Toymisritið Samskipað røkt og viðgerð 2010 - Landssjúkrahúsið
Toymisritið Samskipað røkt og viðgerð 2010 - Landssjúkrahúsið
Toymisritið Samskipað røkt og viðgerð 2010 - Landssjúkrahúsið
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Psykiatriski<br />
depilin<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Toymisskipanin<br />
- <strong>Samskipað</strong> <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> -
Toymisskipanin<br />
Psykiatriski depilin- Landssjúkarhúsið<br />
J.C. Svabos gøta<br />
FO-100 Tórshavn<br />
Skrivað hava:<br />
Fylgitoymi 1: 31. mars 2008 – 27. juni 2008<br />
Sanne Storm, cand.mag. í musikkterapi<br />
Súsanna Winther Poulsen, ergoterapeutur<br />
Oddbjørg Johansen, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Eydna Iversen Lindenskov, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Elisabeth Guttesen, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Jana Mortensen, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Fylgitoymi 2: 16. oktober 2008 – 1. mars <strong>2010</strong><br />
Jana Mortensen, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Elisabeth Guttesen, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Kerstin Rasmussen, heilsu<strong>røkt</strong>ari<br />
Eydna Iversen Lindenskov, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur<br />
Maria Vang, lækni<br />
Súsanna Olsen, samfelagsfrøðingur<br />
Gurði í Bartalsstovu, heilsu<strong>røkt</strong>ari<br />
Anna Debes Hentze, sálarfrøðingur (frá 16. oktober 2008 til 1. mars 2009)<br />
Ráðgevi:<br />
Marianna Andreassen, cand.scient.soc<br />
Prentumsiting: Prenta
Innihaldsyvirlit<br />
Samandráttur ................................................................................. s. 6<br />
Formæli ........................................................................................... s. 7<br />
1 Inngangur ....................................................................................... s. 10<br />
2 Psykiatri í heimsflokki ................................................................... s. 12<br />
3 Heildarheilsufremjuætlan ............................................................ s. 14<br />
4 <strong>Landssjúkrahúsið</strong> - ein hornasteinur undir heilsuverkinum ..................... s 15<br />
5 Psykiatriska Paradigme ................................................................. s. 18<br />
5.1 Heilsufremjing <strong>og</strong> fyribyrging ............................................. s. 19<br />
6 Dygd ................................................................................................. s. 21<br />
7 Sjúklingatrygd ................................................................................ s. 23<br />
8 Depilin í broytingartíð ................................................................... s. 24<br />
8.1 Leiðslubygnaður ...................................................................... s. 24<br />
8.2 Skepsis <strong>og</strong> ørkymlan ................................................................ s. 26<br />
8.3 Arbeiði <strong>og</strong> frítíð ....................................................................... s. 27<br />
9 Toymi .............................................................................................. s. 28<br />
9. 1 Faktoymi ................................................................................. s. 28<br />
9. 2 Sertoymi ................................................................................. s. 28<br />
9. 3 Funktiónstoymi ....................................................................... s. 28<br />
9. 4 Allýsing ................................................................................... s. 29<br />
9. 5 Pliktað samstarv ...................................................................... s. 29<br />
9. 6 Møtiskylda ............................................................................. s. 30<br />
9. 7 Stovnan av sertoymi ................................................................ s. 31<br />
9. 8 Dial<strong>og</strong>fundur í mun til stovnan av sertoymi .............................. s. 31<br />
9. 9 Verkætlanarlýsing ................................................................... s. 33<br />
9.10 Samskiparaleikluturin .............................................................. s. 33<br />
9.11 Fundarbygnaður ...................................................................... s. 35<br />
9.12 Lyklapersónar .......................................................................... s. 36<br />
9.13 Implementeringspersónar ....................................................... s. 36<br />
9.14 Toymisbygging ......................................................................... s. 36<br />
10 Samskipari av sjúklingagongdum ................................................ s. 39<br />
11 Fyrisitingar- <strong>og</strong> fakligur leiðari ..................................................... s. 40<br />
11.1 Fyrisitingar leiðari ................................................................... s. 40<br />
11.2 Fakligur leiðari ......................................................................... s. 40<br />
12 Tagnarskylda .................................................................................. s. 41
12.1 Tagnarskylda í mun til avvarðandi ............................................ s. 41<br />
13 Samskifti ......................................................................................... s. 42<br />
13.1 Samskifti <strong>og</strong> etikkur ................................................................ s. 43<br />
13.2 Mikro ....................................................................................... s. 45<br />
13.3 Hvat er dial<strong>og</strong>ur, <strong>og</strong> hvat er kjak ............................................... s. 47<br />
13.4 Meso ....................................................................................... s. 47<br />
13.5 Makro ...................................................................................... s. 48<br />
13.6 Avgerðarprosess ....................................................................... s. 48<br />
13.7 Kunningartøkni ......................................................................... s. 50<br />
14 Menning <strong>og</strong> læring ....................................................................... s. 53<br />
14.1 Læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum ............................. s. 53<br />
14.2 Persónlig menning ................................................................... s. 55<br />
14.3 Faklig menning <strong>og</strong> læring .......................................................... s. 55<br />
14.4 Argumentatión ........................................................................ s. 56<br />
14.5 Lesa <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>a innanhýsis ...................................................... s. 56<br />
14.6 Læra av royndum ..................................................................... s. 57<br />
14.7 Skeið <strong>og</strong> útbúgving .................................................................. s. 57<br />
14.8 “Learning by doing” .................................................................. s. 57<br />
14.9 Klinik – læring grundað á praksis ............................................... s. 58<br />
14.10 Fokus – uppmerksemi – kontekst ............................................ s. 58<br />
14.11 “Lestrarvitjan” millum toymi ................................................... s. 58<br />
14.12 Supervisjón ............................................................................ s. 59<br />
15 Skjalprógvan ................................................................................. s. 60<br />
16 Sjúklingagongd ............................................................................. s. 63<br />
16.1 Visitatión ................................................................................. s. 64<br />
16.2 Innleggingarsamtalan ............................................................... s. 67<br />
16.3 Útgreining ............................................................................... s. 68<br />
16.4 Røkt- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð .......................................................... s. 69<br />
16.5 Útskriving ................................................................................ s. 70<br />
16.6 Viðgerðarætlan ....................................................................... s. 70<br />
17 Atkomuligheit ............................................................................... s. 71<br />
17.1 Viðtalutíð til bráfeingis uppgávur .............................................. s. 71<br />
17.2 Telefontíð til ambulant viðskiftafólk .......................................... s. 71<br />
17.3 Læknavaktartelefonin .............................................................. s. 71<br />
18 Diagnosutoymini .......................................................................... s. 72<br />
18.1 Stovnan av diagnosutoymi ........................................................ s. 72
19 Leiklutsgreinan ............................................................................ s. 74<br />
20 Avviklan/menning ........................................................................ s. 75<br />
21 Konflikthandfaring ........................................................................ s. 76<br />
21.1 Instrumentellar konfliktir .......................................................... s. 77<br />
21.2 Áhugamálskonflikt ................................................................... s. 78<br />
21.3 Virðiskonflikt ........................................................................... s. 78<br />
21.4 Persónlig konflikt ..................................................................... s. 78<br />
21.5 Ósemjutrappan ....................................................................... s. 79<br />
21.6 Atburðir í mun til konfliktir ...................................................... s. 79<br />
22 Eftirmeting .................................................................................... s. 81<br />
23 Niðurstøða ..................................................................................... s. 83<br />
24 Perspektivering ............................................................................ s. 85<br />
Keldulisti ........................................................................................ s. 87<br />
Fylgiskjal 1 – Toymismenning í praksis ................................................. s. 91<br />
Fylgiskjal 2 – Væntanir til Depilsleiðsluna ........................................... s. 98<br />
Fylgiskjal 3 – Toymiseftirmeting ............................................................ s. 99<br />
Fylgiskjal 4 – Uppskot til funktiónslýsing ............................................. s. 106<br />
Fylgiskjal 5A - Gongdin í stuttum ......................................................... s. 108<br />
Fylgiskjal 5B - Gongdin í stuttum (framh.) .......................................... s. 109<br />
Fylgiskjal 6 - Frymil til starvssetan ....................................................... s. 112<br />
Fylgiskjal 7 – Implementeringsleistur .................................................. s. 113<br />
Fylgiskjal 8 - Tankamodell .................................................................... s. 114
Samandráttur<br />
Álitið um toymisskipan er sprottið úr nýhugsan <strong>og</strong> menning á Psykiatriska deplinum (sí fylgiskjal 5).<br />
Psykiatriin í Føroyum bleiv 40 ár á heysti 2009, <strong>og</strong> hóast broytingar javnan hava verið gjørdar, <strong>og</strong> <strong>røkt</strong><br />
<strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> eru blivin tillagað, er psykiatriin í einari stórari broytingar- <strong>og</strong> menningartíð.<br />
Hetta álitið “Toymisskipan - samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>” er eitt stig á leiðini at røkka einari samanhangandi<br />
dygdargóðari sjúklingagongd. Menning <strong>og</strong> læring skal leggja lunnar undir nútímansgerina av Psykiatriska<br />
deplinum. Ítøkilig økir, sum eru ment, eru visitatiónin, diagnosutoymini, tey mono-, fleir- <strong>og</strong> tvørfakligu<br />
<strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini o.s.fr. Alt eftir samfelagstørvinum verða <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð stovnað,<br />
tillagað ella niðurløgd.<br />
Tvey fylgitoymi hava gjørt álit um toymisskipan. Fyrra fylgitoymi hevur arbeitt frá mars 2008 til síðst í<br />
juni 2008, <strong>og</strong> seinna fylgitoymi hevur arbeitt frá oktober 2008 til mars <strong>2010</strong>.<br />
Álitið endurspeglar gongdina, depilin hevur verið í <strong>og</strong> lýsir, hvussu nýggja arbeiðsgongdin á Psykiatriska<br />
deplinum er <strong>og</strong> verður. Klokkutíðir, vikudagar <strong>og</strong> tíðarásetingar í álitinum eru vegleiðandi.
Formæli<br />
Psykiatriski depilin hevur sum sína meginuppgávu at tryggja, at landsins borgarar fáa eitt dygdargott<br />
<strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð til psykiatriskar sjúklingar. Depilin er landsins einasta sjúkrahústengda <strong>røkt</strong>ar-<br />
<strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>arstað fyri psykiatriskar sjúklingar, <strong>og</strong> setur hetta serlig krøv til okkara.<br />
Leiðslan á Psykiatriska deplinum hevur sum uppgávu at tryggja, at <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini, sum<br />
depilin hevur at bjóða, eru bygd á tað vitanargrundarlag, sum globalt finnist um psykiatriska <strong>røkt</strong> <strong>og</strong><br />
<strong>viðgerð</strong> <strong>og</strong> samstundis tryggja, at okkara <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> er í tráð við ta menning, sum er á økinum.<br />
Fyri at neyðuga dygdarmenningin kann fara fram, eins <strong>og</strong> tilfeingið verður nýtt munagott, er alla<br />
tíðina neyðugt at hava eitt vakið eyga við teimum skipanarligu viðurskiftunum, sum kunnu vera bæði<br />
avmarkandi <strong>og</strong> fremjandi fyri eitt dygdargott <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð.<br />
Tá vit fyri nøkrum árum síðani settu okkum fyri at skunda undir dygdarmenningina av okkara <strong>røkt</strong> <strong>og</strong><br />
<strong>viðgerð</strong>, var ein partur av hesum arbeiði at gera eina allýsing av verandi <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðum.<br />
Ein av niðurstøðunum av hesum arbeiði varð, at ein forðing fyri, at mongu dygdargóðu tilboðini kundu<br />
virka fullnøktandi, var, at tað var ein manglandi samanhangur millum <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini.<br />
Henda niðurstøða var eitt av útgangspunktunum fyri at orða eina visjón fyri Psykiatriska depilin, sum í<br />
stuttum er: “<strong>Samskipað</strong> <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>”.<br />
Greitt var, at neyðugt varð við nøkrum umfatandi skipanarligum <strong>og</strong> bygnaðarligum broytingum á<br />
Psykiatriska deplinum, fyri at henda visjón kundi gerast veruleiki.<br />
Depilsleiðslan er sannførd um, at ein fortreyt fyri at skapa vøkstur <strong>og</strong> menning er, at vit hava áhugað,<br />
luttakandi, kvalificerað, kompetent <strong>og</strong> ábyrgdarfull starvsfólk, <strong>og</strong> at á einum nútímans arbeiðsplássi<br />
mugu brúkaranøgdsemi (sjúklinganøgdsemi), vitanardeiling, førleikamenning <strong>og</strong> arbeiðsgleði ganga<br />
hond í hond. Ein av mest týðandi uppgávunum hjá arbeiðsplássinum er at skapa motivatión <strong>og</strong> læring<br />
millum starvsfólkini, <strong>og</strong> at øll hava kensluna av at hava <strong>og</strong>narlut í mun til tað arbeiði, sum verður<br />
gjørt.
Royndir aðrastaðni frá vísa, at besti mátin at skipa seg fyri at náa hesum avbjóðingum, er at skapa eina<br />
toymisskipan (teamorganisering).<br />
Samfelagsmenningin í vesturheiminum hevur havt við sær betri útbúgvingar <strong>og</strong> meiri sjálvstøðug<br />
starvsfólk. Hetta hevur kravt menning av nýggjum arbeiðshættum, sum gevur starvsfólkunum størri<br />
avgerðarrætt <strong>og</strong> størri ábyrgd í arbeiðnum. Samstundis er kompleksiteturin í arbeiðsuppgávunum<br />
vaksandi, <strong>og</strong> harav kemur størri tørvur á vitanardeilding, fleirfakligum <strong>og</strong> tvørfakligum arbeiðshættum.<br />
Eisini merkir eitt vaksandi krav um dygd, at eyga má havast fyri førleikamenning <strong>og</strong> læring á<br />
arbeiðsplássinum. Ein toymisskipan tilgóðasær hesi krøv við at geva møguleika <strong>og</strong> stuðla undir fleiri<br />
sløg av lærandi arbeiðshættum.<br />
Alt bendir á, at ein toymisskipan skapar betri úrslit av tí, ein fæst við (her hjá okkum er talan um <strong>røkt</strong> <strong>og</strong><br />
<strong>viðgerð</strong>), eins <strong>og</strong> hon skundar undir alla førleikamenning <strong>og</strong> ábyrgdarkenslu sum eitt av grundarløgunum<br />
undir betri trivnað millum starvsfólkini, <strong>og</strong> tað hevur verið avgerandi fyri, at Depilsleiðslan hevur valt,<br />
at Psykiatriski depilin skal menna eina toymisskipan.<br />
Tað hevur alla tíðina verið greitt, at vit á Psykiatriska deplinum sjálv skulu menna okkara egnu<br />
toymisskipan, sum tekur útgangsstøði í tí uppgávu, vit hava, <strong>og</strong> tí tilfeingi <strong>og</strong> teimum førleikum, sum<br />
eru á staðnum, <strong>og</strong> at fáa øll okkara starvsfólk við í hetta menningararbeiði.<br />
Tað var við hesum fortreytum, at vit á vári 2008 løgdu lunnar undir hetta arbeiði, sum á ymsan hátt<br />
hevur vent upp <strong>og</strong> niður upp á mangt <strong>og</strong> mikið. Samstundis hevur verðið arbeitt við at lýsa nærri tær<br />
mongu fortreytirnar sum eru, fyri at ein toymisskipan kann setast í verk <strong>og</strong> gerast veruleiki.<br />
Depilsleiðslan er takksom fyri tað megnar arbeiði, sum starvsfólkini á Psykiatriska deplinum hava lagt<br />
í hetta menningararbeiði. Uppgávurnar hava verið nógvar <strong>og</strong> ymiskar, men tað hevur verið hugaligt at<br />
síggja tann jaliga hugburð, sum flest øll hava sýnt hesum avbjóðingum.<br />
Hesin bóklingurin er so tað úrslit, sum depilin higartil er komin til við at lýsa okkara toymisskipan, <strong>og</strong><br />
serlig tøkk til tey, sum í fylgitoyminum hava lagt ómetaliga orku í hetta arbeiði.
Stórar avbjóðingar standa fyri framman at fáa innført hesa skipan sum arbeiðsgrundarlag á Psykiatriska<br />
deplinum, men vit eru sannførd um at saman við øllum teimum dugnaligu starvsfólkunum á deplinum,<br />
fer hetta at bera til, soleiðis at beinaður verður vegur fram til okkara felags visjón um at skapa samskipaða<br />
<strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> til psykiatriskar sjúklingar í Føroyum.<br />
Mars <strong>2010</strong><br />
Depilsleiðslan á Psykiatriska deplinum<br />
Tormóður Stórá, leiðandi yvirlækni Bergit M. Weihe, leiðandi sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur
1 Inngangur<br />
Visjónin á Psykiatriska deplinum “samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>” er hugsað sum ein samanhangandi <strong>røkt</strong>ar-<br />
<strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>argongd, sum fleir- <strong>og</strong> tvørfakligt arbeiða miðvíst frameftir. Røkt <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> verður fatað<br />
sum samlaða úrslitið av teimum veitingum, heilsuverkið hevur at bjóða í mun til heilsutrupulleikan hjá<br />
sjúklinginum <strong>og</strong> fevnir um: Heilsufremjing, fyribyrging, kanning, <strong>viðgerð</strong> <strong>og</strong> rehabilitering 1 . Ein fortreyt<br />
er, at vit hava ein vælvirkandi depil, sum hevur ábyrgd fyri at tilrættaleggja <strong>og</strong> fremja <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>.<br />
Hervið verður dygdin <strong>og</strong> samanhangurin tryggjaður.<br />
Visjónin er í tráð við “National Strategi for psykiatri”, sum Sundhedsstyrelsen hevur givið út í august<br />
2009:<br />
“Det er vores vision, at det skal være lettere at være psykisk syg, der skal være muligheder for at få<br />
hjælp tidligt, <strong>og</strong> der skal være en vifte af forskellige tilbud målrettet den enkelte borgers behov. Der skal<br />
være tilstrækkelig kvalificeret arbejdskraft indenfor det psykiatriske område, <strong>og</strong> endelig skal vi sørge for<br />
at generere <strong>og</strong> sprede viden om forebyggelse <strong>og</strong> behandling.”<br />
Ein týdningarmikil fortreyt, fyri at nationala strategiin kann geva sítt íkast til eina generella dygdarmenning<br />
av psykartriska innsatsinum, er, at strategiin verða miðlað breitt út í heilsuverkið, <strong>og</strong> at strategiin verður<br />
tikin við í tilrættaleggingini av framtíðarmenningini <strong>og</strong> í ítøkiliga arbeiðnum við sjúklingin. Hetta er í<br />
tráð við niðurstøðuna, sum ráðharrakonferansan hjá WHO ´Mental Health – Facing the challenges,<br />
building solutions´, Helsinki januar 2005, kom fram til: “... at problemerne vedrørende psykiske lidelser<br />
i den europæiske region er stigende <strong>og</strong> må forventes yderligere at vokse, medmindre der over en bred<br />
front sættes ind for at ændre den igangværende udvikling “. 2<br />
Broytingartíðin gevur okkum nýggjar møguleikar til at útbyggja <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini, <strong>og</strong> er aftur<br />
her í tráð við nationalu strategiina, har tað stendur soleiðis skrivað um nýggjar møguleikar í einari<br />
rembingartíð: ”Udbygning <strong>og</strong> forbedring af tilbuddene til mennekser med psykiske lidelser har i en<br />
årrække været et politisk prioriteret indsatsområde <strong>og</strong> været forankret i flerårige politiske aftaler, som<br />
har været fulgt op med statslige midler til realisering af aftalernes målsætninger”<br />
Forandringsprocesser kan være træge i det danske sundhedsvæsen – <strong>og</strong>så i psykiatrien. Det betyder,<br />
at den store viden, som er opbygget, langt fra altid omsættes til praksis til gavn for patienterne. Der<br />
hersker et såkaldt ´knowing-doing-gap´, fordi den foreliggende viden kun langsomt eller slet ikke<br />
implementeres. Barrierer for implementering må derfor identificeres <strong>og</strong> overvindes. Ledelsesmæssigt<br />
kontinuerligt fokus <strong>og</strong> opbakning er nødvendig for at sikre, at kvalitetsarbejde resulterer i blivende<br />
10<br />
Patientforløb <strong>og</strong> kvalitetsudvikling, publikation Sundhedsstyrelsen, 999, s. 9<br />
National strategi for psykiatri, Sundhedsstyrelsen 009, side 3<br />
3 Op.cit. S. 6
positive forandringer <strong>og</strong> udvikling. Kvalitetsudviklingen skal forankres <strong>og</strong> indarbejdes i det daglige<br />
kliniske arbejde.”<br />
Á Psykiatriska deplinum leggja vit okkum eftir at hava hugsunarháttin: Samanhangandi <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>,<br />
heilsufremjing, fyribyrging <strong>og</strong> rehabilitering. Hetta merkir, at vit taka støði í samlaða tilfeinginum hjá<br />
sjúklinginum/borgaranum <strong>og</strong> avvarðandi. Heilsa er ein gongd <strong>og</strong> ikki ein støðuføst eind; tað vil siga, at<br />
man flytir seg frá at vera frískur til at vera sjúkur <strong>og</strong> øvugt. Tí skal støðan áhaldandi allýsast av nýggjum.<br />
Fleirfaklig atlit skulu endurspeglast í støðuni, tí skal heilsuperspektivið saman við fyribyrging verða ein<br />
partur av tilrættaleggjanini av sjúklingagongdini. Fyri at sjúklingurin skal kunna megna sítt lív <strong>og</strong> uppliva<br />
heilsu, hóast sjúkur, er umráðandi, at vit síggja møguleikar <strong>og</strong> tilfeingi í støðuni.<br />
Á Psykiatriska deplinum vilja vit arbeiða miðvíst fyri at náa okkara visjón. Arbeitt er við bygnaðarbroyting-<br />
um, implementering av nýggjum gongdum saman við hugburðsbroyting, konflikthandfaring <strong>og</strong><br />
læringsumhvørvi. Hetta fyri at mest kann fáast burturúr <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðunum, soleiðis at<br />
allar sjúklingagongdir kunnu virka í mun til okkara visjón “samskipað <strong>røkt</strong>- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>”.<br />
Álitið tekur støði í nýggjastu vitan innan psykiatri, <strong>og</strong> hetta verður grundarlagið undir implementering<br />
av einum heilsufremjandi, fyribyrgjandi <strong>og</strong> rehabiliterandi <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>arhátti. Okkara mentan<br />
innan samskifti er sett undir “lup” bæði á mikro-, meso <strong>og</strong> makroniveau. T.d. verður samskiftishátturin<br />
á mikroniveau vandur soleiðis, at tosað verður við, ístaðin fyri at tosað verður um. Øll yvirskipað mál á<br />
Landsjúkrahúsinum <strong>og</strong> Psykiatriska deplinum gera eisini sítt til, at visjónin “samskipað <strong>røkt</strong>- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>”<br />
verður nádd.<br />
11
2 Psykiatri í heimsflokki<br />
Visjónin hjá Psykiatriska deplinum “samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>” ber á sama borð, sum visjónirnar lýstar<br />
í álitinum ”En psykiatri i verdensklasse”, sum Danske regioner hava almannakunngjørt í mars 2009.<br />
Í danska álitinum eru orðaðar 8 visjónir :<br />
1<br />
1. Vi vil øge danskernes viden om <strong>og</strong> forståelse for psykisk sygdom<br />
2. Vi vil være bedre til at forebygge psykisk sygdom<br />
3. Vi vil behandle alle med behov for psykiatrisk hjælp<br />
4. Vi vil helbrede flere<br />
5. Vi vil gøre psykiatrien tilgængelig<br />
6. Vi vil mindske dødeligheden blandt mennesker med psykisk sygdom<br />
7. Vi vil have den nødvendige teknol<strong>og</strong>i <strong>og</strong> velfungerende fysiske rammer<br />
8. Vi vil have hænder nok <strong>og</strong> bruge dem bedst muligt<br />
Í hesum 8 visjónum eru ítøkiligar útsagnir, ið stuðla uppundir heilsufremjing <strong>og</strong> fyribyrging.<br />
Sum sæst leggur visjónin hjá Landsjúkrahúsinum -tey 5 strategimálini- saman við visjónini hjá Psykiatriska<br />
deplinum seg tætt uppat omanfyrinevnda 4 .<br />
Hyggja vit nærri at visjónunum <strong>og</strong> samanhalda tær við strategimálini hjá LS, eru hesi samsvarandi:<br />
Visjónirnar 3 , 4 <strong>og</strong> 6 hjá Danske regioner:<br />
• Vi vil behandle alle med behov for psykiatrisk hjælp<br />
• Vi vil helbrede flere<br />
• Vi vil mindske dødeligheden blandt mennesker med psykisk sygdom<br />
samsvara við strategimál 1 hjá LS: Dygdin í sjúklingagongdini skal betrast.<br />
Visjón 7 hjá Danske regioner:<br />
• Vi vil have den nødvendige teknol<strong>og</strong>i <strong>og</strong> velfungerende fysiske rammer<br />
samsvarar við strategimál 4 hjá LS: KT skal stuðla øllum arbeiði <strong>og</strong> mannagongdum<br />
<strong>og</strong> lutvíst strategimál 3: Samskifti skal vera eitt virkið amboð.<br />
Lesast kann meira um hetta á hesi leinkju:<br />
http://www.regioner.dk/DanskeRegionerWeb/PolitikOgHoldninger/Psykiatri/~/media/Publikationer/Social% 0<strong>og</strong>% 0psykiatri/<br />
Psykiatri% 0i% 0verdenklasse% 0vision_net.ashx National strategi + En psykiatri i verdensklasse, Regionernes visioner for<br />
fremtidens psykiatri af Danske regioner, mars 009
Visjón 8 hjá Danske regioner:<br />
• Vi vil have hænder nok <strong>og</strong> bruge dem bedst muligt<br />
samsvarar við strategimál 5 hjá LS: Alt tilfeingi skal brúkast munagott.<br />
Fortreytirnar, fyri at visjónirnar eydnast, eru dial<strong>og</strong>ur <strong>og</strong> samstarv. Hetta krevur, at øll, sum eru um <strong>og</strong><br />
varða av viðkomandi, sum hevur sálarsjúku, fara til verka. Hesi eru internir <strong>og</strong> eksternir samstarvspartar<br />
í øllum almannaverkinum. Umframt er eisini týdningarmikið, at øll tey, sum kunnu <strong>og</strong> eiga, seta<br />
sálarsjúku á dagskránna, t.d. politiska skipanin, fjølmiðlar, fakfeløg, arbeiðsmarknaðurin, tey sum sjálvi<br />
eru sjúk, avvarðandi <strong>og</strong> fólkið sum heild. Hesi hava ábyrgd av at virða menniskju við sálarsjúku <strong>og</strong> taka<br />
tey við í sosiala felagsskapin 5 .<br />
En psykiatri i verdensklasse, Regionernes visioner for fremtidens psykiatri af Danske regioner, mars 009<br />
1
3 Heildarheilsufremjuætlan<br />
Tann mest gevandi yvirskipaða ætlanin fyri heilsufremjing er, at heilsufremjuarbeiði verður ein partur<br />
av dagliga rakstrinum á almennum stovnum <strong>og</strong> organisatiónum/felagsskapum. Heilsuatlit gerst<br />
ein innbygdur partur av samráðingum <strong>og</strong> máls<strong>viðgerð</strong>um eins <strong>og</strong> lýsingum av málum, ætlanum <strong>og</strong><br />
avgerðum á øllum økjum <strong>og</strong> stigum í kommunalum <strong>og</strong> landspolitiskum avgerðaraforum.<br />
Heilsa eigur altíð at taka støði í tí einstaka menniskjanum <strong>og</strong> tess fatan av egnari støðu, egnum ætlanum<br />
<strong>og</strong> egnari orku. Heilsa er nakað, ið verður skapað alla tíðina í teimum samanhangum, har fólk liva <strong>og</strong><br />
eru saman við øðrum menniskjum. Tí eiga vit at sleppa hugsanini um, at heilsa er nakað, ið verður<br />
framt gjøgnum serstøk átøk <strong>og</strong> verkætlanir. Heilsufremjing má vera ein sjálvsagdur partur í háttinum,<br />
sum m.a. sjúkrahús virka uppá. Heilsufremjing má somuleiðis gerast ein innbygdur partur av teimum<br />
atlitum, ið altíð mugu havast við í politiskum/umsitingarligum mannagongdum, tá hugsað verður um<br />
burðardygd, demokrati, fíggjarviðurskifti, reglur <strong>og</strong> rættarskipan, fyrisitingarmeginreglur v.m.<br />
At arbeiða heilsufremjandi hevur við sær, at tey professionellu <strong>og</strong> tey í umsitingini mugu:<br />
1<br />
• Menna eina felagskenslu, har heilsa er ein spurningur um heildarfatan, t.v.s., at tað snýr seg um,<br />
tað sum gevur meining, tað vit skilja <strong>og</strong> fata, <strong>og</strong> mátan vit handla uppá í hesum sambandi<br />
• Broyta áskoðan: Ístaðin fyri at dentur verður lagdur á, hvat tað er, ið fólk gerast sjúk av, heldur<br />
leggja dent á tað, ið heldur fólk frísk<br />
• Gera skilnað millum heilsufremjing <strong>og</strong> fyribyrging<br />
• Greina leiklutin hjá tí professionella til reflekterandi praktikara<br />
• Nýta kvalitativa dátu í sama mun sum kvantitativ hagtøl í samband við skjalprógvan av avriki <strong>og</strong><br />
úrsliti<br />
• Velja hættir av skipan <strong>og</strong> stýring í heilsufremjuarbeiðnum, ið byggja á vitan <strong>og</strong> mentan, heldur<br />
enn reglur <strong>og</strong> sáttmálar<br />
• Gera heilsufremjing til ein part av gerandisdegnum á stovnum, organisatiónum, umsitingum <strong>og</strong><br />
fyritøkum 6 .<br />
6 Medisinsk sociol<strong>og</strong>i af Lars Iversen m.fl. Forlag: Munksgaard 2005, 1. udgave, s. 13
4 <strong>Landssjúkrahúsið</strong> –<br />
ein hornasteinur undir heilsuverkinum<br />
Í skrivinum “<strong>Landssjúkrahúsið</strong>, ein hornasteinur undir heilsuverkinum” verður visjónin <strong>og</strong> missjónin á<br />
LS lýst. Fyri at røkka visjónini, soleiðis at missjónin betrast, hevur Sjúkrahúsleiðslan býtt visjónina í 5<br />
strategisk mál (sí niðanfyri). Toymisskipanin er í samsvar við hesi mál.<br />
Visjón<br />
Sjúklingurin skal vera í miðdeplinum<br />
Vit vilja veita virðiliga, skjóta, góða <strong>og</strong> samanhangandi kanning, <strong>viðgerð</strong>, <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> endurmenning í<br />
samstarvi við sjúklingin <strong>og</strong> tey, ið varða av.<br />
Starvsfólkini skulu vera errin av at arbeiða her<br />
Vit skulu kenna, at vit arbeiða á einum góðum arbeiðsplássi, ið veitir dygga <strong>og</strong> álítandi tænastu. Vit skulu<br />
trívast í arbeiðsumhvørvinum <strong>og</strong> kenna, at okkara arbeiði verður virt, <strong>og</strong> okkara førleikar gagnnýttir.<br />
Samfelagið skal fáa ágóðan av okkara virksemi<br />
<strong>Landssjúkrahúsið</strong> skal vera ein tænastudepil, sum allir borgarar í landinum kenna seg tryggar við at<br />
venda sær til <strong>og</strong> nýta.<br />
1. Dygdin í sjúklingagongdini skal verða betri<br />
Sjúklingurin skal í miðdepilin. Dygd skal vera í allari <strong>viðgerð</strong>ini, tað er bæði fakliga dygdin,<br />
fyriskipanarliga dygdin <strong>og</strong> upplivda dygdin hjá sjúklinginum. Dentur skal verða lagdur á tørvin<br />
hjá tí einstaka sjúklinginum, tí tað er ein fortreyt fyri dyggari <strong>viðgerð</strong> <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> endurmenning, at<br />
sjúklingurin trívist.<br />
Á psykiatriska deplinum, sum er farin til verka við nýggjari toymisskipan, er leistur gjørdur,<br />
sum hevur við sær, at dygdin í sjúklingagongdini verður munandi skjótari <strong>og</strong> betri. Í stuttum<br />
eru stigini í gongdini hesi: Ávísing, útgreining, diganosutoymi, <strong>viðgerð</strong>artilboð, avslutting <strong>og</strong><br />
útskriving. Í so gott sum øllum stigum í hesari gongd, veri tað seg ambulant ella við innlegging,<br />
er tvørfakligt samstarv við <strong>og</strong> um sjúklingin. Dygdarmenning- <strong>og</strong> trygging er hugsað inn í øll<br />
áðurnevndu stig.<br />
1
1<br />
2. Starvsfólkini skulu vera vælútbúgvin <strong>og</strong> nøgd<br />
Starvsfólkamenning skal tryggja høgt førleika- <strong>og</strong> útbúgvingarstig hjá starvsfólkunum. Trivnaður<br />
er fortreyt fyri nøgd starvsfólk. Dugnalig <strong>og</strong> nøgd starvsfólk hava góða ávirkan á sjúklingin <strong>og</strong><br />
arbeiðsumhvørvið.<br />
Útbúgvingarstigið skal verða tryggjað við eftirútbúgving <strong>og</strong> førleikamenning. Nøgdsemi skal<br />
verða tryggjað við m.a. at bøta um fysisku karmarnar <strong>og</strong> arbeiðsumhvørvið; men eisini við at<br />
førleikarnir hjá starvsfólkunum verða virdir <strong>og</strong> gagnnýttir.<br />
Psykitriska depilsleiðslan raðfestir førleikamenning <strong>og</strong> eftirútbúgving av starvsfólki høgt. Í<br />
samsvari við tey nýggju <strong>røkt</strong>ar-<strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð, sum longu eru <strong>og</strong> fara at koma alt eftir ráki<br />
<strong>og</strong> tørvi í samfelagnum, verða starvsfólk uppkvalifiserað.<br />
Eitt læringstoymi verður sett á stovn, hvørs endamál er at vera tann samlandi eindin, sum fer at<br />
skipa fyri, menna <strong>og</strong> samskipa alla læring <strong>og</strong> læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum. Í løtuni<br />
skipar depilin fyri k<strong>og</strong>nitivari grundútbúgving til starvsfólkini á deplinum.<br />
Árligu MUS samrøðurnar (medarbejder udvikling samtale), sum sjúkrahúsleiðslan hevur sett<br />
í verk, verða eitt virkið amboð í mun til at finna fram til, hvørjir førleikar eru á deplinum, <strong>og</strong><br />
hvørjir resta í.<br />
3. Samskifti skal verða virkið amboð<br />
Samskifti skal verða eitt virkið amboð á øllum sjúkrahúsinum <strong>og</strong> skal tryggja høgt kunningarstig.<br />
Samskifti við sjúklingin <strong>og</strong> tey, ið varða av, er týðandi partur í eini sjúklingagongd. Gott samskifti<br />
skal stuðla undir gott samstarv millum starvsfólk. Samskiftið skal tryggja Landssjúkrahúsinum<br />
gott umdømi í samfelagnum sum heild. Sjúklingar, avvarðandi, almenningurin, fjølmiðlar <strong>og</strong><br />
politikarar fáa gagn av høgum kunningarstigi.<br />
Fyri at betra um samskifti við <strong>og</strong> um sjúklingin eru fleiri átøk sett í verk.<br />
Psykiatriski deplin er við at menna egna heimasíðu <strong>og</strong> intranet, sum fer at liggja undir heimasíðu<br />
Landssjúkrahúsins. Her verður høvi til at kunna seg um alt, sum gongur fyri seg á deplinum,<br />
bæði fakliga, ímillum starvsfólkabólkar, <strong>og</strong> tí sum viðvíkur sjúklingum <strong>og</strong> avvarðandi, umframt<br />
allar aktivitetir, sum fara fram á deplinum. Atlit verður sjálvandi tikið í mun til tagnarskyldu.
