Aktywność proliferacyjna i proapoptotyczna komórek limfoidalnych ...
Aktywność proliferacyjna i proapoptotyczna komórek limfoidalnych ...
Aktywność proliferacyjna i proapoptotyczna komórek limfoidalnych ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
484<br />
M. Szczepański i wsp.<br />
<strong>Aktywność</strong> <strong>proliferacyjna</strong> i <strong>proapoptotyczna</strong> <strong>komórek</strong><br />
<strong>limfoidalnych</strong> grudek chłonnych przerośniętego migdałka<br />
gardłowego<br />
MAREK SZCZEPAŃSKI 1 , ANNA GRYKO 1 , MONIKA KAMIANOWSKA 1 , JANUSZ DZIĘCIOŁ 2<br />
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku: 1 Klinika Neonatologii, kierownik: dr hab. med. M. Szczepański; 2 Zakład Anatomii Prawidłowej Człowieka,<br />
kierownik: prof. dr hab. med. J. Dzięcioł<br />
<strong>Aktywność</strong> <strong>proliferacyjna</strong> i <strong>proapoptotyczna</strong> <strong>komórek</strong><br />
<strong>limfoidalnych</strong> grudek chłonnych przerośniętego migdałka<br />
gardłowego<br />
Szczepański M. 1 , Gryko A. 1 , Kamianowska M. 1 , Dzięcioł J. 2<br />
Uniwersytet Medyczny w Białymstoku: 1Klinika Neonatologii, e-mail:<br />
szczepanski5@gazeta.pl; 2Zakład Anatomii Prawidłowej Człowieka<br />
Układ immunologiczny człowieka rozpoznaje i eliminuje obce antygeny<br />
dzięki obecności klonów <strong>komórek</strong> <strong>limfoidalnych</strong>, powstających w wyniku<br />
indukcji procesów proliferacji po kontakcie z antygenem. Klony komórkowe,<br />
które powstały na skutek mutacji somatycznych i nie rozpoznają<br />
prawidłowo antygenu, są eliminowane na drodze apoptozy.<br />
Celem pracy była ocena ekspresji wybranych białek uczestniczących<br />
w proliferacji oraz białek proapoptotycznych w grudkach chłonnych<br />
i przestrzeni międzygrudkowej migdałków gardłowych.<br />
Materiał i metody. Badania histochemiczne wybranych białek proapoptotycznych<br />
(p53, Bax) oraz markerów proliferacji (Ki-67, PCNA)<br />
wykonano w tkance migdałków gardłowych uzyskanych w wyniku<br />
adenoidektomii.<br />
Wyniki. Największą aktywność proliferacyjną stwierdzono w centrach<br />
rozrodczych grudek chłonnych, znacznie mniejszą w płaszczu<br />
grudek i przestrzeni międzygrudkowej. Podobnie największą ekspresję<br />
białek proapoptotycznych wykazano w centrach rozrodczych<br />
grudek chłonnych migdałków, najmniejszą – w płaszczu grudki.<br />
Wnioski. Duża aktywność <strong>proliferacyjna</strong> oraz ekspresja białek proapoptotycznych<br />
w centrach rozrodczych grudek chłonnych świadczy<br />
o dokonującej się selekcji nierozpoznawalnych klonów <strong>komórek</strong><br />
<strong>limfoidalnych</strong> powstałych w wyniku mutacji somatycznych.<br />
Słowa kluczowe: komórki limfoidalne, aktywność <strong>proliferacyjna</strong> i<br />
<strong>proapoptotyczna</strong><br />
Pol. Merk. Lek., 2008, XXV, 150, 484<br />
Układ immunologiczny człowieka nie stanowi jednolitej struktury.<br />
Jest rozsiany po całym organizmie, obecny we wszystkich<br />
tkankach, układach i narządach [13, 24]. Choć wszystkie<br />
komórki układu immunologicznego wywodzą się z pierwotnej<br />
komórki macierzystej, to tworzone przez nie narządy<br />
limfatyczne charakteryzuje duża różnorodność strukturalna i<br />
czynnościowa. Pod względem funkcjonalnym narządy limfatyczne<br />
dzieli się na pierwotne i wtórne. Pierwotne narządy<br />
limfatyczne (wątroba płodowa, grasica, szpik kostny) są miejscem,<br />
w którym następuje niezależne od antygenu różnicowanie<br />
limfocytów [24, 34]. Wtórne narządy limfatyczne (węzły<br />
chłonne, śledziona, układ immunologiczny błon śluzowych<br />
i skóry) są miejscem kontaktu limfocytów z antygenem. Kontakt<br />
ten staje się bodźcem stymulującym różnicowanie, dojrzewanie<br />
i późniejszą reakcję pobudzeniową limfocytów, po<br />
kolejnym kontakcie z antygenem.<br />
Szczególne znaczenie ma układ immunologiczny błon śluzowych<br />
