Wielkie odkrycia geograficzne
Wielkie odkrycia geograficzne
Wielkie odkrycia geograficzne
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Wielkie</strong> <strong>odkrycia</strong> <strong>geograficzne</strong><br />
Przyczyny wypraw i czynniki je ułatwiające<br />
Najważniejsze przyczyny dalekich wypraw morskich, a w konsekwencji wielkich odkryć<br />
geograficznych, miały charakter ekonomiczny. Europa w XV wieku miała ujemny bilans w<br />
handlu międzynarodowym – znacznie więcej towarów importowała niż eksportowała. By<br />
zapłacić za ten import, potrzebowała kruszców – złota i srebra – tymczasem na kontynencie<br />
europejskim występowały one w znikomej ilości.<br />
Poza tym po zdobyciu przez Turków Konstantynopola w roku 1453 i ostatecznym upadku<br />
cesarstwa bizantyjskiego nasiliły się utrudnienia w handlu lewantyńskim, dostarczającym z<br />
Orientu przyprawy (pieprz, cynamon, gałkę muszkatołową, imbir, goździki), towary<br />
luksusowe i kamienie szlachetne. W Europie szybko rósł popyt na te towary, natomiast<br />
koszty ich sprowadzania ze Wschodu w dużej części drogą lądową były coraz wyższe, co<br />
podnosiło ich cenę. Transport morski bezpośrednio z południowo-wschodniej Azji byłby<br />
znacznie tańszy. Należało więc szukać nowych dróg handlowych, które pozwoliłyby ominąć<br />
tereny, na których dominowali Turcy, i dotrzeć do legendarnych Indii.<br />
Do wypraw skłaniał także rosnący popyt na niewolników. Ten czynnik działał przede<br />
wszystkim w przypadku Portugalczyków, którzy opanowali w I połowie XV wieku Maderę i<br />
Azory, i potrzebowali afrykańskich niewolników do zagospodarowania tych kolonii.<br />
Sporą rolę odgrywały czynniki społeczne. W roku 1492 Hiszpanie zdobyli Granadę –<br />
ostatnią enklawę arabską na Półwyspie Iberyjskim. Zakończyła się rekonkwista, która przez<br />
kilka wieków angażowała rycerstwo hiszpańskie, stwarzając mu możliwości bogacenia się.<br />
Ustanie walk z Arabami oznaczało, że tysiące rycerzy, szczególnie młodszych synów<br />
szlacheckich, stracą takie możliwości. Wyprawy na odległe obszary dawały nową szansę.<br />
Oprócz motywacji materialnej duże znaczenie miała motywacja religijna. U ówczesnych<br />
Europejczyków silne było przekonanie, że obowiązkiem chrześcijan jest rozprzestrzenianie<br />
ich religii na nowe obszary, gdzie Słowo Boże jeszcze nie dotarło. To poczucie misji leżało u<br />
podłoża wielu indywidualnych decyzji.<br />
Wyprawom sprzyjały udoskonalenia techniczne. Upowszechnił się nowy rodzaj okrętów<br />
– karawele wyposażone w trzy maszty i wysokie burty. Dzięki żaglom skośnym mogły one<br />
wykorzystywać wiatr boczny, co zwiększało szybkość podróżowania. Wysokie burty<br />
umożliwiały zastosowanie dział broniących przed atakami ze strony korsarzy.<br />
Busola wskazująca biegun magnetyczny i astrolabium określające położenie kątowe<br />
gwiazd pozwalały wyznaczać usytuowanie statków na pełnym morzu, dzięki czemu żegluga<br />
mogła się oderwać od linii brzegowych. Coraz powszechniejsza wiedza o kulistości Ziemi<br />
pobudzała wyobraźnię, skłaniała do żeglowania w nowych kierunkach (chociaż w kulistość<br />
Ziemi wierzyli już żeglarze średniowiecza, o czym świadczyła próba braci Vivaldi z Genui,<br />