Sjúklingaumboð <strong>og</strong> avvarðandiumboð eru onnur tilboð, sum eru sett í verk fyri at økja um<br />
dygdina í samskiftinum ímillum depilin <strong>og</strong> viðskiftafólk.<br />
.<br />
4. KT skal stuðla øllum arbeiði <strong>og</strong> mannagongdum<br />
KT er neyðugt grundarlag <strong>og</strong> amboð í heilsufakliga <strong>og</strong> umsitingarliga arbeiðnum á<br />
Landssjúkrahúsinum. Allar viðkomandi dátur skulu verða skrásettar – líka frá fíggjarligum<br />
upplýsingum <strong>og</strong> hagtølum til kanningarútslit <strong>og</strong> upplýsingar um <strong>viðgerð</strong>ir. KT skal somuleiðis<br />
tryggja opinleika <strong>og</strong> høgt kunningarstig, við tað at sjúklingar, avvarðandi <strong>og</strong> samfelagið sum<br />
heild fáa mest møguligt innlit í virksemi Landssjúkrahúsins, samstundis sum persónsupplýsingar<br />
verða vardar.<br />
Á kafédøgunum kom millum annað fram, at starvsfólk ynskja at førleikamenna seg í mun til<br />
kunningartøkni.<br />
Á deplinum er eitt KT-toymi, sum hevur staðið fyri grundleggjandi undirvísing. Umframt hetta<br />
hevur KT-skivan á Landsjúkrahúsinum útboðið skeið í Word, Exel, Powerpoint v.m. Seint í <strong>2010</strong><br />
verður talgilda heilsuskipanin THS implementerað á Psykiatriska deplinum. Í hesum sambandi<br />
fer depilin at seta tiltøk í verk til tess at menna neyðugu førleikarnar.<br />
5. Alt tilfeingið skal verða brúkt munagott<br />
Við tilfeingi verður meint alt tilfeingið, ið stovnurin hevur – frá fíggjarligu játtanini til starvsfólk<br />
<strong>og</strong> mannagongdir. Virksemið á Landssjúkrahúsinum skal verða skipað <strong>og</strong> umsitið so, at alt<br />
tilfeingið verður gagnnýtt á besta hátt. Vitanin á Landssjúkrahúsinum skal verða tryggjað,<br />
<strong>og</strong> verandi skipanir <strong>og</strong> mannagongdir skulu áhaldandi verða mettar <strong>og</strong> bøttar. Hetta ger tað<br />
møguligt at arbeiða virknari umsitingarliga <strong>og</strong> fíggjarliga. Tænasturnar hjá Landssjúkrahúsinum<br />
skulu verða miðvísar <strong>og</strong> málrættaðar.<br />
Toymisskipanin á Psykiatriska deplinum verður implementerað við tí starvsfólkatilfeingi sum<br />
er, <strong>og</strong> sum áður nevnt er nógv førleikamenning ígongd. Eitt amboð í hesum høpi er persónligar<br />
vangamyndir (kompetencuprofilar), sum fara at liggja á intranetninum hjá Psykiatriska deplinum.<br />
Har skulu starvsfólk skráseta seg í mun til grundútbúgving, relevanta serútbúgving, skeið,<br />
eftirútbúgving o.s.fr. Á henda hátt ber til hjá Depilsleiðsluni at finna fakliga skikkað starvsfólk,<br />
ið kunnu manna tvørfakligu <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini á deplinum.<br />
1
5 Psykiatriska paradigme<br />
Tey árini, sum psykiatriin hevur virkað í Føroyum, eru hendar stórar broytingar í psykiatrisku “sjúku-<br />
fatanini”, <strong>og</strong> eldri dikotomar fatanir um end<strong>og</strong>en versus ex<strong>og</strong>en <strong>og</strong> medisin versus psykoterapi hoyra - í<br />
vaksandi mun - fortíðini til.<br />
Psykiatrisku trupulleikarnir (sjúkurnar/”tilstandirnir”/ólagini) verða í dag fataðir sum havandi eina<br />
multifaktoriella orsøk, <strong>og</strong> í royndini at skilja <strong>og</strong>/ella at greiða frá psykiatri eru serliga tveir frymlar<br />
(modell), sum vit í dag hella til:<br />
1<br />
A. Tann bio-psyko-sosiali frymilin, sum ikki avmarkar seg til ávísar orsøkir um, hvi fólk gerast psykisk<br />
sjúk. Tvørturímóti er frymilin ein roynd at síggja heilsuna sum eina dynamiska samanrenning<br />
ímillum biol<strong>og</strong>isku, psykol<strong>og</strong>isku <strong>og</strong> sosialu umstøðurnar hjá menniskjanum.<br />
Hesin frymilin metir ikki menniskja (sjúklingin) sum ein óvirknan lut. Menniskja skapar sjálvt sítt<br />
umhvørvi, bæði í bólki <strong>og</strong> sum einstaklingur. Harafturat hava gerðir okkara eitt endamál: at virka<br />
í mun til ætlanir, mál <strong>og</strong> dreymar um, hvussu vit fegin vilja hava framtíðina at verða.<br />
B. Frymilin um strongd-viðkvæmi (diatese-stress modellið) er eisini ein multifaktoriellur<br />
sjónarvinkul, sum er sera brúkiligur í kliniska gerandisdegnum. Her verður tikið atlit til, hvussu<br />
biol<strong>og</strong>iskar, psykol<strong>og</strong>iskar <strong>og</strong> sosialar orsøkir ávirka <strong>og</strong> supplera hvørt annað, bæði sum<br />
frágreiðing, <strong>og</strong> eisini sum grundarlag fyri <strong>viðgerð</strong> 7 8 9 .<br />
Á Psykiatriska deplinum verður strembað eftir at liva upp til krøvini um eina heildarfatan <strong>og</strong> eina<br />
dynamiska sjúkumynd, sum taka støði í bio-psyko-sosiala frymlinum <strong>og</strong> í strongd-viðkvæmis frymlinum.<br />
Ein samantvinnan av hesum er fortreyt fyri, at vit hava eina heildarfatan av teimum psykiatrisku<br />
sjúkunum, <strong>og</strong> fyri at vit kunnu mynda eina dygdargóða <strong>viðgerð</strong>.<br />
Psykiatriens Udfordringer, Jørgensen, Bredkjær, Nordentoft, FADL´s forlag 2006<br />
Klinisk Psykiatri, Mors, Kragh-Sørensen, Parnas. Munksgaard Danmark 009<br />
9 Medisinsk sociol<strong>og</strong>i af Lars Iversen m.fl. Forlag: Munksgaard 2005, 1. udgave, s. 39
5.1 Heilsufremjing <strong>og</strong> fyribyrging<br />
Heilsufremjing <strong>og</strong> fyribyrging eru tvey ymisk fyribrigdi. Ikki fyrr enn hesi fyribrigdi verða sundurbýtt,<br />
gerast innanhýsis viðurskiftini greið. Á Psykiatriska deplinum eru vit í stóran mun von við at hugsa um<br />
risikofaktorar fyri at verja sjúklingingin frá óneyðugum trupulleikum. Hetta er siðbundni hugsunarhátturin<br />
á Psykiatriska deplinum, men vit vilja í framtíðini javnviga hann til nýhugsanina heilsufremjing <strong>og</strong><br />
fyribyrging.<br />
Tá ið vit tosa um heilsufremjing, er málið fyrst <strong>og</strong> fremst at økja um kensluna av samanhangi. Tað vil siga<br />
styrkja lívsmót, lívsgleði, evnini at virka <strong>og</strong> kensluna av yvirskoti í gerandisdegnum, umframt at arbeiða<br />
frá ósjálvbjargni til sjálvbjargni í sjúklingagongdini. Arbeiðið er stutt sagt bygt á at hugsa í møguleikum<br />
við vónini sum drívmegi, <strong>og</strong> har hitt einstaka menniskja sjálvt kennir fatanina av heildarkenslu. Tað vil<br />
siga, at uppmerksemi er á handlikompetansu, <strong>og</strong> hetta krevur, at <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilgongd okkara<br />
er at stuðla sjúklingsins handlikraft, <strong>og</strong> at hann støðugt er við í avgerðunum.<br />
Í fyribyrgingararbeiði er endamálið at halda fólk frísk við at at sleppa undan sjúku. Arbeiðið er í stuttum<br />
bygt á váðahugsan, har váðahugsanin er drívmegin, <strong>og</strong> har serfrøðin er ráðandi.<br />
Hetta er eisini í tráð við tað, sum stendur í Nationalu strategiini: ”Sundhedsfremme <strong>og</strong> forebyggelse.<br />
Mental sundhed er ikke blot fravær af psykisk sygdom. Det er en tilstand af trivsel, hvor individet kan<br />
håndtere dagliglivets udfordringer <strong>og</strong> indgå i sociale fællesskaber. Der er dokumentation for, at den<br />
mentale sundhedstilstand bl.a. har betydning for risikoadfærd <strong>og</strong> for udvikling af en række, både psykiske<br />
<strong>og</strong> fysiske sygdomme. Der er stigende evidens for, at det er muligt at påvirke væsentlige determinanter,<br />
både risikofaktorer <strong>og</strong> beskyttende faktorer. Der er brug for systematisering <strong>og</strong> implementering af<br />
denne viden i sundhedsfremme <strong>og</strong> forebyggelses perspektiv.<br />
Forebyggelse <strong>og</strong> fremme af mental sundhed bør være et prioriteret indsatsområde for det samlede<br />
sundhedsvæsen, både i de regionale <strong>og</strong> kommunale ansvarsområder. Med kommunlareformen har<br />
kommunerne fået et større <strong>og</strong> mere sammenhængende ansvar for at løfte opgaver vedrørende<br />
forebyggelse.” 10<br />
0 National Strategi for psykiatri 009, Sundhedsstyrelsen, august 009, s.<br />
1
Hugskot um fyribyrging <strong>og</strong> fólkaheilsu kunnu væl – um vit ikki eru nóg ansin – førka seg yvir í tað<br />
autoritera: Serfrøðingar <strong>og</strong> stjórn geva fólki boð um – við upplýsingum, herferðum, reglum, fíggjarligum<br />
átøkum <strong>og</strong> treytaðum ágóðum – hvussu tey eiga at liva. Røkt <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> <strong>og</strong> fyribyrging hava lyndi at<br />
gerast serfrøðingaøki, har nøkur vita so væl, hvat er best fyri onnur. Heilsufremjing byggir hinvegin á<br />
kenslur <strong>og</strong> lívsverkætlanir hjá fólki. Heilsufremjing kann tí við sínum innbygdu málum <strong>og</strong> virðum vera<br />
við til at gera fyribyrgingarátøk meira gjøgnumhugsað <strong>og</strong> fevnandi.<br />
Men eisini í samband við val av hættum er heilsufremjufyribrigdið týdningarmikið, tá tað snýr seg um<br />
fyribyrgingararbeiði. Hættirnir skulu gjøgnumgangandi stuðla heildarfatanini hjá fólki fyri at virka eftir<br />
ætlan. Veljast mugu mátar at vera saman <strong>og</strong> samrøða uppá, sum geva fólki kenslu av, at tey vaksa – at<br />
tey gerast vísari. Munadyggar orsøkir eru til at samantvinna hesi bæði fyribrigdini í dagliga arbeiðnum.<br />
Men fyri at gera týdningin greiðan av at samantvinna tey, er alneyðugt at gera sær greitt, at fyribyrging<br />
<strong>og</strong> heilsufremjing júst ikki er tað sama. 11<br />
0<br />
Sundhedsfremme i teori <strong>og</strong> praksis, af Torben K. Jensen <strong>og</strong> Tommy J. Johnsen, Forlag: Philosophia, 2. udg., 6. opl. 2003
6 Dygd<br />
Í álitinum um ”Framtíðar sjúkrahúsverk Føroya” stendur, at við íblástri frá WHO hevur danska Heilsustýrið<br />
allýst fylgjandi fortreytir fyri dygd innan heilsuverkið (Sundhedsministeriet, 1997):<br />
• Høgur yrkisligur standardur<br />
• Minst møguligur váði hjá sjúklinginum<br />
• Úrslitagóð gagnnýtsla av tilfeinginum<br />
• Høgt sjúklinganøgdsemi<br />
• Heild í sjúklingagongdini<br />
Hesi dygdarhugtøk kunnu skiljast sum samanhangandi partar í málinum at røkka einum høgum<br />
dygdarstøði í sjúklinga<strong>viðgerð</strong>ini.<br />
Høgur yrkisligur standardur snýr seg í stóran mun um viðurskifti, sum hava við heilsustarvsfólkini á<br />
sjúkrahúsinum at gera. At <strong>viðgerð</strong>in er á einum altjóða viðurkendum støði, <strong>og</strong> at tiltøk verða sett í verk,<br />
til tess at tryggja at starvsfólkini hava tann neyðuga førleikan.<br />
Fyri alla <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> er vandi fyri skaðum <strong>og</strong> hjáárinum. Tá ið tað ræður um at hava eina so høga<br />
dygd sum møguligt, er málið at avmarka váðan. Umráðadi er, at ágangur, tvingsil, skeiv heilivágsgevan<br />
o.s.fr., sum eru framd, verða skrásett <strong>og</strong> fráboðað.<br />
Fíggjarliga tilfeingið hjá heilsuverkinum kemur altíð at verða avmarkað í mun til tørvin. Tað er tí sera<br />
umráðandi, at gagnnýtslan av tilfeinginum er so skynsom <strong>og</strong> effektiv sum gjørligt. Tá sagt verður, at<br />
nýtslan skal verða so effektiv sum gjørligt, so merkir hetta, at framleidni skal verða høgt, samstundis<br />
sum tað er ein høgur fakligur standardur í <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ini, soleiðis at <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> geva eitt so gott<br />
úrslit sum møguligt.<br />
Sjúkrahúsverkið veitir eina tænastu til sjúklingin. Í so máta hevur sjúklingurin nakrar væntanir, sum<br />
verða ella ikki verða nøktaðar av sjúkrahúsunum. Tað er sera týdningarmikið, at sjúkrahúsið ger sær<br />
ómak at kunna sjúklingarnar rætt, so at væntanirnar kunnu verða eftirfarandi. Eitt tænastusinnað<br />
sjúkrahúsverk eigur eisini at hava so stuttar bíðilistar sum gjørligt <strong>og</strong> samanhang í sjúklingagongdini.<br />
1
Sjúkrahúsverkið er bert ein partur av tí samlaða heilsuverkinum. Mangan eru sjúklingarnir ikki í<br />
samband við sjúkrahúsini meira enn heilt lítlan part av tí samlaðu sjúklingagongdini. Fyrsta sambandið<br />
við heilsuverkið er við kommunulækna, <strong>og</strong> hjá nøkrum er tann endaliga hjálpin veitt í heima<strong>røkt</strong>ini. Ein<br />
fortreyt fyri dygd er, at tað er heild í sjúklingagongdini 12 .<br />
Álit um framtíðar sjúkrahúsverk Føroya, útgivið: Almanna <strong>og</strong> Heilsumálaráðið, apríl 2007
7 Sjúklingatrygd<br />
Sjúklingatrygd snýr seg um at fyrbyrgja, at tað henda mistøk <strong>og</strong> skaðar – óætlaðir tilburðir -, tá ið<br />
sjúklingurin verður viðgjørdur ella á annan hátt er í samband við heilsuverkið. Ein óætlaður tilburður<br />
kann t.d. verða, at ein sjúklingur fær skeivan heilivág. Óætlaðir tilburðir fara fram, tá ið nógv fólk arbeiða<br />
saman um kompleksar uppgávur, <strong>og</strong> trygdin ikki er hugsað inní arbeiðsgongdina.<br />
Siðvenja hevur ikki verið at arbeitt skipað fyri at bøta um trygdina hjá sjúklinginum. Danmark<br />
gjørdi av í 2003 sum fyrsta land í heiminum at viðtaka lóg um fráboðan av óætlaðum tilburðum í<br />
heilsuverkinum 13 .<br />
At fremja sjúklingatrygd snýr seg ikki um, at skuldin verður løgd á tann einstaka persónin, men at læra<br />
av teimun óætlaðu tilburðunum <strong>og</strong> menna skipanir, sum eru við til at minka um vandan av mistøkum<br />
<strong>og</strong> skaðum 14 .<br />
Danska “Sundhedsloven” áleggur heilsustarvsfólki at boða frá óætlaðum tilburðum 15 .<br />
Í Føroyum er eingin lóggáva á hesum økinum enn. Hugsast kann, at danska lógin frá 2003 um fráboðan<br />
av óætlaðum tilburðum í heilsuverkinum verður tillagað føroysk viðurskifti. Hetta kann taka langa tíð,<br />
tá ið ein hugsar um tær heilt ávísu juridisku mannagongdirnar, ið eru, tá ið danska lógir skulu viðtakast í<br />
Føroyum 16 . So leingi henda lóg ikki er viðtikin í Føroyum, er umráðandi at menna eina skrásetingarskipan<br />
til óætlaðar tilburðir, sum leggur seg tætt uppat teimum skipanum, sum danska lógin mælir til. Hetta<br />
hevur við sær, at tað verður lættari at implementera ta komandi føroysku lógina á hesum økinum.<br />
Harafturat kann skrásetingin av óætlaðum tilburðum brúkast til at flokka <strong>og</strong> greina tilburðirnar, <strong>og</strong> út<br />
frá tí í nærmastu framtíð menna mannagongdir, sum eru við til at fyribyrgja, at líknandi tilburðir henda<br />
aftur.<br />
3 Lov nr. 9 af 0. juni 003, kelda: Ledelse <strong>og</strong> patientsikkerhed – en undersøgelse af børneafdelingerne i Danmark <strong>og</strong><br />
Færøerne, Masterprojekt i Social – <strong>og</strong> Sundhedsvæsenet, af Turid Arge <strong>og</strong> Lene Daugaard Svendsen, 15. juli 2009, s. 23.<br />
www.patientsikkerhed.dk/patientsikkerhed/hvad_er_patientsikkerhed/<br />
www.patientsikkerhed.dk/patientsikkerhed/loven/<br />
6 Lov nr. 9 af 0. juni 003, kelda: Ledelse <strong>og</strong> patientsikkerhed – en undersøgelse af børneafdelingerne i Danmark <strong>og</strong><br />
Færøerne, Masterprojekt i Social – <strong>og</strong> Sundhedsvæsenet, af Turid Arge <strong>og</strong> Lene Daugaard Svendsen, 15. juli 2009, s. 29
8 Depilin í broytingartíð<br />
Tað eru knapt 40 ár síðan, at psykiatriin byrjaði at virka í Føroyum. Tað eru hendar stórar broytingar hesi<br />
árini. At byrja við var psykiatriin umboðað av lækna, pleygarum, sjúkrasystrum <strong>og</strong> einum sálarfrøðingi.<br />
Høvuðs<strong>viðgerð</strong>in var medisinsk <strong>og</strong> langar innleggingar á seingjardeildum, sum var einasta tilboðið<br />
tá. Tað var vanligt, at fólk búðu á Psykiatriska deplinum, sum tá bleiv kallað “Statshospitalið”. Fyrst í<br />
90´unum byrjaði viðtaluvirksemi sum eitt ambulant tilboð, <strong>og</strong> Dagdeildin opnaði á heystið 1994.<br />
Við tíðini er tilgongdin av fleiri fakbólkum vaksin. Nú er Psykiatriski depilin millum annað<br />
umboðaður av serlæknum, læknum, sálarfrøðingum, musikterapeuti, sosialráðgevarum, skrivarum,<br />
sjúkra<strong>røkt</strong>a<strong>røkt</strong>arfrøðingum, heilsu<strong>røkt</strong>arum, pleygarum, ergoterapeutum <strong>og</strong> fysioterapeutum.<br />
Umframt hesi eru sjúklingaumboð, avvarðandiumboð <strong>og</strong> starvsfólk við brúkarabakgrund (SB) sett á<br />
deplinum.<br />
8.1 Leiðslubygnaður<br />
<strong>Landssjúkrahúsið</strong> verður fyrisitið av sjúkrahúsleiðsluni, sum er mannað við sjúkrahússtjóra, tveimum<br />
varastjórum <strong>og</strong> einum menningarstjóra. Sjúkrahúsleiðslan skal virka sum ein eind. Sjúkrahússtjórin<br />
hevur evstu ábyrgdina mótvegis Heilsumálaráðnum. Varastjórar <strong>og</strong> menningarstjóri vísa til<br />
sjúkrahússtjóran 17 .<br />
Undir sjúkrahúsleiðsluni er sjúkrahúsið skipað í deplar, leiddir av einum leiðandi yvirlækna <strong>og</strong> leiðandi<br />
sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingi í felag 18 , <strong>og</strong> undir teimum eru deildarleiðararnir.<br />
Tað er týdningarmikið, at starvsfólk <strong>og</strong> toymi vita, hvønn tey skulu vísa til, so tey kunnu fara til sín<br />
nærmasta leiðara.<br />
Depilsleiðslan hevur yvirskipaðu ábyrgdina av at skapa karmar, soleiðis at toymisskipanin verður<br />
implementerað <strong>og</strong> kann virka. Somuleiðis er umráðandi, at gjøgnumskygni er í øllum gongdum (sí<br />
mynd niðanfyri <strong>og</strong> fylgiskjal 7).<br />
www.lsh.fo/heimabeitid<br />
Álit um framtíðar sjúkrahúsverk í Føroyum, Almanna- <strong>og</strong> heilsumálaráðið, apríl 2007
Samskipari <br />
av sjúklingagongdum<br />
sj <br />
klingagongdum<br />
<br />
Toymi<br />
Toymi <br />
Mynd: Bygnaðarætlan<br />
Mynd: Bygnaðarætlan<br />
Toymi<br />
Toymi<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Toymi<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Toymi<br />
<br />
Depilsleiðslan<br />
Menning<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Toymi<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Toymi<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Leiðari<br />
Toymi<br />
Toymi<br />
Toymi<br />
Toymi<br />
Í 2005 byrjaðu bygnaðarbroytingarnar á deplinum. Dagdeildin varð flutt niðan í bygningin, har sum<br />
Í 2005 byrjaðu bygnaðarbroytingarnar á deplinum. Dagdeildin varð flutt niðan í bygningin, har sum<br />
Pensjonatið var, langtíðarinnleggingarnar skuldu vera á Deild 4 <strong>og</strong> 5 (nú Búlonin), Deild 3 varð umskipað<br />
Pensjonatið var, langtíðarinnleggingarnar skuldu vera á Deild 4 <strong>og</strong> 5 (nú Búlonin), Deild 3 varð<br />
til eina opna <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ardeild, seingjartalið á Deild 2 varð minkað, <strong>og</strong> Deild 1 bleiv umløgd til<br />
umskipað til eina opna <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ardeild, seingjartalið á Deild 2 varð minkað, <strong>og</strong> Deild 1<br />
5-daga deild. Í 2007 vórðu lunnar lagdir undir núverandi bygnað á Psykiatriska deplinum, <strong>og</strong> í mars<br />
bleiv umløgd til 5-daga deild. Í 2007 vórðu lunnar lagdir undir núverandi bygnað á Psykiatriska<br />
2008 byrjaði implementeringin av toymisskipanini, <strong>og</strong> 20. juni sama ár vórðu Daglonirnar alment tiknar<br />
deplinum, <strong>og</strong> í mars 2008 byrjaði implementeringin av toymisskipanini, <strong>og</strong> 20. juni sama ár vórðu<br />
í nýtslu.<br />
Daglonirnar alment tiknar í nýtslu.<br />
Visjónin á Psykiatriska deplinum er at samskipa <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>. Missjónin á Psykiatriska deplinum er<br />
Visjónin á Psykiatriska deplinum er at samskipa <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>. Missjónin á Psykiatriska deplinum<br />
at veita <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> til psykiatriskar sjúklingar í Føroyum. Tað er tað, sum fer fram á deplinum í dag,<br />
er at veita <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> til psykiatriskar sjúklingar í Føroyum. Tað er tað, sum fer fram á<br />
men <strong>røkt</strong>in <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>in vísa seg ikki at vera nóg samanhangandi, hvørki innanhýsis<br />
deplinum í dag, men <strong>røkt</strong>in <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>in vísa seg ikki at vera nóg samanhangandi, hvørki innanhýsis<br />
á deplinum ella uttanfyri í økinum. Fyri at røkka visjónini hevur Depilsleiðslan sett toymisskipan í verk.<br />
á deplinum ella uttanfyri í økinum. Fyri at røkka visjónini hevur Depilsleiðslan sett toymisskipan í<br />
Skipanin verður ment útfrá verandi <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðum, karmum <strong>og</strong> starvsfólki.<br />
verk. Skipanin verður ment útfrá verandi <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðum, karmum <strong>og</strong> starvsfólki.<br />
<br />
Umsitingarfólk<br />
Umsitingarf<br />
<br />
lk - projekt
8.2 Skepsis <strong>og</strong> ørkymlan<br />
8.2 Skepsis <strong>og</strong> ørkymlan<br />
Í Depilsnýtt november 2008 stóð at lesa:<br />
Í Depilsnýtt november 2008 stóð at lesa:<br />
“Nógv áhugavert kom fram á kafédøgunum í oktober mánað, har eitt stórt tal av starvsfólkunum á<br />
“Nógv áhugavert kom fram á kafédøgunum í oktober mánað, har eitt stórt tal av starvsfólkunum á<br />
deplinum vóru við. Umleggingin til toymisskipan koyrir við ymiskari ferð ymsastaðni á deplinum, <strong>og</strong><br />
deplinum vóru við. Umleggingin til toymisskipan koyrir við ymiskari ferð ymsastaðni á deplinum, <strong>og</strong><br />
merkist hetta eisini í ávísan mun. Tað kom greitt fram, at tað er bæði spenningur <strong>og</strong> skepsis millum<br />
merkist hetta eisini í ávísan mun. Tað kom greitt fram, at tað er bæði spenningur <strong>og</strong> skepsis millum<br />
starvsfólkini í samband við umskipanina. Tað, at summir strukturar eru blivnir burtur, <strong>og</strong> enn einki sett<br />
starvsfólkini í samband við umskipanina. Tað, at summir strukturar eru blivnir burtur, <strong>og</strong> enn einki<br />
í staðin, skapar nógva frustratión hjá fleiri. Tað kann eisini vera trupult at ímynda sær, hvat tað er, sum<br />
sett í staðin, skapar nógva frustratión hjá fleiri. Tað kann eisini vera trupult at ímynda sær, hvat<br />
skal koma ístaðin, <strong>og</strong> hvussu alt kemur at hanga saman.<br />
tað er, sum skal koma ístaðin, <strong>og</strong> hvussu alt kemur at hanga saman.<br />
Nógv av hesum verður nú samlað upp av fylgibólkinum, sum arbeiðir við seinna parti av álitinum um<br />
Nógv av hesum verður nú samlað upp av fylgibólkinum, sum arbeiðir við seinna parti av álitinum<br />
toymisskipanina. Depilsleiðslan er varug við hesar trupulleikar, frustratiónina <strong>og</strong> tann skepsis, sum er,<br />
um toymisskipanina. Depilsleiðslan er varug við hesar trupulleikar, frustratiónina <strong>og</strong> tann skepsis,<br />
<strong>og</strong> arbeiðir við at taka neyðug stig <strong>og</strong> atlit í hesum sambandi.<br />
sum er, <strong>og</strong> arbeiðir við at taka neyðug stig <strong>og</strong> atlit í hesum sambandi.<br />
Tað eru nógvir spurningar, sum koma fram, <strong>og</strong> ikki altíð eru svarini givin frammanundan. Nógv ymisk<br />
Tað eru nógvir spurningar, sum koma fram, <strong>og</strong> ikki altíð eru svarini givin frammanundan. Nógv<br />
fólk arbeiða við at finna loysnir til teir spurningar, trupulleikar <strong>og</strong> avbjóðingar, sum eru.<br />
ymisk fólk arbeiða við at finna loysnir til teir spurningar, trupulleikar <strong>og</strong> avbjóðingar, sum eru.<br />
Depilsleiðslan er ógvuliga fegin um ta nógvu arbeiðsorku, sum starvsfólkini leggja í at skapa hesar<br />
Depilsleiðslan er ógvuliga fegin um ta nógvu arbeiðsorku, sum starvsfólkini leggja í at skapa hesar<br />
nýggju fyriskipanarligu karmarnar, sum vit eru sannførd um koma at geva okkum øllum, deplinum,<br />
nýggju fyriskipanarligu karmarnar, sum vit eru sannførd um koma at geva okkum øllum, deplinum,<br />
sjúklingum <strong>og</strong> avvarðandi eitt dygdargott <strong>viðgerð</strong>artilboð í samsvari við visjónina hjá deplinum.”<br />
sjúklingum <strong>og</strong> avvarðandi eitt dygdargott <strong>viðgerð</strong>artilboð í samsvari við visjónina hjá deplinum.”<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
- Avviklað <strong>og</strong> einki sett ístaðin<br />
- Skal alt tað góða gamla vekk?<br />
- Broytingartíðin setur stór krøv<br />
- Siga vit frá, eru vit so ikki við?<br />
- Hvat nú um kemiin ikki passar?<br />
- Hvar skulu vit hoyra heima?<br />
- Hví broyta bara fyri at broyta?<br />
- Skulu øll vera við?<br />
- Kunnu vit avlæra tað gamla?<br />
- Skulu vit verða skapandi allatíðina?<br />
- Vit mugu hava eina basu!