i skóry. Rozproszone w błonach śluzowych i w warstwie<br />
podśluzówkowej limfocyty, grudki limfatyczne samotne<br />
i zorganizowane w skupiska, stanowią tkankę limfatyczną<br />
związaną z błonami śluzowymi (mucosa-associated lympho-<br />
The prolipherative and proapoptotic activity of limfoid<br />
nodules cells in the hypertrophic pharyngeal tonsil<br />
Szczepański M. 1 , Gryko A. 1 , Kamianowska M. 1 , Dzięcioł J. 2<br />
Medical University of Białystok, Poland: 1 Department of Neonatology,<br />
e-mail: szczepanski5@gazeta.pl; 2 Department of Human Anatomy<br />
The human immune system recognize and eliminate strange antigens<br />
by present of lymphoid cell clones, which to come into being in<br />
consequence of clonal proliferation inducted by contact with the antigen.<br />
The cell clones to be due to the somatic mutations and recognize<br />
antigens incorrectly are eliminate by apoptosis.<br />
The aim of the study was to estimation of expression of chosen<br />
proliferative and proapoptotic proteines in lymphoid follicles and extrafollicular<br />
region of pharyngeal tonsil.<br />
Material and methods. Histochemical examination of chosen proapoptotic<br />
(p53, Bax) and proliferative (Ki-67, PCNA) proteins in adenoidectomised<br />
pharyngeal tonsil was done.<br />
Results. The most greater proliferation activity was in the germinal<br />
centers of lymphoid follicles, much less in the mantle zone and in<br />
the extrafollicular region. Similarly, maximal expression of proapoptotic<br />
proteins was in germinal centers of tonsil lymphoid follicles, the<br />
least in the mantle zone.<br />
Conclusions. The high proliferative and proapoptotic activity of lymphoid<br />
follicles germinal centers to bear evidence of clonal selection<br />
of undistinguished lymphoid cells to come into being by somatic mutations.<br />
Key words: lymphoid cells, proliferative and proapoptotic activity<br />
Pol. Merk. Lek., 2008, XXV, 150, 484<br />
id tissue – MALT) [11, 34]. W obrębie MALT wyróżnia się<br />
m.in. tkankę limfatyczną nosa i gardła (nose-associated lymphoid<br />
tissue – NALT) [5, 11, 34].<br />
Tkanka limfatyczna związana z jamą nosową i gardłem<br />
jest zlokalizowana w miejscu szczególnym [11, 13, 31, 34].<br />
To tutaj znajdują się początkowe, wspólne struktury układu<br />
oddechowego i przewodu pokarmowego. W jamie nosowo-gardłowej<br />
od pierwszych godzin życia dochodzi do licznych<br />
kontaktów z obcymi dla ustroju antygenami pokarmowymi,<br />
wziewnymi i bakteryjnymi. W tym szczególnym miejscu<br />
w toku ewolucji ukształtowała się tkanka limfatyczna,<br />
określana u człowieka jako pierścień Waldeyera [11, 16, 34].<br />
Pierścień ten obejmuje: migdałek gardłowy, językowy i nagłośniowy,<br />
migdałki podniebienne, trąbkowe i krtaniowe oraz<br />
pojedyncze grudki chłonne zlokalizowane pod nabłonkiem<br />
błony śluzowej jamy nosowo-gardłowej [4, 31, 34]. Podstawową<br />
strukturę migdałka tworzą grudki chłonne oddzielone<br />
przestrzenią międzygrudkową.<br />
Przestrzeń międzygrudkowa (grasiczozależna) migdałków,<br />
bogata w naczynia żylne o charakterystycznym wysokim<br />
śródbłonku (HEV), jest zdominowana przez limfocyty T
<strong>Aktywność</strong> <strong>proliferacyjna</strong> i <strong>proapoptotyczna</strong> <strong>komórek</strong> <strong>limfoidalnych</strong> grudek chłonnych przerośniętego... 485<br />
[3, 5, 29, 34]. Pozawłosowate naczynia żylne są miejscem<br />
migracji limfocytów. Dzieje się tak m.in. dlatego, że HEVC<br />
wykazują w sposób preferencyjny ekspresję cząsteczek adhezji<br />
międzykomórkowej-1 (ICAM-1) oraz CD34, które łącząc<br />
się odpowiednio z antygenem związanym z czynnością<br />
limfocytów-1 (LFA-1) i L-selektyną, uczestniczą w procesie<br />
migracji limfocytów przez ścianę HEV [17, 34]. Dziewicze<br />
limfocyty T, migrując przez żylne naczynia pozawłosowate<br />
