Mercanada - Mustafa Nevzat İlaç Sanayi
Mercanada - Mustafa Nevzat İlaç Sanayi
Mercanada - Mustafa Nevzat İlaç Sanayi
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
De¤erli Hekimlerimiz ve Eczac›lar›m›z<br />
<strong>Mercanada</strong> dergimizin yeni say›s›nda yine dopdolu bir içerikle karfl›n›zday›z.<br />
edito<br />
Yeni say›m›zda hekim röportaj›, sa¤l›k köflesi ve sualt› gezisinden sonra oyuncu Haluk Bilginer<br />
ile yazar Ece Temelkuran’›n sohbetlerine kulak verece¤iz. Ard›ndan Enis Batur’un<br />
kütüphanesine ve Huysuz Virjin ad›yla da tan›d›¤›m›z Seyfi Dursuno¤lu’nun mutfa¤›na konuk<br />
olaca¤›z. Biri yabanc›, biri Türk iki genç yazarla söyleflilere de yer verdi¤imiz fantastik edebiyat<br />
ve bilimkurgu konulu dosyam›z›n yan› s›ra, Türk sinemas›n›n son uzay filmi Gora’yla ilgili ilginç<br />
bir görüfle göz ataca¤›z.<br />
Kültür-sanat her zaman oldu¤u gibi bu say›da da <strong>Mercanada</strong> dergisinin merkezinde. Bulmaca<br />
ve satranç sayfalar› da küçük beyin egzersizlerinden hofllananlar için birebir.<br />
Önümüzdeki aylarda yepyeni <strong>Mercanada</strong>’larda buluflmak üzere...<br />
Sayg›lar›m›zla.<br />
Kültür Sanat ve Medikal Haber Dergisi Y›l:2 Say› 6<br />
Epsilon Yay›nc›l›k Hizmetleri<br />
Tic. ve San. Ltd. fiti. ad›na<br />
‹mtiyaz Sahibi<br />
Ömer Yenici<br />
Genel Yay›n Yönetmeni<br />
Gülenay Börekçi<br />
Yaz› ‹flleri Müdürü (sorumlu)<br />
Meltem Erkmen Kapucuo¤lu<br />
Editör<br />
Esen Tezel<br />
Grafik Tasar›m<br />
Sevil Ürel<br />
<strong>Mustafa</strong> <strong>Nevzat</strong> ‹laç <strong>Sanayi</strong> A.fi.’nin<br />
t›p camias›na sundu¤u bir kültür hizmetidir.<br />
Grafik Uygulama<br />
Hülya Bilgin Ç›¤<br />
‹dari Müdür<br />
Erol fiahnac›<br />
Sat›fl Koordinatörü<br />
Abdül Vardar<br />
Reklam<br />
Arzu Tuna 0 212 244 82 82 /125<br />
atuna@epsilonyayinevi.com<br />
Film - Grafik<br />
Ebru Grafik ve Matbaac›l›k A.fi.<br />
Türbedar Sk. No:8 Ca¤alo¤lu/‹stanbul<br />
Tel: 0212 520 85 21<br />
Bask›<br />
FSF Matbaac›l›k & Reklam Hizmetleri<br />
‹kitelli Organize San. Böl. Eskoop <strong>Sanayi</strong><br />
Sitesi Turgut Özal Cd. C-4 190-192-194<br />
‹kitelli/‹stanbul Tel: 549 52 52 pbx<br />
Adres<br />
Osmanl› Sk. Osmanl› ‹fl Merkezi<br />
No: 24/4-5 80090 Taksim/‹stanbul<br />
Tel: 0212 244 82 82 pbx Faks: 252 47 29<br />
Web: www.epsilonyayinevi.com<br />
e-mail: mercanada@epsilonyayinevi.com<br />
1
4<br />
içindekiler<br />
4 . . . . . . . Röportaj: Prof. Dr.Yaflar Karaaslan kortikosteroid tedavisini anlatt›<br />
6 . . . . . . . Sa¤l›k: Kortikosteroidler<br />
10 . . . . . . . Akvaryum: Ali Kabafl’tan sualt› foto¤rafç›l›¤›n›n püf noktalar›<br />
14 . . . . . . . Röportaj: Bir oyuncu ve bir yazar: Haluk Bilginer-Ece Temelkuran<br />
20 . . . . . . . Kütüphane: Enis Batur’un kitapl›¤›<br />
22 . . . . . . . Mutfakta: Huysuz Virjin’den kaygana<br />
25 . . . . . . . Sinema: Bulutlar› Beklerken<br />
26 . . . . . . . Sinema: Türkler bir kez daha uzayda<br />
28 . . . . . . . Söylefli: Dante Kulübü’ne hoflgeldiniz<br />
31 . . . . . . . Fantastik: Yeni ve cesur dünyalar<br />
32 . . . . . . . Bilimkurgu: Gelece¤in de¤iflen kurgusu<br />
34 . . . . . . . Söylefli: Ado’yla uygarl›k üzerine<br />
38 . . . . . . . ‹nternet: Sanal dünyada sanat turu<br />
42 . . . . . . . Çizgi roman: Baltal› ilah: Zagor<br />
44 . . . . . . . ‹catlar: ‹fl yaflam›n› kolaylaflt›ran cihazlar<br />
46 . . . . . . . Kitap<br />
52 . . . . . . . Ödüllü bulmaca<br />
54 . . . . . . . Satranç<br />
56 . . . . . . . Astroloji: 2005 y›l›nda burçlar<br />
2<br />
10<br />
14 42<br />
22<br />
26
Kortikosteroidler hemen hemen her<br />
branfltan tüm hekimlerin kulland›¤›<br />
vazgeçilmez ilaçlar. Bir romatolog<br />
olarak tedavi flemalar›n›zda hangi<br />
durumlarda kortikosteroid kullan›yorsunuz?<br />
Kortikosteroidler romatizmal hastal›klar›n<br />
tedavisinde en yayg›n kullan›lan<br />
ilaçlardand›r. Özellikle romatoid artrit,<br />
vaskülitler, kolajen doku hastal›klar› ve<br />
polimiyaljia romatika gibi iltihabi romatizmal<br />
hastal›klar›n tedavisinde çok<br />
önemli bir yere sahiptirler. ‹ltihabi romatizmal<br />
hastal›klar›, akci¤er, böbrek,<br />
beyin ve kalp gibi iç organ tutulumlar›nda<br />
kortikosteroidler hayat kurtar›c›<br />
etki gösterirler.<br />
Kortikosteroid kullan›m›nda hastan›n<br />
tedaviye uyumu ne kadar önemli?<br />
Bu alandaki gözlemlerinizden<br />
bahseder misiniz?<br />
Kortikosteroid kullan›m›nda hastan›n<br />
tedaviye uyumu son derece önemlidir.<br />
Kortikosteroidlerin hekimin önerdi¤i<br />
saatte ve dozda al›nmas› ve tedavinin<br />
aniden kesilmemesi gerekir. Klinik pratikte<br />
maalesef hastalar›n s›kl›kla etraftan<br />
duyduklar› yanl›fl bilgilerle tedaviyi<br />
aksatt›klar›n› veya kestiklerini gözlemliyoruz.<br />
Tedavinin bu flekilde kesilmesi<br />
hastal›¤›n alevlenmesine ve ilerlemesine<br />
yol açabilir. Hastalar›n tedaviye<br />
uyumlar›n› art›rmak için hastalara kortikosteroid<br />
tedavisi hakk›nda bilgi verilmesi<br />
gerekir. Ben kendi klinik uygulamamda<br />
tedavi plan›n›, ilac› hangi saatte<br />
ve hangi dozda alaca¤›n› ve nas›l<br />
azaltaca¤›n› ayr›nt›l› bir flekilde yazarak<br />
hastaya veriyorum.<br />
Ülkemizde özellikle büyük hastanelerin<br />
bulunmad›¤› periferdeki bölge-<br />
4<br />
röportaj<br />
Ak›lc› kortikosteroid kullan›m›<br />
Hemen her branfltan tüm hekimlerin kulland›¤› vazgeçilmez ilaçlardan<br />
olan kortikosteroidleri bir romatolog olan Prof. Dr. Yaflar Karaaslan anlatt›.<br />
Prof. Dr. Karaaslan’a göre bu ilaçlar iltihabi romatizmal hastal›klar›, akci¤er,<br />
böbrek, beyin ve kalp gibi iç organ tutulumlar›nda hayat kurtar›c› olabiliyorlar.<br />
lerde, kortikosteroid tedavisinin bilimsellikten<br />
çok uzak flekilde yap›ld›¤›na<br />
flahit oluyoruz. Sizin bu konuda<br />
gözlemleriniz nelerdir?<br />
Kortikosteroidler son derece etkili ilaçlar<br />
olmalar›na karfl›n iyi bilinen bir çok<br />
yan etkiye de sahiptirler. Bu nedenle<br />
ak›lc› bir flekilde kullan›lmalar› çok<br />
önemlidir. Ülkemizde bazen kortikosteroidlerin<br />
yanl›fl kullan›ld›¤›n› gözlüyoruz.<br />
Örne¤in osteoartritli hastalara depo<br />
steroid yap›lmas›, romatoid artritte<br />
DMARD dedi¤imiz hastal›¤› bask›lay›c›<br />
ilaçlar olmadan tek bafl›na yüksek dozda<br />
kortikosteroid kullan›lmas›, romatizmal<br />
a¤r›lar› olan hastalara do¤ru tan›<br />
konmadan özellikle depo steroid enjeksiyonu<br />
yap›lmas› veya hastal›k bask›land›ktan<br />
sonra kortikosteroid dozunun<br />
azalt›lmadan yüksek dozda devam<br />
edilmesi gibi yanl›fl kullan›mlarla<br />
karfl›lafl›yoruz.<br />
Günümüzde çok çabuk benimsenen<br />
yeni ilaçlar›n, ölümcül yan etkilerinden<br />
dolay› tüm dünyada yasakland›-<br />
¤›na tan›k oluyoruz. Kortikosteroidler<br />
oldukça eski ilaçlar, sürpriz bir<br />
yan etkileri olmamas›na ra¤men bilinçli<br />
kullan›lmad›klar›nda yan etkileri<br />
kaç›n›lmaz. Bilinçli kortikosteroid<br />
kullan›m› konusunda hekim ve hastaya<br />
düflen görevler neler olabilir?<br />
Kortikosteroidler 50 y›l› aflk›n bir süredir<br />