8.3 Arbeiði <strong>og</strong> frítíð<br />
Á kafedøgunum kom fram, at nýggja toymisskipanin fer at órógva 3 skiftisrytmuna á deildunum. Hetta<br />
ger seg serliga galdandi, tá ið tosað verður um at møta til toymisfundir <strong>og</strong> í mun til læring.<br />
Við bygnaðarbroytingunum fara vit frá einum bygnaði, sum er bundin at nógvum siðvenjum <strong>og</strong> leistum.<br />
Hendan broytingartíðin krevur nógv, tí at starvsfólkið skal flyta seg <strong>og</strong> hava tol at vera í hesi gongd uttan<br />
at síggja endaliga úrslitið av bygnaðarbroytingunum.<br />
Tá ið stórar broytingar verða settar í verk, hava summi eina náturliga skepsis í mun til “at tað er ikki<br />
tíð til at gera meira enn tað, sum verður gjørt”. Hetta kann lýsast við hugtakinum “tíðspessimist”. Tá<br />
ið vit so eru í hesi gongdini verður ikki í sama mun hugsað um tíðina, ið er brúkt. Tá er einki ógjørligt.<br />
Hetta kann lýsast við hugtakinum “tíðsoptimist”. Til seinast er tað støðan, har arbeiðið fyllir ov nógv<br />
<strong>og</strong> ávirkar frítíðina. Tann einstaki setur sær sjálvum spurningin “er hetta tað, eg vil?”. Hetta lýsa vit við<br />
hugtakinum “tíðsrealist”.<br />
Kontakttoymini hava toymisfund í minsta lagi 2-3 ferðir um mánaðin. Umráðandi í hesum høpi er,<br />
at toymisfundarleisturin er so smidligur <strong>og</strong> realistiskur sum gjørligt, soleiðis at toymisfundirnir minst<br />
møguligt órógva frítíðina hjá starvsfólkunum. Við øðrum orðum er umráðandi at skilja arbeiði <strong>og</strong> frítíð<br />
sundur.<br />
Alheimsgerðingin <strong>og</strong> menningin á Psykiatriska deplinum í broytingartíðini førir við sær umfatandi<br />
refleksivitet. Hetta merkir, at spurnartekin verða sett við siðvenjur <strong>og</strong> rutinur, <strong>og</strong> starvsfólkið skal hyggja<br />
at, hvat teirra kjarnuøki <strong>og</strong> tænasta er. Hetta er ein liður í leiklutsgreinanini.<br />
Ymiskleiki (diversitet) er við til skilja sundur siðvenjur, tað merkir ymiskir hættir at gera tingini uppá.<br />
Eydnast tað at skapa samstarv <strong>og</strong> úrslit, ið eru merkt av ymiskleika, so er orsøkin tann, at mentanin í<br />
organisatiónini er merkt av áliti, tryggleika <strong>og</strong> opinleika. Á hendan hátt er organisatiónin viðvirkandi<br />
til, at starvsfólk tora at fara um egin mørk. Hetta krevur eina sunna, tolna, tilfeingissterka <strong>og</strong> nærum<br />
fyrimyndarliga organistiónsmentan 19 .<br />
9 “Kulturen <strong>og</strong> det sociale liv” Flemming B. Olsen, Frydenlund 2007, s. 521
9 Toymi<br />
Í nútímans organisatiónum er optimering av botnlinju <strong>og</strong> borgaratænastu, vitansdeiling, førleikamenning<br />
<strong>og</strong> arbeiðisgleði óloysandi knýtt at hvørjum øðrum. Tí er ein av týdningarmestu uppgávunum hjá<br />
leiðslum nú á døgum at skapa motivatión <strong>og</strong> læring hjá starvsfólki, <strong>og</strong> at fremja eina kenslu av <strong>og</strong>narskapi<br />
av arbeiðnum. Toymisskipanin vísir seg at vera tann skipanin, sum er best egnað, at ganga hesum<br />
avbjóðingum á møti.<br />
Á Psykiatriska deplinum eru: Faktoymi, sertoymi <strong>og</strong> funktiónstoymi.<br />
9.1 Faktoymi<br />
Faktoymi er ein bólkur av starvsfólki við somu grundútbúgving. Faktoymi skal tryggja, styrkja <strong>og</strong> menna<br />
fakligu dygdina <strong>og</strong> samleikan.<br />
9.2 Sertoymi<br />
Sertoymi er eitt toymi við serligum uppgávum <strong>og</strong> verður sett á stovn alt eftir samfelagstørvinum, ella<br />
eftir tí sum tann politiska skipanin mælir til, <strong>og</strong> eftir tí sum Depilsleiðslan metir, Psykiatriski depilin skal<br />
hava sum <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð. Í toyminum er tað uppgávan, sum er stýrandi. Toymini kunnu<br />
verða tvør- <strong>og</strong> fleirfaklig.<br />
9.3 Funktiónstoymi<br />
Funktiónstoymi eru fyrisitingarlig toymi, sum eru tengd at funktiónini hjá toymislimunum.<br />
Funktiónstoymini skulu tryggja organisatorisku dygdina. Vit hava í løtuni tvey funktiónstoymi á<br />
deplinum: Depilsleiðslan <strong>og</strong> deildarleiðaratoymið.
9.4 Allýsing<br />
Sambært Katzenbach & Smith 20 verður eitt toymi allýst soleiðis:<br />
Ein lítil fjøld av fólki við samfyllandi førleikum, sum hava pliktað seg til eitt felags endamál,<br />
avriksmál <strong>og</strong> framfararhátt, sum tey í felag halda hvønnannan til svars fyri.<br />
Limirnir í toyminum hava ymiskar førleikar, útbúgving ella áhugamál, sum samanlagt geva eina<br />
synergieffekt. Førleikarnir hjá toymislimunum skulu samvirka soleiðis, at úrslitið verður dygdarliga<br />
tryggjað. Munurin millum bólk <strong>og</strong> toymi er styrkin í felagsskapinum, pliktin til at loysa uppgávuna í<br />
felag, <strong>og</strong> at samstarvið verður grundað á at geva <strong>og</strong> at taka ímóti. Toymissamstarvið er grundað á<br />
pliktað samstarv.<br />
9.5 Pliktað samstarv<br />
Pliktað samstarv merkir, at tað í toyminum er sínámillum ábyrgd, medábyrgd, virðing <strong>og</strong> álit fyri hvørjum<br />
øðrum <strong>og</strong> uppgávunum. Toymið er felagsskapur, <strong>og</strong> tað er týdningarmikið, at fólk hava eina kenslu av<br />
at hoyra til. Felagsskapskenslan gevur ágrýtni <strong>og</strong> orku. Virðing fyri hvørjum øðrum er sera týðandi, tá<br />
talan er um toymisarbeiði. Kenslan av at hoyra til í toyminum er treytað av hugburðinum, at øll eru við<br />
- <strong>og</strong> at øll taka ábyrgd av, at so er. Toymislimirnir eru saman um eina røð av uppgávum <strong>og</strong> málum, sum<br />
toymið hevur heimild at taka avgerðir um. Sostatt hevur toymið plikt til at umsita <strong>og</strong> ábyrgd av at loysa<br />
uppgávurnar.<br />
0 Katzenbach Jon R. , Smith Douglask, The wisdom of teams, 99 , HaperBusiness, U.S
Útsagnir Útsagnir frá frá kafédøgunum í mars/apríl í mars/apríl 2008: 2008:<br />
9.6 9.6 Møtiskylda<br />
Toymisskipanin kann kann hava hava við við sær, sær, at at ein ein hevur møtiskyldu fleiri støð ísenn. Umframt at leggja til<br />
rættis rættis <strong>og</strong> <strong>og</strong> boða boða frá frá í góðari í góðari tíð, tíð, er er gongda leiðin í í hesum føri, at starvsfólkið má raðfesta við atliti til<br />
nyttuetikkina, <strong>og</strong> <strong>og</strong> altíð altíð stremba stremba eftir, eftir, at avleiðingarnar at avleiðingarnar av raðfestingini av raðfestingini eru til nyttu eru til fyri nyttu bæði fyri hin bæði einstaka hin<br />
<strong>og</strong> organisatiónina sum heild 21 einstaka <strong>og</strong> organisatiónina sum . Samskiftið heild um raðfestingina skal vera við samskiparan.<br />
. Samskiftið um raðfestingina skal vera við samskiparan.<br />
Orðið Orðið obligatorisk merkir merkir á føroyskum: á føroyskum: Kravdur, Kravdur, skyldugur, skyldugur, tvingaður, tvingaður, skyldubundin skyldubundin (orðabókin (orðabókin – Føroya –<br />
Fróðskaparfelag).<br />
Føroya Fróðskaparfelag).<br />
Í teimum Í teimum støðum støðum har har Depilsleiðslan metir, metir, at starvsfólk at starvsfólk skulu skulu møta møta upp upp fyri fyri at til<strong>og</strong>na at til<strong>og</strong>na sær sær ta vitan, ta vitan, teir<br />
førleikar, teir førleikar, kompetansur kompetansur <strong>og</strong> kvalifikatiónir, <strong>og</strong> kvalifikatiónir, sum eru sum grundarlag eru grundarlag undir framhaldandi undir framhaldandi arbeiðnum, arbeiðnum, vil hon<br />
brúka vil hon hugtakið brúka obligatoriskt. hugtakið obligatoriskt. Tað merkir, Tað at merkir, tað hevur at tað avleiðingar hevur avleiðingar við sær, um við starvsfólk sær, um ikki starvsfólk møtir. Tað ikki<br />
er møtir. sostatt Tað bert er Depilsleiðslan, sostatt bert Depilsleiðslan, sum kann brúka sum hugtakið kann brúka obligatoriskt. hugtakið obligatoriskt.<br />
Starvsfólkasamrøða er karmurin, er karmurin, har mett har mett verður verður um avleiðingar um avleiðingar í hvørjum í hvørjum einstøkum einstøkum føri, har hugtakið føri, har<br />
obligatoriskt hugtakið obligatoriskt ikki verður aktað. ikki verður aktað.<br />
0<br />
- Vit eru øll í sama báti, vit hava bara hvør sína ár<br />
- Uppgávurnar hjá toymisliminum skulu verða greiðar<br />
- Tað krevur nógv av tí einstaka toymisliminum<br />
- Felagsskapurin duga at taka ímóti<br />
- Ikki hava <strong>og</strong>narkenslu<br />
- Avtalaðar mannagongdir<br />
- Ansa eftir, at tað ikki altíð er tann sami í toyminum, sum<br />
fær uppgávur, sum hini ikki tíma<br />
- Vit mugu hava umsorgan fyri hvørjum øðrum<br />
- Standardiseraðar mannagongdir<br />
- Kvalitetssikring<br />
- <br />
<br />
Etik i organisationer. s. 32 Gitte Haslebo m.fl Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, 1.udg., 1 opl. 2007<br />
Etik i organisationer. s. 32 Gitte Haslebo m.fl Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, 1.udg., 1 opl. 2007
9.7 Stovnan av sertoymi<br />
Tá ið toymi verða sett á stovn, er mannagongdin hendan:<br />
1. Kanna, um nakað líknandi toymi er frammanundan<br />
2. Lýsing av <strong>og</strong> grundgeving fyri, hví júst hetta toymið skal setast á stovn<br />
3. Senda uppskot um toymið til Depilsleiðsluna<br />
4. Depilsleiðslan avger, um toymið skal setast á stovn<br />
Um starvsfólk ynskir at koma í eitt ávíst toymi, er mannagongdin hendan:<br />
1. Boða nærmasta leiðara 22 frá, at man ynskir at koma í toymið<br />
2. Lýsa sínar fakligu royndir <strong>og</strong> persónligu førleikar fyri leiðaranum<br />
Í samstarvi við starvsfólkið metir leiðarin, um tað er møguligt í mun til arbeiðsstaðið.<br />
Um Depilsleiðslan avger at seta eitt toymi á stovn, kann hon velja eitt starvsfólk, sum skal verða<br />
íverksetari, til at fáa í lag dial<strong>og</strong>fund <strong>og</strong> standa fyri fasu 1 <strong>og</strong> 2 . Tá ið greitt er, hvør skal manna toymið,<br />
velur toymið sjálvt samskiparan. Tað er ikki vist, at íverksetarin verður í endaligu toymismanningini.<br />
Hóast tað altíð er Depilsleiðslan, sum ger av, hvørji toymi skulu vera á deplinum, kunnu starvsfólk tó<br />
koma við hugskotum ella áheitanum um at stovna eitt ávíst toymi. Toymini verða stovnað <strong>og</strong> endað alt<br />
eftir <strong>viðgerð</strong>ar- <strong>og</strong> samfelagstørvi. Metir Depilsleiðslan, at hetta skal setast í verk, verður mannagongdin<br />
fylgd, sum verður lýst í “Stovnan av toymi”.<br />
9.8 Dial<strong>og</strong>fundur í mun til stovnan av sertoymi<br />
Dial<strong>og</strong>fundur er ein fundur, har øll starvsfólk, sum eru áhugað í <strong>og</strong>/ella hava eina vitan um evnið, kunnu<br />
koma til orðanna. Áðrenn dial<strong>og</strong>fundin skulu luttakararnir hava sett seg inn í evnið <strong>og</strong> hava fyrireikað<br />
seg til at framleggja síni sjónarmið. Umráðandi er, at ástøði, greinar <strong>og</strong> viðkomandi lesnaður um evni<br />
verður lagt á intraneti ella viðheft sum fílur í innkalling til fyrsta dial<strong>og</strong>fund.<br />
Fyrsti dial<strong>og</strong>fundur (fasa 1)<br />
Øll starvsfólk á Psykiatriska deplinum verða boðin til innleiðandi dial<strong>og</strong>fund.<br />
Skráin fyri dial<strong>og</strong>fundin kundi sæð soleiðis út:<br />
Í hesum høpi er leiðarin tann nærmasti fyrisitingarligi leiðarin.<br />
1
Áðrenn dial<strong>og</strong>fundin skal starvsfólkið hava savnað sær tilfar <strong>og</strong> kunnað seg innan evnið/økið, sum so<br />
verður grundarlagið undir dial<strong>og</strong>fundinum. Soleiðis verður tað fakliga støði hægri <strong>og</strong> dial<strong>og</strong>fundurin<br />
meira effektivur.<br />
• Hvørjar væntanir <strong>og</strong> hugsanir eru nú um......<br />
• Hvørjar ætlanir eru við.............<br />
• Hvørjar fortreytir eru til.................<br />
• Møguliga eitt upplegg<br />
• Annað<br />
Tá ið fundurin er við at enda, verða áhugað biðin um at senda ein stuttan teldupost til ávíst starvsfólk,<br />
har fortalt verður, um ein ynskir at vera við <strong>og</strong> hví, <strong>og</strong> hvørjar fortreytir ein hevur.<br />
Annar dial<strong>og</strong>fundur (fasa 2)<br />
Til hendan fundin verða bert tey starvsfólk innkallað, sum hava boðað frá, at tey vilja verða við í<br />
toyminum. Við atliti til førleikar <strong>og</strong> tilfeingi verður niðurstøða gjørd um, hvør kann plikta seg til tað<br />
arbeiðið, sum toymið fer at arbeiða við.<br />
Tá ið annar dial<strong>og</strong>fundur hevur verið, skal ein verkætlanarlýsing (sí frymil á næstu síðu) gerast <strong>og</strong><br />
handast einum toymi, sum hevur førleika til at vegleiða <strong>og</strong> gera eina meting av verkætlanarlýsingini.<br />
Síðani avger Depilsleiðslan, um toymið er stovnað, <strong>og</strong> almannakunnger á depilinum, at so er.
9.9 Verkætlanarlýsing<br />
9.9 Verkætlanarlýsing<br />
Øll sertoymi <strong>og</strong> <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð skulu gera eina verkætlanarlýsing av<br />
Øll toymisuppgávunum. sertoymi <strong>og</strong> <strong>røkt</strong>ar- Verkætlanarlýsingin <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð skulu skal í gera mesta eina lagi verkætlanarlýsing verða 4 síður. av toymisuppgávunum.<br />
Verkætlanarlýsingin skal í mesta lagi verða 4 síður.<br />
Heiti á verkætlanini<br />
Tema Tekstur<br />
Tema Tekstur<br />
Hvør er søgan aftanfyri, støðan <strong>og</strong> tørvurin?<br />
Heiti á verkætlanini<br />
Bakgrund<br />
Bakgrund<br />
Leiðbeinandi<br />
Hvør er søgan<br />
<strong>og</strong> motiverandi<br />
aftanfyri, støðan<br />
orðing<br />
<strong>og</strong><br />
Endamál<br />
tørvurin?<br />
Nágreinilig mál - verða lýst í succeseyðkenni<br />
Endamál Leiðbeinandi <strong>og</strong> motiverandi orðing<br />
Mál <strong>og</strong> lutmál<br />
Mál <strong>og</strong> lutmál Hvørjum Nágreinilig verður mál verkætlanin - verða lýst mett í eftir?<br />
Framburðseyðkennir (succeskriterier)<br />
succeseyðkenni<br />
Hvør skal dragast við inní, hoyrast <strong>og</strong><br />
Framburðseyðkennir (succeskriterier) Hvørjum verður verkætlanin mett eftir?<br />
Áhugapersónar<br />
kunnast ?<br />
Áhugapersónar Hvør skal dragast við inní, hoyrast <strong>og</strong><br />
Váðameting (risikovurdering)<br />
kunnast ?<br />
Hvat kann møguliga ganga galið, hvat kann<br />
Váðameting (risikovurdering) Hvat kann møguliga ganga galið, hvat kann<br />
gerast fyri at minka um váðan?<br />
gerast fyri at minka um váðan?<br />
Tíðarætlan (verkætlanarplanur fyri alla<br />
Tíðarætlan verkætlanina) (verkætlanarplanur fyri alla<br />
Fasir <strong>og</strong> varðar á leiðini<br />
verkætlanina)<br />
stýribólkur, verkætlanarbólkur,<br />
Organisatiónsplanur (av verkætlanini) Verkaætlanareigari, verkætlanarleiðari,<br />
arbeiðsbólkur o.s.fr.<br />
stýribólkur, verkætlanarbólkur,<br />
Samskiftisstrategi Innanhýsis <strong>og</strong> uttanhýsis<br />
Eftirmeting arbeiðsbólkur Eftirmeting o.s.fr. í høvuðsheitum<br />
Samskiftisstrategi Innanhýsis <strong>og</strong> uttanhýsis<br />
Eftirmeting Eftirmeting í høvuðsheitum<br />
Ávísingar<br />
9.10 Samskiparaleikluturin<br />
9.10 Samskiparaleikluturin<br />
Fasir <strong>og</strong> varðar á leiðini<br />
Organisatiónsplanur (av verkætlanini) Verkaætlanareigari, verkætlanarleiðari,<br />
Í øllum toymum er ein samskipari. Tað er munur á funktiónini hjá samskiparanum, alt eftir hvør uppgávan<br />
hjá toyminum er. Samskiparaleiklutinum er fjølbroyttur. Tá ið toymið er stovnað, mugu toymislimirnir<br />
Í øllum toymum er ein samskipari. Tað er munur á funktiónini hjá samskiparanum, alt eftir hvør<br />
tosa saman um, hvørjar uppgávur samskiparaleikluturin skal hava (sí fylgiskjal 1, stig 3), <strong>og</strong> eftir hesum<br />
uppgávan hjá toyminum er. Samskiparaleiklutinum er fjølbroyttur. Tá ið toymið er stovnað, mugu<br />
toymislimirnir tosa saman um, hvørjar uppgávur samskiparaleikluturin skal hava (sí fylgiskjal 1, stig
uppgávum avgera toymislimirnir, hvørjar kvalifikatiónir <strong>og</strong> kompetansur samskiparin skal hava.<br />
Kvalifikatión er tengd at útbúgving – sí leinkju 23 .<br />
Kompetensa snýr seg um kvalifikatiónir <strong>og</strong> førleikar (nakað, sum eg dugi), vitan (nakað, sum eg veit<br />
nakað um), persónligar <strong>og</strong> sosialar eginleikar <strong>og</strong> harundir evnini til at kunna handla (nakað eg eri) í mun<br />
til tað fak <strong>og</strong> tað starv, sum viðkomandi skal kunna megna. Kompetansa er dugnaskapur at gagnnýta<br />
lærdar kvalifikatiónir. Sí leinkju 24 .<br />
Samskiparin verður vanliga valdur innanhýsis í toyminum. Fyri at tryggja dynamikk í toyminum, mælir<br />
Fylgitoymið til, at tíðarskeiðið, sum samskiparin situr, er avmarkað. Avmarkingin verður avgjørd í<br />
toyminum. Kontakttoymini hava tó ein annan leist, sum tey sjálvi hava lagt, <strong>og</strong> sum er hóskandi til<br />
deildina. Av tí at samskiparaleikluturin gevur eyka uppgávur, verður samskiparin loystur frá øðrum<br />
uppgávum, soleiðis at hann í arbeiðstíð kann røkja sítt starv sum samskipari. Um fólk vilja í samband<br />
við toymið, skulu tey seta seg í samband við samskiparan.<br />
Hetta eru tær grundleggjandi samskipanaruppgávurnar, sum eru í øllum toymum:<br />
• Innkalla til fundir<br />
• Senda ástøði <strong>og</strong> kunningartilfar<br />
• Ábyrgd av, at dagsskrá verður send út<br />
• Um nakað er, so senda tilfar út til toymislimirnar frammanundan, soleiðis at hesi kunnu fyrireika<br />
seg til fundin<br />
• Ábyrgd av val av orðstýrara <strong>og</strong> skrivara<br />
• Ábyrgd av, at fundarfrásøgn verður skrivað <strong>og</strong> send til allar toymislimirnar. Í fundarfrásøgnini<br />
skal eisini standa, hvørji vóru møtt til fundin<br />
• Hevur ábyrgd av at arkivera fundarfrásagnirnar.<br />
Harumframt hava samskipararnir, alt eftir hvat toymi talan er um, aðrar uppgávur.<br />
3 http://ug.prod.krak.dk/Vejledningsportal/Uddannelsesguiden/Forside/erhverv.aspx?article_id=arbm-kompetencer#q<br />
http://209.85.229.132/search?q=cache:I3ggPs4uJIsJ:pub.uvm.dk/2002/kan/03.htm+hvad-betyder-kvalifikation-kompetence<br />
&cd=2&hl=fo&ct=clnk
9.11 Fundarbygnaður<br />
Toymisskipanin krevur fleiri toymisfundir <strong>og</strong> ein fastari fundarbygnað, enn vit eru von við. Miðað verður<br />
ímóti, at halda stuttar, produktivar <strong>og</strong> effektivar fundir<br />
Fundarbygnaður:<br />
1) Møta stundisliga til ásettu tíð, byrja fundin stundisliga<br />
2) Dagsskrá: Sendast út 3 dagar áðrenn fundin við endamáli fyri fundin<br />
3) Raðfesting: Toymislimurin sendur uppskot um mál til dagsskránna til avvarðandi<br />
samskipara. Samskiparin raðfestir dagskránna<br />
4) Orðstýrari <strong>og</strong> skrivari: Velja orðstýrara <strong>og</strong> skrivara. Hesar uppgávurnar skulu ganga<br />
upp á skift. Orðstýrarin skal halda fast í dagsskránni, um avvik verður frá fokus<br />
5) Fokus: Í mun til dagsskránna ger toymislimurin sær greitt, hvat fokus hann/hon hevur<br />
<strong>og</strong> fyrireikar seg í mun til tað<br />
6) Møtiskylda: Møta til tíðina<br />
Byrja til tíðina<br />
Geva avboð, um tað berst einum frá at koma<br />
7) Dial<strong>og</strong>ur: Toymislimurin er tilvitaður um at hava ein dial<strong>og</strong>, heldur enn at kjakast um<br />
rætt <strong>og</strong> skeivt<br />
8) Kontekstur: Toymislimurin ger sær sjálvum <strong>og</strong> hinum greitt, hvørjum ástøði <strong>og</strong><br />
fakterminol<strong>og</strong>i tosað verður útfrá<br />
9) Greið tala - halda seg til evnið<br />
10) Toymissamstarv: Toymislimurin hevur ábyrgd av at halda gjørdar avtalur (sí pliktað<br />
samstarv)<br />
11) Fundarfrásøgn: Skal lýsa, hørjar avgerðir eru tiknar, hvørjar niðurstøður eru gjørdar,<br />
<strong>og</strong> hvørji óviðgjørd <strong>og</strong>/ella nýggj mál skulu raðfestast til komandi fund<br />
12) Orðstýrari: Skal halda fokus <strong>og</strong> syrgja fyri, at fólk halda seg til evnið. Orðstýrarin tekur<br />
samanum við hvørt punkt soleiðis, at skrivarin veit, hvat semja er um. Somuleiðis skal<br />
hann steðga kjaki, sum er ókonstruktivt.
9.12 Lyklapersónar<br />
Ein lyklapersónur er starvsfólk, sum hevur eina servitan, ávísar førleikar ella royndir, sum kunnu<br />
Ein lyklapersónur er starvsfólk, sum hevur eina servitan, ávísar førleikar ella royndir, sum kunnu<br />
gagnnýtast í toyminum. Ein lyklapersónur er partur av einum toymi í eitt avmarkað tíðarskeið ella til<br />
gagnnýtast í toyminum. Ein lyklapersónur er partur av einum toymi í eitt avmarkað tíðarskeið ella<br />
til<br />
eina<br />
eina<br />
ávísa<br />
ávísa<br />
uppgávu.<br />
uppgávu.<br />
Hóast<br />
Hóast<br />
lyklapersónurin<br />
lyklapersónurin<br />
ikki er<br />
ikki<br />
við<br />
er<br />
til<br />
við<br />
allar<br />
til<br />
toymisfundirnar,<br />
allar toymisfundirnar,<br />
ella bert<br />
ella<br />
er við<br />
bert<br />
í toyminum<br />
er við í<br />
toyminum<br />
í eitt avmarkað<br />
í eitt<br />
tíðarskeið,<br />
avmarkað<br />
telur<br />
tíðarskeið,<br />
hansara<br />
telur<br />
rødd<br />
hansara<br />
líka nógv<br />
rødd<br />
sum<br />
líka<br />
hinar.<br />
nógv sum hinar.<br />
9.13 Implementeringspersónar<br />
9.13 Implementeringspersónar<br />
Implementeringspersónar eru starvsfólk á deplinum, sum hava til uppgávu at tryggja at implementeringin<br />
Implementeringspersónar eru starvsfólk á deplinum, sum hava til uppgávu at tryggja at<br />
er í eini áhaldandi gongd. Ein týðandi liður í hesum, er at kunna innan tað ábyrgdarøkið, sum<br />
implementeringin er í eini áhaldandi gongd. Ein týðandi liður í hesum, er at kunna innan tað<br />
implementeringspersónurin hevur fingið tillutað.<br />
ábyrgdarøkið, sum implementeringspersónurin hevur fingið tillutað.<br />
9.14 Toymisbygging<br />
9.14 Toymisbygging<br />
Óteljandi mátar eru at lýsa, hvussu eitt toymi verður bygt. Niðanfyri eru tveir leistir, sum Psykiatriski<br />
Óteljandi depilin brúkar mátar sum eru íblástur: at lýsa, hvussu eitt toymi verður bygt. Niðanfyri eru tveir leistir, sum<br />
Psykiatriski Stigini í toymismenning depilin brúkar kunnu sum íblástur: lýsast við leistinum, sum Leif Mikkelsen tekur støði í. Hann býtur<br />
Stigini toymismenning í toymismenning í 5 stig frá kunnu byrjan lýsast til tað við optimala. leistinum, Hesar sum nevnir Leif Mikkelsen hann: tekur støði í. Hann býtur<br />
toymismenning 1. At hoyra í til 5 stig frá byrjan til tað optimala. Hesar nevnir hann:<br />
1. 2. At Góðsligheit hoyra til<br />
2. 3. Góðsligheit<br />
Leiklutsleitan<br />
3. 4. Leiklutsleitan<br />
Friðsæla (idyllur)<br />
4. 5. Friðsæla Kenslan av (idyllur) at hoyra saman<br />
5. Kenslan av at hoyra saman<br />
Leikluts<br />
Leikluts-leitan<br />
-leitan<br />
Góðsligheit<br />
Góðslighei<br />
Friðsæla Friðsæla<br />
t<br />
At hoyra til<br />
Kenslan av at<br />
hoyra saman
Ad 1) Hvør einstakur toymislimur ger upp við seg sjálvan, um hann vil vera við, um hann metir seg at<br />
vera skikkaðan, um hann er “inklu” ella “eksklu” → aksept. Um ósemjur taka seg upp, er týdningarmikið<br />
at hond verður tikið um hesar við tað sama, um akseptin skal varðveitast.<br />
Ad 2) Tá fyrsta stig er liðugt, kemur toymið inn í eina fasu av jaligheit: Alt ber til, ágrýtni, lat okkum<br />
koma í gongd o.s.fr.<br />
Ad 3) Nú er ovfarakæti av, <strong>og</strong> toymislimirnir fara til verka; millum annað verða leiklutirnir mentir <strong>og</strong><br />
realiseraðir → toymið samstarvar effektivt við at kompetansurnar samfylla hvørja aðra. Ósemjurnar,<br />
sum kunnu taka seg upp á hesum stignum, snúgva seg oftast um leiklutsgreinanina. Tað er ein náttúrlig<br />
gongd, at ósemjur taka seg upp, <strong>og</strong> eru ikki eitt tekin um, at skipanin ikki virkar.<br />
Ad 4) Toymið er trygt <strong>og</strong> hevur kensluna av, at arbeiðið gevur hóskandi avbjóðingar.<br />
Ad 5) Nú er toymið eyðkent av samanhaldi <strong>og</strong> áliti → “højtydende” toymi 25 .<br />
Hesi stig 1 – 5 skal eitt toymi ígjøgnum hvørja ferð, ein nýggjur toymislimir kemur inn ella fer úr<br />
toyminum. Hetta merkir, at toymismenning tekur tíð 26 .<br />
Toymisbygging er ein menning av toymum <strong>og</strong> toymislimum í mun til:<br />
- at hvør einstakur er greiður yvir, hvørji viðurskiftir, umstøður <strong>og</strong> faktorar kunnu gera, at ein<br />
toymisskipan ikki virkar<br />
- at gera mannagongdir, sum kunnu menna toymissamstarvið, soleiðis at tað gerst produktivt,<br />
effektivt <strong>og</strong> kann eftirmetast<br />
- dokumentatión.<br />
At menna eitt toymi til at gerast ein vælvirkandi eind, setur krøv til hvønn einstakan toymislim um<br />
pliktað samstarv.<br />
Toymislimurin pliktar seg til:<br />
• Felags endamál<br />
• Avriksmál<br />
• Arbeiðshátt<br />
• Felags ábyrgd<br />
Teambaserede organisationer i praksis, Jacob Storch, Torkil Molly Søholm (red), Forlag: Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, erhvervspsykol<strong>og</strong>iserien,<br />
. udgave . oplag 00 .<br />
6 Team Copenhagen, Leif Mikkelsen, Framløga á leiðaradegnum 23. januar 2009 fyrireikað av Synergi.
Umframt pliktaða samstarvið setur tað at vera partur av einum toymi ávís krøv til førleikar, vitan<br />
<strong>og</strong> háttin at arbeiða, hugsa <strong>og</strong> skilja arbeiðið. Málið er, at toymið gerst vælvirkandi <strong>og</strong> virkið. Hetta<br />
krevur millum annað, at toymið gerst tilvitað um, hvat hvør einstakur toymislimur kann veita fakligt<br />
<strong>og</strong> persónligt. Við at gera tilfeingið sjónligt verður eisini greiðari innanhýsis í toyminum <strong>og</strong> úteftir,<br />
hvønn tørv toymið kann nøkta.<br />
Hvør toymislimur er pliktaður til at skriva sína egnu funktiónslýsing í mun til starvslýsingina. Hetta skal<br />
handast nærmasta leiðara, sum síðan fær KT-samskipara at leggja funktiónslýsingina á intranetið hjá<br />
Psykiatriska deplinum.<br />
KT-toymið hevur gjørt uppskot til frymil við persónligum dátum, kvalifikatiónum, kompetansum <strong>og</strong><br />
hvørjum toymum, ein er limur í (sí fylgiskjal 4).<br />
Fyri at gerast vælvirkandi, fer toymið sum oftast ígjøgnum 7 menningarstig. Í fylgiskjali 1 sæst,<br />
hvat toymið brúkar orku uppá í hvørjum stigi, hvør atferð er vanlig, <strong>og</strong> hvat er týdningarmikið í<br />
arbeiðsuppgávunum.<br />
Úrslitið av at fylgja hesi mannagongd er:<br />
1. Hvør toymislimur gerst greiður yvir persónligar <strong>og</strong> fakligar førleikar, <strong>og</strong> hetta førir við sær eina<br />
greiðari fatan av missjónini í toyminum<br />
2. Toymislimirnir fáa eina greiðari fatan av toymisleiklutinum í mun til visjónina hjá<br />
organisatiónini<br />
3. Toymislimirnir stuðla hvørjum øðrum<br />
4. Toymislimirnir fara at duga at samskifta sínámillum um evni, sum ávirka produktivitetin <strong>og</strong><br />
effektivitetin í toyminum<br />
5. Toymislimirnir fáa eina størri fatan av toymisgongdini – síggja týdningin av at fara ígjøgnum øll<br />
stigini í toymismenningini<br />
6. Toymislimirnir duga at handfara trupulleikar, sum nátúrliga eru í einum toymi – bæði í mun til<br />
uppgávur <strong>og</strong> interaktión<br />
7. Toymislimirnir nema sær førleikar í at kunna brúka konflikthandfaringarhugsunarháttin, ístaðin<br />
fyri at konfliktin verður oyðileggjandi<br />
8. Samstarv verður millum toymislimirnar<br />
9. Toymislimirnir gerast í ávísan mun bundnir hvør at øðrum<br />
10. Ein skrásetingarleistur má mennast <strong>og</strong> brúkast í mun til at vísa á tørvin av áhaldandi tilfeingi <strong>og</strong><br />
eftirmeting av arbeiðnum.
