narządów<br />
i obecnością przerzutów. Pomiar białka S100 wykorzystuje się do monitorowania<br />
przebiegu leczenia przy zastosowaniu chemio- czy immunoterapii. Podwyższone<br />
stężenie białka S-100 koreluje ze skróceniem czasu przeżycia, a wzrastający poziom<br />
białka S-100 jest czułym i swoistym wskaźnikiem progresji choroby.<br />
Marker S-100 jest również charakterystyczny dla glejaka wielopostaciowego.<br />
Markerem nowotworowym, który może być pomocny w diagnostyce, monitorowaniu<br />
oraz ocenie efektywności leczenia chorych na drobnokomórkowego<br />
raka płuc jest swoista enolaza neuronowa. Marker ten charakteryzuje się<br />
wysoką czułością diagnostyczną, lecz niską swoistością diagnostyczną, gdyż<br />
wysokie jego stężenia obserwuje się w niektórych chorobach o etiologii nienowotworowej,<br />
a także u pewnego odsetka chorych z innymi typami histologicznymi<br />
nowotworów, m.in. z niektórymi nowotworami mózgu, a także<br />
z nienowotworowymi schorzeniami płuc, zapaleniem opon mózgowych,<br />
zawałem mózgu, krwotokiem podpajęczynówkowym czy urazami głowy.<br />
Wiele czynników odgrywa istotną rolę w zapoczątkowaniu rozwoju nowotworu<br />
gruczołu piersiowego, a wśród nich ważne miejsce zajmują czynniki genetyczne.<br />
Najsilniej związane z powstawaniem raka piersi są geny supresorowe BRCA1<br />
i BRCA2. Najważniejszym efektem badań molekularnych rodzin z genetyczną<br />
predyspozycją do raka piersi jest wyłonienie osób wysokiego ryzyka, u których<br />
dzięki systematycznym badaniom profilaktycznym będzie można wykrywać<br />
wczesne postacie raka.<br />
Obecnie uważa się, że mutacje genu BRCA1 występują w 75% rodzin, w których<br />
występują zarówno raki sutka, jak i raki jajnika, oraz w 50% rodzin, w których<br />
występuje wyłącznie rak piersi.<br />
Uważa się, że każda kobieta pochodząca z rodziny o podwyższonym ryzyku<br />
wystąpienia raka sutka powinna być o tym poinformowana i zaznajomiona<br />
z koniecznością wykonania odpowiednich badań. Kobiety te powinny rozpocząć<br />
samobadanie piersi już w wieku kilkunastu lat, a od 20. roku życia badanie<br />
piersi powinien wykonywać co pół roku lekarz. W wieku 25 lat muszą rozpocząć<br />
badania ultrasonograficzne piersi, powtarzane co 6 m-cy, a następnie także USG<br />
narządu rodnego. Począwszy od 35. roku życia powinny raz do roku wykonywać<br />
kontrolną mammografię. Jeżeli dojdzie do wykrycia raka w stadium I lub II, zabieg<br />
operacyjny w przypadku nosicielek uszkodzonych genów BRCA nie może<br />
być oszczędzający – zaleca się obustronną amputację piersi.<br />
Wysoka częstość mutacji w genie BRCA1 u kobiet obciążonych dziedzicznie<br />
rakiem piersi dostarcza motywu do zastosowania tych czynników jako markera<br />
wykrywania grupy wysokiego ryzyka wystąpienia tego nowotworu.<br />
-6-
htgr<br />
alP<br />
Alcaline phosphatase<br />
Fosfataza alkaliczna<br />
acth<br />
Adrenocorticotropic hormone<br />
Hormon adrenokortykotropowy<br />
kalcytonina<br />
hcg<br />
Human chorionic gonadotopin<br />
Gonadotropina kosmówkowa<br />
<strong>Diagnostyka</strong> ryzyka nowotworowego zależnego od estrogenów.<br />
Badanie obejmuje wykrywanie mutacji w genach kodujących białka naprawcze<br />
(BRCA1 i CHEK 2). Wystąpienie uszkodzeń w tych genach zwiększa ryzyko rozwoju<br />
niektórych nowotworów: raka trzustki, jelita grubego, piersi, jajników,<br />