do przestrzeni międzygrudkowej, kontaktują się z<br />
obecnymi tu komórkami dendrytycznymi prezentującymi<br />
antygeny. W wyniku złożonych interakcji, w których poza<br />
antygenem związanym z cząsteczkami MHC (prezentowanym<br />
przez komórki dendrytyczne) oraz receptorem TCR<br />
(obecnym na limfocytach) uczestniczą liczne cząsteczki<br />
kostymulujące <strong>komórek</strong> dendrytycznych i odpowiadające im<br />
ligandy na limfocytach (odpowiednio np.: CD40-CD40L, LFA-<br />
3-CD2, CD80-CD28, CD86-CD28, ICAM-1-LFA-1), dochodzi<br />
do stymulacji limfocytów, które od tej chwili będą rozpoznawały<br />
antygen [17, 34]. Część aktywowanych, proliferujących<br />
i różnicujących się limfocytów opuszcza migdałek,<br />
stając się komórkami efektorowymi lub komórkami pamięci.<br />
Inne zaś aktywowane w migdałku limfocyty T zasiedlają<br />
zewnętrzną część przestrzeni międzygrudkowej. W zewnętrznej<br />
części tej przestrzeni obecne są również dziewicze<br />
limfocyty B pochodzenia szpikowego, które migrując do<br />
grudek chłonnych, ulegają wstępnej aktywacji w strefie grasiczozależnej<br />
tkanki migdałka [17, 34].<br />
W wyniku aktywacji limfocytów T w przestrzeni międzygrudkowej<br />
(po kontakcie z antygenem) na ich powierzchni<br />
pojawia się receptor CXCR5 dla chemokiny przyciągającej<br />
limfocyty B [17]. Chemokina ta jest wytwarzana przez komórki<br />
dendrytyczne grudek chłonnych. Limfocyty T wędrują<br />
więc zgodnie z oddziaływaniem chemotaktycznym w kierunku<br />
zewnętrznej części grudki. Aktywowane w przestrzeni<br />
międzygrudkowej limfocyty B zaczynają proliferować w grudce<br />
chłonnej, a na ich powierzchni pojawia się receptor CCR7<br />
dla chemokiny wtórnych narządów limfatycznych (SLC) oraz<br />
MIP-3 [6, 17]. Chemokiny te są wytwarzane głównie w przestrzeni<br />
międzygrudkowej. W ten sposób, przemieszczając się<br />
zgodnie z gradientem chemotaksji, limfocyty T i B zbliżają<br />
się do siebie na granicy grudki chłonnej. Oddziaływanie wzajemne<br />
tych <strong>komórek</strong> zapoczątkowuje proces powstawania<br />
ośrodków rozmnażania w grudce chłonnej.<br />
Budowa grudki chłonnej zależy od stopnia jej pobudzenia<br />
stymulującym antygenem. Spoczynkowa grudka wykazuje<br />
dość równomierne wybarwienie jąder tworzących ją limfocytów<br />
B [3, 17, 25, 29, 34]. W początkowym okresie pobudzenia,<br />
w początkowej fazie tworzenia ośrodka rozmnażania<br />
grudki chłonnej, w części centralnej pojawia się przejaśnienie<br />
wynikające z występowania szybko proliferujących limfocytów,<br />
których jądra zawierają luźno ułożoną chromatynę.<br />
Strefę przejaśnienia grudki chłonnej otacza ciemno barwiący<br />
się pas zagęszczenia [25, 33]. Pas ten stanowią głównie<br />
limfocyty spoczynkowe, których jądra zawierają zbitą chromatynę.<br />
Wraz z wydłużaniem czasu trwania pobudzenia budowa<br />
grudki chłonnej staje się jeszcze bardziej skomplikowana.<br />
Centralną część ośrodka rozmnażania tworzą intensywnie<br />
proliferujące centroblasty, w których zachodzą mutacje<br />
somatyczne w genach kodujących syntezę immunoglobulin<br />
[10, 18, 22, 34, 36]. Celem tych mutacji jest wyklonowanie<br />
populacji centroblastów swoiście rozpoznających antygen.<br />
Fenotypowo centroblasty należą do limfocytów B IgM - IgD -<br />
CD38 + CD77 + [9, 17, 25]. Duży potencjał proliferacyjny centroblastów<br />
jest utrzymywany przez stałą stymulację oraz interakcje<br />
z komórkami dendrytycznymi ośrodka rozmnażania<br />
(GCDC). Centroblasty po serii mutacji somatycznych przestają<br />
się dzielić i przemieszczają się ku obwodowi ośrodka<br />
rozmnażania (tworząc strefę jasną) jako centrocyty [9, 17,<br />
18, 25].<br />
Gwarancją przeżycia centrocytów jest obecność na ich<br />
powierzchni receptora BCR rozpoznającego swoiście an-<br />
tygen, który zainicjował pobudzenie i tworzenie ośrodka<br />