10 Samskipari av sjúklingagongdum<br />
(Forløbskoordinator)<br />
Fyri at røkka visjónini hjá Psykiatriska deplinum, er ein av framtíðarætlanum at menna <strong>og</strong> seta<br />
“samskiparar av sjúklingagongdum”, sum hava ábyrgd av gongdini hjá sjúklingunum. “Samskiparin av<br />
sjúklingagongdum” skal virka sum ein dygdartryggjandi (kvalitetssikring) instansur, umframt at tryggja<br />
samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>.<br />
Mynd av uppskoti um framtíðar sjúklingagongd
11 Fyrisitingar- <strong>og</strong> fakligur leiðari<br />
Undir Sjúkrahúsleiðsluni er Landsjúkrahúsið skipað í deplar, leiddir av einum leiðandi yvirlækna <strong>og</strong><br />
leiðandi sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingi í felag 27 . Undir Depilsleiðsluni eru deildarleiðarar <strong>og</strong> fakleiðarar. Niðanfyri<br />
verður ein allýsing gjørd av hesum báðum.<br />
11.1 Fyrisitingarligur leiðari<br />
Fyrisitingarligi leiðarin hevur fíggjarliga <strong>og</strong> løgfrøðiliga starvsfólkaábyrgd. T.d. eru deildarleiðarar eins<br />
<strong>og</strong> Depilsleiðslan fyrisitingarligir leiðarar.<br />
11.2 Fakligur leiðari<br />
Fakligi leiðarin hevur ábyrgd av tí ávísa fakinum í mun til ástøði <strong>og</strong> klinikk. Hetta vil siga ábyrgd í mun<br />
til menning <strong>og</strong> praksis.<br />
0<br />
Álit um framtíðar sjúkrahúsverk í Føroyum, Útgivið: Almanna <strong>og</strong> Heislumálaráðið, Apríl 2007
12 Tagnarskylda<br />
Tagnarskylda merkir, at heilsustarvsfólk ikki mugu geva upplýsingar um brúkaran/sjúklingin uttan<br />
samtykki frá viðkomandi. Hetta er galdandi, bæði hvat viðvíkir <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, men eisini um persónlig<br />
viðurskifti (løgtingslóg nr. 132, kap. 8, §26).<br />
Latan av upplýsingum til annan fyrisitingarmynduleika<br />
Tað er ikki loyvt at lata persónligar upplýsingar víðari til annan fyrisitingarmyndugleika t.d. heilsustarvsfólk<br />
uttan samtykki frá brúkara/sjúklingi, um starvsfólkið ikki tekur lut í <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> av viðkomandi.<br />
Heilsustarvsfólk kann uttan samtykki geva upplýsingar víðari til annan heilsupersón, sum aktuelt skal<br />
luttaka í <strong>røkt</strong>/<strong>viðgerð</strong> av brúkaranum/sjúklinginum. Tað merkir, at um brúkarin/sjúklingurin skal flytast<br />
til víðari <strong>viðgerð</strong> á aðra deild ella til annað <strong>viðgerð</strong>arstað, so verða relevantir upplýsingar givnir víðari,<br />
ið tæna <strong>røkt</strong>ini <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ini (løgtingslóg nr. 132, kap. 8 § 27 <strong>og</strong> 31).<br />
Í stuttum kann sigast, at galdandi er, at eingin upplýsing verður givin, uttan so at sjúklingurin/brúkarin<br />
gevur tilsøgn um hetta 28 .<br />
12.1 Tagnarskylda í mun til avvarðandi<br />
Tagnarskyldan skal virðast, men er ongin forðing fyri samskifti <strong>og</strong> samstarv við avvarðandi. Vit eiga at<br />
eggja sjúklinginum til samstarv við avvarðandi. Starvsfólk kunnu samskifta við øll avvarðandi sambært<br />
vegleingini hjá Heilsustýrinum nr 9494 frá 2002 stk.4 : “Sundhedspersoner kan modtage information<br />
fra personer, uden at det kommer i strid med tavshedspligte. De kan <strong>og</strong>så gå i dial<strong>og</strong> med de pårørende<br />
om disses oplevelse af situationen <strong>og</strong> de problemer, de pårørende oplever”.<br />
Uppskot til tagnarskyldupolitikk á Psykiatriska deplinum á Landssjúkrahúsinum, apríl 009, Tórun Ósá, samfelagsfrøðingur<br />
1
13 Samskifti<br />
Samskifti er ein grundleggjandi gongd á Psykiatriska deplinum <strong>og</strong> virkar sum kitt, sum heldur deplinum<br />
saman. Um samskiftið ikki er nøktandi, hevur tað negativa ávirkan á aðrar gongdir á deplinum, sum<br />
t.d tað at taka avgerðir, at menna eina organisatiónsmentan, skapa motivatión <strong>og</strong> arbeiða við<br />
organisatoriskari læring.<br />
Toymisskipan er ein samskiftisskipan, har normar, virðir <strong>og</strong> fatanir verða mentar. Fatanin av t.d. kunning,<br />
sum kemur til toymið, verður soleiðis ávirkað av teimum normum <strong>og</strong> virðum, sum eru í toymisskipani.<br />
Fyri at megna at verða uppmerksamur uppá serliga samskiftisháttin, sum er tengdur at tí at<br />
arbeiða í toymum <strong>og</strong> í allari organisatiónini, er neyðugt áhaldandi at venja seg til <strong>og</strong> arbeiða við tí<br />
samskiftisháttinum, sum toymisskipanin leggur upp til.<br />
Venjingin liggur í, at einstaki toymislimurin alla tíðina er tilvitaður um, at hann er partur av einum<br />
toymi, <strong>og</strong> áhaldandi reflekterar yvir fatan, normar, virðir <strong>og</strong> mynstur av interaktiónum, sum toymið<br />
byggir upp. Uppmerksemi má flytast frá “tí einstaka” til interaktiónina ímillum toymislimirnar <strong>og</strong> hini<br />
toymini. Við soleiðis at flyta uppmerksemi hendir ein broyting í praksis - um uppmerksemi ikki verður<br />
flutt, verður eingin broyting.<br />
Vit skulu hava eina felags fatan <strong>og</strong> fáa sum mest burturúr interaktiónunum í toyminum <strong>og</strong> ímillum<br />
toymini <strong>og</strong> umverðina. Hugtøk sum t.d. - at hava fokus, observera, reflektera, dial<strong>og</strong>, relatión <strong>og</strong><br />
kontekst - skulu vit altíð hava í huga, tá ið vit samskifta. Vit skulu menna samskiftið <strong>og</strong> hava fokus á, at<br />
hetta er ein menningarverkætlan, sum eyga má haldast við alla tíðina, skal henni verða lív lagað.<br />
Týðandi spurningar, sum toymið skal seta sær:<br />
- Hvat avger toymið?<br />
- Hvørji kriteriir <strong>og</strong> hvørjar raðfestingar skulu galda?<br />
- Hvussu skulu vit samskifta <strong>og</strong> samarbeiða, soleiðis at førleikarnir verða gagnnýttir munagott?
13.1 Samskifti <strong>og</strong> etikkur<br />
Samskifti <strong>og</strong> etikkur eru høvuðstættir í eini organisatión, sum arbeiðir við dial<strong>og</strong>i, bæði innan-<br />
<strong>og</strong> uttanhýsis. Samskiftishátturin hjá organisatiónini verður av øðrum fataður sum ein partur av<br />
samleikanum <strong>og</strong> mentanini í organisatiónini. Tí skulu vit arbeiða málrættað við samskiftisháttinum.<br />
Samskiftispolitikkurin á Psykiatriska deplinum eigur at bera í sær, at vit málrættað hava dial<strong>og</strong> <strong>og</strong> kjak<br />
um moral - hvussu hann ávirkar <strong>og</strong> hjálpir okkum til eina hóskandi sosiala atferð. Sambært Habermas er<br />
samskiftisástøði bæði ein tilevning av einstaklinginum, eins <strong>og</strong> tann sosiala integratiónin verður hildin<br />
uppi av samskiftinum. Leitað verður ikki eftir einum sannleika, tí hann vil verða tengdur at teimum<br />
menniskjum, sum eru við í samskiftinum. Hesi blíva samd um, hvat sannleiki kann vera ella er, við at<br />
skifta orð um tað. Málbrúk <strong>og</strong> samskifti eru avgerðandi fyri at vinna á óskynsemi <strong>og</strong> makt. Niðurstøðan<br />
hjá Habermas er, at tað er í samskiftinum vit finna samleikan ella gerast samd um, hvørjar gerðir eru<br />
moralskt rættar at fremja. Við støði í tí málsliga sprettir ikki bert ein relatión ímillum subjekt <strong>og</strong> objekt,<br />
men eisini millum subjekt <strong>og</strong> subjekt. Tað málsliga kann altíð brúkast uppá nýggjar mátar í nýggjum<br />
støðum. Báðir partar í einari samrøðu hava sína persónligu søgu <strong>og</strong> sjónarhorn, <strong>og</strong> hetta hevur við<br />
sær, at partarnir næstan skilja hvønn annan, men allíkavæl ikki heilt. Við tí málsliga í miðdeplinum er<br />
týdningarmikið at gera sær greitt, hvat endamálið er við at samtala, <strong>og</strong> fyri Habermas er tað at skapa<br />
forstáilsi. Í øðrum lagi kemur tað at samskipa, hvussu ein ber seg at 29 .<br />
Væleydnað samskifti er treytað av, at partarnir eru tilvitaðir um <strong>og</strong> taka hædd fyri, at í einari sosialari<br />
relatión ella interaktión er maktin alla tíðina til staðar. Vit kunnu við samskifti gera leiðreglur fyri, hvussu<br />
hóskandi er at bera seg at í ymiskum støðum. Talcott <strong>og</strong> Parsons 30 síggja makt sum nakað grundleggjandi<br />
positivt, nakað sum er neyðugt fyri, at samfelagið, organisatiónin <strong>og</strong> einstaklingurin mennist.<br />
Eitt viðurkennandi samskifti byggir á dial<strong>og</strong>.<br />
Í toymisarbeiðnum hava øll starvsfólk sjálv ábyrgd av samskiftinum. Líka so væl sum hvørt toymi skal lýsa<br />
sínar uppgávur, tilboð <strong>og</strong> funktiónir, skal hvør einstakur kunna miðla vitan <strong>og</strong> upplýsa um funktiónina<br />
hjá toyminum. Tá starvsfólk venda sær til toymi skal samskifti fara fram umvegis teldu, telefon ella<br />
andlit til andlits <strong>og</strong> verða stílað til avvarðandi samskipara. Nýggja mentanin krevur, at vit svara hvørjum<br />
øðrum skjótast gjørligt, <strong>og</strong> í hvussu so er so mikið skjótt, at vit ikki virka sum “fløskuhálsar” fyri hvønn<br />
annan í organisatiónini. Hetta er galdandi í øllum førum, <strong>og</strong> fyri øll starvsfólk á deplinum.<br />
9 Habermas – en kritisk introduktion, William Outhwaite, umsett av Henning Vangsgaard, Forlag: Hans Reitzels, 1997<br />
30 Klassisk <strong>og</strong> moderne samfundsteori, red. Heine Andersen <strong>og</strong> Lars Bo Kaspersen, 2007 kap. 1 Hans Reitzels Forlag
vit svara hvørjum øðrum skjótast gjørligt, <strong>og</strong> í hvussu so er so mikið skjótt, at vit ikki virka sum<br />
“fløskuhálsar” fyri hvønn annan í organisatiónini. Hetta er galdandi í øllum førum, <strong>og</strong> fyri øll<br />
starvsfólk á deplinum.<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
Forpliktilsi í at vera uppsøkjandi, ikki bara bíða....<br />
Opinleiki – at tora at vera opin<br />
Som man råber i skoven, så får man svar<br />
Man kann gott rópa í skógini, men eingin hoyrir<br />
At tosa við <strong>og</strong> ikki um<br />
At man torir at spyrja<br />
Jantelógin skal avviklast<br />
Øll hava egna ábyrgd - ikki bíða<br />
Hoyra tað, sum verður sagt, <strong>og</strong> ansa eftir filtrinum, vit hava <strong>og</strong> brúka<br />
Tað at verða hoyrdur, virdur <strong>og</strong> sæddur<br />
Far eftir bóltinum <strong>og</strong> ikki manninum<br />
Tora at biðja um aftursvar<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
- Fáa undirvísing í samskifti<br />
- Samskiftismentan - hvussu vit tosa saman?<br />
- Øll hava ábyrgd av trivnaðinum hjá hvørjum øðrum, men ikki<br />
ábyrgd av kenslunum hjá hvørjum øðrum<br />
- Tú skalt ikki gita, men vita<br />
- Viðurkennandi dial<strong>og</strong><br />
- At tosa við <strong>og</strong> ikki um<br />
- Opinleiki, álit <strong>og</strong> tryggleiki
Samskifti kann skiljast út frá trimum stigum 31 . Tað vil siga, at samskift verður á ymiskum stigum. Hesi<br />
eru mikro, meso <strong>og</strong> makro:<br />
Mikro: Ítøkiligt samskifti millum einstaklingar<br />
Meso: Samskifti í toymum, einstaklingar samskifta við toymini, <strong>og</strong> toymini samskifta sínámillum <strong>og</strong><br />
samskifti á Psykiatriska deplinum.<br />
Makro: Samskifti við umheimin - sektorar <strong>og</strong> aðrar skipanir.<br />
13.2 Mikro<br />
Mikro: Ítøkiligt samskifti millum einstaklingar. Tað er á hesum stigi, at pliktaða samstarvið skal vera<br />
tilstaðar.<br />
Sambært Habermas 32 er væleydnað samskifti treytað av, at partarnir eru tilvitaðir um <strong>og</strong> taka hædd<br />
fyri maktini, sum er til staðar í øllum samskifti. Habermas hevur áhuga í, hvussu samskifti fer fram.<br />
Hansara niðurstøða er, at tað er í samskiftinum, vit finna samleikan ella gerast samd um, hvørjar gerðir<br />
eru moralskt rættar at fremja.<br />
Í øllum samskifti er eitt samspæl - ein interaktión. Í eini sosialari interaktión er altíð ein avsendari <strong>og</strong><br />
ein móttakari. Tað er í hesum samspæli, at samskiftið hendir. Málið eigur at verða at røkka einari felags<br />
fatan, við at brúka eitt mál, sum báðir partar skilja. Avsendarin hevur eina ætlan við tí, sum hann miðlar.<br />
Hann velur ein hátt at miðla uppá, sum er tengdur at hansara fortreytum, væntanum <strong>og</strong> hugmyndum.<br />
Uppgávan hjá móttakaranum er at týða tað, sum verður miðlað. Hvussu móttakarin reflekterar <strong>og</strong> skilir<br />
boðskapin, er tengt at hansara fortreytum, væntanum <strong>og</strong> hugmyndum.<br />
Samskifti millum avsendara <strong>og</strong> móttakara er ein ringrás (sí mynd 1), sum verður ávirkað av sosialari<br />
atferð <strong>og</strong> umhvørvinum.<br />
3 Støðið verður tikið í Just Sine Nørholm´s m.fl. (2007), Grundb<strong>og</strong> i organisationskommunikation, Organisation <strong>og</strong> omverden.<br />
Forlaget Samfundslitteratur 2007, 1. udgave<br />
3 Jürgen Habermas 996 Teorien om den kommunikative handlen. Ålborg Universitetsforlag
Mynd: Ole Wich teknaði<br />
Eitt gott samskifti er avgerandi fyri, at toymið virkar væl. Allir toymislimirnir hava eina felags ábyrgd fyri,<br />
at samskiftið er gott. Eyðkennir fyri einum vælvirkandi toymissamstarvi eru, at toymislimirnir tosa við<br />
<strong>og</strong> ikki um hvønn annan, lurta aktivt eftir hvørjum øðrum <strong>og</strong> byggja víðari á tað, sum er sagt. Nógv av<br />
spilltíðini á toymisfundum kemst av vánaligari fyrireikan, vánaligum samskifti <strong>og</strong> ónøktandi bygnaði.
13.3 Hvat er dial<strong>og</strong>ur, <strong>og</strong> hvat er kjak<br />
13.3 Hvat er dial<strong>og</strong>ur, <strong>og</strong> hvat er kjak<br />
Í Í dial<strong>og</strong>inum<br />
Í kjakinum<br />
Er málið at finna felags grund Er málið at vinna<br />
Er Verður málið at leitað finna eftir felags styrki grund í meiningini hjá<br />
Er Verður málið leitað at vinna eftir feilum í hugsanini hjá<br />
hinum<br />
Verður latið upp fyri møguleikanum at<br />
hinum<br />
Verður tvíhildið um egnar loysnir, <strong>og</strong> aðrir<br />
Verður finna loysnir leitað eftir styrki í meiningini hjá Verður møguleikar leitað verða eftir feilum útihýstir í hugsanini hjá<br />
Verður lurtað eftir hinum fyri at skilja, finna Verður lurtað eftir hinum fyri at finna feilir<br />
hinum<br />
hinum<br />
meining <strong>og</strong> semju<br />
<strong>og</strong> fyri at kunna muta ímóti argumentum<br />
Verður latið upp fyri møguleikanum at Verður tvíhildið um egnar loysnir, <strong>og</strong> aðrir<br />
Verður leitað eftir grundleggjandi semjum<br />
finna loysnir<br />
Verður leitað eftir munum<br />
møguleikar verða útihýstir<br />
Verður Dial<strong>og</strong>urin lurtað verður eftir hinum verandi fyri ein at opin skilja, finna<br />
samtala<br />
meining <strong>og</strong> semju<br />
Verður leitað eftir grundleggjandi semjum<br />
Dial<strong>og</strong>urin verður verandi ein opin<br />
samtala<br />
13.4 Meso<br />
13.4 Meso<br />
Meso: Samskifti millum toymi, leiðslur, deplar, sektorar o.s.fr<br />
Verður Kjakið lurtað letur aftur eftir fyri hinum víðari fyri samtalu at finna<br />
Samskifti í eini organisatión er í fýra pørtum: Samskiftisformur, atburður, funktión <strong>og</strong> perspektiv.<br />
Samskifti Samskiftisformurin í eini organisatión kann vera er í fýra at tosa pørtum: sínámillum, Samskiftisformur, at tosa í telefon, atburður, teldusamskifti, funktión <strong>og</strong> gulir perspektiv. seðlar <strong>og</strong> so<br />
Samskiftisformurin framvegis. kann vera at tosa sínámillum, at tosa í telefon, teldusamskifti, gulir seðlar <strong>og</strong><br />
so Samskiftisatferð: framvegis. Sosial atferð í samskiftinum.<br />
Samskiftisatferð: Funktiónin snýr seg Sosial um atferð at menna í samskiftinum.<br />
uppgávuna, viðlíkahald av uppgávuni, nýhugsan <strong>og</strong> nýskapan.<br />
Funktiónin Perspektiv snýr er ”tær seg um brillur at menna vit bera uppgávuna, í samskiftinum”. viðlíkahald av uppgávuni, nýhugsan <strong>og</strong> nýskapan.<br />
<br />
feilir <strong>og</strong> fyri at kunna muta ímóti<br />
argumentum<br />
Meso: Samskifti millum toymi, leiðslur, deplar, sektorar o.s.fr<br />
Perspektiv er ”tær brillur vit bera í samskiftinum”.<br />
Verður leitað eftir munum<br />
Kjakið letur aftur fyri víðari samtalu
oftast á tí munnliga <strong>og</strong> óformliga støðinum, <strong>og</strong> á hesum støði hevur samskiftishátturin higartil<br />
verið allastaðni í organisatiónini. Men fyri at avgerðir <strong>og</strong> avtalur skulu kunna fremjast, má hetta<br />
verða á tí munnliga, formliga <strong>og</strong> skrivliga støðinum.<br />
Samskiftishátturin Dømi upp á munnligt kann vera <strong>og</strong> óformligt formligur, samskifti óformligur, er, munnligur tá ein verður <strong>og</strong> skrivligur. “hálaður Samskifti til síðis” <strong>og</strong> byrjar biðin sum um oftast eina<br />
á tí ávísa munnliga uppgávu. <strong>og</strong> óformliga Hetta gongur støðinum, aloftast <strong>og</strong> á uttan hesum trupulleikar, støði hevur men samskiftishátturin kann eisini føra higartil til misskiljingar, verið allastaðni um<br />
í organisatiónini. t.d. fólk ikki minnast, Men fyri hvat at bleiv avgerðir avtalað. <strong>og</strong> avtalur Varð avtalan skulu kunna gjørd fremjast, skrivlig <strong>og</strong> má formlig, hetta verða kundi á verðið tí munnliga, víst til<br />
formliga skrivið. <strong>og</strong> skrivliga støðinum.<br />
Dømi upp á munnligt <strong>og</strong> óformligt samskifti er, tá ein verður “hálaður til síðis” <strong>og</strong> biðin um eina ávísa<br />
uppgávu. Hetta gongur aloftast uttan trupulleikar, men kann eisini føra til misskiljingar, um t.d. fólk ikki<br />
13.5 Makro<br />
minnast, hvat bleiv avtalað. Varð avtalan gjørd skrivlig <strong>og</strong> formlig, kundi verðið víst til skrivið.<br />
Makro: Samskifti við umheimin, politiskar skipanir, nationalt, internationalt <strong>og</strong> globalt.<br />
13.5 Makro<br />
At Psykiatriski depilin heldur seg kunnaðan um tørvin í samfelagnum nationalt, internationalt <strong>og</strong><br />
Makro: Samskifti við umheimin, politiskar skipanir, nationalt, internationalt <strong>og</strong> globalt.<br />
globalt, tað politiska rákið, <strong>og</strong> sjálvur kunnar samfelagið um innanhýsis viðurskifti.<br />
At Psykiatriski depilin heldur seg kunnaðan um tørvin í samfelagnum nationalt, internationalt <strong>og</strong> globalt,<br />
13.6 Avgerðarprosess<br />
tað politiska rákið, <strong>og</strong> sjálvur kunnar samfelagið um innanhýsis viðurskifti.<br />
Hvat er ein avgerð<br />
Vit taka avgerðir alla tíðina. Tað er eisini ein avgerð ikki at taka eina avgerð.<br />
13.6 Avgerðarprosess<br />
Hvat<br />
Ein<br />
er<br />
avgerð<br />
ein avgerð<br />
verður vanliga allýst sum eitt val millum ymiskar valmøguleikar, <strong>og</strong> sum tað endaliga<br />
Vit<br />
úrslitið<br />
taka avgerðir<br />
av eini<br />
alla<br />
avgerðarprosess.<br />
tíðina. Tað er eisini<br />
Avgerðarprosessin<br />
ein avgerð ikki<br />
er<br />
at<br />
býtt<br />
taka<br />
upp<br />
eina<br />
í tríggjar<br />
avgerð.<br />
partar, sum víst á myndini<br />
Ein<br />
niðanfyri:<br />
avgerð verður vanliga allýst sum eitt val millum ymiskar valmøguleikar, <strong>og</strong> sum tað endaliga úrslitið<br />
av eini avgerðarprosess. Avgerðarprosessin er býtt upp í tríggjar partar, sum víst á myndini niðanfyri:<br />
Mynd omanfyri : 33<br />
Mynd omanfyri :<br />
Innsavnan av upplýsingum: Avgerðir snúgva seg um at taka støðu í mun til upplýsingar. Tað hevur<br />
<br />
<br />
<br />
”Hvordan organisationer fungerer…” Dag Ingvar Jacobsen, Jan Thorsvig, Hans Reitzels forlag, 2002, s. 296<br />
við sær, at man savnar upplýsingar, <strong>og</strong> síðani verða dáturnar skipaðar, greinaðar <strong>og</strong> tulkaðar. At enda<br />
verður ofta samskift við onnur um tað, man er komin fram til, áðrenn avgerð verður tikin millum fleiri<br />
valmøguleikar.<br />
33 ”Hvordan organisationer fungerer…” Dag Ingvar Jacobsen, Jan Thorsvig, Hans Reitzels forlag, 00 , s. 96
Valmøguleikar: Hann, ið skal taka eina avgerð, setur teir ymsu valmøguleikarnir ímóti hvørjum øðrum<br />
<strong>og</strong> avger at velja tann valmøguleika, sum tykist at vera tann besti.<br />
Útinning: Úrslitið er treytað av hesum fýra viðurskiftum:<br />
1. Vitanin, sum liggur til grund fyri at taka avgerðina, kann vera ófullfíggjað<br />
2. Tilfeingið, sum er til taks, er møguliga ikki nóg mikið til útinningina<br />
3. Samlaða mongdin av tilfeinginum kann vera nøktandi, men samansetingin kann hava við sær,<br />
at ikki er gjørligt at fremja útinningina<br />
4. Møgulig politisk mótstøða frá sentralum bólkum ger tað torført at fremja avgerðina í verki 34 .<br />
Menniskja sum rationellur <strong>og</strong> avmarkað rationellur avgerðartakari<br />
Dagliga verða avgerðir tiknar, avgerðir, sum fáa avleiðingar fyri samfelagið, starvsfólk, sjúklingar <strong>og</strong><br />
avvarðandi. Vanahugsan er eyðkend av, at man ger tað, sum “man plagar” at gera, uttan at spyrja<br />
hví. Tann fullkomna støðan er rationella avgerðarprosessin, men í veruleikanum er menniskja ein<br />
avmarkaður rationellur avgerðartakari. Evnini hjá menniskjanum at handfara upplýsingar <strong>og</strong> meta<br />
um valmøguleikar <strong>og</strong> avleiðingar eru avmarkað, <strong>og</strong> liggur hetta langt frá hugsjónini um fullkomnan<br />
rationalitet. Harafturat avmarkar tann organisatoriski konteksturin møguleikarnar fyri at taka avgerðir<br />
á ein hátt, sum samsvarar við tann fullkomna rationalitetin.<br />
Modellið niðanfyri greiðir frá, hvussu menniskja í veruleikanum tekur avgerðir, <strong>og</strong> tað sum hevur ávirkan<br />
á hetta.<br />
3 Opcit. Kap 9,
Menniskja sum rationellur avgerðartakari<br />
0<br />
Menniskja sum rationellur avgerðartakari<br />
Mynd omanfyri 35<br />
Mynd omanfyri <br />
Menniskja sum avmarkaður rationellur avgerðartakari<br />
Menniskja sum avmarkaður rationellur avgerðartakari<br />
13.7Kunningartøkni<br />
Í samskiftinum er kunningartøkni (KT) ein sera týðandi partur, tá tað snýr seg um miðlan. Ein<br />
partur er at hava vangamyndir, toymisprofilar <strong>og</strong> so framvegis. Ein annar partur er miðlan <strong>og</strong><br />
13.7 Kunningartøkni<br />
kunning bæði innan- <strong>og</strong> uttanhýsis. Hetta samsvarar við strategimál nr. 4: “Teldunýtslan skal stuðla<br />
Í samskiftinum er kunningartøkni (KT) ein sera týðandi partur, tá tað snýr seg um miðlan. Ein partur<br />
er heilsufakliga at hava vangamyndir, arbeiðnum”. toymisprofilar <strong>og</strong> so framvegis. Ein annar partur er miðlan <strong>og</strong> kunning bæði<br />
innan- <strong>og</strong> uttanhýsis. Hetta samsvarar við strategimál nr. 4: “Teldunýtslan skal stuðla heilsufakliga<br />
arbeiðnum”.<br />
3 Ibid<br />
<br />
<br />
Ibid
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
- Teldumentan til samskifti<br />
- Øll starvsfólk fáa teldupostadressu<br />
- Upplæra fólk í KT<br />
- Gruggað informatión – hvussu formidla vit vitan<br />
- Psykospace ala “my space”<br />
- Nóg mikið av teldum<br />
- Eina heimasíðu – internet, har starvsfólkini kunnu samskifta<br />
- Øll kunning verður løgd út á nýggja intranetið<br />
- Bl<strong>og</strong>ga<br />
- Kalendaraskipan sum vísir, hvar fólk eru - gjøgnumskygni<br />
Ein Ein samandráttur frá frá kafédøgunum:<br />
• Tað Tað skal gerast ein heimasíða til Psykiatriska depilin, sum altíð skal vera byrjunarsíða á øllum á<br />
øllum teldum teldum á Psykiatriska á Psykiatriska deplinum deplinum<br />
• Vangamynd (kompetansuprofilur) av av øllum øllum starvsfólkunum við við útbúgving, útbúgving, eftirútbúgving,<br />
víðariútbúgving, royndir, royndir, førleika førleika <strong>og</strong> <strong>og</strong> áhugaøkjum<br />
• Starvsfólkið hevur hevur ábyrgd ábyrgd av av at at gera gera vart vart við, við, um um vangamyndin skal skal dagførast<br />
• Lýsing Lýsing av av øllum øllum toymunum toymunum – – elektronisk elektronisk <strong>og</strong> <strong>og</strong> møguliga møguliga smárit smárit<br />
• Toymini Toymini hava hava eitt eitt afturlatið afturlatið kjakforum kjakforum<br />
• Intranet Intranet við við leitiskipan. leitiskipan. Leitiorð, Leitiorð, sum sum eru eru heft heft á starvsfólk á starvsfólk <strong>og</strong> á <strong>og</strong> toymislýsingarnar, á toymislýsingarnar, so at so vit at vit<br />
lættliga<br />
lættliga<br />
kunnu<br />
kunnu<br />
finna<br />
finna<br />
hvønn<br />
hvønn<br />
annan<br />
annan<br />
eftir<br />
eftir<br />
útbúgving,<br />
útbúgving,<br />
førleika,<br />
førleika,<br />
áhugaøki,<br />
áhugaøki,<br />
v.m.<br />
v.m.<br />
<br />
•<br />
Varandi<br />
Varandi<br />
kunning<br />
kunning<br />
Kunning, vitan, vangamyndir <strong>og</strong> annað skal vera atkomuligt hjá øllum starvsfólkum<br />
• Kunning, vitan, vangamyndir <strong>og</strong> annað skal vera atkomuligt hjá øllum starvsfólkum<br />
Vitanarbanki<br />
• Vitanarbanki<br />
Telepsykiatri<br />
• Telepsykiatri<br />
<br />
<br />
<br />
1
Innanhýsis kjaktorg:<br />
• Møguleiki at seta spurningar<br />
• Ikki dulnevnt kjaktorg - hetta er tann nýggja opna mentanin hjá starvsfólkunum á Psykiatriska<br />
deplinum<br />
• Kjakstýrari<br />
• Bl<strong>og</strong>ga<br />
Alneyðugar fortreytir fyri toymissamskifti <strong>og</strong> samstarvi !<br />
• Øll hava atgongd til teldu<br />
• Intranetið virkar beinanveg<br />
• Fleiri teldur, serliga á seingjardeildunum<br />
• Øll hava egna teldupostadressu<br />
• Øll lesa <strong>og</strong> svara teldupostum beinanvegin<br />
• Politikkur gerast um teldupostar<br />
• Styrkja førleikan at nýta teldu<br />
Starvsfólk hava sjálv ábyrgd av at leita sær vitan á netinum.