prostaty, czerniaka. Szczególny wpływ na niekorzystny efekt mutacji w genach<br />
ma zażywanie hormonów (np. antykoncepcja hormonalna) przez kobiety<br />
poniżej 35. roku życia.<br />
Podwyższony poziom ALP obserwuje się w przebiegu pierwotnego i wtórnego<br />
raka wątroby. Wysoki wzrost stężenia jest spotykany także w raku prostaty<br />
z przerzutami do kości.<br />
Wpływ na wzrost stężenia ACTH mogą mieć: rak trzustki, piersi, żołądka, jelita<br />
grubego, a także drobnokomórkowy rak płuc.<br />
Kalcytonina jako marker nowotworowy jest najbardziej użyteczna w diagnostyce<br />
raka rdzeniastego tarczycy, jego postaci dziedzicznej o autosomalnym<br />
dominującym sposobie dziedziczenia. Zaobserwowano też korelację pomiędzy<br />
poziomami stężeń kalcytoniny, a wskaźnikami rozwoju choroby takimi jak<br />
objętość guza, oraz jego rozrost lokalny i przerzuty.<br />
Podwyższone wartości hCG stwierdza się prawidłowo w ciąży, ale także<br />
w ciążowej chorobie trofoblastycznej, w niektórych guzach zarodkowych<br />
jajnika, jak: raku kosmówki, raku zarodkowym oraz mieszanych guzach zarodkowych.<br />
Oznaczenia AFP i hCG znajdują zastosowanie w rozpoznawaniu guzów<br />
zarodkowych jajnika oraz monitorowaniu leczenia chemicznego po pierwotnym<br />
leczeniu operacyjnym. Oznaczenie hCG stosuje się również w diagnostyce nowotworów<br />
zarodkowych u mężczyzn. Podwyższone stężenie hCG stwierdza się<br />
w 30-60% przypadków nienasieniaków oraz około 10% przypadków nasieniaków.<br />
Nowotwory germinalne są jedyną przyczyną podwyższonego poziomu<br />
tego markera u dorosłych mężczyzn.<br />
-7-
adanie białek krwi<br />
i moczu<br />
kał - krew utajona<br />
hPV<br />
Human papilloma virus<br />
HPV czynnik onkogenny<br />
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
Elektroforeza to rozdział białka w surowicy krwi na frakcje.<br />
Immunofiksacja charakteryzuje rodzaj białka monoklonalnego (tzw łańcuchy<br />
ciężkie – G,A,D,E, oraz łańcuchy lekkie, kappa i lambda).<br />
Badania te wspomagają diagnostykę gammapatii monoklonalnych takich jak:<br />
szpiczak plazmocytowy, białaczka plazmocytowa, makroglobulinemia Waldenströma.<br />
Rak jelita grubego jest jednym z najczęściej występujących nowotworów<br />
złośliwych w Polsce. W strukturze zachorowań znajduje się na 2. miejscu pod<br />
względem częstości występowania (mężczyźni – 10,4%; kobiety – 10,3%)<br />
Obecnie nie ma idealnego badania przesiewowego w wypadku nowotworu<br />
jelita grubego, a każdy skryning ma swoje wady i zalety.<br />
Badanie na krew utajoną w kale spełnia wymogi testu przesiewowego: jest<br />
proste do wykonania, tanie, nieinwazyjne i mało obciążające, bez powikłań.<br />
W randomizowanym badaniu klinicznym opublikowanym w 1999 r. przez<br />
Mandela i wsp. wykazano zmniejszenie śmiertelności o 33% (17–49%) u osób,<br />
którym test na krew utajoną w kale przeprowadzano co roku, w porównaniu<br />
z grupą badaną raz na 2 lata. Obniżenie ryzyka zgonu wyniosło 21 proc.<br />
(3–38 %). W badaniu uczestniczyły osoby między 50. a 80. rokiem życia, a obserwacja<br />
trwała 18 lat.<br />
W Polsce nie ma złotego standardu w skriningu raka jelita grubego. Zalecenia<br />
obejmują wykonywanie raz w roku badania na krew utajoną w kale u osób<br />
między 50. a 65. rokiem życia. Do badań przesiewowych wykorzystuje się także<br />