t›bb›n hemen her branfl›nda yayg›n<br />
olarak kullan›lmaktad›rlar ve yan etkileri<br />
çok iyi bilinmektedir. Kortikosteroidlere<br />
ba¤l› yan etkileri azaltmak için klinik<br />
kullan›mlar›nda baz› konulara dikkat<br />
edilmesi gerekir. Bunlardan bafll›calar›<br />
flunlard›r.<br />
1. Kortikosteroid tedavi endikasyonu<br />
olmayan durumlarda kullan›lmamalar›<br />
gerekir.<br />
2. Kortikosteroidlerin uygun endikas-
yonda etkili olan en düflük dozda ve<br />
sürede kullan›lmalar› gerekir. Bu ilaçlar›n<br />
gerekenden daha yüksek dozda ve<br />
sürede kullan›lmalar› yan etkileri art›r›r.<br />
3. Kortikosteroid tedavi bafllanacak<br />
hastalara hastal›¤›n do¤as›, kortikosteroid<br />
tedavinin gereklili¤i, olas› yan etkileri,<br />
yan etkileri azaltmak için al›nmas›<br />
gereken önlemler ve tedavinin düzenli<br />
kullan›lmas›n›n önemi gibi konularda<br />
yeterli bilgi verilmelidir. Hastalara yeterli<br />
bilgi verilmesi, hem hastan›n tedaviye<br />
uyumunu art›r›r, hem de yan etkileri<br />
azalt›r.<br />
4. Kortikosteroidlere klinik yan›t al›n›nca<br />
veya yüzde fliflme gibi yan etkiler<br />
ortaya ç›kmaya bafllan›nca doz yeniden<br />
gözden geçirilerek azalt›lmal›d›r.<br />
5. Düflük doz kortikosteroid tedavisinin<br />
yeterli olabilece¤i geç bafllang›çl› RA,<br />
polimiyaljiya romatika veya allerji gibi<br />
durumlarda da gereksiz yüksek doz<br />
tedaviden sak›n›lmal›d›r.<br />
6. Kortikosteroidler, adrenal yetmezlik<br />
için yerine koyma tedavisi ve akut durumlar<br />
d›fl›nda, sabahlar› erken saatte<br />
günde tek doz olarak verilmelidir.<br />
7. Kortikosteroidler, hasta a¤›zdan alabiliyorsa<br />
oral yoldan verilmelidir. A¤›zdan<br />
alabilen hastalarda parenteral tedavinin<br />
oral tedaviye hiç bir üstünlü¤ü<br />
yoktur.<br />
8. Kortikosteroid tedavi bafllanan hastalara,<br />
kilo al›m›n› önlemek ve metabolik<br />
yan etkileri azaltmak için baz› diyet<br />
önerilerinde bulunulmal›d›r. Bu diyet<br />
önerilerinin bafll›calar› flunlard›r:<br />
a. Bol s›v› al›nmas›<br />
b. Afl›r› kalori al›m›ndan sak›n›lmas›<br />
c. Rafine karbonhidrat al›m›n›n azalt›lmas›<br />
d. Afl›r› tuz al›m›ndan sak›n›lmas›<br />
e. Bol posal› g›dalar›n tercih edilmesi<br />
f. Kalsiyum takviyesi için, süt ve süt<br />
ürünleri al›m›n›n art›r›lmas›<br />
g. Kat› ya¤ ve kolesterol al›m›n›n azalt›lmas›<br />
h. Potasyumdan zengin g›dalar›n al›m›n›n<br />
art›r›lmas›<br />
9. Özellikle yüksek doz kortikosteroid<br />
verilen hastalarda metabolik yan etkiler<br />
aç›s›ndan vücut a¤›rl›¤›, kan bas›n-<br />
Prof. Dr. Yaflar Karaaslan<br />
1962 y›l›nda Ayd›n'da do¤du. 1979 y›l›nda Ayd›n Lisesi’nden mezun oldu. Ayn› y›l Hacettepe Üniversitesi<br />
T›p Fakültesi’ne bafllay›p 1985 y›l›nda mezun oldu. 1985-1986 y›llar›nda Bursa Büyükflehir<br />
Belediyesi'nde zorunlu hizmetini yapt›. 1987-1991 y›llar›nda Hacettepe Üniversitesi T›p Fakültesi ‹ç<br />
Hastal›klar› Anabilim Dal›'nda uzmanl›k e¤itimi ald›. 1991 y›l›nda iç hastal›klar› uzman› oldu. 1992 y›l›nda<br />
Genelkurmay Baflkanl›¤›'nda k›sa dönem askerlik yapt›. 1991-1994 y›llar›nda ayn› fakültede romatoloji<br />
yan dal uzmanl›k e¤itimi gördü ve 1994 y›l›nda romatoloji uzman› oldu. 1994-1996 y›llar›nda Gazi Üniversitesi<br />
T›p Fakültesi'nde Acil Servis flefi olarak çal›flt›. 1994 y›l›nda Doçent ünvan›n› ald›. 1996-2003<br />
y›llar› aras›nda Fatih Üniversitesi T›p Fakültesi ‹ç Hastal›klar› Anabilim Dal› ve Romatoloji Bilim Dal›<br />
baflkan› olarak çal›flt›. 2000 y›l›nda Profesör oldu. Temmuz 2003’ten bu yana Ankara Numune E¤itim ve<br />
Araflt›rma Hastanesi’nde Romatoloji Klini¤i fiefi olarak çal›flmaktad›r.<br />
Yurt içi veya yurt d›fl›nda yay›mlanm›fl 150’yi aflk›n bilimsel makalesi ve 160 civar›nda sitasyonu vard›r.<br />
‹laç ve Tedavi Dergisi, Romatoloji Bülteni, A¤r› Serisi, Olgu Serisi ve Romatoloji Gündemi dergilerinde<br />
yay›n kurulu üyesi veya editör olarak çal›flm›flt›r. On adet kitaba editörlük yapm›flt›r. Halen ‹ç<br />
Hastal›klar›-Progres ve Olgu Serisi isimli süreli yay›nlar›n editörlü¤ünü yürütmektedir. Evli ve 2 çocuk<br />
sahibidir.<br />
c›, kan flekeri ve lipid profili yak›ndan<br />
izlenmelidir. Bu parametrelerden herhangi<br />
birinde bir bozulma varsa kortikosteroid<br />
dozu yeniden gözden<br />
geçirilmeli ve diyet, oral antidiyabetik,<br />
statin veya antihipertansif tedavi bafllanmas›<br />
gibi uygun önlemler al›nmal›d›r.<br />
10. Kronik tedavide miyopati ve osteoporoz<br />
geliflimini önlemek için hastalara<br />
düzenli egzersiz yapmalar›<br />
önerilmelidir.<br />
Halk›m›zda kortizon kullan›m›n›n<br />
yan etkilerinden ve özellikle kilo ald›rmas›ndan<br />
kaynaklanan bir çekince<br />
mevcut. Böyle bir durumda hastalar›n›za<br />
nas›l yaklafl›yorsunuz?<br />
Bu yan etki baz› hastalarda gerçekten<br />
önemli bir problem oluflturabiliyor. Bu<br />
yan etkiyi en aza indirmek için hastalara<br />
bu ilaçlar› bafllarken baz›<br />
uyar›lar›n yap›lmas› yararl› olur. Hastalara<br />
kortizon kullan›rken özellikle tuzlu,<br />
unlu, flekerli yani kalorisi yüksek<br />
g›dalardan ve kat› ya¤lardan sak›nmalar›,<br />
bol s›v› almalar› ve yüksek<br />
kalorili rafine karbohidratlar yerine<br />
düflük kalorili sebze ve meyve ile süt<br />
ve süt ürünlerini tercih etmeleri önerilmelidir.<br />
Yo¤un çal›flma temponuzdan f›rsat<br />
buldu¤unuz zamanlarda neler yapmay›<br />
seviyorsunuz?<br />
Son y›llarda kendime ay›rabildi¤im<br />
zaman gerçekten çok azald›. F›rsat<br />
bulunca okumay›, sinema, tiyatro ve<br />
konserlere gitmeyi, gezmeyi, foto¤raf<br />
çekmeyi ve yazmay› seviyorum.<br />
5
‹lk olarak 1948 y›l›nda Mayo Clinic’de artrit hastalar›n›n tedavisi<br />
için kullan›lan kortikosteroidlerin etkileyici baflar›s› bu<br />
hastalar için bir tedavi bulundu¤unu düflündürmüfltür. Daha<br />
sonra uzun süreli kullan›mlar›nda istenmeyen etkilerinin gözlenmesi,<br />
steroidlerin, hem doktorlar hem de hastalar aras›nda<br />
korkutan ilaç (scare-oids) olarak an›lmas›na neden olmufltur.<br />
Bununla birlikte kortikosteroidler, uygun k›lavuzlar<br />
do¤rultusunda kullan›ld›klar›nda oldukça güçlü, etkili ve güvenli<br />
ilaçlard›r.<br />
Dermatoloji, romatoloji, immunoloji ve onkoloji gibi çok genifl<br />
organ sistemleri ve uzmanl›k alanlar›nda kullan›lan kortikosteroidler;<br />
eklem, kas ve damar içine enjekte edilebilmeleri,<br />
oral ve topikal uygulanabilmeleri ve pek çok ilaçla birlikte<br />
kullan›labilmeleri aç›s›ndan da oldukça kullan›fll›d›r (1,2).<br />
Yan etkilerin azalt›lmas›na ve daha uzun süreli tedavi sa¤lamaya<br />
yönelik olarak, 1964’den itibaren kullan›lan intramusküler<br />
pulse uygulamas› (3), 1971 y›l›nda renal transplantasyonda<br />
rejeksiyonun engellenmesi için intravenöz yolla da<br />
uygulamas› ile yeni bir kullan›m flekline de sahip olmufltur<br />
(4). Yüksek dozlarla ve uzun aral›klarla uygulanan intravenöz<br />
pulse tedavisi, k›sa sürede glomerülonefrit (5), sistemik<br />
lupus eritematozus (6) ve romatizmal artirit (7) hastalar›nda<br />
da kullan›lmaya bafllanm›flt›r.<br />
6<br />
sa¤l›k<br />
Kortikosteroidler<br />
Tablo.1. Glukokortikosteroidlerin etkinlikleri<br />