14 Menning <strong>og</strong> læring<br />
14 Menning <strong>og</strong> læring<br />
Við atliti til strategimál nr. 3 “Starvsfólkini skulu verða vælútbúgvin <strong>og</strong> nøgd” <strong>og</strong> strategimál nr. 5<br />
Við “Alt atliti tilfeingið til strategimál skal verða nr. brúkt 3 “Starvsfólkini munagott” skulu verða vælútbúgvin <strong>og</strong> nøgd” <strong>og</strong> strategimál nr. 5 “Alt<br />
verður lagt upp til menning <strong>og</strong> læring.<br />
tilfeingið skal verða brúkt munagott” 6 verður lagt upp til menning <strong>og</strong> læring.<br />
Útsagnir frá kafédøgunum mars/apríl 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum mars/apríl 2008:<br />
- Viðurkenning<br />
- Opinleiki<br />
- Tryggleiki<br />
- Virðing<br />
- Loyalitetur<br />
- Ábyrgd<br />
- Supervisjón<br />
- Synergieffekt<br />
Læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum<br />
- Gera síni egnu mørk greið<br />
14.1 Læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum<br />
Læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum verður framhaldandi ein partur av gongdini. Aktiónsgransking<br />
er ein framferðarháttur, sum tryggjar at praksis er í eini støðugari vekslan millum dynamik <strong>og</strong> aktión37 Læringsumhvørvið á Psykiatriska deplinum verður framhaldandi ein partur av gongdini.<br />
Aktiónsgransking er ein framferðarháttur, sum tryggjar at praksis er í eini støðugari vekslan millum<br />
.<br />
dynamik <strong>og</strong> aktión<br />
Við íblástri úr aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring er snikkaður ein leistur til at fremja ta broyting, sum<br />
fer fram í løtuni, <strong>og</strong> sum fer at verða framyvir. Endamálið við aktiónsgransking er at menna praksis,<br />
samstundis sum at starvsfólk <strong>og</strong> tey, sum eru undir útbúgving, fáa fatan av dynamikkinum, sum fer<br />
fram í praksisfelagsskapinum.<br />
. Við íblástri úr aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring er snikkaður ein leistur til at<br />
fremja ta broyting, sum fer fram í løtuni, <strong>og</strong> sum fer at verða framyvir. Endamálið við<br />
aktiónsgransking er at menna praksis, samstundis sum at starvsfólk <strong>og</strong> tey, sum eru undir<br />
útbúgving, fáa fatan av dynamikkinum, sum fer fram í praksisfelagsskapinum.<br />
Fatanin av aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring er, at samskifti er ein skiftan millum handlirúm <strong>og</strong><br />
Fatanin av aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring er, at samskifti er ein skiftan millum handlirúm <strong>og</strong><br />
refleksjónsrúm. Tað praktiska gongur fyri seg í handlirúminum – tað rúmið, sum starvsfólkið virkar<br />
refleksjónsrúm. Tað praktiska gongur fyri seg í handlirúminum – tað rúmið, sum starvsfólkið virkar í.<br />
Fatanin av virkseminum hjá starvsfólkinum kann nevnast refleksjónsrúm, har sum starvsfólkið arbeiðir<br />
<br />
www.lsh.fo/heimabeitið<br />
<br />
Håndværk <strong>og</strong> horisonter - Tradition <strong>og</strong> nytænkning i kvalitativ metode, red af Rasmus Antoft, Michael Hviid<br />
Jacobsen m.fl, Syddansk universitetsforlag 2007, kap 7<br />
36 www.lsh.fo/heimabeitið<br />
<br />
3 Håndværk <strong>og</strong> horisonter - Tradition <strong>og</strong> nytænkning i kvalitativ metode, red af Rasmus Antoft, Michael Hviid Jacobsen m.fl,<br />
Syddansk universitetsforlag 00 , kap
mentalt. Við aktiónslæring meinast við eina gongd, har sum ein ger nakað aktivt, “bjóðar av” - <strong>og</strong> á<br />
tann hátt lærir nakað nýtt. 38<br />
Við at brúka aktiónsgransking í mun til samskifti, kunnu vit handfara trupulleikastøður, sum eru<br />
umráðandi fyri depilin. Aktiónslæring tekur støði í læringini, grundað á handfaringina ella loysnina av<br />
veruligum royndum frá dagliga arbeiðnum. Aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring, helst um hesi ganga<br />
fyri seg ísenn, er ein javnvág, <strong>og</strong> leggur upp til samskifti <strong>og</strong> læring í aktiónini. Hetta er tað, sum depilin<br />
vil skal eyðkenna læriumhvørvið. Á henda hátt verður gongd sett á gongdirnar í læriumhvørvinum,<br />
samstundis sum starvsfólkini á deplinum verða ein dynamiskur partur av menningararbeiðnum 39 .<br />
Við at hava ástøði í aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring skal starvsfólkið fokusera uppá at skapa møguleikar<br />
<strong>og</strong> tilfeingið fram um forðingar. Aktiónsgransking <strong>og</strong> aktiónslæring gevur eisini innlit í málburðin<br />
<strong>og</strong> mentunarligu royndirnar hjá starvsfólkunum; hetta ávirkar teirra fatan av, hvat besta praksis er.<br />
Umframt hetta vilja verkætlanir verða eitt ískoyti til menning hjá starvsfólkunum <strong>og</strong> deplinum.<br />
At læra í praksisfelagskapum, er eisini at læra í sosialum sammanhangum, sum er meira konkret<br />
ella individuelt. Sosialt læringsástøði 40 leggur upp til at samanknýta royndir, meiningsframleiðsla <strong>og</strong><br />
samleikatilevning (identitetsdannelse) í praksisfelagskapum, sum gevur eina “framleiðslufatan” av<br />
førleika <strong>og</strong> læring í praksisstøðum. Meiningsframleiðsla merkir, at tú áhaldandi reflekterar yvir <strong>og</strong><br />
greinar meiningina við fakligum argumentum, útfrá tí dial<strong>og</strong>inum tú hevur í sosiala samanhanginum í<br />
praksis. Við tí ástøði <strong>og</strong> leisti sum aktiónsgransking, aktiónsmenning <strong>og</strong> aktiónslæring byggir á, saman<br />
við sosialum læringsástøði, verður læringsumhvørvið á deplinum altíð dynamiskt <strong>og</strong> vil kunna leggja<br />
upp til broyting í bygnaði, gongd <strong>og</strong> mentan.<br />
Eitt læringstoymi verður sett á stovn sum ein liður í menningini <strong>og</strong> verður við til at miðsavna <strong>og</strong> samskipa<br />
gransking, menning <strong>og</strong> læring á Psykiatriska deplinum. Málið er, at læringstoymið leggur lunnar undir<br />
psykiatriskum vitanar- <strong>og</strong> menningardepli í Føroyum. Hugsast kann, at læringstoymið hevur yvirskipaðu<br />
leiðslu av allari gransking, læring, menning <strong>og</strong> undirvísing, sum fer fram á deplinum <strong>og</strong> fer at taka sær<br />
av læringini hjá lesandi, starvsfólki, gransking, eftirútbúgving, skeiðum <strong>og</strong> annað á deplinum.<br />
3 Kristiansen, Jørgensen, Jacobsen, Arntoft 2007 red., Håndværk & Horisonter – Tradition <strong>og</strong> nytænkning i kvalitativ metode,<br />
Syddansk Universitetsforlag<br />
39 Verkætlan Menning, Juni 00 , Psykiatriski depilin<br />
0 Læringsteorier, red. Knud Illeris kap. Social læringsteori, Roskilde Universitetsforlag – Learning lab Denmark
14.2 Persónlig menning<br />
Fyri at starvsfólkið framhaldandi skal mennast <strong>og</strong> trívast á Psykiatriska deplinum, er viðurkenning<br />
alneyðug. Í bókini “Anerkendelse <strong>og</strong> dømmekraft i socialt arbejde” 41 verður felags menniskjanslig<br />
viðurkenning lýst við íblástri av hugsanini hjá týska heimspekinginum Axel Honnet:<br />
“Menneskets evne til at fungere som socialt vellykket individ er afhængigt af anerkendelse som<br />
bekræftelse af autonomi <strong>og</strong> individualitet. Det fremhæves, at de sociale relationer har betydning for<br />
udvikling af en praktisk anvendelig personlig identitet”.<br />
Tað, at starvsfólk sínámillum viðurkenna hvønn annan, <strong>og</strong> at leiðslan viðurkennir <strong>og</strong> setur orð á tað<br />
arbeiði <strong>og</strong> avrik, sum starvsfólkið ger, er eisini leiðin fram. Hetta styrkir felagsskapskensluna 42 .<br />
14.3 Faklig menning <strong>og</strong> læring<br />
Í pliktaðum samstarvi liggur tað “at nema vitan <strong>og</strong> at geva vitan”, tað vil siga, at øll hava skyldu at halda<br />
seg framat, samstundis sum øll fáa loyvi at koma fram við síni vitan <strong>og</strong> við spurningum – dial<strong>og</strong>urin er<br />
týdningarmikil. Gott samskifti er ein grundarsteinur eins <strong>og</strong> reflektiónin.<br />
Fyri at menna eitt gott læriumhvørvi er neyðugt at halda tað fakliga støðið høgt, samstundis við at hugtøk<br />
sum tryggleiki, opinleiki, viðurkenning <strong>og</strong> aftursvar verða raðfest frammalaga. Tí er týdningarmikið, at<br />
rúm er fyri fakligari <strong>og</strong> sosialari samveru.<br />
Í læringini er týdningarmikið, at støðið verður lagt eftir fortreytunum hjá móttakaranum, bæði í mun<br />
til torleikastig <strong>og</strong> læringshættir. Hesir ymisku læringshættirnir, sum eru ein av grundarsteinunum<br />
undir toymisskipanini á Psykiatriska deplinum, samsvara við strategimál nr. 2: “Starvsfólkini skulu vera<br />
vælútbúgvin <strong>og</strong> nøgd”.<br />
Øll starvsfólk menna tann hugburð, sum er, at tað at geva frá sær vitan er ein partur í nýggju<br />
toymisskipanini.<br />
Højlund Peter & Juul Søren, Anerkendelse <strong>og</strong> dømmeskraft i socialt arbejde, síða 25, Hans Reitzels Forlag 2005, 1. Udg.<br />
Mads Ole Dall <strong>og</strong> Solveig Hansen, red, Slip anerkendelsen løs – appreciative inquiry i organisationsudviklingen, Frydenlund<br />
, 00
14.4 Argumentatión<br />
Læringsumhvørvið vil eisini hava fokus at læra <strong>og</strong> venja ”at duga” at argumentera. Vit taka støði í<br />
14.3 Argumentatión<br />
einum einføldum frymli, kallaður argumentaiónsfrymilin hjá Toulmin:<br />
Læringsumhvørvið vil eisini hava fokus at læra <strong>og</strong> venja ”at duga” at argumentera. Vit taka støði í<br />
einum einføldum frymli, kallaður argumentaiónsfrymilin hjá Toulmin:<br />
Argumentatiónsfrymilin hjá Toulmin 43<br />
Argumentatiónsfrymilin hjá Toulmin43 Grundfrymilin<br />
Pástandur Prógv<br />
Heimild<br />
Pástandur: Tað sjónarmið sum avsendarin ynskir, at móttakarin skal taka undir við.<br />
Prógv: Spesifikka grundgevingin sum avsendarin gevur, fyri at at prógva fyri fyri móttakaranum, at at hann hann eigur<br />
eigur at taka at undir taka undir við pástandinum.<br />
við pástandinum.<br />
Heimild: Tann Tann almenna reglan sum ger, ger, at móttakarin at móttakarin eigur eigur at góðtaka at góðtaka pástandin pástandin við støði við í próvnum. støði í<br />
próvnum.<br />
Gevi gætur !<br />
Gevi Eitt ella gætur tvey ! av teim trimum hugtøkunum, kunnu verða implisit, men so skal móttakarin kunna taka<br />
Eitt undir ella við tvey teimum, av teim við trimum støðið í tí hugtøkunum, sum er eksplisit kunnu <strong>og</strong> kontekstinum verða implisit, annars. men so skal móttakarin kunna<br />
taka undir við teimum, við støðið í tí sum er eksplisit <strong>og</strong> kontekstinum annars.<br />
14.5 Lesa <strong>og</strong> viðgera innanhýsis<br />
14.4 Lesa <strong>og</strong> viðgera innanhýsis<br />
Fyri at økja um vitanina <strong>og</strong> víðka sjónarringin hjá toymislimunum er týdningarmikið at lesa viðkomandi<br />
faklig tíðarrit, fakligar bøkur o.a., sum hevur týdning fyri menningina av toymisuppgávunum.<br />
Fyri at økja um vitanina <strong>og</strong> víðka sjónarringin hjá toymislimunum er týdningarmikið at lesa<br />
Toymislimirnir avgera, hvør hesin lesnaður skal vera, <strong>og</strong> nær hann skal viðgerast. Øll eru pliktað at<br />
viðkomandi faklig tíðarrit, fakligar bøkur o.a., sum hevur týdning fyri menningina av<br />
deila vitan frá skeiðum, útbúgvingum, lesnaði <strong>og</strong> so framvegis. Eisini eru starvsfólk pliktað, í mun til<br />
toymisuppgávunum. Toymislimirnir avgera, hvør hesin lesnaður skal vera, <strong>og</strong> nær hann skal<br />
vitansdeiling, at móttaka vitanina frá øðrum.<br />
viðgerast. Øll eru pliktað at deila vitan frá skeiðum, útbúgvingum, lesnaði <strong>og</strong> so framvegis. Eisini<br />
eru starvsfólk pliktað, í mun til vitansdeiling, at móttaka vitanina frá øðrum.<br />
3 Den gode opgave, bæði í . Og 3 útg. 000 <strong>og</strong> 00 . Lotte Rienecker, Peter Stray Jørgensen, forlag:samfundslitteratur<br />
<br />
<br />
Den gode opgave, bæði í 2. Og 3 útg. 2000 <strong>og</strong> 2005 . Lotte Rienecker, Peter Stray Jørgensen,<br />
forlag:samfundslitteratur
14.6 Læra av royndum<br />
Ein partur av toymismentanini er, at hvør einstakur toymislimur miðlar sína vitan til hinar toymislimirnar<br />
<strong>og</strong> er opin fyri <strong>og</strong> áhugaður í vitan frá øðrum. Læristøðan íkemur í gerandisdegnum frá støðum í praksis.<br />
Tað hevur við sær, at royndirnar <strong>og</strong> vitanin hjá hvørjum einstøkum toymislimi skapa synergieffekt í<br />
toyminum, øllum til frama. Tí er týdningarmikið, at øll leggja seg eftir at verða fyrimynd.<br />
14.7 Skeið <strong>og</strong> útbúgving<br />
Toymislimirnir skulu fara á viðkomandi skeið, eftirútbúgving ella víðariútbúgving. Toymið saman við<br />
avvarðandi leiðslu raðfestir <strong>og</strong> leggur til rættis, hvørjir førleikar eru neyðugir, <strong>og</strong> hvør skal fara til hvat.<br />
Í framtíðini verður lættari at síggja hvørjar førleikar organisatiónini manglar, tá útgreining <strong>og</strong> tilboð<br />
verða lýst. Týdningarmikið er, at nomin vitan ikki hvørvur, tað vil siga, at tey, sum hava verið á skeið<br />
ella taka útbúgving, geva vitanina víðari í toyminum <strong>og</strong> á deplinum sum heild. Uppgávur, verkætlanir<br />
<strong>og</strong> eftirútbúgvingar skulu skrásetast <strong>og</strong> førleikar skulu verksetast <strong>og</strong> nýtast. Tað kann gerast sum skipað<br />
undirvísing í toyminum <strong>og</strong>/ella á deplinum. Hetta førir til, at vitanin hjá tí einstaka verður grundfest, <strong>og</strong><br />
onnur fáa gagn av henni.<br />
14.8 “Learning by doing”<br />
Sannroyndarnámsfrøði 44 (erfaringspædag<strong>og</strong>ik) er ein námsfrøðilig kós, sum leggur dent á týdningin av<br />
tí læring, sum vit fáa, við at vit gera okkum okkara egnu royndir. Hetta skal síggjast sum tað mótsatta<br />
av bókligari læring <strong>og</strong> onnur sløg av vitan frá óbeinleiðis keldum. Sannroyndarnámsfrøðin verður ofta<br />
nevnd við tí enska hugtakinum ”learning by doing” (læra í verki), sum er sett í verk av John Dewey<br />
(1859 – 1952), ein av upphavsmonnunum til hesa námsfrøðiligu kós <strong>og</strong> verður tí ofta rópt: ”learning<br />
by Dewey”.<br />
Líka so týdningarmikið, sum tað er at halda seg ástøðiliga dagførdan, er tað at venja sínar praktisku<br />
førleikar. Tað er ofta í dagliga verkinum, at ein gerst greiður yvir egnu styrkir <strong>og</strong> veikleikar. Henda vitan<br />
er grundarlagið undir møguleikanum áhaldandi at menna <strong>og</strong> betra seg.<br />
Wikipedia, den frie encyklopædi
14.9 Klinikk – læring grundað á praksis<br />
Tekur støði í einum sjúkrasøgudømi. Teir ymisku fakbólkarnir savna dátu saman í mun til ein ávísan<br />
sjúkling <strong>og</strong> leggja fram fyri hvørjum øðrum til klinikkina. Málið við klinikkini er at fáa eina felags<br />
reflektión, <strong>og</strong> at fáa tengt praksis <strong>og</strong> ástøði saman, soleiðis at øll fáa møguleika fyri læring í praksis,<br />
bæði í mun til sjúkrasøgudømi <strong>og</strong> til, hvørjar førleikar aðrir fakbólkar hava. Hetta kann tryggja, at<br />
sjúklingurin fær dygdargóða, samskipaða <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>. Tað er týdningarmikið, at avsetta tíðin verður<br />
býtt javnt ímillum framløgu <strong>og</strong> reflektión. At enda verður tikið samanum. Best er, um ein orðstýrari er<br />
til klinikkina.<br />
14.10 Fokus – uppmerksemi - kontekst<br />
“Fokus” er eitt hugtak, vit brúka í øllum professionellum samskifti <strong>og</strong> sosialum relasjónum <strong>og</strong> myndar<br />
samskifti millum starvsfólk/starvsfólk <strong>og</strong> starvsfólk/sjúkling. At halda fokus merkir at vera til staðar<br />
uppá ein tilvitaðan máta, so tað fæst sum mest burturúr samskiftinum, ein karmur at virka <strong>og</strong> samskifta<br />
innanfyri.<br />
Í kontakttoyminum er Fokus eina ávísa tíð á degnum. Hetta er ein fundur eftir einum ávísum leisti, har<br />
dentur verður lagdur á fokus, dial<strong>og</strong>, reflektión, relatión <strong>og</strong> kontekst 45 . Starvsfólk hevur fokus á tað<br />
fakliga <strong>og</strong> raðfestingina av uppgávunum. Hetta medvirkar til dygdarmenning, nøgdsemi <strong>og</strong> effektivitet.<br />
(Sí fylgiskjal 8).<br />
14.11 “Lestrarvitjan” millum toymi<br />
Vitjanir millum toymini kunnu verða læruríkar. Tað kunnu verða ymisk mál fyri eini vitjan:<br />
- Síggja, hvussu aðrir starvsfelagar handfara ymiskar støður<br />
- Finna útav, hvussu toymini eru tengd hvør at øðrum<br />
- Fáa eina uttanveltaða áskoðan á egið toymi<br />
- Læra av royndum hjá hvørjum øðrum<br />
- Læra meira um, hvussu organisatiónin virkar í síni heild<br />
- Toymini kunnu verða áskoðarar hjá hvørjum øðrum, <strong>og</strong> á tann hátt hjálpa hvørjum øðrum við at<br />
fáa eyga á okkurt, sum toymislimirnir ikki eru greiðir yvir<br />
- Sínámillum supervisjón.<br />
Hetta er skrivað í faldaranum um ” Rapportstøðan – Fokus” Kelda: Projektoymið, mai 2009
14.12 Supervisjón<br />
Supervisjón er eitt hugtak, sum er vanligt á psykiatriskum deildum <strong>og</strong> millum tey, sum arbeiða við<br />
psykiatri. Sjálvt hugtakið tykist tó fevna um fleiri ymisk átøk við ymiskum endamálum, eins <strong>og</strong> ástøðiliga<br />
grundarlagið kann vera rættiliga ymiskt.<br />
”Super-visjón” kann umsetast til ”yvir-blikk”. Supervisjón snýr seg um at fáa møguleika til at ”síggja<br />
meira”, ”yvirskoða meira”, enn ein kann ”í løtuni”. ”Sìggja” merkir í hesum sambandi at skilja, fata,<br />
gjøgnumskoða <strong>og</strong> fáa kenslu av. Í hesum liggur so eisini, at ein ”super-visjón“ vil føra til broyttar<br />
møguleikar at handla, ella velja ikki at handla, gera, ella bera seg at. Málið við at ”síggja” er at fáa størri<br />
valmøguleikar <strong>og</strong> frælsi í samband við egnu atferð.<br />
Vanliga verður sagt, at tað eru fimm ”elementir” í eini supervisjón: Supervisor (tann sum superviserar),<br />
supervisantur (tann ella tey, sum verða superviserað), tað sum verður tikið upp til supervisjón,<br />
supervisjónshátturin <strong>og</strong> tað ástøðiliga útgangsstøðið fyri supervisjónini.<br />
Endamálið við supervisjón av starvsfólki á Psykiatriska deplinum er vitanin um, at supervisjón er ein<br />
strongdaravmarkandi interventión, sum skal miða eftir at tryggja dygdina í <strong>røkt</strong>ini <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ini, menna<br />
professionellu vitanina hjá starvsfólkunum <strong>og</strong> stuðla undir starvsfólkatrivnaðin.<br />
Á Psykiatriska deplinum skal ein praksis mennast fyri supervisjón, sum umfatar ymisk sløg av supervisjón,<br />
ið øll kunnu roknast sum lutmál av omanfyrinevnda felags endamáli.<br />
Talan skal verða um:<br />
• Starvsfólkavenjingar fyri heilar deildir/eindir<br />
• Deildarkonferansur<br />
• Starvsfólkavenjingar fyri serligar bólkar<br />
• Málsupervisjón/tvørfaklig supervisjón<br />
• Monofaklig supervisjón<br />
• Toymissupervisjón<br />
• Metodusupervisjón<br />
• Coaching<br />
• Undirvísing<br />
Mennast skal ein skipan á deplinum, sum umfatar kollegiala supervisjón, interna <strong>og</strong> eksterna supervisjón,<br />
<strong>og</strong> støði skal takast í at fáa samskipað allar tær supervisjónskompetansur, sum eru á deplinum <strong>og</strong><br />
menna hesar.
15 Skjalprógvan<br />
Tað finnast nógvar tilgongdir í mun til gransking <strong>og</strong> skjalprógvan. Hesi hugtøk eru tengd at okkara fatan<br />
av, hvussu vit kunnu skjalprógva <strong>og</strong> prógva úrslit <strong>og</strong> nyttu av heilsufremjuátøkum <strong>og</strong> fyribyrging. Hagtøl<br />
eru ikki nóg mikið (kvantitativ dátur). Heilsufremjing kann eisini skjalprógvast við kvalitativum dátum.<br />
Kvantitativ dáta merkir teir upplýsingar, sum kunnu ”mátast <strong>og</strong> vigast”. Vanliga verða hesar dátur<br />
nevndar ”harðar dátur”. Kvalitativar dátur eru upplýsingar, ein t.d. fær í einari viðtalu ella útsøgnir, sum<br />
koma fram í einum práti o.s.fr. Hesar dátur verða nevndar ”bleytar dátur”. Kvalitativar dátur kunnu ikki<br />
mátast <strong>og</strong> vigast í sama mun sum sannroyndir upplýsingar, sum t.d fepur, blóðroyndir, hædd <strong>og</strong> vekt<br />
v.m. Tá ið skjalprógvast skal í granskingarhøpi, verður ofta nýttur ein blandingur av dátum, sum hava<br />
bæði kvalitativ <strong>og</strong> kvantitaviv eyðkenni. Umráðandi er, at toymi ella einstøk starvsfólk altíð hava virðing<br />
fyri hesum muni á dátum, <strong>og</strong> at tær verða tiknar við sum javnbornar, tá ið ein heildarmynd av empiri<br />
skal finnast 46 , 47 , 48 .<br />
(Eitt ítøkiligt dømi um, at kvantitativar <strong>og</strong> kvalitativar dátur verða skrásettar, er frymilin ”Ambulant<br />
notatir”).<br />
At toymisskipanin er farin í gongd merkir, at flestu fakbólkar skulu skjalprógva antin í journal ella kardeks.<br />
Sum er, nýta partar av ambulantu <strong>røkt</strong>ar – <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>ar tilboðunum sína egnu skipan at skjalprógva<br />
eftir. Sum frá líður, <strong>og</strong> í seinasta lagi tá ið THS er sett í verk á Psykiatriska deplinum, má skipast soleiðis<br />
fyri, at greiðar mannagongdir eru fyri skjalprógvan á einum mikro- meso- <strong>og</strong> makroplani. Hetta ger sítt<br />
til, at samanhangur <strong>og</strong> gjøgnumskygni er í sjúklingagongdini, <strong>og</strong> ikki minst tryggjar hetta sjúklingar <strong>og</strong><br />
starvsfólk løgfrøðiliga.<br />
Tá farið verður í gongd við at menna mannagongdir á hesum økinum <strong>og</strong> at gera greiðar<br />
skjalprógvanarleistar, er týdningarmikið, at vit millum annað hugsa um:<br />
0<br />
• Tað má verða greitt fyri øllum, hvør skjalprógvar hvar, <strong>og</strong> hvør hevur myndugleika til tess<br />
• Journalin skal verða atkomulig fyri starvsfólk, har tað er viðkomandi fyri <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong><br />
6 Kvalitavite forsknings-metoder i psykol<strong>og</strong>i <strong>og</strong> beslægtede fag, af Emil Kruuse, Forlag: Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, 2.rev.<br />
udg., . oplag, 996<br />
Sundhedsfremme i teori <strong>og</strong> praksis, af Torben K. Jensen <strong>og</strong> Tommy J. Johnsen, Forlag: Philosophia <strong>og</strong> forfatterne, 2. udg., 6.<br />
opl., 003<br />
Interview – en introduktion til det kvalitative forskningsinterview, af Steiner Kvale, Forlag: Heintz Reitzel, 1. udg., 2006
Journalin skal verða goymd á einum tryggum, stongdum stað<br />
• Mælt Journalin verður skal til, verða at journalin goymd á verður einum býtt tryggum, upp við stongdum skiljibløðum, stað so at ein skjótt <strong>og</strong> lætt fær<br />
•<br />
yvirlit<br />
Mælt<br />
yvir<br />
verður<br />
støðuna,<br />
til, at<br />
<strong>og</strong><br />
journalin<br />
hvat hvør<br />
verður<br />
fakbólkur<br />
býtt upp<br />
metir<br />
við<br />
<strong>og</strong><br />
skiljibløðum,<br />
arbeiðir við.<br />
so<br />
Hvørt<br />
at ein<br />
starvsfólk<br />
skjótt <strong>og</strong> lætt<br />
kann<br />
fær<br />
bert<br />
yvirlit<br />
yvir støðuna, <strong>og</strong> hvat hvør fakbólkur metir <strong>og</strong> arbeiðir við. Hvørt starvsfólk kann bert skjalprógva<br />
skjalprógva um sítt egna fakøkið<br />
um sítt egna fakøkið<br />
Reglugerð, fyri hvussu ambulant notatir skulu skjalprógvast, er gjørd – sí niðanfyri<br />
• Reglugerð, fyri hvussu ambulant notatir skulu skjalprógvast, er gjørd – sí niðanfyri<br />
“Ambulant notatir”<br />
“Ambulant notatir”<br />
Tað, sum skrivað verður í journalir <strong>og</strong> kardex, skal vera sakligt, objektivt <strong>og</strong> neutralt<br />
• Tað, sum skrivað verður í journalir <strong>og</strong> kardex, skal vera sakligt, objektivt <strong>og</strong> neutralt<br />
Journalin er eitt løgfrøðiligt skjal, <strong>og</strong> tað má ongantíð rættast í eini journal, soleiðis at tað<br />
• Journalin er eitt løgfrøðiligt skjal, <strong>og</strong> tað má ongantíð rættast í eini journal, soleiðis at tað<br />
upprunaliga skjalið ikki sæst aftur<br />
upprunaliga skjalið ikki sæst aftur<br />
Tað skal síggjast í journalini, hvar í organisatiónini sjúklingurin fær <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> – hetta<br />
• Tað skal síggjast í journalini, hvar í organisatiónini sjúklingurin fær <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> – hetta fyri at<br />
fyri<br />
tryggja<br />
at tryggja<br />
gjøgnumskygni<br />
gjøgnumskygni<br />
<strong>og</strong> samanhang<br />
<strong>og</strong> samanhang<br />
í sjúklingagongdini<br />
í sjúklingagongdini<br />
• Heilivágsblað<br />
• Viðgerðarætlan<br />
• Mælt verður til, at ein fundarfrásagnarfrymil verður gjørdur gjørdur at nýta at nýta til toymisfundir til toymisfundir um sjúklingar. um<br />
sjúklingar. Hetta skal Hetta lætta skal um, lætta so at um, skjalprógvanin so at skjalprógvanin verður stutt verður <strong>og</strong> greið, stutt <strong>og</strong> <strong>og</strong> greið, hvør fakbólkur <strong>og</strong> hvør fakbólkur skrivar sína<br />
skrivar fatan sína fatan<br />
• Einastu Einastu skjalprógvanaramboð um um sjúklingar eiga eiga at at verða verða journal <strong>og</strong> <strong>og</strong> kardeks<br />
<br />
•<br />
Menning<br />
Menning<br />
av<br />
av<br />
skjalprógvan.<br />
skjalprógvan.<br />
Tá ið THS-skipanin verður sett í verk, er týdningarmikið, at Psykiatriski depilin ger greiðar mannagongdir<br />
Tá ið THS-skipanin verður sett í verk, er týdningarmikið, at Psykiatriski depilin ger greiðar<br />
fyri skjalprógvan.<br />
mannagongdir fyri skjalprógvan.<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í mars/apríl 2008:<br />
- Standardiseraðar mannagongdir<br />
- Kvalitetssikring<br />
- Dokumenterað arbeiði<br />
- Evidensbaserað<br />
- Praksisforskning<br />
- Nýta testir<br />
- Øll í toyminum mugu kunna dokumentera greitt<br />
<br />
<br />
<br />
1
Á Psykiatriska deplinum verður miðað eftir, at fáa stutt <strong>og</strong> greið notatir í journalina, sum samstundis<br />
eru lík. Notatini skulu innihalda fylgjandi fimm punktir:<br />
1. STATUS (Tað, sum sjúklingurin upplýsir um, hvat er av týdningi síðani seinastu viðtalu,<br />
sjúklingsins upplýsingar um støðuna aktuelt)<br />
2. FOKUS (Tað, sum hevur verið sentralt í viðtaluni, <strong>og</strong> sum hevur týdning fyri <strong>viðgerð</strong>ina,<br />
sálarstøðuna ella tað, sjúklingurin fokuseraði á)<br />
3. VIÐGERÐ/TILTØK (Givin <strong>viðgerð</strong>, broyting í heilivági, tiltøk sett í verk í sambandi við viðtaluna,<br />
”ordinatiónir”)<br />
4. METING (”Objektiva” metingin hjá tí, sum hevur viðtaluna. Sálarstøðan, observerað tekin ella<br />
atferð. Psykopatol<strong>og</strong>isk meting)<br />
5. ÆTLAN (Hvat skal henda í framtíðini. Ætlan um tiltøk, umhugsaðar broytingar, tíð til nýggja<br />
viðtalu, herundir dato <strong>og</strong> klokkutími)<br />
Fylgitoymið mælir til, at ymsir hættir av skjalprógvan verða mentir, <strong>og</strong> at hetta arbeiðið verður raðfest<br />
frammalaga <strong>og</strong> implementerað sum skjótast. Sum dømi kunnu nevnast skráseting, hagtøl, audit o.s.fr.<br />
Allir frymlar <strong>og</strong> oyðibløð skulu verða dagfest, navngivin, talmerkt <strong>og</strong> skrásett.