kolonoskopię. W przypadku dwóch wyników dodatnich zaleca się wykonać<br />
rektosigmoidoskopię. Należy jednak pamiętać, iż przyczyną krwawienia są<br />
zmiany nowotworowe ale też np. wrzody, nadżerki, zmiany naczyniowe.<br />
Do głównych czynników rozwoju raka szyjki macicy zaliczamy zakażenia HPV<br />
typem 16/18 i innymi typami onkogennymi. Zakażenie wirusem HPV błon<br />
śluzowych może przebiegać w postaci utajonej. Wykrycie infekcji bezobjawowej<br />
jest możliwe jedynie po wykonaniu testu na obecność DNA HPV.<br />
Szczególne wskazania do wykonania testu HPV:<br />
• nawracające i przewlekłe stany zapalne dróg rodnych (zapalenia cewki<br />
moczowej, zapalenia żołędzia lub napletka u mężczyzn)<br />
• planowana ciąża - wirus HPV jest stwierdzany w ok. 20% tkanek po<br />
poronieniach<br />
• ciąża – masywne zakażenie dróg rodnych wirusem HPV może zostać przeniesione<br />
na dziecko i wywołać u dziecka nawrotową brodawczakowatość krtani<br />
• kontrola leczenia „nadżerek” lub brodawek (wirus może przetrwać w formie<br />
utajonej)<br />
• kilkuletnie stosowanie antykoncepcji hormonalnej<br />
• stosowanie wkładki domacicznej (spiralki) z towarzyszącymi stanami zapalnymi<br />
W ostatnich dekadach dane epidemiologiczne i ustalenia molekularne wskazały<br />
również na rolę wirusów brodawczaka ludzkiego w rozwoju pewnych grup<br />
nowotworów głowy i szyi. Wszechobecność HPV pociąga za sobą łatwość<br />
zakażenia drogą seksualną lub za pośrednictwem śliny (dot. głównie nowotworów<br />
głowy i szyi). Na podstawie metaanalizy chorych z lat 1982–1997<br />
zaobserwowano, że HPV może być niezależnym, izolowanym czynnikiem ryzyka<br />
rozwoju raka jamy ustnej.<br />
-8-
cytologia ginekologiczna<br />
/cytologia cienkowarstwowa<br />
lbc<br />
scc-ag<br />
Badanie cytologiczne służy do wykrywania nowotworów i stanów przednowotworowych.<br />
Ocenie podlegają komórki pobrane ze złuszczeniowej warstwy<br />
nabłonka. Prawidłowo wykonane oraz opisane badanie może być wskazówką<br />
do wykonania dalszej diagnostyki (badanie kolposkopowe i histopatologiczne).<br />
Zarówno konwencjonalna jak i płynna cytologia są zalecane jako obowiązujące<br />
w skriningu cytologicznym.<br />
Liquid Based Cytology (LBC)<br />
Zaletą techniki LBC jest udoskonalenie metody pobierania i wykonywania preparatów<br />
do badania cytologicznego. Znaczna poprawa jakości preparatu,<br />
została osiągnięta przez możliwość wykorzystania 100% komórek pobranych<br />
do jego wykonania, utrzymanie ich morfologii oraz oddzielenie zaciemniających<br />
obraz materiałów i zanieczyszczeń (krew, śluz). Automatyzacja procesu wykonania<br />
preparatu minimalizuje ryzyko błędu ludzkiego.<br />
Badania kliniczne potwierdziły, że cytologia cienkowarstwowa jest bardziej czuła<br />
i znacznie dokładniejsza niż cytologia konwencjonalna. LBC pozwala na<br />
uzyskanie większej ilości komórek do analizy oraz komórek lepszej jakości.<br />
Wg badań, wzrost wykrywalności śródnabłonkowych zmian dysplastycznych<br />
dużego stopnia (HSIL) wynosi 64% w stosunku do cytologii konwencjonalnej (dane<br />
z 15 badań przeprowadzonych w latach 1998 – 2005). Dodatkową zaletą<br />
jest możliwość wykonania z tej samej próbki badań met. PCR w kierunku HPV<br />
i Chlamydia trachomatis.<br />
Antygen raka płaskonabłonkowego (ang. squamous cell carcinoma antygen,<br />