K›sa Etkili ( 8-12 saat)<br />
Etkili ve güçlü bir tedavi seçene¤i olmas› nedeniyle, kortikosteroidler<br />
için sürekli yeni kullan›m alanlar› do¤maya devam<br />
etmektedir. Graves hastal›¤›nda görülen oftalmopati,<br />
Pneumocystis carinii’ye ba¤l› solunum problemlerinde, ciddi<br />
alkolik hepatit, tekrarlayan ensefalopati, viral krup, Haemophillus<br />
influenza ve Mycobacterium tuberculosis’e ba¤l›<br />
ensefalopati ve subakut tiroidit durumlar›nda hastanede<br />
kal›fl süresini ve mortaliteyi azalmak için kullan›mlar› bunlardan<br />
baz›lar›d›r (2).<br />
Hekimler taraf›ndan yap›sal ve fizyolojik özellikleri anlafl›ld›-<br />
¤›nda ve uygun ilaç seçildi¤inde, uygunsuz ve problemli<br />
kullan›mlar rahatl›kla ortadan kald›r›labilmektedir.<br />
KORT‹KOSTERO‹DLER‹N ETK‹LER‹<br />
Kortikosteroidler, adrenal bezlerden do¤al olarak salg›lanan<br />
mineralokortikoidler (aldesteron) ve glukokortikoidlerin (kortizol)<br />
etkilerini taklit eden ilaçlard›r. Mineralokortikoidler renin<br />
anjiotensin sistemini etkileyerek, su ve s›v› dengesinin korunmas›<br />
sa¤larlar. Sal›n›m›, pituiter bezlerden salg›lanan<br />
ACTH (adenokortikotropik hormon) taraf›ndan regüle edilen<br />
glukokortikoidler ise antiinflamatuar etkilerinin yan›nda karbohidrat,<br />
ya¤ ve protein metabolizmas›n›n düzenlenmesi ve<br />
immunojenik etkilere neden olurlar (8).<br />
Antiinflammatuar Mineralokortikoid Ekivalan Doz<br />
Etki Aktivite (mg)<br />
Hidrokortison 1 2 20<br />
Kortison<br />
K›sa Etkili ( 8-12 saat)<br />
0.8 2 25<br />
Prednison 4 1 5<br />
Prednisolon 4 1 5<br />
Deflazakort ~ 4 0 6<br />
Fluokortolon 5 0 5<br />
Metilprednisolon 5 0 4<br />
Triamsinolon<br />
Uzun Etkili (36-72 saat)<br />
5 0 4<br />
Parametason 10 0 2<br />
Betametason 20-30 0 0.60- 0.75<br />
Deksametason 20-30 0 0.75<br />
Tabloda, çeflitli kortikosteroidlerin antiinflamatuar etki ve mineralokortikoid aktivitelerinin, hidrokortisonunkine oran› verilmifltir. Son sütünda ise ayn› etkiyi<br />
sa¤lamak için gerekli olan ekivalan eflde¤er dozlar verilmifltir.
Tablo 2. sistemlere göre olas› yan etkiler ve önlemleri<br />
Sistemler Yan etki Dikkat edilmesi gerekenler/önlemler<br />
Sodyum retansiyonu Konjestif kalp yetmezli¤i ve hipertansiyonda<br />
dikkatli kullan›lmal›d›r.<br />
Ödem Tuz al›m›n› azalt›n›z.<br />
S›v› elektrolit da¤›l›m› Artm›fl potasyum at›l›m› Potasyum deste¤i gerekebilir<br />
Osteoporoz riski olan hastalarda (özellikle post<br />
Artm›fl kalsiyum at›l›m› menopozal dönem) kalsiyum deste¤i gerekli<br />
olabilir.<br />
Gastrik iritasyon Yemeklerle beraber al›nmal›d›r<br />
Bulant›/kusma, kilo kayb›/al›m›, Bu riskler doz art›fl› ve tedavinin uzamas› ile artar.<br />
Gastrointestinal abdominal distansiyon, peptik Anti ülser tedavi sadece yüksek doz uzun dönem<br />
ülser, ülseratif özefajit, pankreatit<br />
Hiperkortizolizim (Cushingoid durum),<br />
sekonder adrenal yetmezlik<br />
tedavi alacak hastalara önerilmelidir. Hemoraji<br />
veya perforasyon riski olanlarda kullan›lmamal› ya<br />
da dikkatli olunmal›d›r.<br />
Endokrin Amenore ve postmenomozal kanama<br />
gibi menstrual problemler<br />
‹nsipit diabet geliflimi<br />
Glukoz intolerans›, hiperglisemi<br />
Düflük dozlarda uzun süreli kullan›ma ba¤l›<br />
Sol ventrikül duvar rüpütürü olas›l›g›ndan dolay›,<br />
Hipertansiyon miyokardial infarktüs öyküsü olanlarda dikkatli<br />
olunmal›d›r.<br />
Kardiovasküler Tromboembolism Nadiren kan koagülasyonunda artma<br />
Tromboflebit ve konjestif kalp bildirildi¤inden tromboembolik bozuklu¤u<br />
yetmezli¤inde artma olanlarda dikkatli olunmal›d›r.<br />
Posterior kapsüller katarakt Uzam›fl kullan›m intraoküler bas›nç art›fl›na ve ya<br />
Göz Glokom oküler sinir hasar›na neden olabilir<br />
Gözde sekonder viral ve fungal infeksiyonlar Oküler herpes simplex bulunan hastalarda kornea<br />
perforasyonu olabilir.<br />
Kas a¤r›s› veya güçsüzlük, kas kitle kayb›, Osteoporoz riski olan hastalarda dikkatli olunmal›,<br />
patolojik omurga ve uzun kemik kompresyon yarar-zarar oran› iyi de¤erlendirilmelidir. Yafll›k,<br />
Kas ‹skelet k›r›klar›, kemik protein matriksinde atrofi, femur zihinsel gerilik ve kötü beslenme koflullar›nda bu<br />
ve humerus bafllar›nda aseptik nekroz.<br />
risk artmaktad›r. kalsiyum deste¤i gerekli olabilir<br />
Bafla¤r›s›, vertigo, nöbet, artm›fl motor aktivite,<br />
Nöropsikiyatrik insomnia, ruh hali de¤ifliklikleri, psikoz.<br />
Di¤er ‹nfeksiyona yatk›nl›¤›n artmas›, infeksiyon<br />
semptomlar›n›n maskelenmesi.<br />
Konvülziyon veya psikiyatrik bozukluklar› olanlarda<br />
dikkatli olunmal›d›r. Altta yatan psikiyatrik<br />
bozuklukda artma gözlenebilir. Steroid iliflkili<br />
psikoz 15-30. günlerde ortaya ç›kar. Steroid<br />
kullan›m›na devam edilecekse tedavi edilebilir.<br />
Geri çekilmeye ba¤l› olarak pseudotumor cevab›<br />
bildirilmifltir.<br />
Sistemik fungal enfeksiyonu olan hastalarda kontredikedir<br />
(Amfoterisin B ye ba¤l› ilaç reaksiyonlar›n›n<br />
engellenmesi için kullan›m hariç). Tedavi<br />
s›ras›nda canl› afl› kullan›lmamal›d›r. Deri testlerinde<br />
yan›tlar bask›lanabilir.<br />
7
Fizyolojik olarak, sabahlar› yaklafl›k 20 mg/gün düzeyinde<br />
üretilen kortizol stresle befl kat›na kadar artabilir. Böylece<br />
artm›fl kortizol bireyin, infeksiyon, travma, cerrahi ve duygusal<br />
stresle bafla ç›kmas›n› sa¤lar. Stres ortadan kalkt›¤›nda<br />
ise normale döner.<br />
Hidrokortizon gibi k›sa etkili kortikosteroidler en az etkin<br />
olanlard›r. Hidrokortizona göre prednizon ve metil prednizolon<br />
gibi orta etkili olanlar 4 – 5 kat, deksametazon gibi uzun<br />
etkili olanlar ise 25 kat daha etkindirler. Kortikosteroidler<br />
hem mineralokortikoid hormonlar›n›n hem de glukokortikoid<br />
hormonlar›n özelliklerine sahiptirler. Yine de, fludrokortizon<br />
s›kl›kla mineralokortikoid aktivitesi, kortison, prednizon,<br />
prednizolon ve metil prednizolon ise glukokortikoid aktivitleri<br />
için tercih edilirler (8,9) (tablo.1.).<br />
YAN ETK‹LER VE ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER<br />
Özellikle yüksek dozda uzun dönem kullan›lan steroidlerin<br />
istenen etkileri ile istenmeyen etkileri ço¤u zaman paraleldir.<br />
Bu durum ço¤u zaman, hedeflenen etkinin ihtiyaçtan fazla<br />
oluflmaya bafllamas› sonucu meydana gelmektedir. Bir baflka<br />
neden ise hasta için uygun kortikosteroidin seçilmemifl<br />
olmas›d›r. ‹stenmeyen etkileri engellemek için baz› küçük<br />
önlemler al›narak, minimal yan etki ile maksimum yarar sa¤lamak<br />
mümkündür (8,10,11,12) (Tablo.2.).<br />
K›sa dönem ve düflük doz uygulamalar›nda yan etki nadiren<br />
gözlemlenir. Uzun dönem ve yüksek doz kullan›mlar›nda, dozun<br />
iki kat›na ç›kar›l›p birer gün arayla verildi¤i “gün afl›r› tedavi”<br />
uygulamas› düflülmelidir. Bu uygulama endojen kortikosteroidlerin<br />
sirkadiyen ritmiyle uyumlu olmas› nedeniyle istenen<br />
terapötik düzeyde etki olufltururken yan etkileri minimalize<br />
eder (11). Bu uygulama için sadece orta etkili kortikosteroidler<br />
uygundur ve doz, terapötik etki için yeterli olan en düflük<br />