którzy wyruszyli w roku 1291, by dotrzeć do Indii wschodnich szlakiem przez Atlantyk – i<br />
nigdy z tej wyprawy nie powrócili).<br />
Odkrycia portugalskie<br />
jako pierwsi dalekie wyprawy zaczęli organizować Portugalczycy, przy czym szczególne<br />
zasługi na tym polu położył Henryk Żeglarz, najmłodszy syn króla portugalskiego Jana I<br />
<strong>Wielkie</strong>go; organizował on w latach 1418-1460 wyprawy wzdłuż zachodniego wybrzeża<br />
Afryki; pierwszym sukcesem Portugalczyków było zajęcie wyspy Madery w roku 1419,<br />
następnie archipelagu Azorów w roku 1431; w roku 1445 statki portugalskie osiągnęły<br />
Zielony Przylądek i ujście rzeki Senegal, w roku 1456 wpłynęły do Zatoki Gwinejskiej, a
w roku 1471 osiągnęły równik; Portugalczycy na zachodnim wybrzeżu Afryki zakładali<br />
faktorie handlowe w celu pozyskiwania złota, kości słoniowej i niewolników;<br />
Portugalczycy zmonopolizowali handel niewolnikami, przeznaczając ich do pracy na<br />
plantacjach na Maderze i Azorach oraz odsprzedając ich kupcom z innych krajów<br />
w roku 1487 z inicjatywy króla Jana II (1481-1495) w poszukiwaniu morskiej drogi do<br />
Indii wyruszyła wyprawa Bartolomeo Diaza, składająca się z trzech niewielkich statków;<br />
dotarła do wysuniętego najdalej na południe przylądka Afryki, lecz musiała zawrócić z<br />
powodu silnego sztormu; miejsce to Diaz nazwał Przylądkiem Burz, król Jan II<br />
przemianował go na Przylądek Dobrej Nadziei<br />
w lipcu 1497 roku dzięki poparciu króla Manuela I (1495-1521) wyruszyła do Indii<br />
wyprawa Vasco da Gamy, dysponująca czterema statkami, na których znajdowało się 160<br />
marynarzy; w ciągu czterech miesięcy żeglugi z dala od lądu da Gama opłynął południowy<br />
kraniec Afryki i dotarł do portu w Mombasie na wschodnim wybrzeżu; tam wynajął<br />
arabskich pilotów, dzięki którym przepłynął przez Ocean Indyjski i dotarł w maju 1498<br />
roku do Kalkuty; w roku 1499 powrócił do Lizbony z ładunkiem pieprzu i cynamonu; od<br />
tego czasu Portugalczycy regularnie żeglowali do Indii, główną bazą portugalską na<br />
wybrzeżu Indii zostało terytorium Goa, podbite w roku 1510 przez Alfonsa de<br />
Albuquerque; w roku 1511 opanował on Malakkę – główny ośrodek handlu korzennego<br />
na Półwyspie Malajskim; dzięki Albuquerque’owi w rękach Portugalczyków znalazła się<br />
także wyspa Ormuz w Zatoce Perskiej i Cejlon w południowej Azji, zaś księstwa<br />
Mozambiku i Zanzibaru we wschodniej Afryce zostały podporządkowane jako lenna<br />
korony portugalskiej; na początku XVI wieku Portugalia zapewniła sobie dominację w<br />
handlu korzennym – w Lizbonie przyprawy wschodnie można było kupić dwukrotnie<br />
taniej niż u kupców włoskich<br />
w roku 1500 wyprawa Pedro Cabrala do Indii wylądowała na wybrzeżu Ameryki<br />
Południowej, zepchnięta ze szlaku indyjskiego na zachód przez niekorzystne wiatry; to<br />
odkrycie zapoczątkowało portugalską kolonizację obszaru, który od występującego tam<br />
czerwonego drzewa brazil otrzymał nazwę Brazylia<br />
Odkrycia hiszpańskie<br />
genueński żeglarz Krzysztof Kolumb zorganizował swą pierwszą wyprawę przez<br />
Atlantyk w poszukiwaniu drogi do Indii w roku 1492 dzięki poparciu hiszpańskiej pary<br />