rozmnażania. Rozpoznanie przez komórki dendrytyczne<br />
prawidłowego klonu limfocytów B staje się sygnałem do<br />
przeżycia tego klonu limfocytów. Centrocyty mające fenotyp<br />
IgM - IgD - CD38 + CD77 - wiążą immunoglobulinami powierzchniowymi<br />
antygen prezentowany przez komórki dendrytyczne,<br />
endocytują go, a następnie prezentują w połączeniu<br />
z cząsteczkami MHC klasy II limfocytom T-pomocniczym<br />
[6, 9, 17, 18, 26]. Obecne w części jasnej grudki<br />
chłonnej limfocyty T odgrywają bardzo istotną rolę w dalszym<br />
różnicowaniu i dojrzewaniu aktywowanych, swoiście<br />
rozpoznających antygen centrocytów (limfocyty B). Interakcje<br />
zachodzące między dwoma populacjami różnych<br />
<strong>komórek</strong> <strong>limfoidalnych</strong> (limfocytem T-pomocniczym i limfocytem<br />
B), rozpoznających swoiście ten sam antygen,<br />
warunkują m.in. dalszą proliferację, przełączenie klas syntetyzowanych<br />
przeciwciał limfocytów (z IgM na IgG) i powstawanie<br />
limfocytów B pamięci oraz gwarantują przeżycie<br />
[6, 17, 18, 34]. Wydzielane przez limfocyty T-pomocnicze<br />
interleukiny (IL-2, IL-4, IL-5, IL-6, IL-10) wspomagają<br />
rozwój odpowiedzi humoralnej i przyczyniają się do powstania<br />
<strong>komórek</strong> plazmatycznych [17, 26].<br />
Po 3-4 tygodniach od zainicjowania zjawisk obserwowanych<br />
w centrach rozmnażania grudek chłonnych, wywołanych<br />
stymulacją antygenową, grudki te ulegają zmniejszeniu [17,<br />
25]. Pozostają w nich nieliczne, swoiste antygenowo blasty<br />
limfocytów B, leżące w pobliżu <strong>komórek</strong> dendrytycznych swoiście<br />
prezentujących antygen. Zapewnia to długotrwałą pamięć<br />
immunologiczną. Limfocyty T-pomocnicze opuszczają<br />
grudki chłonne i zasiedlają przestrzeń międzygrudkową [17].<br />
Limfocyty B, opuszczając grudki, wędrują m.in. do nabłonka<br />
krypt migdałowych, przestrzeni międzygrudkowej i błony śluzowej<br />
układu oddechowego.<br />
Wiele powstających w wyniku mutacji somatycznych klonów<br />
komórkowych nie jest rozpoznawana jako prawidłowe<br />
i ulega apoptozie. Indukcja apoptozy stymuluje wiele genów,<br />
które kontrolują syntezę białek stymulujących lub hamujących<br />
proces apoptozy. Szczególne znaczenie mają<br />
geny rodziny Bcl-2 (B-cell lymphoma 2 genes) [8, 12, 23,<br />
27, 32, 37]. Geny rodziny Bcl-2 kodują zarówno białka proapoptotyczne<br />
(m.in. Bax, Bad, Bak, Bid, Bik, Bcl-X S), jak i<br />
anty-apoptotyczne (m.in. Bcl-2, Bcl-w, Bcl-X L ) [8, 12, 23, 27,<br />
32, 34].<br />
Celem pracy była ocena ekspresji wybranych białek<br />
uczestniczących w proliferacji oraz białek proapoptotycznych<br />
w grudkach chłonnych i przestrzeni międzygrudkowej migdałków<br />
gardłowych.<br />
MATERIAŁ I METODY<br />
Badania wykonano w tkance migdałków gardłowych uzyskanych<br />
w wyniku adenoidektomii.<br />
Badania histochemiczne ekspresji wybranych białek proapoptotycznych<br />
p53 (upregulated modulator of apoptosis),<br />
Bax (Bcl-2-associated X protein) oraz markerów proliferacji<br />
Ki-67 (Kiel 67 protein) i PCNA (Proliferating Cell Nuclear Antygen)<br />
w tkance migdałkowej wykonano w Zakładzie Anatomii<br />
Prawidłowej Człowieka Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku.<br />
Zastosowano monoklonalne przeciwciała mysie firmy<br />
DAKO (Dania). Wycinki do badań przygotowano zgodnie<br />
z procedurą zalecaną przez producenta.<br />
Uzyskane wyniki poddano analizie statystycznej metodą<br />
analizy wariancji (test ANOVA). Wyniki zostały podane jako<br />
wartość średnia (x) i odchylenie standardowe (sd). Przyjęto<br />
następującą konwencję: p < 0,05 – istotność statystyczna<br />
(*); p < 0,01 – duża istotność statystyczna (**), p < 0,001 –<br />
bardzo duża istotność statystyczna (***). W celu wykazania<br />
rzeczywistych różnic zastosowano test porównań wielokrotnych<br />
Duncana.