16 Sjúklingagongd<br />
Við atliti til visjónina – <strong>Landssjúkrahúsið</strong> - hornasteinurin undir heilsuverkinum, sum er býtt upp í 5<br />
strategimál, stendur í strategimál 1, at dygdin í sjúklingagongdini skal vera betri.<br />
At arbeiða við sjúklingagongd er ein fortreyt fyri at fáa dygd í praksis.<br />
Allýsing av sjúklingagongd: “Et patientforløb omfatter summen af de aktiviteter, kontakter <strong>og</strong> hændelser<br />
i sundhedsvæsenet, som en defineret gruppe af patienter oplever i relation til behandling <strong>og</strong> pleje for et<br />
givet helbredsproblem. Forløbet strækker sig ideelt fra patientens første kontakt med sundhedsvæsenet-<br />
ofte hos den praktiserende læge- <strong>og</strong> til patienten ikke mere har behov for kontakten 49 .” Sjúklingagongdin<br />
á Psykiatriska deplinum byrjar, tá ávísingarseðilin verður móttikin av ábyrgdarhavandi yvirlækna ella<br />
vakthavndi lækna. Er talan um innlegging, verður sjúklingurin vístur til eina av <strong>viðgerð</strong>areindunum,<br />
verður móttikin av lækna <strong>og</strong> starvsfólki á eindini <strong>og</strong> verður knýttur at einum kontakttoymi. Í samband<br />
við innleggingarsamrøðuna ásetur læknin eina arbeiðsdiagnosu. Teir næstu tríggjar dagarnar savnar<br />
kontaktoymið neyðug dáta í mun til útgreining, sum tey síðani lata útgreiningartoyminum. Tá talan er<br />
um ambulant viðskiftafólk, fer ávísingarseðilin frá ábyrgdarhavandi yvirlækna til útgreiningartoymið,<br />
sum avger, hvør skal hava forsamtalu. Tá forsamtalan er farin fram, handar tann persónurin, sum hevur<br />
havt samtaluna, innsavnaðu dátur til útgreiningartoymi, <strong>og</strong> læknin í útgreiningartoyminum ásetur<br />
eina diagnosu. Tá útgreiningartoymið hevur tikið støðu til diagnosuna, verður sjuklingurin vístur til<br />
ta <strong>viðgerð</strong>arskrá, sum diagnosutoymið hevur ásett. Tey ymsu toymini, sum samstarva um sjúklingin,<br />
møtast regluliga eftir einum ávísum leisti til tvørfakliga reflektión, eftirmeting <strong>og</strong> møguliga tillaging<br />
av <strong>viðgerð</strong>ini, tó innanfyri teir karmar, sum diagnosutoymið hevur ásett. À eini seingjareind endar<br />
sjúklingagongdin, tá ið sjúklingurin verður útskrivaður.<br />
9 Patientforløb <strong>og</strong> kvalitetsudvikling, sundhedsstyrelsen 999
Grafisk mynd, sum vísir samstarv í <strong>og</strong> ímillum toymini.<br />
16.1 Visitatión<br />
Tá ið vit brúka orðið visitatión, er tað í merkingini “at fordeila sjúklingar” til útgreining <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð.<br />
Í sjúklingagongdini verður visitering framd á øllum stigum. Fyrsta stig í visitatiónini er ein ávísing<br />
til innlegging ella ambulant virksemi, har ávísingarseðil kemur til ábyrgdarhavandi yvirlækna ella<br />
vakthavandi lækna, sum eru partar av læknatoyminum á Psykiatriska deplinum.<br />
Visitatión fyri innleggingar<br />
Meginreglan er tann, at kommunulæknar ávísa til innlegging, men undantøk kunnu gerast í samráð við<br />
leiðandi yvirlækna. Innleggingar eru akuttar ella elektivar (planlagdar). Áleið 90% av øllum innleggingum<br />
eru akuttar 50 <strong>og</strong> verða móttikin av lækna. Tær 10 %, sum eru elektivar innleggingar, verða vístar<br />
beinleiðis til útgreiningartoymið, sum er samansett av læknum <strong>og</strong> sálarfrøðingum, musikterapeuturin<br />
er proaktivur 51 .<br />
0 Akut merkir, at ein handling verður sett í verk beinanvegin.
Í sjúklingagongdini verður visitering framd á øllum stigum. Tað vil siga, at sjúklingurin eftir ávísing til<br />
innlegging fyrst verður visiteraður til eina eind, síðani til eitt kontakttoymi, <strong>og</strong> so umvegis diagnosutoymi<br />
til <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini.<br />
Visitatión fyri ambulant virksemi<br />
Ambulantar ávísingar verða visiteraðar til útgreiningartoymið, sum visiterar umvegis diagnosutoymið<br />
til <strong>viðgerð</strong>artilboðini, uttan tá tað snýr seg um ávísingar til barna <strong>og</strong> ungdómspsykiatriska toymið<br />
(B&U), demenstoymið <strong>og</strong> økispsykiatriska toymið. Hesar ávísingar vísir læknatoymið beinleiðis til<br />
omanfyrinevndu toymi. Hesi toymi hava sín egna útgreiningar- <strong>og</strong> visitatiónsleist.<br />
Økispsykiatriska toymið arbeiðir við íblátstri frá modellinum “Integrerad Psykiatri” 52 . Eitt, sum hesin<br />
leistur leggur dent á, er, at økispsykiatriin er atkomulig, <strong>og</strong> at tað ikki er tørvur á ávísing.<br />
Proaktiv: ”Et begreb, der udtrykker en persons eller organisations ageren. At være proaktiv er udtryk for, at en person eller<br />
organisation selv tager et initiativ, i modsætning til at være reaktiv, der er udtryk for, at en person eller organisation alene reagerer,<br />
hvis udefrakommende omstændigheder nødveniggør dette.” wiktionary.org<br />
Lysekils modellen-hur man hjalper psykiskt sjuka at hjalpa sig sjalv, Charlotta Sjøstedt (udgivare: Evidens FoU), forlag:<br />
Palmblads tryckeri, Gøteborg 00
Á kafédøgunum í mars/apríl <strong>og</strong> í oktober 2008 varð nógv tosað um tørvin á einum nýggjum leisti í mun<br />
Á kafédøgunum í mars/apríl <strong>og</strong> í oktober 2008 varð nógv tosað um tørvin á einum nýggjum leisti í<br />
til visitatión.<br />
mun til visitatión.<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum í oktober 2008:<br />
- Hvør eigur sjúklingin?<br />
- Neyðugt við einum visitatiónstoymi. Har skulu øll<br />
16.2 Innleggingarsamtalan<br />
faktoymi verða umboðað. Møtast minst tvær ferðir<br />
um vikuna<br />
- Fleirfakligt visitatiónstoymi<br />
- Vigtugt at fáa sjúklingin diagnostiseraðan<br />
- Flúgvandi visitatión<br />
- Skulu serligir førleikar til fyri at gerast ein partur av<br />
visitatiónstoyminum, útbúgving við meira?<br />
16.2 Innleggingarsamtalan<br />
Innleggingarsamtalan er tann fyrsta samtalan, sum er við sjúklingin, tá hann er komin á eindina.<br />
Yvirskipað Innleggingarsamtalan tekur innleggingarsamtalan er tann fyrsta støði samtalan, í einum sum læknafakligum er við sjúklingin, <strong>og</strong> einum tá hann sjúkra<strong>røkt</strong>arfakligum<br />
er komin á eindina. Yvirskipað<br />
sjónarhorni. tekur Tað innleggingarsamtalan læknafakliga sjónarhornið støði í einum er í mun læknafakligum til psykopatol<strong>og</strong>i <strong>og</strong> einum <strong>og</strong> sjúkra<strong>røkt</strong>arfakligum somatisku støðuna hjá sjónarhorni.<br />
sjúklinginum. Tað læknafakliga Tað sjúkra<strong>røkt</strong>arfakliga sjónarhornið er sjónarhornið í mun til psykopatol<strong>og</strong>i er at savna <strong>og</strong> inn somatisku dátu í støðuna mun til hjá at sjúklinginum. leggja Tað<br />
sjúkra<strong>røkt</strong>ina sjúkra<strong>røkt</strong>arfakliga tilrættis. sjónarhornið er at savna inn dátu í mun til at leggja sjúkra<strong>røkt</strong>ina tilrættis.<br />
Formligt Formligt er sjúklingurin er sjúklingurin ikki innlagdur, ikki innlagdur, fyrrenn fyrrenn læknafakliga læknafakliga samtalan samtalan er gjørd. er gjørd. Fyri at Fyri skjalprógva at skjalprógva tað<br />
tað fyrsta, fyrsta, sum sum sjúklingurin sjúklingurin sigur sigur í innleggingarjournalina, í innleggingarjournalina, er er týdningarmikið at at <strong>røkt</strong>arstarvsfólkið<br />
ikki hevur<br />
ikki hevur innleggingarsamtalu, áðrenn áðrenn læknin læknin kemur. kemur. Tó so Tó má so hond má takast hond um takast innleiðandi um innleiðandi interaktiónina <strong>og</strong><br />
interaktiónina relatiónina <strong>og</strong> relatiónina millum sjúkling millum <strong>og</strong> sjúkling <strong>røkt</strong>arstarvsfólk, <strong>og</strong> <strong>røkt</strong>arstarvsfólk, soleiðis at sjúklingurin soleiðis at sjúklingurin kennir seg væl kennir móttiknan. seg<br />
væl móttiknan. Lækni <strong>og</strong> <strong>røkt</strong>arstarvsfólk hava innleggingarsamtaluna saman, tó so at læknin hevur sína fakligu samtalu<br />
Lækni <strong>og</strong> fyrst, <strong>røkt</strong>arstarvsfólk <strong>og</strong> tá ið hann hava er liðugur, innleggingarsamtaluna heldur <strong>røkt</strong>arstarvsfólkið saman, áfram tó so við at innleggingarsamtaluni.<br />
læknin hevur sína fakligu<br />
samtalu fyrst, <strong>og</strong> tá ið hann er liðugur, heldur <strong>røkt</strong>arstarvsfólkið áfram við innleggingarsamtaluni.
Fyri at læknin <strong>og</strong> <strong>røkt</strong>arstarvsfólkið kunnu halda hvør sítt fakliga fokus, fer innleggingarsamtalan fram í<br />
hesi raðfylgju:<br />
1. Læknin: upptekur journal, ger metingar, ger kliniskar 53 <strong>og</strong> parakliniskar kanningar,<br />
ordinatiónir → fyribils arbeiðsdiagnosa<br />
2. Røktarstarvsfólk: heldur áfram við innleggingarsamtaluni <strong>og</strong> fyllir út viðkomandi skjøl.<br />
Nakrir sjúklingar koma umvegis ambulanta virksemið, <strong>og</strong> tá kann læknafakliga innleggingarsamtalan<br />
longu verða gjørd, áðrenn sjúklingurin kemur á eindina. Um so er, kunnar læknin eindina um hetta.<br />
Avvarðanditoymið er í fer við at menna mannagongdir í mun til, tá ið avvarðandi eru við sjúklinginum<br />
til innleggjananina.<br />
16.3 Útgreining<br />
Í útgreiningartoyminum eru læknatoymið <strong>og</strong> sálarfrøðingatoymið. Musikkterapeuturin er proaktivur<br />
í mun til útgreining. Endamálið hjá útgreiningartoyminum er at útgreina í mun til psykopatol<strong>og</strong>isk<br />
eyðkenni, áseta diagnosu, <strong>og</strong> í mun til hana visitera sjúklingin umvegis eitt av diagnosutoymunum til<br />
viðkomandi <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð, so hesi kunnu setast í verk skjótast gjørligt. Við tað at toymini,<br />
sum eru knýtt at sjúklinginum, áhaldandi observera <strong>og</strong> eftirmeta í mun til <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, fer útgreiningin<br />
fram undir allari innleggjanini.<br />
Útgreining fyri innløgd<br />
Hvønn gerandisdag kl. 8.30 – 9.00 hevur útgreiningartoymið fund. Her eigur fokus at vera á nýggjar<br />
innleggingar, <strong>og</strong> um neyðugt er hjá <strong>viðgerð</strong>artilboðunum at fáa eina nýggja metan av ávísum sjúklingi,<br />
verður hetta eisini gjørt á hesum fundi.<br />
Millum kl. 9 – 11 mána- , miku- <strong>og</strong> fríggjadag eru eitt umboð frá læknatoyminum <strong>og</strong> eitt umboð<br />
frá sálarfrøðingatoyminum til útgreiningarfund í kontakttoymunum, sum hava fysiskan bústað á<br />
seingjareindunum. Starvsfólkið á eindunum hevur áðrenn útgreiningarfundin gjørt eygleiðingar <strong>og</strong><br />
innsavnað dátur bæði í mun til tað, sum vísti seg undir innleggingarsamrøðuni, <strong>og</strong> í mun til diagnosu. Av<br />
tí at útgreiningartoymið kemur á eindirnar tríggjar ferðir um vikuna, skal tað í mesta lagi ganga tríggir<br />
dagar, til útgreiningin av nýinnløgdum sjúklingum er framd. Síðani verður sjúklingurin visiteraður víðari<br />
til eina <strong>viðgerð</strong>arskrá sambært diagnosutoyminum.<br />
3 Likamliga kanning ger læknin, sambært meting
Sálarfrøðingarnir <strong>og</strong> læknarnir hava hvør sítt fokus, <strong>og</strong> hava tískil samtalu hvør sær við sjúklingin í<br />
mun til útgreining <strong>og</strong> visitering til <strong>viðgerð</strong>artilboð. Hesar samtalur skulu verða hildnar, áðrenn<br />
útgreiningarfundin á eindini.<br />
Neyðug <strong>viðgerð</strong> verður sett í verk beinanvegin, soleiðis at sjúklingurin ikki skal bíða eftir ávísing til<br />
<strong>viðgerð</strong>artilboð.<br />
Útgreining fyri ambulant<br />
Ávísingarseðil kemur til ábyrgdarhavandi yvirlækna, sum handar útgreiningartoyminum seðilin,<br />
undantikið tá tað snýr seg um ávísingar til B&U, demenstoymið <strong>og</strong> økispsykiatriska toymið. Hesar<br />
ávísingar vísir yvirlæknin beinleiðis til toymini.<br />
1. Í útgreiningartoyminum verður avgjørt, hvør skal hava forsamtaluna<br />
2. Sjúklingurin skal hava bræv innan 8 dagar, har tað stendur, nær forsamtalan verður. Í brævinum<br />
skal standa, at hetta er ein forsamtala, <strong>og</strong> hjá hvørjum fakpersóni<br />
3. Um tað er bíðitíð til viðtalu, skal viðkomandi sjúklingur hava hetta at vita, fyrst hvussu long<br />
bíðitíðin væntast at vera, <strong>og</strong> síðani so hvørt hvar hann er í bíðirøðini. Mælt verður til, at<br />
mannagongdir verða gjørdar í mun til uppfylging av bíðilista<br />
4. Tann, sum hevur havt forsamtaluna, vendir aftur til útgreiningartoymið við dátu, soleiðis at<br />
endaliga visiteringin av sjúklinginum kann fara fram<br />
5. Í útgreiningartoyminum verður ein arbeiðsdiagnosa sett<br />
6. Útgreiningartoymið vísir sjúklingin umvegis diagnosutoymið til eina <strong>viðgerð</strong>arskrá.<br />
16.4 Røkt- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð<br />
Røkt- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini verða skipað sum verkætlanir, <strong>og</strong> tí skulu øll tilboðini skriva eina<br />
verkætlanarlýsing. Áramál, lýsing <strong>og</strong> greining av verkætlanini verður avtalað í samstarvi við<br />
Depilsleiðsluna. Talan eru um menningarverkætlanir <strong>og</strong> ikki um granskingarverkætlanir.<br />
Røkt- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð eru tey tilboð um <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, sum eru á Psykiatriska deplinum. Viðgerð í<br />
hesum høpi verður allýst í mun til galdandi lóggávu innan heilsuverkið, sum Psykiatriski depilin er ein<br />
partur av. Røkt- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini kunnu vera í mun til eina ávísa diagnosu sum t.d. DAT-tilboðið.<br />
Tey kunnu eisini fevna breitt í mun til ymiskar diagnosur sum t.d. k<strong>og</strong>nitiv <strong>viðgerð</strong>, <strong>og</strong>/ella meira<br />
tvørgangandi so sum økispsykiatri, avvarðanditoymi <strong>og</strong> so framvegis. Tað vil siga, at meginparturin av<br />
starvsfólkunum á deplinum eru ein partur av einum ella fleiri <strong>røkt</strong>- <strong>og</strong>/ella <strong>viðgerð</strong>artilboðum.
16.5 Útskriving<br />
Útskriving er ein gongd, <strong>og</strong> longu við innlegging skulu vit hugsa útskriving. Tað vil siga, at vit undir<br />
innleggjanini hava samband við internar <strong>og</strong> eksternar samstarvspartar <strong>og</strong> avvarðandi. Sjálv avgerðin um<br />
útskriving er ábyrgdin hjá lækna, men fer fram í samstarvi við <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini. Útskrivingin<br />
skal fyrireikast í so góðari tíð sum gjørligt, fyri at tryggja eina framhaldandi góða sjúklingagongd.<br />
16.6 Viðgerðarætlan<br />
Nýggja psykiatrilógin, sum kom í gildi 1.oktober 2009, hevur við sær, at ein <strong>viðgerð</strong>arætlan verður gjørd<br />
fyri hvønn sjúkling innan eina viku. Í kapitul 2, § 3. stk. 3: Overlægen har ansvaret for, at der opstilles en<br />
behandlingsplan for enhver, der indlægges på psykiatrisk afdeling, <strong>og</strong> at patienten vejledes om planens<br />
indhold, samt at patientens samtykke til dens gennemførelse til stadighed søges opnået. En kopi af<br />
behandlingsplanen skal udleveres til patienten, medmindre denne frabeder sig dette.<br />
Læknatoymið á Psykiatriska deplinum er í fer við at menna eina <strong>viðgerð</strong>arætlan sambært omanfyrinevndu<br />
Psykiatrilóg.<br />
0
17 Atkomuligheit<br />
Við atliti til visjónina á deplinum um samskipaða <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, er umráðandi at leggja til rættis<br />
soleiðis, at starvsfólk eru atkomilig í mun til hvønn annan <strong>og</strong> í mun til sjúklingarnar. Við atkomuligheit<br />
verður gjøgnumskygni betri, <strong>og</strong> hetta gevur sjúklingum, avvarðandi <strong>og</strong> starvsfólki góðar karmar at<br />
virka innanfyri. Praksis fer at menna bygnaðin fyri atkomuligheitina, men ymisk tøkni kann nýtast sum<br />
hjálparamboð, t.d. ein elektronisk álmannakkaskipan, soleiðis at øll starvsfólk síggja, hvar ein er <strong>og</strong><br />
nær.<br />
Atkomuligheit er eitt hugtak, sum verður ment í praksis, við tað at hvør einstakur refketerar yvir hugtakið<br />
samstarv, <strong>og</strong> um hvussu man er í relatiónini.<br />
17.1 Viðtalutíð til bráfeingis uppgávur<br />
Deild 1, 2 <strong>og</strong> 3 fáa viðtalu av lækna hvønn dag millum kl. 9 <strong>og</strong> 11. Tað er sami lækni, sum fer á allar<br />
eindirnar í hesum tíðarskeiði, sostatt ber ikki til hjá eindunum at fáa tað neyva tíðspunktið fyri viðtalutíð,<br />
<strong>og</strong> tí má dagliga arbeiðsgongdin ganga sína gongd. Fyri at gagnnýta viðtalutíðina er týdningarmikið,<br />
at uppgávurnar verða tilrættalagdar <strong>og</strong> raðfestar áðrenn. Uppgávur, talan er um, eru slíkar, sum ikki<br />
kunnu bíða eftir tí læknanum, sum er partur av <strong>viðgerð</strong>artilboðnum.<br />
17.2 Telefontíð til ambulant viðskiftafólk<br />
Týsdagar <strong>og</strong> hósdagar millum kl. 9 <strong>og</strong> 10 hevur ein sálarfrøðingur, ein sosialráðgevi <strong>og</strong> ein lækni<br />
telefontíð. Skrivararnir hava fasta telefontíð.<br />
17.3 Læknavaktartelefonin<br />
At hava telefonina í eini læknavakt er ein døgnfunktión. Ringjast kann til vakttelefonina í bráfeingisstøðum,<br />
sum ikki kunnu útsetast.<br />
1
18 Diagnosutoymini<br />
Sjúkrahúsleiðslan hevði 3 átaksøkir í 2009, <strong>og</strong> “tann góða sjúklingagongdin” var raðfest sum nr. 1.<br />
Visjónin hjá Psykiatriska deplinum er: “<strong>Samskipað</strong> <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>”. Ein liður til at røkka hesum eru<br />
diganosutoymini, sum taka sær av at menna <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>arskráir, <strong>og</strong> hesar leggja seg tætt uppat<br />
“tí góðu sjúklingagongdini” 54 .<br />
Diagnosutoymini eru skipað eftir ICD-10 skipanini. Innløgd sum ambulant skulu útgreinast í mun til<br />
diagnosuásetan sum skjótast, soleiðis at sjúklingurin kann fáa rætta <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðið.<br />
Uppgávan hjá hvørjum einstøkum diagnosutoymi, er at miðla, framleiða, til<strong>og</strong>na <strong>og</strong> menna servitan<br />
innan teirra ávísa diagnosuøki.<br />
Ein av uppgávunum verður at menna kvalitativar <strong>og</strong> kvantitativar bygnaðir, so sum leiðreglur, testing,<br />
menning av <strong>viðgerð</strong>arskráum, læring o.s.fr. Diagnosutoymini eru mannað fleirfakligt av starvsfólkum við<br />
servitan innan økið. Umráðandi er, at starvsfólk í diagnosutoyminum hava kvalifikatiónir <strong>og</strong> kompetansur<br />
í mun til uppgávuna hjá toyminum. Umframt tað kliniska arbeiðið, skal ein ávísur partur av tíðini í<br />
diagnosutoyminum setast av til at gera mannagongdir, dagføra vitan, vitansdeiling, vitansframleiðslu<br />
<strong>og</strong> at til<strong>og</strong>na sær vitan. Hetta hevur við sær, at sjúklingurin fær bestu útgreining, <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, ið er<br />
grundað á gransking, evidens <strong>og</strong> nýggjastu metodu- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>arhættir. Tey ymsu diagnosutoymini gera<br />
<strong>viðgerð</strong>arskráir í mun til diagnosuna. Soleiðis kunnu t.d. sjúklingar við skisofreni fáa eina standardiseraða<br />
<strong>viðgerð</strong>arskrá, sum er best fyri hendan sjúklingabólkin. Røktar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboðini verða framd í<br />
fleirfakligum <strong>og</strong> tvørfakligum samspæli. Hvussu nógvir toymislimir verða í diagnosutoyminum verður í<br />
mun til uppgávuna hjá toyminum.<br />
18.1 Stovnan av diagnosutoymi<br />
Tá ið eitt diagnosutoymi verður sett á stovn, verður byrjað við einum innleiðandi dial<strong>og</strong>fundi, har øll<br />
starvsfólk á deplinum fáa høvi at luttaka. Tey, sum eru áhugað at vera við í diagnosutoyminum, kunnu<br />
í samráð við nærmasta leiðara sín, senda ein teldupost til Depilsleiðsluna, har tey lýsa grundgeving,<br />
kompetansur <strong>og</strong> kvalifikatiónir. Tað er Depilsleiðslan, sum endaliga avger, hvør skal verða við í<br />
diagnosutoyminum.<br />
Tá ið nýstovnaða diagnoustoymið fer til verka, er fyrsta uppgávan at gera eina verkætlanarlýsing.<br />
<strong>Landssjúkrahúsið</strong> - hornasteinurin undir heilsuverkinum 009
Hvør leisturin skal verða fyri, hvussu ofta <strong>og</strong> leingi hvørt diagnosutoymi skal møtast, er upp til hvørt<br />
toymi sær saman við Depilsleiðsluni at avgera.<br />
Hesi toymi eru virkin á deplinum:<br />
- Demenstoymið (F00-F09): Organiske (inklusive sympomatiske)psykiske lidelser<br />
- Barna <strong>og</strong> ungdómspsykiatriska toymið (F80-89): Psykiske udviklingsforstyrrelser <strong>og</strong> (F 90-99)<br />
adfærds- <strong>og</strong> følelsesmæssige forstyrrelser i barndom ella adolescens).<br />
Av tí, at flestu sjúklingarnir hava diagnosurnar affektivar sjúkur, psykosur <strong>og</strong> persónleikaólag, verður<br />
mælt til, at tey fyrstu toymini, sum byrja, verða:<br />
- Affektivtoymi (F30-F39): Affektive sindlidelser<br />
- Psykosutoymi (F20-F29): Skizofreni, skizotypisk sindslidelse, paranoide psykoser, akutte <strong>og</strong><br />
forbigående psykoser, samt skizoaffektive psykoser<br />
- Persónleikaólagstoymi (F60-F69): Forstyrrelser <strong>og</strong> forandringer af personlighedsstruktur <strong>og</strong><br />
adfærd.<br />
Tá ið hesi toymini eru farin at virka, skulu toymini, sum resta í, setast á stovn:<br />
- Misnýtslutoymi (F10-19): Psykiske lidelser <strong>og</strong> adfærdsmæssige forstyrrelser forårsaget af brug<br />
af alkohol eller andre psykoaktive stoffer<br />
- Angisttoymi (F40-49): Nervøse <strong>og</strong> stress-relaterede tilstande, samt tilstande med psykisk<br />
betingede legemlige symptomer<br />
- Etingarólagstoymi (F50-59): Adfærdsændringer forbundet med fysiol<strong>og</strong>iske forstyrrelser <strong>og</strong><br />
fysiske faktorer<br />
- Oligofrenitoymi (F70-79): Mentalretardering (åndssvaghed).
19 Leiklutsgreinan<br />
Teir fakbólkar, sum eru á deplinum, eru: Musikkterapeutur, læknar, pleygarar, sálarfrøðingar,<br />
sosialráðgevarar, skrivarar, sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingar, fysioterapeutar, ergoterapeutar, heilsu<strong>røkt</strong>arar,<br />
samfelagsfrøðingur <strong>og</strong> sosiol<strong>og</strong>ur.<br />
KT-toymið er í løtuni í ferð við at menna eitt intranet <strong>og</strong> heimasíðu fyri Psykiatriska depilin. Ein av<br />
týðandi uppgávunum er at stovnseta eitt felags “førleika katal<strong>og</strong>” <strong>og</strong> ætlanin er, at tað skal bera til at<br />
“rekruttera” starvsfólk á deplinum til ávísar uppgávur.<br />
Tað er neyðugt, at øll faktoymini leiklutsgreina seg, fyri at vita hvørjir førleikar eru í faktoyminum, <strong>og</strong><br />
hvat tey hava at bjóða sum <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð. Tað at leiklutsgreina seg sjálvan verður gjørt eftir<br />
einum ávísum leisti. Hesin leisturin er:<br />
• Definera seg í mun til fak (grundútbúgving, t.d. sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingur etc., kompetansur..)<br />
• Definera seg í mun til uppgávu (hvat er tað, tú gert?)<br />
• Definera seg í mun til funktión (hvøjra funktión hevur tú? kompetansur? hvat man kann gera,<br />
<strong>og</strong> hvat man skal gera?) – hvørja funktión hevur man hvør í sínum lagi í toyminum? Hetta er<br />
ein týðandi partur fyri at minka um konfliktirnar.
20 Avviklan/menning<br />
Fyri at kunna menna, mugu vit avvikla. Fyri at kunna læra, mugu vit fyrst avlæra. Hetta hoyrdu vit nevnt<br />
fleiri ferðir á kafédøgunum á vári <strong>og</strong> heysti 2008. Tað ber ikki til bara at geva okkum fleiri uppgávur,<br />
vit hava ikki stundir til at gera meira, enn vit gera. Tí er neyðugt at avvikla nakrar uppgávur, áðrenn/<br />
meðan vit átaka okkum nýggjar. Men hvat skulu vit avvikla? Ein liður í leiklutsgreinanini er at definera<br />
seg í mun til uppgávur. Síðani greinar man uppgávurnar í mun til yvirskipaða málið á deplinum. Eru<br />
uppgávurnar gagnligar í mun til málið? Tær uppgávur, sum ikki vísa seg at verða gagnligar, eru tær, sum<br />
skulu avviklast.