düzeyde tutulmal›d›r. Hastan›n durumu düzeldi¤inde, adrenal<br />
fonksiyonlar›n normale dönmesine izin vermek için, ilaç,<br />
yavafl yavafl dozu azalt›larak kesilmelidir (13) (tablo.3).<br />
8<br />
sa¤l›k<br />
Tablo 3. Tedavinin sonland›r›lmas›<br />
Seviyeli doz azalman›n amac›<br />
Önerilen doz azaltma yöntemleri<br />
H›zl› ilaç kesmeye ba¤l› adrenal<br />
yetmezlik semptomlar›<br />
Kaynaklar<br />
1. MICROMEDEX(R) Healthcare Series Vol. 123 expires<br />
3/2005<br />
2. Zoorob R J, Cender D. A: Different Look At Corticosteroids,<br />
AAFP, August, 1998; Vol. 58 No. 2, 443-452<br />
3. Zuckner J, Uddin J, Ramsey RH: Intramuscular Adminstration Of<br />
Steroids In The Treatment Of Rheumotoid Arthritis. Ann Rheum Dis<br />
1964; 23: 456-462.<br />
4. Bell P, Calman K, Wood R et al: Reversal Of Acute Clinical And<br />
Experimental Organ Rejection Using Large Doses Of Intravenous<br />
Prednisolone. Lancet 1971; 1: 876-880<br />
5. Oredugba O et al: Pulse Methylprendisolone Therapy In Idiopathic<br />
Rapid Progressive Glomerulonephritis. Ann Int Med 19980; 92:<br />
504-506<br />
6. Cathcart ES et al: Beneficial Effects of Methylprednisolone “Pulse”<br />
Therapy In The Diffuse Proliferative Lupus Nephritis. Lancet<br />
1976; 1: 163-166<br />
7. Williams IA, Baylis EM, Shipley ME: A Double Blind Placebocontrolled<br />
Trial Of Methylprednisolone Pulse Therapy In Active<br />
Rheumotoid Diease. Lancet 1982; 2: 237-240<br />
8. Drug facts and comparisons. St. Louis: Facts and Comparisons,<br />
1997:122-123<br />
9. US.PDI’01/ G &G’s 1996<br />
10. McEvoy GK, Litvak K, Welsh OH, eds. AHFS Drug Information.<br />
Bethesda, Md.: American Society of Health-Systems Pharmacists,<br />
1996: 2216-2224.<br />
11. Gregerman RI. Metabolic and endocrine problems. In: Barker<br />
LR, ed. Principles of ambulatory medicine. Baltimore: Williams &<br />
Wilkins, 1991: 986-989.<br />
12. American College of Rheumatology. Task Force on Osteoporosis<br />
Guidelines. Recommendations for the prevention and<br />
treatment of glucocorticoid-induced osteoporosis. Arthritis Rheum<br />
1996; 39: 1791-1801.<br />
13. Kountz DS, Clark CL. Safely withdrawing patients from chronic<br />
glucocorticoid therapy. Am Fam Physician 1997; 55: 521-525.<br />
Kortikosteroidlerde seviyeli doz azaltma yöntemleri ve geri çekilme semptomlar›<br />
Alta yatan hastal›¤›n alevlenmesine izin vermeden, normal pituiter-adrenal yan›tl›l›¤› geri<br />
döndürerek, endojen kortikosteroid salg›lamas›n› sa¤lamak.<br />
Bir y›l ve üzerinde tedavi görmüfl hastalarda doz azaltma 2 ay veya daha uzun sürede<br />
gerçeklefltirilmelidir.<br />
Dozaj, kullan›m süresi ve sistemik hastal›k riski de göz önünde bulundurularak dozaj 5 mg<br />
prednison ekivalan eflde¤erine ulaflana kadar her 3-7 günde bir 2.5-5 mg azalt›l›r. Daha<br />
sonra HPA aks›n›n normale dönüp dönmedi¤ini anlamak için yükleme testi yap›l›r.<br />
Sonuçlara ve hastan›n durumuna göre, tedavi kesilir yada daha yavafl doz azaltma<br />
düflünülebilir.<br />
Bafla¤r›s›, sersemlik, bay›lma, güçsüzlük, letherji, miyalji, eklem a¤r›s›, dispne, ortostatik<br />
hipotansiyon, bulant›, kusma, anoreksi, kilo kayb›, atefl, hipoglisemi, deride deskuamasyon<br />
E¤er doz düzenlemesi yap›lmas›na karfl›n semptomlar devam ediyorsa baflka bir neden<br />
düflünülmelidir.
akvaryum Röportaj: A. Selcen Güçhan Özhan, Foto¤raflar: Ali Kabafl<br />
“Sualt›nda kendinizi<br />
hür hissedeceksiniz”<br />
Sualt›nda foto¤raf çekmek<br />
hiç de zor de¤il. Profesyonel<br />
olarak çal›flmayacaksan›z<br />
pahal› bir hobi de de¤il. ‹lk<br />
ihtiyac›n›z olan fleyler<br />
yar›-profesyonel bir<br />
kamera, sualt› koruma kab›,<br />
dal›fl brövesi ve size<br />
sualt›nda efllik edecek bir<br />
arkadafl. Ali Kabafl’la kendi<br />
sualt› maceras›n› ve sualt›<br />
foto¤rafç›l›¤›n›n püf<br />
noktalar›n› konufltuk.
Foto¤raf çekmeye nas›l bafllad›n›z?<br />
Yedi yafl›mdayken, bir aile dostumuz bana Lubitel marka bir<br />
foto¤raf makinesi hediye etti. Foto¤raf ilgimin yan› s›ra, süper<br />
8 mm filmle de ilgilendim. Üniversite y›llar›mda renkli<br />
banyo ve bask› için karanl›k odam vard›. 1997 y›l›nda, üniversitedeyken<br />
dal›fl brövemi ald›ktan hemen sonra sualt› foto¤rafç›l›¤›na<br />
bafllad›m.<br />
Sualt› foto¤rafç›l›¤›n›n zor taraflar› var m›?<br />
Sualt› foto¤rafç›l›¤›n›n bana en zor gelen yan›, ekipman›n<br />
çok titiz bir flekilde bak›m›n›n yap›lmas›. Her birkaç dal›fltan<br />
sonra bütün contalar›n tek tek temizlenip silikonlanmas›, pillerin<br />
tam flarjl› olmas›n›n sa¤lanmas›, su geçirmezli¤in test<br />
edilmesi gibi... Ekipman›n zarar görmemesi ve gezinin ziyan<br />
olmamas› için çok disiplinli olmak gerek. Çekimde ise zor<br />
olan, canl›lar› bir avc› sabr›yla ve ustal›¤›yla kamerayla yakalamak...<br />
Neden contalar› silikonlamak gerekiyor?<br />
Asl›nda kullan›lan, silikon ya¤›d›r. Do¤ru silikonlama çok<br />
önemli, çünkü contalar kolay kayar. Ya¤, suyu önlemez ama<br />
suyun bas›nc›yla contan›n hareketini sa¤lar.<br />
Sualt› dünyas›n›n sessizli¤i çal›flmay› kolaylaflt›r›yor mu?<br />
Sualt›nda, ayak bast›¤›m›z dünyadan çok farkl› ve de¤iflik etkenler<br />
var. Ak›nt›, so¤uk, a¤›rl›ks›zl›k, yükselme, alçalma, ›fl›k<br />
ve renk fark›, bas›nç, vücuttaki de¤ifliklikler ve bunlarla gelen<br />
tehlikeler gibi... Sessizlik ise görüfl konsantrasyonunu<br />
artt›r›yor ama dalma arkadafl›yla veya asistanla iletiflimi zorlaflt›r›yor.<br />
Emniyet aç›s›ndan en az iki kifli dalmak gerekiyor.<br />
Bazen grup halinde dal›yoruz ama herkes ikiflerli gruplar halinde<br />
kendi yoluna gidiyor.<br />
Derinlikte nas›l hissediyorsunuz?<br />
A¤›rl›ks›z bir flekilde uzayda yüzer gibi. Biraz da uçar gibi…<br />
Yani oldukça hür hissediyorum. Baflka bir dünyada oldu¤umu<br />
anl›yorum.<br />
Sualt› foto¤rafç›l›¤› için nerelere gittiniz, neleri foto¤raflad›n›z?<br />
Marmara’dan Güneybat› sahillerine kadar canl› ve tarihi eser<br />
foto¤raflad›m. Pasifik'te, Mikronezya'da bulunan Palau Adalar›<br />
ve K›z›ldeniz'de bat›k ve canl› çekimleri yapt›m. Tarihi<br />
eserlerde genellikle bat›klardan kalma, tarih öncesi çanak<br />
çömlek foto¤raflar› çekebiliyorduk. Eskiden daha serbest<br />
dal›n›yordu ama art›k çok bat›k olan yerlere yan›n›zda Bakanl›k’tan<br />
birisi olmadan dalmak yasak. Ben de art›k sadece<br />
sportif amaçl› dal›fl yap›yorum veya özel projeler çekiyorum.<br />
Çekim yapt›¤›n›z bölgelerdeki canl› floras› ne durumdayd›?<br />
Yurdumuzda da 1970'lerin sonundan beri gözle görülür bir<br />
canl› azalmas› yaflan›yor. Mesela Palau Adalar› bol köpekbal›¤›<br />
ve en fazla canl› çeflidi bulunduran yerlerden biri olmas›<br />
dolay›s›yla çok verimliydi. K›z›ldeniz ise hem canl›, hem<br />
de bat›klar›yla çok doyurucu. Örne¤in heykelt›rafl Kemal Tufan'›<br />
Kafl'ta sualt›nda mermer köpekbal›¤› heykelini yaparken<br />
çektim. Sanatsal bir faaliyete gece sulat› çekimini kat›n-<br />
11
ca, ortaya ilginç sonuçlar ç›kt›.<br />
“EL‹ KAMERA TUTAN HERKES YAPAB‹L‹R”<br />
Sualt›nda tehlikeli olaylar atlatt›¤›n›z olmuyor mu?<br />