486<br />
Rys. 1. Ekspresja białka PCNA w jądrach <strong>komórek</strong> migdałka (pow. 400x)<br />
Fig. 1. The expression of PCNA protein in nucleuses of tonsil cells (magnification,<br />
400x)<br />
Tabela 1. Ekspresja białek proliferacyjnych w grudkach i przestrzeni międzygrudkowej<br />
migdałka gardłowego<br />
Table 1. The proliferative proteins expression in the nodular and internodular<br />
areas of pharyngeal tonsil<br />
Centrum rozrodcze Płaszcz grudki Przestrzeń<br />
grudki międzygrudkowa<br />
PCNA 88,2±2,2% 21,6±8,3% 36,6±9,3%<br />
Ki-67 83,5±5,3% 5,6±2,4% 10,7±5,9%<br />
WYNIKI<br />
Na rycinie 1 przedstawiono rozkład białek PCNA w grudce<br />
chłonnej migdałka gardłowego. Wykazano zdecydowanie<br />
największą ekspresję PCNA w centrach rozrodczych grudek<br />
chłonnych, znacznie mniejszą zaś w płaszczu grudek i przestrzeni<br />
międzygrudkowej. Różnice były znamienne statystycznie<br />
(p < 0,001).<br />
Bardzo podobny rozkład ekspresji jak w przypadku PCNA<br />
uzyskano, oceniając ekspresję Ki-67. Rozkład ekspresji tego<br />
niehistonowego białka w komórkach <strong>limfoidalnych</strong> tkanki migdałkowej<br />
ilustruje rycina 2. Ekspresja Ki-67 była najsilniej<br />
wyrażona w centrum rozrodczym grudki i różniła się znamiennie<br />
statystycznie w porównaniu z ekspresją w płaszczu oraz<br />
w przestrzeni międzygrudkowej.<br />
W utkaniu migdałka gardłowego oceniono również ekspresję<br />
białek proapoptotycznych: p53 oraz Bax. Największą ekspresję<br />
białka p53 stwierdzono w centrach rozrodczych grudek chłonnych<br />
migdałków, mniejszą w płaszczu grudki i w przestrzeni mię-<br />
Ryc. 2. Ekspresja białka Ki-67 w jądrach <strong>komórek</strong> migdałka (pow. 200x)<br />
Fig. 2. The expression of Ki-67 protein in nucleuses of tonsil cells (magnification,<br />
200x)<br />
M. Szczepański i wsp.<br />
Ryc. 3. Ekspresja białka p53 w strukturach migdałka gardłowego (pow. 200x)<br />
Fig. 3. The expression of p53 protein in the pharyngeal tonsil structure (magnification,<br />
200x)<br />
dzygrudkowej (ryc. 3). Ekspresja białka p53 w centrach rozrodczych<br />
grudek chłonnych była największa i różniła się znamiennie<br />
statystycznie (p < 0,001) w porównaniu z wynikami uzyskanymi<br />
w płaszczu grudek i przestrzeni międzygrudkowej.<br />
Rozkład białka Bax w poszczególnych strukturach migdałka<br />
był podobny jak białka p53. Największą ekspresję Bax<br />
wykazano w centrach rozrodczych grudek chłonnych, najmniejszą<br />
w płaszczu grudek (ryc. 4). Różnice w ekspresji<br />
białka były istotne statystycznie (p < 0,01).<br />
OMÓWIENIE<br />
Dominującą populacją komórkową tkanki migdałkowej są limfocyty<br />
B CD19 + . Stanowią one 60-75% wszystkich <strong>komórek</strong><br />
[5, 20]. Limfocyty T CD3 + stanowią 25-35%, a makrofagi M13 +<br />
5-8% [5].<br />
Przerost migdałków charakteryzuje przede wszystkim<br />
istotne zwiększenie elementów <strong>limfoidalnych</strong>, bez zwiększenia<br />
elementów tkanki łącznej [19]. Wykazano, że u pacjentów<br />
z idiopatycznym przerostem układu limfatycznego gardła<br />
ośrodki rozmnażania grudek chłonnych mają znamiennie<br />
większe rozmiary niż u chorych na nawracające zapalenia<br />
migdałków [14, 35, 38]. Z drugiej zaś strony stymulacja<br />
bakteryjna dwukrotnie zwiększa liczbę grudek chłonnych w<br />
migdałkach w porównaniu z tymi, w których stwierdza się jedynie<br />
przerost patologiczny bez nawracających infekcji [28].<br />
W tkance migdałków pochodzącej od pacjentów z nawracającymi<br />
infekcjami stwierdzono zwiększenie odsetka limfocytów<br />
T CD3 + TCR w porównaniu z przerośniętymi migdałkami<br />
[19]. Wykazano ponadto zwiększoną aktywność<br />
apoptotyczną [19, 20].<br />
W tkance migdałków przerośniętych stwierdzono znamienne<br />
zwiększenie odsetka <strong>komórek</strong> tucznych, charakterystycznych<br />
dla fazy późnej zapalenia [3, 21]. Zlokalizowane są one<br />
głównie w przestrzeniach międzygrudkowych w pobliżu małych<br />
naczyń żylnych oraz podnabłonkowo [3]. Komórki tuczne<br />
uwalniają m.in. znaczne ilości IL-4, która zwiększa proliferację<br />
limfocytów T i B, hamując jednocześnie apoptozę [19].<br />
Tabela 2. Ekspresja białek proapoptotycznych w grudkach i przestrzeni<br />
międzygrudkowej migdałka gardłowego<br />
Table 2. The proapoptotic proteins expression in the nodular and internodular<br />
areas of pharyngeal tonsil<br />