SCC, SCCA) jest jednym z licznych markerów (antygenów) towarzyszących nowotworom<br />
(tumor associated antygen, TAA). Są to substancje produkowane<br />
zarówno przez komórki zdrowe, jak i nowotworowe, w zależności od wielkości<br />
stężenia mogą wskazywać na możliwość istnienia procesu nowotworowego.<br />
Wiemy, że SCC jest wolnym antygenem krążącym we krwi, który do obiegu jest<br />
biernie uwalniany przez komórki nabłonka płaskiego.<br />
Znaczenie i rolę antygenu raka płaskonabłonkowego najlepiej poznano w raku<br />
szyjki macicy. W licznych badaniach wykazano, że antygen raka płaskonabłonkowego<br />
można wykorzystać w monitorowaniu raków płaskonabłonkowych<br />
-9-
Przeciwciała<br />
onkoneuronalne<br />
Badania laboratoryjne w diagnostyce chorób nowotworowych<br />
o innym umiejscowieniu niż szyjka macicy. Dowiedziono przydatności tego<br />
markera w rakach płaskonabłonkowych głowy i szyi, przełyku, płuc oraz<br />
pochwy. Równocześnie zmusiło to badaczy do stwierdzenia, że antygen raka<br />
płaskonabłonkowego jest kolejnym antygenem towarzyszącym nowotworowi<br />
(TAA) i nie można go uznać za antygen swoisty tylko dla raka szyjki macicy.<br />
Dodatkowym dowodem na to, że antygen SCC może być uznany tylko za<br />
kolejny TAA jest jego zwiększona aktywność również w niezłośliwych nowotworach<br />
głowy i szyi oraz w licznych chorobach nienowotworowych. Przykładem<br />
takich chorób jest łuszczyca, zapalenia nieswoiste niezakaźne tkanki płucnej,<br />
czy choroby nerek. Wspólnym elementem łączącym te choroby z rakiem<br />
płaskonabłonkowym jest udział w procesie patologicznym tkanki nabłonkowej.<br />
Wraz ze wzrostem stopnia zaawansowania klinicznego rośnie stężenie w surowicy<br />
wolnego krążącego antygenu SCC. Istnieją dwie sytuacje, gdy stężenie antygenu<br />
SCC jest tylko w części zależne od stopnia zaawansowania. Jest to sytuacja<br />
naciekania raka szyjki macicy na naczynia krwionośne i obecność przerzutów<br />
raka szyjki macicy w węzłach chłonnych.<br />
Dowiedziono, że rokowanie chorych na raka szyjki macicy ma związek<br />
z początkowym poziomem antygenu SCC, które to stężenie koreluje ze stopniem<br />
zaawansowania klinicznego choroby. Badania potwierdziły, że antygen<br />
raka płaskonabłonkowego może być dobrym markerem w monitorowaniu efektów<br />
leczenia chorych na raka szyjki macicy.<br />
Krótki czas półtrwania antygenu SCC pozwala analizować liczne oznaczenia poziomu<br />
SCC wykonane w krótkich odstępach czasu, co ma znaczenie w ocenie<br />
radykalności zabiegu operacyjnego (jego efektywności).<br />
Wzrost stężenia antygenu SCC po leczeniu radykalnym może wyprzedzić kliniczne<br />
i radiologiczne objawy wznowy raka szyjki macicy o 2–5 miesięcy.<br />
Neurologiczne zespoły paranowotworowe definiuje się jako zaburzenia układu<br />
nerwowego niespowodowane przerzutami lub miejscowym bezpośrednim<br />
działaniem guza, pojawiające się u chorych na nowotwór.<br />
Podstawą diagnostyki laboratoryjnej neurologicznych zespołów paranowotworowych<br />
jest oznaczanie obecności przeciwciał onkoneuronalnych. Zalecanym<br />
standardem postępowania w tym zakresie jest zastosowanie metody immunofluorescencji<br />
pośredniej jako metody przesiewowej oraz techniki Western<br />
blot jako metody potwierdzającej, w przypadkach stwierdzenia reakcji dodatniej.<br />