Sualt›, sükunet, keyif ve disiplin gerektirdi¤i için "olay" olarak<br />
nitelendirece¤im tecrübelerin olmamas›n› tercih ederim. Birden<br />
karfl›n›za ç›kan bir köpekbal›¤› veya manta, beklenen<br />
keyifli durumlar oldu¤u için olaydan saym›yorum. Mesela<br />
Palau'da bir Trigger bal›¤›n›n sald›r›s›na u¤rad›m. 40-50 cm<br />
boyundaki bu bal›k, yumurtalar›n› korumak için, yaklaflan her<br />
fleye son sürat bir torpil gibi çarp›yor. Sonradan söylediklerine<br />
göre baz› dalg›çlar›n kulaklar›n› ›s›r›p kopartt›¤› da olurmufl.<br />
Yine Palau’da baflka bir olay daha yaflad›m; Peleliu<br />
Express adl› yerde ak›nt› o kadar kuvvetliydi ki, dal›fl botundan<br />
atlad›ktan sonra adan›n etraf›ndaki platoyu bafltan sona<br />
son sürat katettikten sonra mecburi tafl›d›¤›m kancam› taka-<br />
12<br />
akvaryum<br />
madan kendimi aç›k okyanusta dibe giden ak›nt›n›n içinde<br />
buldum. Tecrübeyle yukar› palet ç›kt›m. Daha az tecrübeli iki<br />
dalg›ç kendilerini k›rk metreye sürüklenirken bulmufllard›.<br />
Nitrox'la dald›klar› için de ölümcül olabilirdi.<br />
Nitrox nedir?<br />
Suyun alt›nda belli bir seviyede, belli sürelerde kal›nca kandaki<br />
azot artar, vurgunun sebebi budur. Nitrox tüpe fazla oksijen<br />
konuluyor. Böylece kandaki nitrojen seviyesinin artmas›n›<br />
engelleyerek vurgun riskini önlüyor. Tabii nitrox tüple<br />
dald›¤›n›zda belli bir derinli¤e inmemeniz gerekiyor, çünkü o<br />
zaman da oksijen zehirlenmesi olabiliyor.<br />
Hangi ifl gruplar› sualt› foto¤raf›na ihtiyaç duyuyor? Yoksa<br />
sualt› foto¤rafç›l›¤› sadece bir hobi mi?<br />
Sualt› foto¤raf›na ihtiyaç duyan ana ifl gruplar›, sualt›yla ilgili<br />
yay›n yapan kurulufllar, seyahat flirketleri ve bilim kurumlar›.<br />
Dünyada sadece sualt› foto¤rafç›l›¤›yla geçinen insan sa-
y›s› parmakla gösterilebilir. Sualt› foto¤raf› için kullan›m›n s›n›rl›<br />
olmas›ndan ve pazarda büyük rekabet bulunmas›ndan<br />
dolay› sualt› foto¤rafç›l›¤›n›n pahal› bir hobi oldu¤unu söyleyebilirim.<br />
Öncelikle seyahat para gerektiriyor, foto¤raf ekipman›<br />
da pahal›. Tabii sadece hobi amaçl› yap›lacaksa, yar›<br />
profesyonel makineler de, onlara uygun sualt› kaplar› da daha<br />
ucuz. Hobi olarak yapars›n›z, keyif al›rs›n›z ama foto¤raf<br />
kalitesi profesyonel olmaz.<br />
Sualt› foto¤rafç›l›¤› manzara, seyahat, do¤a foto¤rafç›l›-<br />
¤›na göre daha m› zor?<br />
Her alan›n kendine göre kolayl›¤› ve zorlu¤u var ama sualt›<br />
foto¤rafç›l›¤› manzara, seyahat ve do¤a foto¤rafç›l›¤›na k›yasla<br />
çok farkl›d›r. Öncelikle bulunulan ortam çok farkl›. Çok<br />
yo¤un mavi ve tuzlu bir s›v› içinde kuvvetli ak›nt›ya karfl›, bir<br />
bal›¤›n avantajlar›na sahip olmadan ve mercanlara zarar<br />
vermeden durmaya çal›fl›rken flafl, netlik, enstantane, diyafram<br />
ve kompozisyon ayarlar›n›z› mümkün oldu¤u kadar çabuk<br />
yapt›ktan sonra bal›k hala kaçmam›flsa foto¤raf›n›z› çekiyorsunuz.<br />
Tabii çekimlerde baflar› yüzdesi tecrübeyle art›yor.<br />
Eli foto¤raf makinesi tutan herkes sualt›nda da foto¤raf<br />
çekebilir mi?<br />
Dal›yorsa, çekebilir. Sualt› kab› olan basit bir dijital foto¤raf<br />
makinesiyle art›k çok fazla e¤itim gerekmeden foto¤raf çekilebiliyor.<br />
Sonuçlar profesyonel bir sistemle elde edilenler kadar<br />
iyi olmaz ama bir bafllang›çt›r.<br />
Sualt› foto¤raf› çekmek için neler gerekir? Her makine<br />
sualt› kameras›na çevrilebilir mi?<br />
Minimum gereksinim, basit bir kamera ve sualt› kab›. Sualt›<br />
için su s›zd›rmaz makineler de var. Her alanda oldu¤u gibi<br />
burada da dijital makinelerin avantaj› var; 36 pozdan sonra<br />
filmin bitmemesi, çekimi an›nda kontrol etmek gibi... Dezavantaj›<br />
ise dijital teknolojinin h›zl› geliflmesi. Dijital bir makine,<br />
bir-iki y›l içinde demode olabiliyor. Özel sualt› kab›n›n<br />
kameradan daha pahal› oldu¤unu da hesaba katarsak, dijital<br />
makineyle sualt› foto¤rafç›l›¤›n›n pahal› bir yat›r›m oldu-<br />
¤unu görürüz. Tabii yine de, yapaca¤›m ve profesyonel olarak<br />
yat›r›m yapaca¤›m diyorsan›z, ihtiyac›n›z filmli veya dijital<br />
bir SLR kamera, sualt› k›l›f› ve bir veya iki adet harici sualt›<br />
flafl›d›r.<br />
Bir makinenin sualt› kameras›na çevrilmesi için, o model<br />
için yap›lm›fl sualt› kab›n›n olmas› gerekir. Birçok firma popüler<br />
kameralar için sualt› kab› (housing) yapm›flt›r. Kaplar<br />
makinelerden daha pahal› oldu¤u için kaba göre kamera almak<br />
bazen daha kolay olur. Türkiye'de dal›fl malzemesi satan<br />
ma¤azalar arac›l›¤›yla malzeme temin edilebilir. Size<br />
uygun ekipman için en kapsaml› araflt›rma arac› ise internettir.<br />
Sualt›nda foto¤raf çekmenin püf noktalar› nelerdir?<br />
Kara foto¤rafç›l›¤› bilgilerinin d›fl›nda mavi suyun ›fl›¤a, renge<br />
etkisini ve tabii ›fl›kta flaflla pozlamay› iyi bilmek gerekir.<br />
Bunlar›n d›fl›nda h›zl› davranmak ve hatalar› azaltmak için<br />
ekipmana hakim olmak flart.<br />
Sualt›nda korunman›z gereken ise zehirli ve dikenli olan deniz<br />
hayvanlar›. Tropik bölgelerde cildin tam kapal› olmas›na<br />
dikkat etmeli. Çünkü atefl mercan› gibi zarars›z görünen<br />
canl›lar ufak bir sürtünmeyle çok ac› verir. Ayr›ca kamera ve<br />
aksesuvarlar›n ba¤l› olmas› gerekir, yoksa elden kay›nca derinlerde<br />
kayboluverir. Kameray› tafl›rken enerji ve hava harcamas›n›<br />
azaltmak için vücuda yak›n tutup suya sürtünmeyi<br />
azaltmakta fayda var. Bota girip ç›karken ekipmana özellikle<br />
dikkat etmek laz›m. Vücut dengesini ve yüzerli¤i iyi ayarlamay›<br />
ve dal›fl arkadafl›n›z› da gözden kaybetmemeyi söylememe<br />
gerek yok.<br />
Ali Kabafl kimdir?<br />
“Foto¤raf çekmeye genellikle yaln›z giderim. Çekimlerimde konsantrasyonumun<br />
bozulmamas› ve konuyla bütünlü¤ümün da¤›lmamas› çok önemli,” diyen<br />
Ali Kabafl’›n foto¤raf serüveni çok erken yafllarda bafllay›p Amerika’daki<br />
e¤itimi süresince de devam etti. Worcester Polytechnic Institute’da iflletme<br />
mühendisli¤i e¤itimi alan Kabafl, iflletme master’›n› da Columbia Üniversitesi’nde<br />
tamamlad›. Princeton’da, Johnson Atelier’de bronz döküm e¤itimi<br />
ald›, Urart’ta yöneticilik yapt›. Sualt› foto¤raflar› onun ilgi ve uzmanl›k alanlar›ndan<br />
sadece bir tanesi. Dijital teknolojilerde uzman olan Kabafl, Michael<br />
Grecco, Seth Resnick ve Linde Waidhofer gibi foto¤rafç›lardan ders ald›. British<br />
Airways, Lufthansa Havayollar›, The Guardian, Le Monde Diplomatique,<br />
Maison Française, MSNBC, National Geographic Adventure, The Sunday Telegraph,<br />
DDF, TC. Kültür ve Turizm Bakanl›¤›, müflterileri aras›nda. Rodale’s<br />
Scuba Diving ve Sport Diver dergileri ise sualt› foto¤raflar›n› kullanan önemli<br />
kurulufllar.<br />
13
Ece Temelkuran: ‹nsan oyuncu olmaya nas›l karar verir?<br />
Nas›l bir duygu, nas›l bir temel motivasyon vard› sizin seçiminizde?<br />
Ama do¤rusunu isterseniz böyle ifllerde seçmeye<br />
inanm›yorum. Yazar olunur mu? Oyuncu olmaya<br />
da karar verilmez herhalde. Herhalde insan bir gün bilir.<br />
Haluk Bilginer: Ben bilinçli olarak on alt› yafl›mdan beri biliyordum<br />
oyuncu olaca¤›m›. Küçükken de gayet nefleli, mukallit<br />