królewskiej Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego; wcześniej jego projekt<br />
odrzucił król portugalski Jan II, uznając, że droga do Indii przez Atlantyk jest zbyt długa,<br />
by wyprawa była w stanie tam dopłynąć bez uzupełniania zapasów wody i żywności (jest<br />
faktem, iż genueński żeglarz oceniał tę odległość na znacznie mniejszą niż była w<br />
rzeczywistości – można więc powiedzieć, że odkrył Amerykę w wyniku błędu w<br />
wyliczeniach); Kolumb wyruszył w sierpniu 1492 roku z portu Palos, dysponując trzema<br />
karawelami (Santa Maria, Pinta i Niña) oraz dziewięćdziesięcioosobową załogą; dotarł 12<br />
października do wyspy Guanahani w archipelagu Bahama; w trakcie tej wyprawy odkrył<br />
jeszcze Antyle, Kubę i Haiti (Hispaniolę)<br />
podczas drugiej wyprawy w latach 1493-1496, w której uczestniczyło kilkanaście statków<br />
i 1,5 tys. ludzi, Kolumb założył na Hispanioli pierwszą osadę hiszpańską w Nowym<br />
Świecie, odkrył Puerto Rico i Jamajkę; trzecia wyprawa Kolumba w latach 1498-1500<br />
dotarła do ujścia rzeki Orinoko w Ameryce Południowej, zaś podczas czwartej w latach<br />
1502-1504 odkryto wybrzeża Hondurasu i Panamy; do końca swego życia (umarł w roku<br />
1506) Kolumb trwał w przekonaniu, że odkrył wschodnie rejony Azji<br />
by uniknąć w przyszłości walki o strefy wpływów, Hiszpanie i Portugalczycy podpisali w<br />
roku 1494 układ w Tordesillas, wynegocjowany dzięki pośrednictwu papieża Aleksandra
VI; w dokumencie tym ustalono, że linią graniczną będzie południk przebiegający w<br />
odległości stu mil na zachód od Azorów; wszystkie ziemie leżące między Europą a tą linią<br />
miały należeć do Portugalii, a ziemie znajdujące się na zachód od tej linii – do Hiszpanii;<br />
w roku 1529 w Saragossie przesunięto tę linię jeszcze bardziej na zachód, pozostawiając<br />
po stronie portugalskiej wschodnią część Brazylii; postanowiono wówczas także, iż na<br />
półkuli wschodniej południk rozgraniczający będzie przechodzić przez najdalej wysunięty<br />
na zachód cypel Nowej Gwinei; ustalenia te odcinały Portugalczykom możliwość<br />
poszukiwania drogi do Indii w kierunku zachodnim<br />
florentyński geograf Amerigo Vespucci w latach 1499-1502 odbył podróż wzdłuż<br />
wybrzeża Ameryki, od Hondurasu po Brazylię, udowadniając, że Kolumb odkrył nowy<br />
kontynent; w roku 1504 została opublikowana jego relacja z wyprawy, zatytułowana<br />
Mundus Novus – Nowy Świat; nazwę nowego kontynentu utworzyli od imienia Amerigo<br />
niemieccy wydawcy, którzy publikowali mapy opracowane przez włoskiego podróżnika<br />
we wrześniu 1519 roku z hiszpańskiego portu San Lucar portugalski żeglarz Ferdynand<br />
Magellan wyruszył w podróż dookoła świata, której celem było okrążenie Ameryki<br />
Południowej i wytyczenie szlaku do południowej Azji; wyprawę finansował król Hiszpanii<br />
Karol I (później znany także jako cesarz Karol V); Magellan dysponował pięcioma<br />
karawelami i 265 ludźmi; w końcu listopada 1520 roku trzy karawele wpłynęły przez<br />
cieśninę, nazwaną później Cieśniną Magellana, na Ocean Spokojny (jedna karawela<br />
zatonęła, druga zawróciła do Europy na skutek buntu załogi); w marcu 1521 roku odkryto<br />