21 Konflikthandfaring<br />
21 Konflikthandfaring<br />
Tað varð sagt fleiri ferðir á kafédøgunum, at konflikt er ein grundtreyt ímillum okkum menniskju.<br />
Tað varð sagt fleiri ferðir á kafédøgunum, at konflikt er ein grundtreyt ímillum okkum menniskju. Hesin<br />
Hesin hugsunarháttur hevur sítt støði í samfelagsvísindini, har fleiri sjónarhorn vísa á, at broytingar<br />
hugsunarháttur hevur sítt støði í samfelagsvísindini, har fleiri sjónarhorn vísa á, at broytingar føra til<br />
føra til konflikt. Sum er, vita vit, at samfelagið <strong>og</strong> tískil eisini organisatiónin er í - <strong>og</strong> kemur<br />
konflikt. Sum er, vita vit, at samfelagið <strong>og</strong> tískil eisini organisatiónin er í - <strong>og</strong> kemur framhaldandi at vera<br />
framhaldandi at vera í broyting. Tí mugu vit á Psykiatriska deplinum hava hetta hugtak fyri eyga.<br />
í broyting. Tí mugu vit á Psykiatriska deplinum hava hetta hugtak fyri eyga.<br />
Tað samfelagsliga ástøðið vísir eisini á, at í konfliktstøðum er nógv orka <strong>og</strong> dynamikkur. Orka er<br />
Tað samfelagsliga ástøðið vísir eisini á, at í konfliktstøðum er nógv orka <strong>og</strong> dynamikkur. Orka er tengd<br />
tengd at hugtakinum ”makt”. Verður maktin tilvitskugjørd <strong>og</strong> gagnnýtt, kunnu vit í organisatiónini<br />
at hugtakinum ”makt”. Verður maktin tilvitskugjørd <strong>og</strong> gagnnýtt, kunnu vit í organisatiónini fáa stóran<br />
fáa stóran ágóða av hesi styrki. Konflikthandfaringin skal lærast. Mannagongdir skulu setast í verk í<br />
ágóða av hesi styrki. Konflikthandfaringin skal lærast. Mannagongdir skulu setast í verk í mun til<br />
mun til bygnaðin, <strong>og</strong> menning av konflikthandfaring skal verða partur av organisatiónsbroytingini,<br />
bygnaðin, <strong>og</strong> menning av konflikthandfaring skal verða partur av organisatiónsbroytingini, <strong>og</strong> verða<br />
<strong>og</strong> verða lyklapersónar settir til at standa fyri implementeringini.<br />
lyklapersónar settir til at standa fyri implementeringini.<br />
Konflikthandfaring<br />
<br />
Konflikthandfaring<br />
<br />
Reflektión<br />
<br />
Samskifti<br />
<br />
Dial<strong>og</strong>ur<br />
<br />
Konfliktfatan <br />
Konflikthandfarings-<br />
<br />
mentan<br />
<br />
Persónligir <strong>og</strong><br />
<br />
sosialir<br />
<br />
førleikar<br />
<br />
Sosial<br />
<br />
atferð<br />
Málburður<br />
<br />
Mynd: Nakrir tættir, tættir, ið ið gera gera seg seg galdandi galdandi í samband í samband við við konfliktir konfliktir <strong>og</strong> <strong>og</strong> handfaringina handfaringina av av teimum teimum
Útsagnir frá kafédøgunum oktober 2008:<br />
Mediatortoymi<br />
Læra konflikthandtering<br />
Ikki samla saman, men siga frá her <strong>og</strong> nú<br />
Fordómar fyri hvørjum øðrum<br />
Ikki teska í krókinum<br />
Ikki tulka<br />
Ikki gita, men vita<br />
Tosa við <strong>og</strong> ikki um<br />
Møta positivur, ikki lata “gron” ganga útyvir<br />
onnur.<br />
Ikki forvænta at onnur vita, hvat eg hugsi<br />
Um ein konflikt tekur seg upp, er týdningarmikið at at konfliktin verður handfarin virðiliga <strong>og</strong> etiskt<br />
ráðiligt, Um ein konflikt soleiðis at tekur ein broyting seg upp, hendir. er týdningarmikið at at konfliktin verður handfarin virðiliga <strong>og</strong> etiskt<br />
Broytingar ráðiligt, soleiðis geva at gróðrarlendi ein broyting fyri hendir. menning av konfliktum. Konfliktir kunnu verða dynamisk drívmegi<br />
fyri Broytingar menning, geva men gróðrarlendi verða tær fyri ikki menning viðgjørdar, av kunnu konfliktum. tær oyðileggja Konfliktir umhvørvið kunnu verða á arbeiðsplássinum<br />
dynamisk drívmegi<br />
<strong>og</strong> fyri køva menning, áhugan men <strong>og</strong> verða arbeiðisgleðina tær ikki viðgjørdar, hjá starvsfólkunum. kunnu tær Konflikthandfaring oyðileggja umhvørvið snýr á seg arbeiðsplássinum um, hvussu vit <strong>og</strong><br />
sum køva persónar áhugan <strong>og</strong> eru arbeiðisgleðina før fyri at lurta hjá <strong>og</strong> geva starvsfólkunum. hvørjum øðrum Konflikthandfaring aftursvar í gerandisdegnum.<br />
snýr seg um, hvussu vit sum<br />
persónar eru før fyri at lurta <strong>og</strong> geva hvørjum øðrum aftursvar í gerandisdegnum.<br />
Ymisk sløg av konfliktum<br />
Ymisk sløg av konfliktum<br />
Tað eru fýra ymisk sløg av konfliktum:<br />
Tað eru fýra ymisk sløg av konfliktum:<br />
21.1 Instrumentellar konfliktir<br />
Konfliktin snýr seg um ítøkilig mál, miðlar, hættir, bygnað <strong>og</strong> <strong>og</strong> mannagongdir. Talan er er um um “reinar “ “<br />
konfliktir, har neiligar kenslur, persóngeringar, brigslanir o.s.fr. ikki ikki eru eru blandað uppí.<br />
Dømi um eina slíka konflikt kundi verið: ósemja í familjuni um, hvar summarfrítíðin skal haldast.
Handfaran: Trupulleikaloysn<br />
Ynskiligt úrslit: At semjast <strong>og</strong> koma víðari<br />
21.2 Áhugamálskonflikt<br />
Stríðið snýr seg um býtið av knøppum tilfeingi, t.d. peningi, arbeiði, plássi, lutum ella tíð.<br />
Dømi um hetta kann vera tillutan av hølum, arbeiðstíð <strong>og</strong> víðariútbúgving.<br />
Handfaran: Samráðingar<br />
Ynskiligt úrslit: Ein avtala<br />
21.3 Virðiskonflikt<br />
Talan er um eina virðiskonflikt, tá ein noyðist at berjast fyri persónlig ella mentunarlig virðir, so sum<br />
menniskjarættindi, religión <strong>og</strong> politiska sannføring.<br />
Handfaran: Opið samskifti<br />
Ynskiligt úrslit: Báðir partar skilja hvønn annan<br />
21.4 Persónlig konflikt<br />
Her er talan um samleika, sjálvsvirði, loyalitet, álitisbrot, burturvísing v.m. Her hava djúpar <strong>og</strong> ofta<br />
goymdar kenslur ein stóran leiklut, <strong>og</strong> báðir partar gerast ótryggir <strong>og</strong> viðkvæmir.<br />
Dømi: “Er nakar, sum yvirhøvur sær meg?”<br />
“Kann eg líta á nakran?”<br />
Handfaran: Opið samskifti<br />
“Verði eg hildin uttanfyri?”<br />
Ynskiligt úrslit: Báðir partar skilja hvønn annan
21.5 Ósemjutrappan<br />
Vitan um, hvussu ein ósemja kann taka til í styrki (eskalera) <strong>og</strong> gerast til eina veruliga konflikt.<br />
Ósemjutrappan<br />
Ósemjur<br />
Persónsgerð<br />
Ósemjan<br />
økist<br />
21.6 Atburður í mun til konfliktir<br />
Samrøðan<br />
verður<br />
uppgivin<br />
Fíggindamyndir<br />
Opin<br />
fíggindaskapur<br />
Andstøðuskerping<br />
(polarisering)<br />
Líka so ymiskar, sum konfliktirnar kunnu vera, eru mátarnir reagerað verður upp á tær, <strong>og</strong> síðani hvussu<br />
handfarið verður. Tað veldst um, um tað er ein konflikt á arbeiðsplássinum, í heiminum ella millum<br />
vinfólk. Hvat hendir, tá ið vit verða møtt við ábreiðslum, hóttanum, sarkasmu ella blíva ignorerað <strong>og</strong> als<br />
onga reaktión fáa frá mótpartinum? Hvussu læra vit at síggja tekin upp á, at okkurt er við at taka seg<br />
upp, <strong>og</strong> hvussu læra vit at reagera gagnligt upp á hetta?
Dømi um tríggjar hættir at reagera upp á eina konlikt:<br />
0<br />
a) Víkja → flýggja, ikki vísa rætta andlit, geva seg, slætta sjógv, avleiða, láta sum<br />
einki, “fortreingja”, umbera<br />
b) Svara áleypandi → av somu skuffu, leypa á, hótta, sálarligur harðskapur,<br />
likamligur harðskapur, speireka<br />
c) Møta konfliktini við opnum sinni → ásanna ósemju, kanna, tora at spyrja, vera<br />
greiður.<br />
Allir hættir kunnu veljast <strong>og</strong> allir koma fyri. Men um a) <strong>og</strong> b) eru teir hættirnir, ið oftast verða nýttir av<br />
tí einstaka ella í toyminum, er tørvur á broyting.<br />
Nógv av tilfarinum um konflikt er tikið úr “Center for konfliktløsning”, Kunsten at løse konflikter,<br />
Redskaber <strong>og</strong> overvjelser, Kompendium 2000, <strong>og</strong> er ætlað sum íblástur, í samband við at toymisskipanin<br />
er sett í verk á Psykiatriska deplinum.<br />
Heimasíða: http://www.konfliktloesning.dk/files/kompendium_2000_0.pdf
22 22 Eftirmeting<br />
Til kafédagarnir á vári <strong>og</strong> heysti 2008 bleiv tosað nógv um týdningin av eftirmeting, bæði í mun til<br />
Til kafédagarnir á vári <strong>og</strong> heysti 2008 bleiv tosað nógv um týdningin av eftirmeting, bæði í mun til<br />
sjúklingagongdina <strong>og</strong> eisini samstarv í toyminum <strong>og</strong> ímillum toymini. Í hesum álitinum verður<br />
sjúklingagongdina <strong>og</strong> eisini samstarv í toyminum <strong>og</strong> ímillum toymini. Í hesum álitinum verður<br />
eftirmetingin lýst, <strong>og</strong> ein frymil til toymini at brúka er viðheftur sum fylgiskjal 3.<br />
eftirmetingin lýst, <strong>og</strong> ein frymil til toymini at brúka er viðheftur sum fylgiskjal 3.<br />
Útsagnir frá kafédøgunum:<br />
Útsagnir frá kafédøgunum:<br />
<br />
- Toymini hava ein frymil at evaluera frá<br />
- Eftirmetingin skal verða sjónlig bæði internt <strong>og</strong> eksternt<br />
- Brúka 5 minuttir við endan av hvørjum toymisfundi til at<br />
evaluera akkurát tann fundin<br />
- Evaluera í mun til samarbeiði <strong>og</strong> mál<br />
- Vit mugu gera evalueringina til mentan<br />
- Hvat gekk væl, <strong>og</strong> hvat gekk minni væl?<br />
- Onkur uttanífrá kemur inn at hyggja at arbeiðnum<br />
- Týdningarmikið at vita, hvat man skal evaluera uppá <strong>og</strong><br />
hvussu ofta<br />
- Evaluera aftaná, at uppgávurnar eru lidnar<br />
Reglulig eftirmeting skal vera ein partur av bygnaðinum í toyminum. Eftirmeting bæði í mun til<br />
Reglulig eftirmeting skal vera ein partur av bygnaðinum í toyminum. Eftirmeting bæði í mun til málini<br />
málini fyri toymið, men eisini í mun til hvussu samskiftið <strong>og</strong> samstarvið gongur í toyminum <strong>og</strong><br />
fyri toymið, men eisini í mun til hvussu samskiftið <strong>og</strong> samstarvið gongur í toyminum <strong>og</strong> ímillum toymini.<br />
ímillum toymini. Yvirskipað er ein eftirmetingarleistur gjørdur fyri øll toymini á deplinum. Tá ið<br />
Yvirskipað er ein eftirmetingarleistur gjørdur fyri øll toymini á deplinum. Tá ið toymini lýsa síni mál,<br />
toymini lýsa síni mál, mugu tey eisini gera sær nøkur framburðseyðkenni (succeskriteriir), sum tey<br />
mugu tey eisini gera sær nøkur framburðseyðkenni (succeskriteriir), sum tey eftirmeta útfrá.<br />
eftirmeta útfrá.<br />
Tað finnast nógvar tilgongdir til eftirmeting. Støði <strong>og</strong> leistur til eftirmetingarfrymil verður tikin úr<br />
Tað finnast nógvar tilgongdir til eftirmeting. Støði <strong>og</strong> leistur til eftirmetingarfrymil verður tikin úr<br />
bókini:” Teambaserede organisationer i praksis”.<br />
bókini:” Teambaserede organisationer i praksis”.<br />
<br />
<br />
<br />
1
Frymilin er samansettur eftir einum leisti, har svarini eru kvantitativ <strong>og</strong> kvalitativ. Kvantitativu útsagnirnar<br />
verða gradueraðar stigvíst á einum skala frá 1-5. Í eftirmetingarfrymlinum eru 5 útsøgnir, undir hvørjum<br />
av teimum 6 bólkunum, sum eru: Mál, úrslit, samskipan, samstarv, læringsmentan <strong>og</strong> samstarv við<br />
leiðsluna.<br />
Teir einstøku toymislimirnir skulu fyrihalda seg til hesar útsagnir, <strong>og</strong> á einum stiga frá 1 til 5 meta um,<br />
hvussu samd/ur ella ósamd/ur tey eru. Útsagnirnar verða býttar upp soleiðis:<br />
1= als ikki samd, 2= ikki samd, 3= veit ikki, 4= samd <strong>og</strong> 5= avgjørt samd.<br />
Kvalitativ svar merkir, at vit kunnu grundgeva svarið, <strong>og</strong> høvi til tess er undir hvørjum spurningi.<br />
Eftirmetingarfrymilin skal brúkast av øllum toymum á Psykiatriska deplinum hálva hvørt ár.<br />
Toymismenningarsamrøða (TMS) er eitt leiðsluamboð. Endamálið við TMS er at grundfesta felags fatan<br />
av endamálinum hjá toyminum, krøvum, ábyrgdarøkjum, raðfestingum, arbeiðshættum, umframt<br />
leiðreglum fyri góðum samstarvi. TMS er ein samrøða við toymið, sum hevur til endamáls at stuðla<br />
upp undir, at toymið gerst vælskipað <strong>og</strong> virkið. Ætlanin er at nærmasti leiðari hevur TMS við toymið í<br />
minnsta lagi einaferð um árið 55 .<br />
Depilin fer eisini at brúka aðrar eftirmetingarleistir. Neyðugt er at vita, hvat skal eftirmetast, <strong>og</strong> hvør<br />
metoda ella leistur kann vera best í tí einstøku støðuni ella einstaka førinum. Gerast skal eitt yvirlit yvir<br />
eftirmetingarleistar.<br />
Teambaserede organisationer i praksis – ledelse <strong>og</strong> udvikling af team, Søholm Molly Thorkil m.fl, Dansk Psykol<strong>og</strong>isk Forlag,<br />
. udgave oplag, S. 96
23 Niðurstøða<br />
Uppgávan hjá Fylgitoyminum hevur verið at skriva eitt álit um samskipaða <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>.<br />
Høvuðsyvirskriftirnar til kafédagarnar vóru:<br />
- Hvat er eitt toymi?<br />
- Samstarv við <strong>og</strong> ímillum toymi<br />
- Hvat merkir pliktað samstarv í praksis?<br />
Á kafédøgunum komu fram útsøgnir um, hvørjar forðingar <strong>og</strong> møguleikar starvsfólk ímyndaðu sær í<br />
mun til toymisskipan.<br />
Útfrá útsøgnunum á kafédøgunum hevur Fylgitoymið klassifiserað, kategoriserað <strong>og</strong><br />
meiningskondenserað samlaða tilfarið. Tað vil siga, at gjørdar eru nakrar yvirskriftir til tey hugtøk, sum<br />
komu fram á kafédøgunum, <strong>og</strong> hevur hetta verið útgangsstøðið fyri álitið. Hugtøkini eru ástøðiliga lýst,<br />
<strong>og</strong> útfrá hesum eru gjørd nøkur tilmæli um, hvussu bygnaðurin kann skipast í mun til samskipaða <strong>røkt</strong><br />
<strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>.<br />
Depilsleiðslan hevur valt at arbeiða eftir háttalagnum “bottom up” <strong>og</strong> “top down”. Tað vil siga, at leiðslan<br />
hevur lagt seg eftir, at hátturin skal verða so demokratiskur sum gjørligt, <strong>og</strong> at einstaka starvsfólkið<br />
beinleiðis <strong>og</strong> óbeinleiðis hevur havt ávirkan á at framleiða <strong>og</strong> menna nýggja bygnaðin á Psykiatriska<br />
deplinum. Leiðslan hevur endaliga avgerðarrættin.<br />
Álitið um toymisskipan hevur verið til hoyringar <strong>og</strong> tillagingar eru gjørdar, í mun til innkomin hoyringssvar,<br />
broytingar á deplinum <strong>og</strong> politisku- <strong>og</strong> samfelagsligu gongdina.<br />
Sum nevnt í álitinum, er neyðugt at øll toymi samstarva, soleiðis at visjónin hjá Psykiatriska deplinum<br />
“samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>” <strong>og</strong> strategimál nr. 1 hjá Landssjúkrahúsinum “dygdin í sjúklingagongdini<br />
skal verða betri” kunnu røkkast.<br />
Í álitinum hevur dentur verðið lagdur á at lýsa sjúklingagongdina frá ávísing til útskriving/avslutting,<br />
eins <strong>og</strong> toymisskipanin sum heild gevur leiðreglur fyri, hvussu vit øll skulu samstarva fyri at fáa best<br />
hugsandi úrslit <strong>og</strong> nøgdsemi.
Í “National strategi for psykiatri” frá 2009 verður dentur m.a. lagdur á hesi viðurskifti:<br />
• Tað skal verða lættari at hava eina psykiska sjúku <strong>og</strong> verða psykiatriskur sjúklingur<br />
• Týdningarmikið at <strong>viðgerð</strong>artilboðini eru lætt atkomulig, <strong>og</strong> at <strong>viðgerð</strong>in verður sett inn sum<br />
skjótast<br />
• Tað skal verða lættari at arbeiða í psykiatriini, <strong>og</strong> tað skal verða lættari at fáa <strong>og</strong> brúka nýggja<br />
vitan. Málið er, at dygdin í <strong>viðgerð</strong>ini er á høgum fakligum støði<br />
• Tað skal verða lætt at fáa rætta tilboðið.<br />
Toymisskipanin <strong>og</strong> visjónin “samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>” hevur gjørt <strong>og</strong> fer framyvir at gera tað møguligt<br />
at røkka málunum, sum eru sett í “National Strategi for psykiatri” 56 <strong>og</strong> umrødd í innganginum til Álit<br />
um toymisskipan. Tann menningin, sum er á Psykiatriska deplinum, leggur seg tætt uppat bæði lokala,<br />
nationala, internationala <strong>og</strong> globala rákinum. Á summum økjum restar í, á onkrum eru vit væl við, <strong>og</strong><br />
á øðrum økjum eru vit frammanfyri.<br />
6 National strategi for psykiatri, august 009, Sundhedstyrelsen
24 Perspektivering<br />
Nú er leisturin til bygnaðin á Psykiatriska Deplinum snikkaður til, <strong>og</strong> vit eru farin til verka. Toymisskipanin,<br />
sum fyriliggur, er tó ikki ein fastlæstur bygnaður. Hugsunarhátturin <strong>og</strong> arbeiðslagið í aktiónsgransking<br />
eru við til at tryggja, at bygnaðurin, gongdirnar <strong>og</strong> mentanin áhaldandi eru í einum dynamiskum<br />
samspæli fyri at skapa eitt dygdargott heilsuverk. Ávegis meta vit um, hvat virkar, hvussu tað virkar, <strong>og</strong><br />
hvørjar tillagingar skulu gerast í mun til visjónina um at skapa samskipaða <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> (sí fylgiskjal<br />
4, 6, 7, 8 <strong>og</strong> 9).<br />
Nýggi bygnaðurin krevur, at vit sum starvsfólk á Psykiatriska deplinum <strong>og</strong>na okkum <strong>og</strong> áhaldandi menna<br />
nógvar ymiskar førleikar, - bæði fakligar <strong>og</strong> persónligar, eins <strong>og</strong> toymisarbeiðið setur stór <strong>og</strong> øðrvísi krøv<br />
til samstarv. Um førleikamenningin skal eydnast, er sera umráðandi, at lærings-umhvørvið fær bestu<br />
treytir at virka undir.<br />
Bygnaðarbroytingin leggur upp til at vit hugsa reflekterandi í mun til hugtøk, metodur, modell, ástøði,<br />
fyribrigdi, <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>, - <strong>og</strong> at vit áhaldandi leita okkum nýggjastu vitanina á økinum. Psykiatriski<br />
depilin er partur av Landssjúkrahúsinum, <strong>og</strong> rakstrarligar samanleggingar <strong>og</strong> umleggingar kunnu gerast<br />
neyðugar bæði av internum <strong>og</strong> eksternum ávum. Haldast má tó fast við, at broytingar, gongdir <strong>og</strong><br />
menningarátøk, sum eru ávegis á deplinum, hóast hetta fara at halda áfram.<br />
Eitt komandi stig á leiðini verður at mynda eitt skipað samstarv við eksternar samstarvspartar, sum skal<br />
tryggja eina dygdargóða <strong>og</strong> samanhangandi sjúklingagongd.<br />
Vitanardeilingin er ein ásur í virkishátti okkara, <strong>og</strong> inniber hetta eisini, at tann vitan <strong>og</strong> tær royndir, vit<br />
á Psykiatriska deplinum <strong>og</strong>na okkum í hesum broytingararbeiði, eisini eiga at koma øðrum pørtum av<br />
sjúkrahúsinum <strong>og</strong> heilsuverkinum sum heild til góðar.<br />
Tengt at sálarsjúku eru framvegis tabu <strong>og</strong> stigmatisering, <strong>og</strong> her hava vit á Psykiatriska deplinum eina<br />
stóra uppgávu at ganga á odda við at greina, hvat er myta <strong>og</strong> fakta í hesum høpi, <strong>og</strong> soleiðis medvirka<br />
til, at ein meira klár <strong>og</strong> nuancerað mynd verður givin <strong>og</strong> miðlað samfelagnum hesum viðvíkjandi.<br />
Við atliti til fyribyrging <strong>og</strong> heilsufremjing er umráðandi, at psykiatriin mennir eitt samstarv við aðrar
partar av heilsuverkinum, t.d. somatisku deildirnar á Landssjúkrahúsinum, hini sjúkrahúsini, <strong>og</strong><br />
kommunulæknaskipanina um at menna mannagongdir, sum kunnu brúkast, tá ið mistanki er um, at<br />
tørvur er á psykiatriskari hjálp. Hetta er umráðandi, fyri at fólk við sálarsjúku verða sjúkugreinað <strong>og</strong> sett<br />
í røttu <strong>røkt</strong>ar- <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>artilboð skjótast gjørligt. Eisini ein menning av okkara egnu økispsykiatrisku<br />
skipan er eitt týðandi lið í hesum arbeiði.<br />
Skjalprógvan, dygdarmenning <strong>og</strong> gransking skal mennast áhaldandi, soleiðis at føroyska psykiatriin alla<br />
tíðina er á jøvnum føti við grannalondini 57 .<br />
Talgilda heilsuskipanin, THS, skal seinni í <strong>2010</strong> setast í verk á Psykiatriska deplinum, <strong>og</strong> verður eitt virkið<br />
amboð í samskifti <strong>og</strong> skjalprógvan, umframt eitt týðandi lið í dygdarmenningini.<br />
Greiður starvsfólkapolitikkur verður eisini lagdur inn í bygnaðin, sum ein týðandi partur av hesum. Sum<br />
ein partur av starvsfólkapolitikkinum skal konflikthandfaringin framhaldandi mennnast.<br />
Nýggjur psykiatriskur depil skal byggjast komandi árini, <strong>og</strong> fer hetta at geva okkum nútímans <strong>og</strong> betri<br />
karmar, sum hava við sær nógvar aðrar <strong>og</strong> nýggjar møguleikar. Karmar geva tó ikki innihald, <strong>og</strong> tí hava<br />
vit valt ikki at bíða eftir nútímans karmum fyri at menna nútímans psykiatri, - men eru farin undir at<br />
menna eina nútímans psykiatri, sum kann verða klár at flyta í nútímans karmar.<br />
Tað verða sett stór krøv til leiðsluna í broytingartíðini. Hon skal vera tann vitin, sum vísir<br />
leiðina <strong>og</strong> heldur kósini, samstundis sum hon er akkerið, sum heldur fast í gongdini <strong>og</strong> broytingini.<br />
Leisturin er lagdur, <strong>og</strong> nú er tað so uppgávan hjá okkum øllum starvsfólkunum á Psykiatriska deplinum<br />
at gera okkara til, at hesin verður brúktur <strong>og</strong> tillagaður soleiðis, at vit við stoltleika kunnu bjóða<br />
samskipaða <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong> til psykiatriskar sjúklingar í samfelag okkara.<br />
National Strategi for Psykiatri, Sundhedsstyrelsen august 009, s. , , , -
Keldulisti<br />
Barbro Lennéer Axelson <strong>og</strong> Ingela Thylefors, Om konflikter – hjemme <strong>og</strong> på arbejdet,<br />
Hans Reitzels Forlag, 1998<br />
Dag Ingvar Jacobsen <strong>og</strong> Jan Thorsvik, Hvordan organisationer fungerer,<br />
Hans Reitzels forlag, 2002<br />
Emil Kruuse, Kvalitative forskningsmetoder i psykol<strong>og</strong>i <strong>og</strong> beslægtede fag,<br />
Dans Psykol<strong>og</strong>isk Forlag, 1996<br />
Flemming B. Olsen red., Kulturen <strong>og</strong> det sociale liv,<br />
Forlag: Frydenlund, 2007<br />
Gitte Hasselbo, Etik I organisationer,<br />
Dans Psykol<strong>og</strong>isk Forlag, 2007<br />
Heine Andersen <strong>og</strong> Lars Bo Kaspersen, Klassisk <strong>og</strong> moderne samfundsteori, red., 2007 kap. 1,<br />
Hans Reitzels Forlag<br />
Jon. R,Katzenbach & Douglask Smith, The wisdom of teams,<br />
Paperbuisness, U.S, 1994.<br />
Jurgen Habermas, Teorien om den kommunikative handlen,<br />
Ålborg Universitetsforlag, 1996<br />
Just Sine Nørholm, Grundb<strong>og</strong> I organisationskommunikation, organisation <strong>og</strong> omverden,<br />
Samfundslitteratur, 2007<br />
Jørgensen, Bredkjær, Nordentoft, Psykiatriens Udfordringer,<br />
FADLs forlag 2006<br />
Knud Illeris, Læringsteorier, 6 aktuelle forståelser,<br />
Roskilde universitetsforlag, 2007
Kristiansen, Jørgensen, Jacobsen, Arntoft,<br />
Håndværk <strong>og</strong> horisonter, tradition <strong>og</strong> nytænkning i kvalitativ metode,<br />
Syddansk Universitetsforlag, 2007<br />
Lars Iversen, Medicinsk sociol<strong>og</strong>i,<br />
Munksgaard, 2005<br />
Lotte Rienecker <strong>og</strong> Peter Stray Jørgensen, Den gode opgave,<br />
3 udg. Forlaget Samfundslitteratur 2005.<br />
Mads Ole Dall <strong>og</strong> Solveig Hansen,<br />
Slip anderkendelsen løs – appreciative inquiry i organisationsudviklingen,<br />
Frydenlund 2001<br />
Michael A West, Teamwork,<br />
Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, 2008<br />
Molly Thorkil Søholm m.fl., Teambaserede organisationer i praksis – ledelse <strong>og</strong> udvikling af team,<br />
Dansk psykol<strong>og</strong>isk forlag, 2008<br />
Peter Højlund <strong>og</strong> Søren Juul, Anderkendelse <strong>og</strong> dømmeskraft i socialt arbejde,<br />
Hans Reitzels Forlag, 2005<br />
Mors, Kragh-Sørensen, Parnas, Klinisk Psykiatri,<br />
Munksgaard Danmark 2009<br />
Steiner Kvale, Interview – en introduktion til det kvalitative forskningsinterview,<br />
Hans Reitzels Forlag, 2006<br />
Torben K. Jensen <strong>og</strong> Tommy Johnsen, Sundhedsfremme i teori <strong>og</strong> praksis,<br />
Philosophia, 2003<br />
William Outhwaite, umsett av Henning Vangsgaard, Habermas – en kritisk introduktion,<br />
Forlag: Hans Reitzels, 1997.