bir çocuktum. Ama on alt› yafl›mda oyunculuk mesle¤ini<br />
seçmeye karar verdim. Sahnede olmay› çok sevdim, orada<br />
mutlu oldum.<br />
E.T.: Görünmek, kendinizi baflkalar›na göstermek miydi<br />
sizi mutlu eden? Oyuncu olmak böyle bir fley çünkü. ‹zleyiciye<br />
muhtaç bir meslek sizinki. Görünmeye sevdal›<br />
m›s›n›z mesela?<br />
H.B.: Hay›r. ‹zleyiciyle kurdu¤um etkilenme ve etkileme iliflkisini<br />
çok sevdim. Benim için her ikisi de çok önemli galiba.<br />
Tiyatroda izleyici beni etkiliyor. Tiyatroda ald›¤›m hazz› kamera<br />
karfl›s›nda alm›yorum, tiyatrodaki gibi olam›yor asla.<br />
Dizginler sizin elinizde de¤il. ‹zleyiciyle iliflkiniz do¤rudan<br />
14<br />
röportaj Foto¤raflar: Eren Aytu¤<br />
Bir oyuncu<br />
Yeni dizisiyle ekranlara ve filmleriyle sinema salonlar›na konuk olan oyuncu<br />
Haluk Bilginer ve bir süre önce ç›kan iki kitab›yla ad›ndan söz ettiren yazar<br />
Ece Temelkuran bir araya gelince kelimenin mecaz ve düz anlamlar›yla<br />
gerçekten de “içeriden” ve “d›flar›dan” konufltular.<br />
de¤il, dolayl›, çünkü arada rejisör var. Onun anlatmak istedi-<br />
¤i fleyin bir arac›s›n›z. Üstelik bir sinema filminde oynamak<br />
için ille oyuncu olmak da gerekmiyor. Ay›larla bile film çektiler,<br />
çok da güzel oldu. Oyuncu olmayan insanlar›n sinema<br />
filmlerinde baflar›l› oldu¤u çok görülmüfltür. Ama oyuncu olmayan<br />
insan›n sahnede baflar›l› oldu¤u tarihte hiç görülmemifltir.<br />
Benim hep söyledi¤im bir sözdür, art›k anonim oldu:<br />
Oyunculu¤un er meydan› tiyatro sahnesidir.<br />
E.T.: Bu er meydanlar›nda afl›n›yor insan asl›nda. Hangi<br />
“sahnede” olursan›z olun, heyecan› korumak zorlafl›yor<br />
zaman geçtikçe. ‹nsan›n etkilendi¤i fleylerin say›s› azal›yor.<br />
Gençken sertleflmek zannetti¤i bir so¤ukkanl›l›¤a<br />
sahip oluyor insan. Peki siz, bu kadar deneyimden sonra<br />
en son ne zaman gerçekten etkilendiniz?<br />
H.B.: Ben sahneye ç›kt›¤›m her gece etkiliyor ve etkileniyorum<br />
zaten. Çok da hofluma gidiyor, çünkü insan› insana insanla<br />
anlatan tek sanat dal› tiyatro. Bazen öyle anlar oluyor<br />
ki oyunlarda, izleyiciyle aran›zdaki iliflki neredeyse elle tutulur<br />
bir hal al›yor. Ufac›k bir fley yapsan›z izleyicinin ne tepki
ve bir yazar<br />
verece¤ini sanki biliyorsunuz. Büyü gibi bir fley. ‹zleyiciyle<br />
oyuncu aras›ndaki iliflki çok mahrem bir iliflki. ‹flinizi iyi yap›yorsan›z,<br />
sahnede çekinmeden utanmadan ruhunuzu soyuyorsunuz.<br />
Ruhunuzu soymak çok kolay ifl de¤ildir. Bir striptizci<br />
yaln›zca vücudunu soyar. Ancak ruhunuzu soydu¤unuzda<br />
bafll›yor o çok mahrem iliflki. Onun için tiyatro çok<br />
özel, onun için kimilerinin dedi¤i gibi suya yaz› yazmak de-<br />
¤il, tersine an› yaratan bir sanat dal›. Sahnede iyi bir fley yap›yorsam<br />
ben, öyle bir soru iflareti tak›yorum ki sizin beyin<br />
k›vr›mlar›n›za, y›llarca ç›km›yor. Evet, sinema kal›c›, yüz y›l<br />
sonra bile izlenebiliyor. Tiyatro bir gece iki saatte yaflan›yor,<br />
bitiyor. Tiyatro arkaiktir diyenlere hep flu örne¤i veriyorum:<br />
Seviflmek de arkaik. ‹yi ki de arkaik. Seviflmenin modas›<br />
geçti mi ki, tiyatronunki geçsin.<br />
E.T.: Geçti asl›nda!<br />
H.B.: Sahi mi? Ben fark›na de¤ilim. Demode bir adam›m. Peki,<br />
siz yazarken yazd›¤›n›z fleyle aran›zda mahrem bir iliflki<br />
oluflmuyor mu? Sonra siz onu çekinmeden, al oku, diye baflkalar›na<br />
veriyorsunuz.<br />
E.T.: ‹flin bu k›sm› beni rahats›z ediyor biraz. Rahats›zl›k<br />
de¤il de tedirginlik duyuyorum asl›nda. Yüzümüz biraz<br />
da kader gibi, onu tafl›mak zorunday›z. Sanat yapmad›-<br />
¤›n›z, sahneye ç›kmad›¤›n›z zaman da o yüzü göstermek<br />
istemedi¤iniz zaman da sokakta insanlar o yüzü görüyor.<br />
Yüzünüzün tan›n›yor olmas›ndan tedirginlik duymuyor<br />
musunuz?<br />
H.B.: Maalesef bu bir mesleki yan etki. Bu öyle bir ifl ki, insanlar<br />
sizi seyrediyor ve -bu her ne demekse- “meflhur” oluyorsunuz.<br />
Meflhur olur olmaz da “anonim” olmak istiyorsunuz.<br />
Herkes meflhur olabilir, ben anonim olmay› özlüyorum.<br />
Geçenlerde film çekerken, yard›mc› oyunculardan biri gelip<br />
“Haluk Abi, bu köprüden geçen herkes seni tan›yor, ne güzel<br />
bir duygu!” dedi. “Bu önemli bir fley de¤il,” dedim, “seri<br />
katilleri de tan›yorlar.” Ben sadece herkes taraf›ndan sevilmemi<br />
sa¤layan bir ifl yapt›¤›m için meflhurum. Televizyonda<br />
ifl yap›yorsan›z tan›n›rs›n›z. Herkesin oturma odas›nda var<br />
olan bir fley çünkü. Orada meflhur olmak çok kolay.<br />
E.T.: Özellikle Türkiye’de, sokaklarda bofl bofl dolaflma<br />
hakk›n›z› da elinizden al›yorlar ünlü olunca. Bofl bofl dolaflma,<br />
bofl bofl bakma, giderek de bofl kalma hakk› gasp<br />
ediliyor. Ki yaz›p çizen, insanlara bakan kiflinin en fazla<br />
beslendi¤i yerdir o boflluk. Siz insanlara bakacakken, insanlar<br />
size bak›yor. Görünme iflin esas› haline gelince de<br />
yazacaklar› tükeniyor insan›n.<br />
H.B.: Ünlüyseniz, dünyan›n her yerinde böyle. Sokaklarda<br />
yürürken ünlü olmadan önce davrand›¤›n›z gibi davranam›yorsunuz.<br />
Marketlerde rahat rahat al›flverifl yapam›yorsunuz.<br />
Diyelim ki peynir stand›n›n önünde yar›m saat geçirmek istiyorum,<br />
mümkün de¤il. “Allah allah, bu adam ne yap›yor” bak›fllar›yla<br />
karfl›lafl›yorsunuz ister istemez. Ünlü olmak çok<br />
önemli de¤il. Bu mesle¤i yapmak çok güzel bir fley de, meflhur<br />
olmak o kadar güzel de¤il. Hay›r, biri gelip “Tebrik ederim<br />
çok iyi bir ifl ç›karm›fls›n›z,” dedi¤inde elbette güzel; ama<br />
meflhur olan bir insan›n hayat›ndaki her fleyi bilme hakk› olmamal›<br />
kimsenin. Orada röntgencilik bafll›yor.<br />
E.T: Bilinen yüze kendini feda edifl hali sanki. Hayranl›k<br />
iliflkisi Türkiye’deki haliyle, bir kurtar›c›yla buluflma gibi<br />
yaflan›yor. Tap›nma hareketleri bunlar; göründü¤ü için<br />
kutsal olandan bir parça koparma giriflimi sanki. Kâbe’ler<br />
ilan ediyorlar insanlar kendilerine, Kudüs’ler...<br />
Oralardaki kutsal tafllara yüz sürer gibi bir iliflki kuruyorlar<br />
televizyonda görünenle. Görünen “var” çünkü. Kendisi<br />
de var olmak için görünenle bir iliflkiye girmesi gerekiyor.<br />
Belki de içgüdüsel bir var olma eylemi “hayranlar›n”<br />
yapt›¤›.<br />
H.B.: Sirkteki, hayvanat bahçesindeki maymunlar› gösterir<br />
gibi bir fley. Ben rastl›yorum; “Bak amcaya, bak!” diyor<br />
adam. Sen orada yokmuflsun gibi, önce bir merhaba de, nas›ls›n›z<br />
de. Ama hay›r, do¤rudan çocu¤uyla iliflki kurup sana<br />
bir nesne muamelesi yap›yor. Eskiden yazarl›k daha anonim<br />
bir fleydi ama art›k siz de tan›n›yorsunuz, yüzünüz görünüyor.<br />
Siz yazarken herkes sizi tan›s›n diye yazm›yorsunuz ki,<br />
mesle¤inize de ters düflen bir fley asl›nda. Benimki bunun<br />
tam tersi. Ben, “Beni izleyin” diyorum.<br />
E.T.: Herhalde sizin için olmas› gereken bu. ‹flin tabiat›<br />
yani. Ama yaz› yazan insanlar da bu “sahneye” dahil edildi<br />
epeydir. San›r›m bu, bir endüstrinin oluflum aflamas›ndaki<br />
sanc›lar›. Henüz popüler olanla hakiki edebiyat (ya<br />
15
da yaz›) ayr›lmad›. Bir kere, bunlar›n tüketicileri henüz<br />