Centrum rozrodcze Płaszcz grudki Przestrzeń<br />
grudki międzygrudkowa<br />
p53 75,6±32,1% 31,7±14,3% 28,3±13,3%<br />
Bax 51,6±8,2% 16,0±3,4% 22,8±7,5%
<strong>Aktywność</strong> <strong>proliferacyjna</strong> i <strong>proapoptotyczna</strong> <strong>komórek</strong> <strong>limfoidalnych</strong> grudek chłonnych przerośniętego... 487<br />
Ryc. 4. Ekspresja białka Bax w strukturach migdałka gardłowego (pow. 400x)<br />
Fig. 4. The expression of Bax protein in the pharyngeal tonsil structure (magnification,<br />
400x)<br />
Wykazano, że komórki uwalniające IL-1 występują głównie<br />
w nabłonku, a komórki uwalniające IL-2, IFN-, IL-4, IL-5,<br />
IL-10 – w przestrzeni międzygrudkowej migdałków [1, 2].<br />
Stan przewlekłej stymulacji układu limfatycznego gardła<br />
zwiększa istotnie liczbę elementów <strong>limfoidalnych</strong> [19]. Ośrodki<br />
rozmnażania grudek chłonnych mają większe rozmiary, a ich<br />
liczba się zwiększa [14, 28, 35, 38]. Stwierdzono zwiększenie<br />
odsetka makrofagów oraz migrujących przez naczynia<br />
żylne neutrofilów i monocytów [1, 7, 29]. Ośrodki rozmnażania<br />
wykazują cechy pobudzenia. Dobrym wykładnikiem ich<br />
aktywności jest ocena w materiale tkankowym markerów proliferacji.<br />
W materiale tym, uzyskanym w trakcie adenoidectomii,<br />
oceniono ekspresję dwóch markerów proliferacji: białka<br />
PCNA i Ki-67. Wykazano, że największą ekspresję obu białek<br />
wykazują komórki ośrodków rozmnażania grudek chłonnych<br />
(około 90%). Mniejszą ekspresję stwierdzono w płaszczu<br />
grudki i w przestrzeniach międzygrudkowych. Identyczne<br />
wyniki uzyskali Orui i wsp. oraz Yamanaka i wsp. [30, 36].<br />
Ten rozkład ekspresji wynika z roli, jaką przypisuje się tym<br />
białkom. PCNA występuje w dwóch formach. Jedna jest związana<br />
z replikującym DNA (wzmaga aktywność polimerazy<br />
DNA, naprawia DNA, współdziałając z polimerazą ), druga<br />
jest rozpuszczona w nukleoplazmie. Ki-67 jest niehistonowym<br />
białkiem uczestniczącym we wszystkich fazach proliferacji<br />
(białko pomocnicze polimerazy II) <strong>komórek</strong> (G1, S, B2,<br />
M) poza fazą G0. Podczas interfazy jest wykrywane tylko w<br />
jądrze, w czasie mitozy większość białka przemieszcza się<br />
na powierzchnię chromosomów.<br />
Ciekawe spostrzeżenia zawarte są w pracy Yamanaki i<br />
wsp. [36]. Autorzy ci oceniali zmienność wiekową ekspresji<br />
m.in. Ki-67 w migdałkach, wykazując zmniejszanie się liczby<br />
<strong>komórek</strong> proliferujących wraz z wiekiem [36]. Potwierdzili w<br />
ten sposób fakt znacznej ekspresji Ki-67 w migdałkach badanej<br />
grupy dzieci.<br />
Ocenie poddano również ekspresję białek proapoptotycznych<br />
w strukturach migdałka gardłowego, tzn. białka p53 oraz<br />
Bax. Rozkład ekspresji obu białek był podobny. Największą<br />
ekspresję wykazano w centrach rozrodczych grudek chłonnych,<br />
mniejszą w płaszczu i przestrzeni międzygrudkowej.<br />
Białko p53 jest czynnikiem transkrypcyjnym, strażnikiem integralności<br />
genomu (selektywnie hamuje aktywność PCNA).<br />
Może indukować proces apoptozy, zatrzymanie cyklu komórkowego<br />
i naprawę błędu lub naprawę uszkodzonego DNA.<br />
To właśnie p53 decyduje, jak duże są zmiany w komórce i<br />
czy komórka jest w stanie naprawić te zmiany, czy też jedynym<br />
wyjściem jest jej śmierć. Jeśli uszkodzenie DNA jest zbyt<br />
duże, kieruje komórkę na tor apoptozy. Nieaktywne białko<br />
Bax znajduje się w cytoplazmie. Z chwilą aktywacji apoptozy<br />
przemieszcza się do zewnętrznej błony mitochondrialnej. Tu<br />
ulega oligomeryzacji, tworząc kompleksy o dużej masie<br />
cząsteczkowej. Kompleksy te tworzą kanały, przez które<br />
uwalnia się do cytoplazmy cytochrom C oraz inne białka mitochondrialne<br />
nasilające apoptozę. Duża aktywność obu białek<br />
proapoptotycznych w centrach rozrodczych grudek chłonnych<br />
świadczy o selekcji nierozpoznawalnych klonów <strong>komórek</strong><br />
<strong>limfoidalnych</strong> powstałych w wyniku mutacji somatycznych.<br />
WNIOSKI<br />
1. Największą aktywność proliferacyjną stwierdzono w centrach<br />
rozrodczych grudek chłonnych, znacznie mniejszą<br />
w płaszczu grudek i przestrzeni międzygrudkowej.<br />
2. Największą ekspresję białek proapoptotycznych stwierdzono<br />
w centrach rozrodczych grudek chłonnych migdałków,<br />
najmniejszą w płaszczu grudki.<br />
PIŚMIENNICTWO<br />