Greinar <strong>og</strong> smárit<br />
Álit um framtíðarsjúkrahúsverk í Føroyum,<br />
Almanna- <strong>og</strong> Heilsumálaráðið, apríl 2007<br />
Álit um Heildarpsykiatri 2002,<br />
Almanna <strong>og</strong> Heilsumálaráðið, 2002<br />
Case Management som organisationsprincip for behandling af mennesker med dobbelt diagnose<br />
<strong>og</strong> brugernes oplevelse heraf- Case management som organiseringsprincip, Psykiatrisk Center Nord,<br />
Kathrine Schepelern Johansen, Storstrøms Amt 2003 <strong>og</strong> 2004<br />
En Psykiatri i verdensklasse,<br />
Regionernes visioner for fremtidens psykiatri af danske regioner, 2009<br />
Faldari um rapportstøðuna – Fokus,<br />
Prosjekttoymi, 2009<br />
<strong>Landssjúkrahúsið</strong> - hornasteinurin undir heilsuverkinum 2009<br />
Ledelse <strong>og</strong> patientsikkerhed – en undersøgelse af børneafdelingerne i Danmark <strong>og</strong> Færøerne,<br />
Masterprojekt i Social – <strong>og</strong> Sundhedsvæsenet, af Turid Arge <strong>og</strong> Lene Daugaard Svendsen,<br />
15. juli 2009, s. 29. Lov nr. 429 af 10. juni 2003<br />
Lysekils modellen - hur man hjalper psykiskt sjuka at hjalpa sig sjalv,<br />
Charlotta Sjøstedt (udgivare: Evidens FoU), forlag: Palmblads tryckeri, Gøteborg 2007<br />
National Strategi for psykiatri,<br />
Sundhedsstyrelsen 2009<br />
Patientforløb <strong>og</strong> kvalitetsudvikling,<br />
Sundhedsstyrelsen 1999<br />
” Rapportstøðan – Fokus” Hetta er skrivað í faldaranum um Kelda: Projektoymið mai 2009
“Stig í toymismenning” Leif Mikkelsen, frá Team Copenhagen, framløga á leiðaradegnum,<br />
23. januar 2009, fyrireikað av Synergi<br />
Uppskot til tangarskyldupolitikk á Psykiatriska deplinum á Landssjúkrahúsinum,<br />
apríl 2009, Tórunn Ósá, samfelagsfrøðingur.<br />
Verkætlan Menning<br />
Psykiatriski depilin, Juni 2008<br />
Heimasíður:<br />
www.evu.cvuoeresund.dk<br />
www.lsh.fo/heimabeitid<br />
www.konfliktloesning.dk<br />
www.patientsikkerhed.dk<br />
www.wikipedia.org<br />
0
Toymismenning í praksis<br />
Stig 1. Kunning <strong>og</strong> byrjan til eitt nýtt toymi:<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- skilja, hvørjar uppgávur eru, sum skulu loysast í toyminum<br />
- hvat kann eg geva í mun til uppgávurnar<br />
- havi eg hug / skal eg luttaka í hesum toymi<br />
- hvat fái eg við at luttaka í toyminum, <strong>og</strong> hvat velji eg frá við at luttaka<br />
Eyðkendir eginleikar / kenslur á hesum stigi<br />
- spenningur<br />
- væntanir<br />
- vónir<br />
- positivar kenslur<br />
- áhugi<br />
- gleði<br />
- ágrýtni<br />
- ótryggleiki<br />
- bíðistøða<br />
- ørkymlan<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- hvør skal vera við<br />
- byrjandi samband<br />
- savna dátu <strong>og</strong> vitan um uppgávurnar<br />
- hvør einstakur skal lýsa, hvussu ein skilur uppgávurnar, sum skulu loysast<br />
- hvør einstakur skal velja <strong>og</strong> avgera, um ein vil luttaka<br />
- fyrsti fundur verður hildin<br />
- ein samskipari verður valdur<br />
Fylgiskjal 1<br />
1
Stig 2. At byggja <strong>og</strong> skapa álit í í toyminum:<br />
Royndir vísa, at tað er av týdningi at brúka orku <strong>og</strong> tíð uppá stig 2, <strong>og</strong> ikki gerast ørkymlað av,<br />
at ikki ferst í í gongd við arbeiðsuppgávurnar beinanvegin.<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- presentatión av hvørjum einstakum<br />
- presentatión av førleikum <strong>og</strong> royndum<br />
- verði eg góðtikin í í toyminum?<br />
- hvør er mín ávirkan í í toyminum?<br />
- hvussu komi eg til orðanna?<br />
- hvør atferð <strong>og</strong> mentan verður góðtikin í í toyminum?<br />
- hvør er leiðari? (formliga <strong>og</strong> óformliga)<br />
Eyðkendir eginleikar / kenslur á hesum stigi<br />
- áhugi<br />
- finna mørk hjá hvørjum øðrum<br />
- entusiasma<br />
- motivera<br />
- uppmuntra<br />
- opinleiki (um álit er skapt)<br />
- “góð” søga / prát um leyst <strong>og</strong> fast<br />
- prát um óviðkomandi viðurskiftir<br />
- duld dagsskrá<br />
- misálit <strong>og</strong> mistrúgv (ikki opinleiki)<br />
- ótryggleiki<br />
- ørkymlan<br />
- ótolin<br />
- sjálvhevjan<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- byrja við regluligum fundum<br />
- internat<br />
- avkláran av væntanum hjá hvørjum einstøkum til uppgávuna<br />
- gera eitt hvørt saman, sum ikki er arbeiði, men stuðlar felagsskapinum<br />
- greiða frá um seg sjálvan <strong>og</strong> um arbeiðið<br />
- opið <strong>og</strong> afturlatið kjak<br />
- ikki bert fokus á arbeiðið
Stig 3 Mál <strong>og</strong> leiklutir.<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- Stig felags 3 Mál fatan <strong>og</strong> av leiklutir. máli <strong>og</strong> endamáli í toyminum<br />
- eru vit grundleggjandi samd?<br />
- Hvat hvønn brúkar leiklut toymið <strong>og</strong> status orku hevur uppá? hvør einstakur í toyminum?<br />
- - kann felags eg fatan góðtaka, av máli <strong>og</strong> <strong>og</strong> er tað endamáli í tráð við í toyminum míni virðir, tað vit leggja til rættis at gera?<br />
- - sjónliggera eru vit grundleggjandi egnar førleikar samd? <strong>og</strong> royndir<br />
- - í hvønn dial<strong>og</strong> leiklut um metodur/ <strong>og</strong> status framferðarhættir<br />
hevur hvør einstakur í toyminum?<br />
- - fokus kann á eg eginleikarnar góðtaka, <strong>og</strong> er hjá tað leiðaranum í tráð við míni virðir, tað vit leggja til rættis at gera?<br />
- - hvør sjónliggera atferð kann egnar góðtakast førleikar <strong>og</strong> í toyminum? royndir<br />
- - dial<strong>og</strong>ur í dial<strong>og</strong> um metodur/ mentaninaframferðarhættir<br />
- - vit fokus mugu á eginleikarnar hava framfýsni hjá leiðaranum<br />
- hvør atferð kann góðtakast í toyminum?<br />
Hvørjar - dial<strong>og</strong>ur arbeiðsuppgávur?<br />
um mentanina<br />
- - hava vit mugu dial<strong>og</strong> hava um framfýsni felags uppfatan <strong>og</strong> semjast um, hvat skal gerast <strong>og</strong> hvussu<br />
- seta endamál <strong>og</strong> mál, vera realistisk, málini kunnu ofta gerast ov stór<br />
- Hvørjar finna toymisleiklutir arbeiðsuppgávur? hjá hvørjum einstøkum<br />
- - skipa hava toymið dial<strong>og</strong> um felags uppfatan <strong>og</strong> semjast um, hvat skal gerast <strong>og</strong> hvussu<br />
- - velja seta samskipara endamál <strong>og</strong> mál, vera realistisk, málini kunnu ofta gerast ov stór<br />
- - kortleggja finna toymisleiklutir førleikar (tá hjá er hvørjum fokus komið einstøkum á tað, sum manglar)<br />
- - tilrættaleggja skipa toymið fundir<br />
- - dial<strong>og</strong> velja samskipara um arbeiðsuppgávur - ábyrgd<br />
- kortleggja førleikar (tá er fokus komið á tað, sum manglar)<br />
Eyðkendir - tilrættaleggja eginleikar fundir/<br />
kenslur á hesum stigi<br />
- - góðtaka dial<strong>og</strong> um arbeiðsuppgávur - ábyrgd<br />
- álit<br />
- Eyðkendir engasjement eginleikar / kenslur á hesum stigi<br />
- - trúnaður góðtaka<br />
- - kapping álit<br />
- - byrjandi engasjement konfliktir<br />
- - maktkampur<br />
trúnaður<br />
- - útvega kapping sær ávirkan<br />
- - irritatión byrjandi konfliktir<br />
- - kritikkur maktkampur<br />
- - verjustøða útvega sær ávirkan<br />
- - kensluliga irritatión engasjement(+/-)<br />
- - ótolni kritikkur um óavklárað viðurskifti<br />
- - sperd verjustøða<br />
- - kjakið kensluliga fer á engasjement(+/-)<br />
eitt persónligt støði<br />
- - velja ótolni partí um - óavklárað klikur viðurskifti<br />
- - ivi sperd verður sáddur um førleiklar <strong>og</strong> royndir hjá øðrum<br />
- kjakið fer á eitt persónligt støði<br />
- velja partí - klikur<br />
- ivi verður sáddur um førleiklar <strong>og</strong> royndir hjá øðrum
Stig 4. Commitment<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- finna <strong>og</strong> gerast samd um eina felags leið<br />
- hvat skal vera felags viti?<br />
- semja um býti av ábyrgdarviðurskiftum<br />
- toymið er samt um leiðina víðari, <strong>og</strong> tað sum skal útførast<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- lýsa eina felags visjón<br />
- hava felags ambitiónsstøði<br />
- endurskoða mál/lutmál <strong>og</strong> finna realistisk mál<br />
- greiðar tíðarfreistir <strong>og</strong> ábyrgdarviðurskiftir<br />
Eyðkendir eginleikar / kenslur á hesum stigi<br />
- góðtakan av limunum í toyminum<br />
- byrjandi trúnaður <strong>og</strong> álit<br />
- kensla av at vera ein eind<br />
- byrja at síggja tær sterku <strong>og</strong> veiku síðurnar hjá hvørjum øðrum<br />
- bundin at hvørjum øðrum<br />
- tørvur á hjálp/stuðli<br />
- sjálvræði<br />
- ruðuleiki<br />
- ósemja <strong>og</strong> klandur
Stig 5. Íverksetan<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- toymið roynir at fáa javnvág<br />
- sleppa undan ósemjum<br />
- arbeiðsuppgávurnar- nú skal tað ganga framá<br />
- fokus á veruleikan<br />
- opið kjak um dynamikkin í bólkinum<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- útføra arbeiði- “drive”<br />
- lýsa greiðar spælireglar <strong>og</strong> góðtaka normar<br />
- soleiðis gera vit í okkara toymi<br />
- gera eina toymisavtalu um neyðugt<br />
- gera eina góða møtisskipan, sum virkar<br />
Eyðkendir eginleikar/kenslur í hesum stigi<br />
- kensla av sterkari samhoyring í toyminum<br />
- blíðskapur<br />
- álit<br />
- opinleiki í samband við uppgerð við konstruktivum kritikki <strong>og</strong> afturboðan<br />
- góðtakan av reglunum, sum eru galdandi í toyminum
Stig 6. Bestu avrik<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- arbeiðsuppgávur<br />
- aktión<br />
- góðar <strong>og</strong> tættar arbeiðsrelatiónir<br />
- finna loysnir saman við hinum<br />
- brúka <strong>og</strong> læra av sterku síðunum hjá hinum toymislimunum<br />
- toymislimirnir mennast konstruktivt<br />
- synergieffekt av toymisarbeiðnum<br />
Eyðkendir eginleikar/kenslur í hesum stigi<br />
- ein positivur andi<br />
- blíðskapur <strong>og</strong> vinarlag<br />
- loyalitetur<br />
- góðtakan av, at hvør einstakur ikki er eins (sterkar <strong>og</strong> veikar síður hjá tí einstaka)<br />
- tað verður arbeitt skjótt - framdrift<br />
- smidleiki<br />
- opinleiki<br />
- gott <strong>og</strong> mennandi kjak<br />
- opið <strong>og</strong> erligt samskifti<br />
- felags hugsunarháttur<br />
- góðtikið at vísa kenslur<br />
- í lagi at tað er tøgn<br />
- konstruktivur skapanarhugur<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- loysa arbeiðsuppgávurnar í toyminum skjótt<br />
- felags ábyrgd um at loysa uppgávurnar
Stig 7. Endurnýggjan<br />
Hvat brúkar toymið orku uppá?<br />
- hvat skal eg gera framyvir?<br />
- eri eg nøgd/ur við støðuna nú?<br />
- mennist eg í hesum?<br />
- eri eg í einari læringsstøðu?<br />
- fokus á virðir: hvørji virðir hevur hvør einstakur, <strong>og</strong> verður arbeitt tann veg, eg ynski?<br />
- taka nøkur persónlig val<br />
- fakliga <strong>og</strong> persónliga menning<br />
Eyðkendir eginleikar/kenslur á hesum stigi<br />
- nøgd<br />
- ónøgd<br />
- engagement<br />
- troytt/ur av arbeiðnum<br />
- positivur áhugi at halda áfram<br />
- negativur áhugi at halda áfram<br />
- sjálvræði<br />
- hvør einstakur tekur eina støðu: hvat geri eg í framtíðini?<br />
Hvørjar arbeiðsuppgávur?<br />
- støðugar rutinur <strong>og</strong> arbeiðsmynstur<br />
- eftirmeting (av toyminum <strong>og</strong> á einstaklinga støði)<br />
- hvør revitaliserar toymi?<br />
- nýggjar arbeiðsuppgávur<br />
- fer nakar úr toyminum?<br />
- hvør nýggjur kemur inn?( rekruttera)<br />
- nýtt tíðarskeið við toymismenning
Væntanir til depilsleiðsluna!<br />
Útsagnir frá kafédøgunum<br />
• “Depilsleiðslan er sjónlig”<br />
• “Depilsleiðslan kunnar um teirra visjónir”<br />
• “Lederskab skaber følgeskab” (sitat frá kafé døgunum)<br />
• “Leiðslan heldur seg kunnaða um, hvat rørir seg á deplinum <strong>og</strong> fakligt”.<br />
• “KT er ein væntan til leiðsluna”<br />
• “Kunning til toymini”<br />
• “Nágreina ábyrgd <strong>og</strong> mandat”.<br />
• “Leiðslan gevur boð um, at tey formidla, tá ið okkurt nýtt er byrjað, sett í verk”<br />
• “Sakna “psykiatriblaðið” hjá deplinum”<br />
Fylgiskjal 2<br />
• “Verður man útvaldur til t.d. fylgibólk, má leiðslan gera kunningina fyrstu ferð – leiðslan átekur<br />
sær ta ábyrgd til hetta, so tað einstaka starvsfólkið ikki tekur ábyrgdina hjá leiðsluni”<br />
• “Eins kunning frá leiðsluni”<br />
• “Leiðsla <strong>og</strong> starvsfólk eru saman sosialt”<br />
• “Menniskju saman upplagt til hesar kafédagarnar sum ein fest aftaná! Hetta skal sjálvandi<br />
verða í arbeiðstíð, tað signalerer gott”<br />
• “Rollulýsing av depilsleiðsluni”<br />
• “Avgerðarmyndugleikin <strong>og</strong> ábyrgdarøki greið (T.S. <strong>og</strong> B.M.W)”<br />
• “Depilsleiðslan skal seta krøv”<br />
• “Tekur samanum “hvussu gongur her á deplinum, hvar eru vit , hvar fara vit?””<br />
• “Útdelegera uppgávur”<br />
• “Top-down leiðsla passé”<br />
• “Raðfesta tað fakliga, sosiala <strong>og</strong> festliga”
Toymiseftirmeting<br />
<br />
Fylgiskjal 3<br />
Fylgiskjal 3<br />
Eftirmetingarfrymilin er gjørdur við tí fyri eyga at stuðla toyminum til at gerast meira vælvirkandi <strong>og</strong> virkið.<br />
Frymilin er settur saman eftir einum leisti, har svarini eru kvantitativ <strong>og</strong> kvalitativ.<br />
Kvantitativt svar merkir, at svarað verður á stiga við trinum frá 1 - 5.<br />
Kvalitativt svar merkir, at høvi er til at grundgeva svarið undir hvørjum spurningi.<br />
Í frymlinum eru 6 bólkar, sum eru skitseraðir her:<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Undir hvørjum bólki eru fleiri útsagnir, sum teir einstøku toymislimirnir skulu taka støðu til.<br />
Eftirmetingarfrymilin skal nýtast av øllum toymum á Psykiatriska deplinum hálva hvørt ár.<br />
Niðanfyri verða fleiri spurningar settir í hvørjum bólki. Tað er uppgávan hjá hvørjum einstøkum toymislimi at<br />
svara spurninginum, hvussu samdur ella ósamdur viðkomandi er á stiga við trinum frá 1 – 5. Svarmøguleikarnir í<br />
útsøgnunum verða býttir soleiðis upp:<br />
1= als ikki samd/ur, 2= ósamd/ur, 3= veit ikki, 4= samd/ur <strong>og</strong> 5= avgjørt samd/ur.
100<br />
<br />
<br />
<br />
1. Mál<br />
1. Tit hava gjørt tykkum heilt greitt, hvat málið er við tykkara arbeiði<br />
2.<br />
Dagliga fokus <strong>og</strong> raðfesting í arbeiði tykkara samsvara gjølla við<br />
málini hjá toyminum<br />
3. Toymisfundirnir eru stýrdir í mun til málini hjá toyminum<br />
4. Títt dagliga arbeiði er lagt til rættis í mun til málini hjá toyminum<br />
5.<br />
2. Úrslit<br />
1.<br />
2.<br />
3.<br />
4.<br />
Arbeiðið í toyminum samsvarar væl við visjónina á Psykiatriska<br />
deplinum “samskipað <strong>røkt</strong> <strong>og</strong> <strong>viðgerð</strong>”<br />
Tit loysa tær uppgávur, tit eru komin ásamt um at loysa, <strong>og</strong> taka<br />
samanum í mun til úrslitini<br />
Tit gagnnýta førleikar <strong>og</strong> arbeiðsroyndir hjá hvørjum øðrum í mun til<br />
at skapa tað, tit vilja náa<br />
Um tú hevur tørv á hjálp til at loysa eina arbeiðsuppgávu, heitir tú á<br />
hini í toyminum<br />
Tær avgerðir, tit koma fram til, eru dygdargóðar<br />
5. Úrslitini eru dygdargóð<br />
<br />
als ikki<br />
samd/ur<br />
als ikki<br />
samd/ur<br />
ósamd/<br />
ur<br />
ósamd/<br />
ur<br />
veit<br />
ikki<br />
veit<br />
ikki<br />
samd/<br />
ur<br />
samd/<br />
ur<br />
avgjørt<br />
samd/ur<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
avgjørt<br />
samd/ur
3. Samskipan<br />
1. Tit eru málrættað <strong>og</strong> klára væl at halda fokus á toymisfundunum<br />
2. Tit skipa <strong>og</strong> leggja uppgávurnar, sum skulu loysast, væl til rættis<br />
3.<br />
Semja er um, hvønn leiklut <strong>og</strong> hvørja ábyrgd tann einstaki<br />
toymislimurin hevur<br />
4. Tit náa tað, sum tit seta tykkum fyri<br />
5.<br />
Um arbeiðið gongur ov skjótt ella ov seint, megnar toymið at tillaga<br />
ferðina<br />
4. Samstarv í toyminum<br />
1.<br />
Tit hava tosað saman um, hvøjrar spælireglur <strong>og</strong> normar skulu verða<br />
galdandi í toyminum<br />
2. Tit duga væl at fyribyrgja ósemjur <strong>og</strong> loysa hesar á uppbyggjandi hátt<br />
3.<br />
Tit kunnu geva hvørjum øðrum uppbyggjandi kritikk, sum gevur tí<br />
einstaka veruligan møguleika at gerast betur í samstarvinum<br />
4. Tit seta trivnað <strong>og</strong> samstarv á dagskránna <strong>og</strong> eftirmeta<br />
5.<br />
Øll í toyminum eru pliktað í mun til at fáa toymið at virka fakliga <strong>og</strong><br />
sosialt<br />
<br />
als ikki<br />
samd/ur<br />
als ikki<br />
samd/ur<br />
ósamd/<br />
ur<br />
ósamd/<br />
ur<br />
veit<br />
ikki<br />
veit<br />
ikki<br />
samd/<br />
ur<br />
samd/<br />
ur<br />
avgjørt<br />
samd/ur<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
avgjørt<br />
samd/ur<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
101
10<br />
<br />
<br />
<br />
Skoring <strong>og</strong> toymismenning<br />
Einstaklingastig .<br />
Legg stigini saman fyri hvønn bólk:<br />
1. Mál _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
2. Úrslit _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
3. Samskipan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
4. Samstarv í toyminum _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
5. Læringsmentan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
6. Samstarv við nærmastu leiðslu _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
Stig íalt _________av í mesta lagi 150 stigum<br />
Toymisstig .<br />
Legg stigini saman hjá hvørjum einstøkum toymislimi í hvørjum bólki, dividera við hvussu nógvir<br />
toymislimir eru í toyminum <strong>og</strong> skriva niður toymisstig í hvørjum bólki.<br />
1. Mál _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
2. Úrslit _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
3. Samskipan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
4. Samstarv í toyminum _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
5. Læringsmentan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
6. Samstarv við næramstu leiðslu _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
Stig íalt _________av í mesta lagi 150 stigum
Skoring <strong>og</strong> toymismenning<br />
Einstaklingastig .<br />
Legg stigini saman fyri hvønn bólk:<br />
1. Mál _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
2. Úrslit _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
3. Samskipan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
4. Samstarv í toyminum _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
5. Læringsmentan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
6. Samstarv við nærmastu leiðslu _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
Stig íalt _________av í mesta lagi 150 stigum<br />
Toymisstig .<br />
Legg stigini saman hjá hvørjum einstøkum toymislimi í hvørjum bólki, dividera við hvussu nógvir<br />
toymislimir eru í toyminum <strong>og</strong> skriva niður toymisstig í hvørjum bólki.<br />
1. Mál _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
2. Úrslit _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
3. Samskipan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
4. Samstarv í toyminum _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
5. Læringsmentan _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
6. Samstarv við næramstu leiðslu _________av í mesta lagi 25 stigum<br />
Stig íalt _________av í mesta lagi 150 stigum<br />
<br />
<br />
10
10<br />
<br />
<br />
<br />
“Eiturkoppaspinnið”<br />
Set einstaklingastig <strong>og</strong> toymisstig á niðanfyristandandi mynd. Nýt ymsar farvir til at skriva einstaklingastig <strong>og</strong> toymisstig á<br />
”eiturkoppaspinnið”.<br />
Samstarv við nærmastu leiðslu Mál<br />
2525<br />
25 25<br />
20<br />
20 20 20<br />
15 15 15 15<br />
10 10 10 10<br />
5 5 5<br />
Læringsmentan 25 20 15 15 10 5 5<br />
5 5 10 10 15 15 20 20 25 25 Úrslit<br />
Felags dial<strong>og</strong>ur<br />
5 5<br />
5 5<br />
10 10 10<br />
15 15<br />
20 20 20<br />
25 25 25<br />
Samstarv í toyminum Samskipan<br />
Vel tveir bólkar, sum toymið virkið vil arbeiða við, <strong>og</strong> har hugsast kann, at góð úrslit kunnu skapast skjótt.<br />
Tak síðani bólkarnar - ein ísenn:<br />
Far ígjøgnum spurningarnar í bólkinum punkt fyri punkt, <strong>og</strong> hoyr allar toymislimirnar um teirra áskoðan <strong>og</strong> hugskot til<br />
betran til hvørt einstakt punkt<br />
Hvat vilja tit miða eftir at betra?<br />
Ger eina ítøkiliga avtalu um hetta<br />
Hvussu <strong>og</strong> nær vilja tit taka hetta uppaftur?<br />
Samskiparin stýrir gongdini.<br />
Nýt henda eftirmetingarfrymil hvørt hálva ár.
Avtalur í mun til teir báðar valdu bólkarnar<br />
Bólkur 1- avtalur:<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
Nær <strong>og</strong> hvussu vilja tit taka tey tiltøk upp, sum verða sett í verk?<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
Bólkur 2 – avtalur:<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
Nær <strong>og</strong> hvussu vilja tit taka tey tiltøk upp, sum verða sett í verk?<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
___________________________________________________________________________________________________________<br />
Keldur<br />
Leigh ;. Thompson (2001). Making the team. Kell<strong>og</strong> School of Management. North Western University.<br />
Michael West (2001). Teamwork. Sheffield University.<br />
Richard Hackman (2002). Leading Teams. Setting the Stage for Great Team Performance. Harvard University.<br />
Umsett til Føroyskt: Fylgitoymi 2<br />
Teknað til føroyskan frymil: Sveinbjørn Olsen<br />
<br />
<br />
10
10<br />
<br />
<br />
<br />
Uppskot til funktiónslýsing Fylgiskjal 4
10
Gongdin í stuttum<br />
Fyrsta tíðarskeið (febr. 2007 – apr. 2007)<br />
Stovnan av samstarvi við prosesskonsulentin.<br />
Innleiðandi lesing <strong>og</strong> stovnan av ástøðiligum <strong>og</strong> skipaðum karmum.<br />
Ráðgeving sum hevur sett gongd á prosessirnar.<br />
Stovnan av sambandi við deildina.<br />
Næsta tíðarskeið (mei 2007 – aug. 2007)<br />
10<br />
Fylgiskjal 5 A<br />
Tilevning av samstarvinum við deildina <strong>og</strong> stovnan av einum t<strong>og</strong>haldara á deildini, sum kundi føra<br />
prosessirnar í gerandisdegnum.<br />
Hetta innibar implementering av teimum fýra stigunum: Tilrættisleggjan, virkistilgongd,<br />
eyðgleiðingartilgongd <strong>og</strong> reflektiónstilgongd.<br />
Samtíðis verður arbeitt við menning av tí ástøðiliga <strong>og</strong> teim skipaðu karmunum.<br />
Triðja tíðarskeið (sept. 2007 – des. 2007)<br />
Implementeringin verður víðkað, <strong>og</strong> tey fýra stigini verða greidd úr hondum – fleiri ferðir. Dentur<br />
verður lagdur á at kunna partar á <strong>og</strong> uttanfyri deildina, sum ikki hava verið við í sjálvari verkætlanini.<br />
Endamálið er millum annað at fáa innlit í, hvussu royndirnar frá menningararbeiðinum kunnu brúkast<br />
til menning aðrastaðni í organisatiónini.<br />
Samstundis verður arbeitt við dátu frá empiriini, við tí fyri eyga at menna tann ástøðiliga <strong>og</strong> skipanarliga<br />
hugsunarháttin.<br />
Fjóðra tíðarskeið (des. 2007 – apr. 2008)<br />
Ritgerðin verður skrivað liðug, <strong>og</strong> verkætlanarstarvsfólkini arbeiða við implementeringini. Í byrjanini<br />
av hesi tilgongdini var ein temadagur, har fyribils úrslit vóru løgd fram, <strong>og</strong> kjak var um hesi punktini. Á<br />
temadøgunum var undirtøkan hjá starvsfólkunum góð í mun til arbeiðsháttin ið varð brúktur.
Innsatsøkið 2007<br />
Fylgiskjal 5 B<br />
Pilotprojektið “Verkætlan menning” – varð sett í verk fyri at vita, um psykiatriski depilin var búgvin til<br />
at fara í holt við eina slíka bygnaðar-, gongd- <strong>og</strong> mentunarbroyting (struktur–proces–kultur), <strong>og</strong> hvør<br />
háttur skuldi veljast til at gjøgnumføra broytingina.<br />
Innsatsøkið 2008<br />
Bygnaðar-, gongd- <strong>og</strong> mentanarbroytingin byrjar í februar 2008.<br />
1. Fylgitoymi verður sett: Ergoterapeutur, musikkterapeutur, 4 sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingar við<br />
hvør sínum arbeiðisøki (DAT, Deild 1, Deild 2, k<strong>og</strong>n.) <strong>og</strong> sosialráðgevi (henni barst tó frá at<br />
verða við). Arbeitt varð við at læra at verða við í einum fylgitoymi, implementeringsgongd<br />
<strong>og</strong> mentanarvirðum.<br />
2. Mars 2008: Kafédagar við starvsfólkið í ambulantum virkisøkið –<br />
Kaféhátturin:<br />
Kaféhátturin hóskar seg væl til tema<strong>viðgerð</strong>ir/ hugskotsmenning / vitansdeiling / skapa felags forstáilsi<br />
av temum í størri samkomum (20 – 300 luttakarar).<br />
Luttakaranir fáa høvi at luttaka aktivt í <strong>viðgerð</strong>ini av einum ella fleiri temum í skiftandi bólkum .<br />
Stutt lýsing<br />
Kaféhátturin kann brúkast til at grundfesta starvsfólkapolitiska arbeiði á stovninum, íroknað at menna<br />
nýggj hugskot, sjónarhorn <strong>og</strong> vitan í mun til vald evnir.<br />
Kafédagarnir verða skipaðir, har øll starvsfólk verða við. Limirnir úr Fylgitoyminum hava<br />
ábyrgd av at innsavna so nógv dáta sum møguligt, fyri at gerast før fyri at lýsa í álitinum<br />
teir karmar, sum toymini skulu virka undir. Fylgitoymislimirnir hava hvør sítt kaféborð við<br />
eini 6 - 8 fólkum tilknýttum. Frammanundan hevur Fylgitoymið orðað nakrar yvirskipaðar<br />
spurningar, sum eru grundarlagið undir kjakinum hesar dagarnar: “Tá toymisskipan er<br />
svarið, hvørjir eru spurningarnir tá?” “Hvat er eitt toymi” “Samskifti......Vit verða ikki<br />
hoyrd”. Fyri at fáa eitt so breitt grundarlag at reflektera á sum gjørligt, varð roterað<br />
millum borðini 3 ferðir hvønn dagin, t.v.s. fólk fóru á “vitjan” til hini borðini. Soleiðis<br />
kundu øll hvør sær fáa <strong>og</strong> geva inspiratión til víðari kjak.<br />
10
110<br />
3. Fylgitoymið arbeiðir við innkomnum dátum: meiningskondenserar útsagnirnar <strong>og</strong> býtir<br />
útsøgnirnar upp í bygnað, gongd <strong>og</strong> mentan.<br />
4. Fylgitoymið skrivar fyrra álitið, <strong>og</strong> verður tað avleverað í juni 2008. Hugtøk sum fylla<br />
nógv eru: Pliktað samstarv, vitansdeiling, læring, samskifti, leiklutsgreinan (hvat geri eg<br />
nú, hvat skal eg miða ímóti at gera, hvat kann eg bjóða inn við) felagsskapskensla <strong>og</strong><br />
felags ábyrgd.<br />
5. Framløga í veitsluhøllini í mun til víðari ætlan.<br />
6. Okkara fatan er, at byrjanin til eina implementering er tá vit byrja at tosa um, hvat<br />
skal implementerast. Implementeringin byrjar soleiðis longu í februar/marts 2008.<br />
Fleiri toymi fara at virka sambært álitinum um toymisskipan, t.d. økispsykiatriska<br />
toymið, B & U toymið, k<strong>og</strong>nitiva toymið, DAT toymið, <strong>og</strong> demenstoymið. Faktoymini<br />
byrja so spakuliga at síggja seg sjálvan sum toymi, við tí sum har til hoyrir sambært<br />
álitinum, heldur enn bara einstaklingar við somu útbúgving. Prosesskonsulenturin<br />
hevði temadagar fyri deildunum hvør sær um toymisskipanina, <strong>og</strong> úr hesum spretta<br />
smá implementeringstoymi.<br />
Deildarimplementeringstoymini gera ein bygnað fyri kontakttoymini: Navn, hvussu<br />
nógv skulu vera, hvussu ofta tey skulu møtast o.s.f.r., umframt at finna fram til krøv til<br />
samstarv, <strong>og</strong> hvør mentanin skal verða.<br />
7. Samstundis við implementeringina, byrjar “tiðningin” av organisatiónini, <strong>og</strong> bygnaðir<br />
verða niðurlagdir, t.d. supervisjónin, deildarkonferansurnar <strong>og</strong> toymi um sjúklingar,<br />
sum var eitt av heilt fáu tvørfakligu fora á deplinum. Hetta var neyðugt, fyri at byggja alt<br />
upp eftir sama leisti.<br />
8. Septembur 2008, fara kontaktoymini á D3 til verka sum tey fyrstu. D3 varð vald sum<br />
modeldeild, fyri at hava eina deild frammanfyri, so at áhaldandi eftirmetingar í <strong>og</strong> av<br />
aktiónini kundu gerast.<br />
9. Oktober 2008: Nýtt fylgitoymi verður sett: 3 sjúkra<strong>røkt</strong>arfrøðingar úr “gamla”<br />
fylgibólkinum, sálarfrøðingur, lækni, leiðari fyri daglonina, sum er cand.mag, <strong>og</strong> tveir<br />
heilsu<strong>røkt</strong>arar.<br />
Longu nú er gongdin komin so langt, at justeringar mugu gerast í mun til álitið, sum varð<br />
avleverað fáar mánaðar frammanundan. Annars tekur Fylgitoymið við, har tað gamla<br />
slapp <strong>og</strong> lýsir bygnaðin, gongdirnar <strong>og</strong> mentanina gjøllari <strong>og</strong> meira detaljerað í mun
Innsatsøkið 2009<br />
til sjúklingagongdina. Hugtøk sum fylla : Konflikthandfaring, opinleiki, gjøgnumskygni,<br />
dygd, eftirmeting, arbeiði /frítíð, <strong>og</strong> hvat tað merkir at verða í toymi.<br />
Fokus er meira á mentan í mun til bygnaðar – gongdarbroytingarnar<br />
10. Mars 2009: Hoyring 1 av næsta álitinum. Fleiri viðmerkingar koma inn <strong>og</strong> frustratiónin<br />
yvir manglandi bygnað byrja at merkjast. Onkur kennir seg ikki aftur, <strong>og</strong> onkur størri<br />
toymi eru soleiðis skipað, at ikki ber til at laga seg eftir tí, sum Fylgitoymið hevur tilmælt.<br />
Viðmerkingarnar geva leiðsluni eina ábending um, hvar fólk eru á leiðini, <strong>og</strong> hvør hevur<br />
tørv á eyka stuðli. Fylgitoymið heldur áfram at skriva <strong>og</strong> ger tillagingar, bæði í mun til<br />
innkomnu viðmerkingarnar <strong>og</strong> gongdina annars.<br />
11. Temadagar fyri øll toymi í marts 2009 – aftur “Iscenesættlse – italesættelse”<br />
12. Pilotprojekt “verkætlan demens”. Demenstoymi stílar fyri “vitansdeiling” fyri 40<br />
demenssamskiparum í kommununi <strong>og</strong> Nærverkinum. Verkætlanin fer ígongd sum eitt<br />
pilotprojekt fyri: “Hvussu kunnu vit náa/ fáa samstarvsarbeiðsgongdir við Nærverkið <strong>og</strong><br />
kommunurnar?”.<br />
13. Undirvísing <strong>og</strong> venjing av konflikthandfaring <strong>og</strong> “atferðarrættleiðandi” gongdum eru<br />
ígongd um allan depilin.<br />
14. Mars – novembur 2009: Fokus á alla implementeringsætlanina, status: Hvar er<br />
organisatiónin nú?<br />
15. Desember: Endaligt toymisálit til hoyring – deadline er 23. 12. 2009.<br />
16. Januar <strong>og</strong> februar: Tillaga innkomnar dátur.<br />
17. Februar <strong>2010</strong>: Liðugt toymisálit útleverað í veitsluhøllini til Toymisspenning.<br />
18. Mars <strong>2010</strong> dial<strong>og</strong>fundir tilrættalagdir.<br />
111
Frymil til starvssetan<br />
Starvsheiti:<br />
Depil:<br />
Fyrisitingarlig støða:<br />
Lønar <strong>og</strong> setunarviðuskifti:<br />
Endamálssetningur (persónligur <strong>og</strong> fakligur) í mun til starvsheiti:<br />
Førleikar:<br />
Ábyrgd <strong>og</strong> myndugleiki:<br />
Arbeiðisøki:<br />
Funktión:<br />
Rolla:<br />
Raðfestan av uppgávum:<br />
Næsti fundur:<br />
Góðkent tann: ________________ vegna Depilsleiðsluna<br />
11<br />
Fylgiskjal 6
Fylgiskjal 7<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
11
11<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
Fylgiskjal 8 8