ayr›flmad›¤› için sunufl biçimleri henüz birbirinden farkl›<br />
hale gelemedi. Bu yüzden yaz›yorsan›z, popüler olmak<br />
zorundas›n›z. Görünmek zorundas›n›z. Yok say›lmamak<br />
için daha fazla görünmek! Kalabal›klar mahrem sevmiyor<br />
çünkü. Genç bir kad›n olunca daha da tuhaf. “A¤›r<br />
yazar” olacaksan gülmeyeceksin mesela; çok satacaksan<br />
da kesintisiz güleceksin! Bizim tezgah›n numaralar›<br />
da bunlar iflte.<br />
H.B: Asl›nda yazar›n yüz olarak ünlü olmas› mesle¤ine de<br />
ters bir durum. Bu ancak magazinleflmifl bir dünyada mümkündür.<br />
Magazin dünyan›n her yerinde var, ama magazin<br />
her fley de¤il. Sadece Türkiye’de her fleyi kapsayan bir fleye<br />
dönüflüyor. Bu sizi nas›l etkiliyor, devreye otosansür giriyor<br />
mu?<br />
E.T.: Yazd›klar›ma de¤il de, hayat›ma otosansür uyguluyorum.<br />
‹nsanlar›n kafas›nda “yazar gibi durmak” diye<br />
abuk subuk bir fley var.<br />
H.B.: Sanatç› duruflu gibi bir fley. “Sanatç› bize örnek olsun,”<br />
diyorlar, yahu sanatç› sana neden örnek olsun? Sanatç› bir<br />
fley üretiyor, sen git kendine baflka bir örnek bul. Sen git oy<br />
verdi¤in adamlar›, kad›nlar› örnek al. Ben sanat üretiyorum.<br />
Ne yapaca¤›z, Jean Genet’ye sanatç› demeyecek miyiz yani?<br />
Bukowski’yi ne yapaca¤›z; Picasso’yu, Dali’yi ne yapaca-<br />
¤›z? “Sanatç› duruflu”nun anlam›n› bile bilmiyorum ben, ne<br />
demek oldu¤unu anlam›yorum.<br />
E.T.: Bugünlerde flu demek: Genet yaflasayd›, vazelin<br />
16<br />
röportaj<br />
reklam›na ç›kmak zorunda kal›rd› mesela! Neyse... Neden<br />
Türkiye’de yafl›yorsunuz? Burada yaflanmamas› gerekti¤ini<br />
savunur gibi oldum, öyle anlafl›lmas›n. Yurtd›fl›nda<br />
da bir kariyeriniz var, neden Türkiye’de yaflamay›<br />
seçtiniz?<br />
H.B.: Eskiden ‹ngiltere’de yafl›yordum. 1987’deki ilk iflim,<br />
TRT’ye çekilen Gecenin Öteki Yüzü’ydü. O dizinin çekimleri<br />
s›ras›nda Zuhal’e âfl›k oldum. O ‹ngiltere’ye gelemeyece¤i<br />
için benim Türkiye’ye gelmem flartt›. Ben de seve seve geldim,<br />
iyi ki gelmiflim. Buraya geldikten sonra yapt›¤›m ifller<br />
beni çok mutlu etti. Hâlâ ‹ngiltere’de yafl›yor olsayd›m, Oyun<br />
Atölyesi’ni infla etmek gibi ö¤retici bir tecrübeye asla sahip<br />
olamayacakt›m. Çünkü oradaki oyuncular›n salon derdi yok.<br />
Ama bu dert benim için zorunlu bir keyif oldu. Buray› biz öfkeyle<br />
infla ettik, öfke de bir enerjidir. Ama ayn› fleyi ‹ngiltere’de<br />
yaflayamazd›m. ‹yi ki Türkiye’de tiyatro yapm›fl›m.<br />
Amerika ve ‹ngiltere’yle, dolay›s›yla Hollywood’la ba¤lant›m<br />
sürüyor. Arada bir gidiyorum, televizyon ve sinemaya ifller<br />
yap›yorum. Orada yapamayaca¤›m tek fley tiyatro, çünkü tiyatro<br />
yapabilmek için buradan en az alt› sekiz ay uzak kalmak<br />
gerekiyor. Bu süre içerisinde, ben orada tiyatro yapmaya<br />
gidiyorum, demek de tuhaf. Orada tiyatro yapmamak çok<br />
da büyük bir kay›p de¤il çünkü biz Türkiye’de, ‹ngiltere’deki<br />
ço¤u tiyatrodan çok daha iyi ifller yap›yoruz.<br />
E.T.: Geçen y›ld› galiba, anafikri “tiyatro izlenmeye de¤mez”<br />
olan bir yaz› yüzünden tiyatrocular epey isyan ettiler.<br />
Siz de isyan ettiniz mi?<br />
H.B.: Evet, hat›rl›yorum, Perihan Ma¤den yazm›flt› o yaz›y›.<br />
Yirmi üç y›l önceki bir oyundan dem vurarak tiyatroyu sevmedi¤ini,<br />
yapay ve arkaik buldu¤unu söylemiflti. Kast etti¤i<br />
kötü tiyatroysa, “kötü tiyatro” hakk›nda sabaha kadar konufluruz<br />
Perihan Han›m’la, ona benim de tahammülüm yok.<br />
Onun için s›ra bafl›nda oturuyorum ki gerekti¤inde bir an önce<br />
kaçabileyim. Tiyatro konusunda dünyada beflinci ülke<br />
say›lan ‹ngiltere’de bile oyunlardan küfrederek ç›k›yorum. Bu<br />
ne biçim ifl, burada sahneye ç›kmak için sa¤ kolunu verecek<br />
aktörler garsonluk yaparken sizin böyle oynamaya ne hakk›n›z<br />
var, herkes replik söylüyor, kimse birbiriyle konuflmuyor,<br />
bu ne biçim tiyatrodur diye. Onlar›n yapt›klar› ay›p, benimki<br />
de¤il. Hangi cüretle National Theatre’da ç›k›p güzelim oyunu<br />
berbat edebiliyorsun? Christopher Hampton’un The Cure<br />
isimli çok be¤endi¤im bir oyununa, “iyi bir oyun seyredece-<br />
¤im” diye sevinerek gitmiflim, baflrol oyuncular›ndan birisi,<br />
sinemada çok iyi aktördür, replik söylüyor sadece. Kimse<br />
birbiriyle iliflkiye girmemifl, bu ne kepazelik! Benim burada<br />
k›zma hakk›m var. Sahneye ç›kmak çok büyük bir iddiad›r, o<br />
iddiay› tafl›yam›yorsan ç›kmayacaks›n sahneye. Beni etkileyemeyecekseniz,<br />
bana gerçek insan ruhunu, çeliflkilerini<br />
hissettiremeyecekseniz sahnede ne ifliniz var? Bu bana da<br />
hakaret. Ben saatlerce bekleyip bilet alm›fl›m, evimden kalk›p<br />
buraya gelmiflim; sen bana kötü oyun oynayamazs›n.<br />
Böyle bir hakk›n yok. Konuya dönersek, kötü tiyatro konu-
sunda da ayn› fikirdeyim ama tiyatro diye genellersek çok<br />
büyük bir hataya düfleriz. Tiyatrodan do¤an hiçbir sanat<br />
onun yerini alamad›. Arkaik bir sanat hakikaten. ‹nsan› insana<br />
anlatan bir fley, di¤eri kamerayla anlat›yor. Orada insan<br />
ç›r›lç›plak ç›k›p “Seni etkileyece¤im,” diyor, etkileyemezse<br />
suç onun. Bu onun sorunu.<br />
E.T.: Böyle bir iddiayla yaflamak gerginlik yaratan bir fley<br />
de¤il mi? Hayat›n› böyle bir iddia üzerine kurmak yani...<br />
‹nsanlar›n hastal›k say›p tedavi ettirdikleri “performans<br />
anksiyetesi” sizin mesle¤iniz oluyor. Hastal›kla yaflamak<br />
dedikleri fley bu herhalde.<br />
H.B.: Her gün aslan›n a¤z›na at›yorsunuz kendinizi. Sahne<br />
çok tehlikeli bir fley. Bütün seyirciler aslan, seyirci olmak için<br />
profesyonel olmak gerekmiyor. Seyirciyi s›navla kap›dan alamazs›n›z.<br />
Hem iddias›z ifl olur mu? Sizin “dünyaya kay›t düflmeniz”<br />
de ayn› ölçüde iddial› de¤il mi?<br />
E.T.: Hem nas›l bir iddia! Belki sizinkinden de beter. Yazmaktan<br />
daha büyük bir iddia olamaz gibi geliyor bana.<br />
“Dünya, dön! ‹nsanl›k, sen devam et! Ben buradan sizin<br />
davran›fllar›n›za bak›yorum! Bak yaz›yorum her fleyi buraya,<br />
ona göre!” demek gibi bir fley. Daha büyük bir ego<br />
fliflkinli¤i olamaz bence. Di¤er yandan, bu ego obezli¤inin<br />
de bir bedeli var. Mesela seyircilerin size aslan gibi<br />
gelmesinin nedeni herhalde sahneye ç›karken tafl›d›¤›n›z<br />
iddia.<br />
H.B.: Olabilir ama bence herkes aslan olmal›. Hep söylerim;<br />
keflke eski Yunan seyircisi kadar bilinçli olabilsek. Keflke baz›<br />
oyunlar yuhalansa. O zaman alk›fl›n de¤eri ortaya ç›kard›;<br />
çünkü biz her fleyi alk›fll›yoruz.<br />
E.T.: “Etkileyece¤im, nefessiz kalacaks›n›z” diye bafll›yorsunuz<br />
siz ama bizim iflimizde böyle bir fley söz konusu<br />
de¤il. “Ben kendimce bir fley yazd›m, dünya tarihindeki<br />
yaz›l› gelene¤i bir yerinden etkileyebilir miyim acaba”<br />
sorusunu soruyor yazar kendine. Belki bunu görmeye<br />
ömrünüz yetmeyebilir; sizin o gece takdir edilmeye ihtiyac›n›z<br />
vard›r, seneler sonra anlafl›l›r de¤eri. Biraz daha<br />
sab›rl› olmak gerekiyor burada. Gerçi edebiyatç›lar da<br />
art›k gala gecesi düzenlemeye bafllad› kitaplar› ç›kt›¤›nda.<br />
Sizin edebiyatla iliflkiniz nas›l?<br />