Wyspy Mariańskie, a następnie Filipiny; na jednej z wysp archipelagu filipińskiego<br />
Magellan zginął w kwietniu 1521 roku w starciu z tubylcami; do Hiszpanii powróciła we<br />
wrześniu 1522 roku tylko jedna karawela z kilkunastoosobową załogą; wyprawa<br />
Magellana empirycznie udowodniła, że Ziemia jest okrągła i szlakiem na zachód można<br />
dotrzeć do Azji<br />
Odkrycia francuskie i angielskie<br />
John Cabot, naturalizowany w Anglii Wenecjanin, dotarł w roku 1497 do brzegów<br />
Ameryki Północnej, odkrywając Nową Fundlandię, a rok później dopłynął do wybrzeży<br />
Nowej Anglii; celem jego wypraw było zbadanie tamtejszych łowisk<br />
Anglicy próbowali odkryć drogę do Indii przez opłynięcie Ameryki od północy – taki cel<br />
miała wyprawa Sebastiana Cabota (syna Jana) w roku 1509; dotarł on wówczas do<br />
Zatoki Hudsona<br />
Franciszek Drake dotarł przez Cieśninę Magellana do Kalifornii – jego wyprawa miała<br />
miejsce w latach 1577-1580, za panowania Elżbiety I (1558-1603); był on pierwszym<br />
żeglarzem angielskim, który opłynął świat dookoła<br />
Francuzi zaczęli wyprawiać się w kierunku Nowego Świata za panowania Franciszka I<br />
(1515-1547), który jako pierwszy francuski władca doceniał znaczenie eksploracji<br />
Ameryki; pierwsza francuska ekspedycja w tym kierunku kierowana była przez włoskiego<br />
żeglarza Giovanni da Verrazano, który w latach 1523-1524 spenetrował wschodnie<br />
wybrzeże Ameryki Północnej; z kolei w latach 1534-1536 francuski żeglarz Jacques<br />
Cartier dopłynął do Labradoru, a potem pożeglował w górę Rzeki Św. Wawrzyńca<br />
Skutki wielkich odkryć<br />
Najważniejszym skutkiem wielkich odkryć było przesunięcie głównych szlaków<br />
handlowych z Morza Śródziemnego na Ocean Atlantycki. W konsekwencji zaczęły tracić na<br />
znaczeniu jako ośrodki handlu miasta północnych Włoch – zastąpiły je Hiszpania i Portugalia,
a nieco później przede wszystkim Anglia, Holandia i Francja. Genua stopniowo spadła do roli<br />
bankiera Hiszpanii, a Wenecja stała się ośrodkiem handlowym o regionalnym znaczeniu.<br />
Napływ kruszców z Ameryki gwałtownie zwiększył możliwości kapitałowe europejskich<br />
przedsiębiorców, co z kolei wpłynęło na przyspieszenie wzrostu gospodarczego,<br />
przejawiającego się w rozwoju manufaktur i eksportu towarów przemysłowych.<br />
Długofalową konsekwencją wielkich odkryć było powstanie imperiów kolonialnych,<br />
które na kilka wieków zmieniły mapę polityczną świata. Zwiększyły się dla<br />
przedsiębiorczych jednostek szanse zdobycia bogactwa, wyrwania się z dotychczasowego<br />
środowiska, zrobienia szybkiej kariery. Europa pozbyła się nadwyżki demograficznej, co<br />
wpłynęło na ogólną poprawę warunków bytu.<br />
Tragiczne były natomiast skutki europejskiej ekspansji dla tubylczej ludności Ameryki.<br />
Przywiezione z Europy choroby, na które miejscowa ludność nie była uodporniona – przede<br />
wszystkim ospa i odra – spowodowały epidemie, których ofiarami padły setki tysięcy Indian.<br />
Do tego doszło zmuszanie tubylców do ciężkiej pracy, co stało się przyczyną wysokiej<br />
śmiertelności. Ocenia się, że na przykład populacja Meksyku zmniejszyła się w XVI wieku o<br />
około 90 procent.