1. Ågren K., Andersson U., Litton M. i wsp.: The production of immunoregulatory<br />
cytokines is localized to the extrafollicular area of human tonsils.<br />
Acta Otolaryngol. (Stockh.)., 1996, 116, 477-485.<br />
2. Ågren K., Lindberg K., Samulesson A. i wsp.: What is wrong in chronic<br />
adenoiditis/tonsillitis immunological factor. Int. J. Pediatr. Otorhinolaryngol.,<br />
1999, 49, supl. 1, S137-S139.<br />
3. Berger G., Ophir D.: Possible role of adenoid mast cells in the pathogenesis<br />
of secretory otitis media. Ann. Otol. Rhinol. Laryngol., 1994, 103,<br />
632-635.<br />
4. Boenninghaus H.G.: Pierścień chłonny gardłowy (Waldeyera). Otolaryngologia,<br />
1997, 246-249.<br />
5. Boyaka P.N., Wright P.F., Marinaro M. i wsp.: Human nasopharyngealassociated<br />
lymphoreticular tissues. Functional analysis of subepithelial<br />
and intraepithelial B and T cells from adenoids and tonsils. Am. J. Pathol.,<br />
2000, 157, 2023-2035.<br />
6. Casamayor-Pallejà M., Mondière P., Verschelde C. i wsp.: BCR ligation<br />
reprograms B cells for migration to the T zone and B-cell follicle sequentially.<br />
Blood, 2002, 99, 1913-1921.<br />
7. Choi G., Suh Y.L., Lee H.M. i wsp.: Prenatal and postnatal changes of<br />
the human tonsillar crypt epithelium. Acta Otolaryngol., 1966, 523, supl.,<br />
28-33.<br />
8. Dożynkowa D., Filip A.: Endogenne białka przeciwdziałające apoptozie.<br />
Post. Biol. Kom., 1999, 26, 561-578.<br />
9. Feuillard S., Taylor J.D., Casamayor-Pallejà M. i wsp.: Isolation and characteristics<br />
of tonsil centroblasts with reference to Ig class switching. Inter.<br />
Immunol., 1995, 7, 121-130.<br />
10. Forsgren J., Samuelson A., Borrelli S. i wsp.: Persistence of nontypeable<br />
Haemophilus influenzae in adenoid macrophages: a putative colonization<br />
mechanism. Acta Otolaryngol. (Stockh.), 1996, 116, 766-773.<br />
11. Fujimura Y.: Evidence of M cells as portals of entry for antigen in the<br />
nasopharyngeal lymphoid tissue of humans. Virchows Arch., 2000, 436,<br />
560-566.<br />
12. Gacko M., Trochimczuk A., Ostrowska H.: Udział enzymów proteolitycznych<br />
w apoptozie. Post. Hig. Med. Dośw., 1998, 52, 601-619.<br />
13. Gebert A., Pabst R.: M cells at locations outside the gut. Semin. Immunol.,<br />
1999, 11, 165-170.<br />
14. Gorfien J.L., Noble B., Brodsky L.: Comparison of the microanatomical<br />
distributions of macrophages and dendritic cells in normal and diseased<br />
tonsils. Ann. Otol. Rhinol. Laryngol., 2001, 110, 173-182.<br />
15. Harada K.: The histopathological study of human palatine tonsils – especially<br />
age changes. Nippon Jibiinkoka Gakkai Kaiho., 1989, 92, 1049-1064.<br />
16. Hellings P., Jorissen M., Ceuppens J.L.: The Waldeyer's ring. Acta Oto-<br />
Rhino-Laryngol. Belg., 2000, 54, 237-241.<br />
17. Jakóbisiak M., Gołąb J.: Prezentacja antygenów limfocytom T. W: Immunologia.<br />
Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W. (red.). PWN 2002.<br />
18. Klein U., Tu Y., Stolovitzky G.A. i wsp.: Transcriptional analysis of the B<br />
cell germinal center reaction. Immunology., 2003, 100, 2639-2644.<br />
19. López-González M.A., Diaz P., Delgado F. i wsp.: Lack of lymphoid cell<br />
apoptosis in the pathogenesis of tonsillar hypertrophy as compared to<br />
recurrent tonsillitis. Eur. J. Pediatr., 1999, 158, 469-473.<br />
20. López-González M.A., Sánchez B., Mata F. i wsp.: Tonsillar lymphocyte<br />
subsets in recurrent acute tonsillitis and tonsillar hypertrophy. Int. J. Pediatr.<br />
Otorhinolaryngol., 1998, 43, 33-39.<br />
21. Maciorkowska E., Kaczmarski M., Sulik M. i wsp.: Przerost układu chłonnego<br />
gardła u dzieci. Pol. Merkuriusz Lek., 1998, 5, 335-337.<br />
22. Martin C.A., Badrán A.F.: Ki-67 reactivity in cell membrane and cytoplazm<br />
of tonsil krypt epithelial cells. Appl. Immunohistochem. Mol. Morph., 2001,<br />
9, 185-186.<br />
23. Martinez-Valdez H., Guret C., de Bouteiller O. i wsp.: Human germinal center<br />
B cells express the apoptosis-inducing genes Fas, c-myc, p53, and Bax<br />
but not the survival gene bcl-2. J. Exp. Med., 1996, 183, 971-977.<br />
24. Melvold R.: Review of immunology. In: Allergic Diseasers Diagnosis and<br />
Management. J.B. Lippincott Comp., Philadelphie 1993.<br />
25. Modrzyński M., Zawisza E., Samolińska-Zawisza U.: Układ chłonny gardła<br />
– ogólna charakterystyka. Nowa Medycyna – Rynoalergol. I, 1999, 1.