Dokładnie określone przeciwciała onkoneuronalne scharakteryzowano pod<br />
względem ich związku z neurologicznymi zespołami paranowotworowymi oraz<br />
podstawową chorobą nowotworową:<br />
Przeciwciała anty-Hu (ANNA-1, anti-neuronal nuclear antibody )<br />
Najczęściej towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca, nerwiakowi zarodkowemu,<br />
rzadziej - niedrobnokomórkowemu rakowi płuca, rakowi gruczołu<br />
krokowego lub nasieniakowi.<br />
Przeciwciała anty-Yo (PCA-1, anti-Purkinje cell antibody 1)<br />
Ich obecność stwierdza się u chorych z paranowotworowym zwyrodnieniem<br />
móżdżku oraz w przebiegu raka jajnika i raka sutka.<br />
Przeciwciała anty-CV2 (anty-CRMP5, collapsin response-mediated protein 5)<br />
Zwykle towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca, grasiczakowi<br />
i mięsakowi macicy.<br />
Przeciwciała anty-Ri (ANNA-2, anti-neuronal nuclear antibody 2)<br />
Towarzyszą rakowi piersi i drobnokomórkowemu rakowi płuca.<br />
Przeciwciała anty-Ma/anty-Ta<br />
Występują u chorych z zapaleniem mózgu i pnia mózgu w przebiegu raka jąder.<br />
Przeciwciała anty-amfifizyna<br />
Przeciwciała te towarzyszą drobnokomórkowemu rakowi płuca i rakowi jajnika.<br />
-10-
Wybrane laboratoria GRUPY DIAGNOSTYKA<br />
DIAGNOSTYKA Kraków/Centrala<br />
ul. Olszańska 5<br />
31-513 Kraków<br />
tel. 12 295 01 00<br />
DIAGNOSTYKA Białystok<br />
ul. Antoniukowska 11<br />
15-740 Białystok<br />
tel. 85 651 11 16<br />
DIAGNOSTYKA Bielsko-Biała<br />
ul. Komorowicka 23<br />
43-300 Bielsko-Biała<br />
tel. 33 822 16 27<br />
DIAGNOSTYKA Częstochowa<br />
ul. Mickiewicza 12<br />
42-217 Częstochowa<br />
tel. 34 370 24 43<br />
DIAGNOSTYKA Gdynia<br />
ul. T. Wendy 7/9<br />
81-341 Gdynia<br />
tel. 58 620 84 01<br />
DIAGNOSTYKA MCL<br />
Gorzów Wielkopolski<br />
ul. Piłsudskiego 15<br />
66-400 Gorzów Wielkopolski<br />
tel. 95 722 92 22<br />
DIAGNOSTYKA Jelenia Góra<br />
ul. Bankowa 5/7<br />
58-500 Jelenia Góra<br />
tel. 75 645 20 10<br />
DIAGNOSTYKA Katowice<br />
ul. Karłowicza 11<br />
40-145 Katowice<br />
tel. 32 253 80 99<br />
DIAGNOSTYKA Kielce<br />
ul. Jagiellońska 74<br />
25-734 Kielce<br />
tel. 41 368 73 01<br />
DIAGNOSTYKA Lublin<br />
ul. Topolowa 7<br />
20-352 Lublin<br />
tel. 81 744 44 43<br />
DIAGNOSTYKA Łódź<br />
ul. Tuszyńska 19<br />
93-011 Łódź<br />
tel. 42 617 24 28<br />
DIAGNOSTYKA Opole<br />
ul. Wodociągowa 4<br />
45-221 Opole<br />
tel. 77 541 41 91<br />
DIAGNOSTYKA Poznań<br />
al. Solidarności 36<br />
61-696 Poznań<br />
tel. 61 647 77 40<br />
DIAGNOSTYKA Rzeszów<br />
ul. Jabłońskiego 2/4<br />
35-068 Rzeszów<br />
tel. 17 875 58 24<br />
DIAGNOSTYKA Sosnowiec<br />
ul. Wawel 15<br />
41-200 Sosnowiec<br />
tel. 32 368-48-36<br />
DIAGNOSTYKA Tarnobrzeg<br />
ul. Szpitalna 1<br />
39-400 Tarnobrzeg<br />
tel. 15 812 33 21<br />
DIAGNOSTYKA Wałbrzych<br />
ul. Grodzka 73<br />
58-316 Wałbrzych<br />
tel. 74 664 28 58<br />
DIAGNOSTYKA Warszawa<br />
al. Prymasa Tysiąclecia 79 A<br />
01-242 Warszawa<br />
tel. 22 589 58 00<br />
DIAGNOSTYKA Wrocław<br />
ul. Opolska 131A<br />
53-114 Wrocław<br />
tel. 71 714 97 01<br />
DIAGNOSTYKA Zamość<br />
ul. Peowiaków 1<br />
22-400 Zamość<br />
tel. 84 638 50 67<br />
MEDICA Zielona Góra<br />
ul. Kupiecka 22<br />
65-426 Zielona Góra<br />
tel. 68 457 89 81<br />
więcej informacji na www.diag.pl