488<br />
26. Modrzyński M., Zawisza E.: Komórkowe podstawy prawidłowej reakcji na<br />
antygen w obrębie migdałków. Nowa Medycyna – Rynoalergol. I, 1999, 1.<br />
27. Musiatowicz M., Hassman-Poznańska E., Musiatowicz B. i wsp.: The Bcl-<br />
2 protein expression in germinal centres of hypertrophied adenoids in<br />
children. Int. J. Pediatr. Otorhinolaryngol., 2003, 67, 1369-1373.<br />
28. Olofsson K., Hellstrom S., Hammarstrom M.L.: Abundance of intraepithelial<br />
gamma delta T cells in hypertrophic obstructive but not in chronically<br />
infected adenoids. Clin. Exp. Immunol., 1996, 106, 396-403.<br />
29. Olofsson K., Hellstrom S., Hammarstrom M.L.: The surface epithelium of<br />
recurrent infected palatine tonsils is rich in gammadelta T cells. Clin. Exp.<br />
Imunol., 1998, 111, 36-47.<br />
30. Orui H., Yamakawa M., Imai Y.: Proliferation and apoptosis of follicular<br />
lymphocytes: relationship to follicular dendritic cell-associated clusters.<br />
Immunology, 1997, 90, 489-495.<br />
31. Richardson M.A.: Sore throat, tonsillitis, and adenoiditis. Med. Clin. North.<br />
Am., 1999, 83, 75-83.<br />
32. Sulejczak D.: Apoptoza i metody jej identyfikacji. Post. Biol. Kom., 2000,<br />
27, 527-568.<br />
33. Tabe H., Kawabata I., Koba R. i wsp.: Cell dynamice in the germinal center<br />
of the human tonsil. Acta Otolaryngol. (Stockh), 1996, supl., 523, 64-67.<br />
M. Szczepański i wsp.<br />
34. Van Kempen M.J.P., Rijkers G.T., Van Cauwenberge P.B.: The immune response<br />
in adenoids and tonsils. Int. Arch. Allergy Immunol., 2000, 122, 8-19.<br />
35. Yamamoto Y., Okato S., Takahashi H., Takeda K. i wsp.: Distribution and<br />
morphology of macrophages in paleta tonsils. Acta Otolaryngol. (Stockh),<br />
1988, 454, supl., 83-95.<br />
36. Yamanaka N., Matsuyama H., Harabuchi Y. i wsp.: Distribution of lymphoid<br />
cells in tonsillar compartments in relation to infection and age. A<br />
quantitative study using image analysis. Acta Otolaryngol., 1992, 112,<br />
128-37.<br />
37. Yokoyama T., Tanahashi M., Kobayashi Y. i wsp.: The expression of Bcl-<br />
2 family proteins (Bcl-2, Bcl-x, Bax, Bak and Bim) in human lymphocytes.<br />
Immunol. Letters, 2002, 81, 107-113.<br />
38. Zhang P.C., Pang Y.T., Loh K.S. i wsp.: Comparison of histology between<br />
recurrent tonsillitis and tonsillar hypertrophy. Clin. Otolaryngol. Allied Sci.,<br />
2003, 28, 235-241.<br />
Otrzymano 12 kwietnia 2007 r.<br />
Adres: Marek Szczepański, Klinika Neonatologii, Uniwersytet Medyczny, 15-665<br />
Białystok, ul. M. Skłodowskiej-Curie 24a, tel. 085 7468498, faks 085 7468663,<br />
e-mail: szczepanski5@gazeta.pl<br />
Danube Teaching Course: Stwardnienie rozsiane, padaczka, bóle i zawroty głowy<br />
07–09.05.2009 r. – Kazimierz Dolny<br />
Miejsce konferencji:<br />
Hotel ZAJAZD PIASTOWSKI<br />
ul. Słoneczna 3, 24-120 Kazimierz Dolny<br />
Organizator konferencji:<br />
Biuro Kongresów SKOLAMED, PAIZ Konsulting sp. z o.o.<br />
ul. Boczna Lubomelskiej 4, 20-070 Lublin<br />
Telefon: 081 534 43 87, faks 081 534 71 50<br />
e-mail: kongres@skolamed.pl; http://danube2009.skolamed.pl