H.B.: Özellikle mesle¤im oldu¤u için bol bol oyun okuyorum.<br />
Cevheri olan bin oyun bulabilmek için bir sürü çak›l tafl› ay›klamak<br />
zorundas›n›z. Gene de yeterince okudu¤um söylenemez.<br />
‹ngilizce ve Türkçe oyunlar› izleyebiliyorum sadece.<br />
E.T.: Oyun d›fl›nda ne okuyorsunuz?<br />
H.B.: Felsefe okumaya çal›fl›yorum. Son zamanlarda Oruç<br />
Aruoba’y› okumaya bafllad›m. Onu Bahçeflehir Üniversitesi’nde<br />
yapaca¤›m›z yüksek lisans program›na hoca olarak<br />
davet etmeyi düflünüyorum. Bir oyuncuya “neden” sorusunu<br />
sordurtmak için çok iyi bir araç felsefe. Oyuncunun da bu<br />
soruyu sormas›, insan› ilgilendiren her fleyle ilgilenmesi gerekiyor.<br />
Felsefe, yan›t› olmayan sorulara yan›t bulma çabas›<br />
ve o sorular›n yan›t›n› hiçbir zaman bulamayaca¤›n› da bil-<br />
mektir. Benim hiçbir zaman en iyi oyunumu oynamadan ölece¤imi<br />
bilmem gibi. Felsefe, sonu olmayan yolculu¤a ç›kmay›<br />
göze alm›fl cesur bir yürektir. Sorar, sadece sorar, bir önce<br />
sordu¤unu unutur, bir daha sorar. ‹nsan›n ve oyuncunun,<br />
sanatla u¤raflan herkesin yapmas› gereken fley budur. Sizin<br />
de kitaplar›n›z› ald›m, duruyor. Felsefecilerin de aç›klayamad›¤›<br />
bir bela var bafl›m›zda: zaman.<br />
E.T.: Do¤rudur; zamans›zl›¤›n icad›ndan bu yana... Zaman<br />
yeniden bulunamad›. Di¤er yandan, burada insan›n<br />
bo¤az›n› s›kan telafl›n göçebe kültüründen de kaynakland›¤›n›<br />
düflünüyorum ben. Yerleflik zamandaki yar›n<br />
duygusu yok bu ülkede. Hep göçece¤iz, hep gidece¤iz,<br />
nas›lsa kurduklar›m›z› b›rakaca¤›z ya, o yüzden zaman<br />
bulam›yoruz bir fley kurmaya. Yerleflik kültürlerde baflka<br />
türlü bir zaman duygusu var bence. Misal, ‹ngiltere’de...<br />
Bir gün gidecek misiniz ‹ngiltere’ye temelli?<br />
H.B.: Hay›r, düflünmüyorum. Siz hiç gittiniz mi Londra’ya?<br />
E.T.: Hindistan’a bile gittim ama nedense ‹ngiltere’ye gitmedim.<br />
Fakat gelecekte Londra’da yaflayaca¤›ma dair<br />
tuhaf bir his var içimde. Bence kad›nlar rüyalar›nda konuflurlar<br />
kendileriyle. Ben de Londra üzerine bir rüya<br />
gördüm y›llar önce. Eski bir evin arka bahçesinde, yan›mda<br />
küçük bir limon a¤ac› fidesi, ç›plak ayakla çimlerin<br />
üzerindeyim. Minnac›k bir masa var. Masada yaz› yaz›yorum.<br />
O rüyadan beri gidece¤imi düflünüyorum. Uzun<br />
y›llar ‹ngiltere’de yaflad›¤›n›za göre ‘80 darbesi s›ras›nda<br />
Türkiye’de de¤ildiniz yani? Nas›l yaflad›n›z darbeyi?<br />
17
H.B.: 1980’de ‹ngiliz bir arkadafl›mdan telefonda, sabah›n<br />
alt›s›nda “Paflalar geldi” diye bir fley duydu¤umu hat›rl›yorum.<br />
Ne oldu¤unun tam olarak ay›rd›na varamad›m do¤al<br />
olarak.<br />
E.T.: Bizde de küçücük bir radyo vard›, annemle babam<br />
onun bafl›nda sigara içiyorlard›. “Sabaha karfl›” denilen<br />
fleyin ne oldu¤unu o gün anlad›m. Peki sizin Türkiye’deki<br />
siyasi hikâyelerle iliflkiniz nas›ld› o dönemlerde, yoksa<br />
tiyatro ve ‹ngiltere meselesiyle mi bo¤uflmaktayd›n›z?<br />
H.B.: O siyasi çalkanma s›ras›nda üniversite ö¤rencisiydim<br />
ben. 1977’nin Haziran’›nda mezun oldum, A¤ustos’ta ‹ngiltere’ye<br />
gittim. Sonraki üç y›l› uzaktan takip etmek durumunda<br />
kald›m. Darbeden sonra “Eyvah flimdi ne olacak?!” diye düflündü¤ümü<br />
hat›rl›yorum, nitekim çok kötü fleyler oldu. Y›llar<br />
sonra flimdi bile cefas›n› çekiyoruz.<br />
E.T.: Bu durumda, dönemin ajit-prop tiyatrosundan<br />
uzakt›n›z. Ne düflünürsünüz siyasi olarak angaje olmufl<br />
tiyatroya iliflkin?<br />
H.B.: Çok do¤ru bulmuyorum; o tiyatro de¤il zaten, mastürbasyon.<br />
Duymak istenilen sözleri hayk›r›r, sol yumruklar› havaya<br />
kald›r›r, sonra da alk›fllard›k birbirimizi. Bir an› olarak<br />
kald› akl›m›zda.<br />
E.T.: Sizin için an› olabilir ama kimi insanlar için hâlâ en<br />
gerçek tiyatro o. En “do¤ru” tiyatro... Yaflayan bir biçim<br />
yani.<br />
H.B.: Öyledir mutlaka. Ama bu tarz tiyatrodan, tiyatro tarihine<br />
kalm›fl oyun yoktur. “Hakl›s›n›z, yan›n›zday›z arkadafllar,”<br />
demek için bir araçt›r o, tiyatro de¤il.<br />
E.T.: Peki tamam, ajit-prop sevmiyoruz. Ama sizin için bu<br />
kadar m› uzak politikaya tiyatro? Ya da politika tiyatronun<br />
neresinde?<br />
H.B.: Hep içinde. Othello oynarken bile politika yap›yorsunuz.<br />
Othello’ya bak›fl aç›n›z bile nas›l biri oldu¤unuzu belirler.<br />
Sanat mesaj vermez, mesaj verince sanat olmaktan ç›kar.<br />
Sanat soru sordurur. Kim bana “Othello iyi ve kötünün<br />
çarp›flmas›d›r, Othello iyidir, Iago kötüdür” dedirtebilir ki? Bu<br />
ne kadar s›¤ bir bak›fl! Sevdi¤i kad›n› bo¤arak öldüren bir<br />
adam›n nesi iyi? Erdem, fazilet nerede? Hatta biz, afifllerde<br />
kullan›lmasa da, Othello’nun alt›na bir parantez açt›k; “Othello<br />
ya da bir erdemin anatomisi” diye. Neyin erdemi bu? Nesi<br />
itibar, kar›n› bo¤dun yahu!<br />
E.T.: Bugünlerde eskisine oranla daha popüler bir biçimde<br />
‘80 Darbesi’nin, o dönemde Türkiye’de yaflananlar›n<br />
sorgulamas› yap›l›yor. Televizyon dizileri, sinema, genç<br />
köfle yazarlar›... Bir tür gecikmifl anma töreni gibi... Siz<br />
böyle bir projede yer alsayd›n›z, kimi oynamak isterdiniz?<br />
H.B.: Kenan Evren’i. Kahraman oynamaktan çok daha ilginçtir<br />
onu oynamak. Oyunun içinde “Asmayal›m da besleyelim<br />
mi,” diyeceksin, düflünsene!<br />
E.T.: Kötü, tiyatro için daha iyidir diyorsunuz yani!<br />
H.B.: Bir yazar, “Yafll› diktatörlerle asla tan›flmay›n, onlar› se-<br />
18<br />
röportaj<br />
vebilirsiniz,” demifl, kim oldu¤unu hat›rlayam›yorum flu an.<br />
Hitler’i de oynamak isterdim. Kötüyü oynamak daha ilginçtir.<br />
Grafi¤i iniflli ç›k›fll›d›r. Othello’nun nesi iyidir yani; niye hep iyi<br />
olarak gösterilir, anlam›yorum. Iago yüzde yüz hakl› asl›nda,<br />
haks›zl›¤a u¤ram›fl bir adam sadece. fiimdi de ben size bir<br />
fley soray›m. Ünlü olman›z, yazd›klar›n›z› etkiliyor mu?<br />
E.T.: Can›m çok s›k›l›yor ve kendimi e¤lendirmek için bu<br />
ifli yap›yorum. Üzerine para verdiklerinde flafl›r›yorum<br />
bazen. Bu piyasa sizce de çok burjuva de¤il mi?<br />
H.B.: Burjuvazi çok önemli bir kültür, sanat yapmak için burjuva<br />
olmak gerekiyor. Ben sabah beflte kalk›p tuvalet de temizledim,<br />
iflportac›l›ktan hamall›¤a kadar her fleyi yapt›m.<br />
Art›k çal›flmak zorunda de¤ilim ama. Yapmak istedi¤im fleyi<br />
yap›yorum ve bana para veriliyor. Bundan büyük lüks olamaz.<br />
E.T.: “Yapmadan ölmesem” dedi¤iniz bir fley var m›?<br />
H.B.: Bana y›llar önce, bir milyon dolar›n›z olsa ne yapard›n›z<br />
diye bir soru sorulmufltu. Bir tiyatro salonu kurar›m demifltim.<br />
San›r›m hayal gücümün k›s›tl›l›¤›ndan kaynaklanan<br />
bir sorun var; paray› baflka nereye harcayaca¤›m› bilemiyorum<br />
ben. Bir tiyatro binas› kurarak hayalimi gerçeklefltirdim,<br />
flimdi daha büyü¤ünü kurmak istiyorum.<br />
E.T.: Büyük bir gösteri planl›yor musunuz? Bütün flehre<br />
yay›lm›fl, opera gibi...<br />
H.B.: Hay›r. Evita’lar, büyük müzikaller, Broadway tipi gösteriler<br />
beni ilgilendirmiyor. Zaten tiyatroda önceden söylemek<br />
u¤ursuzluktur, ‹ngilizler “break a leg” derler ama bir tasar›m<br />
var.<br />
E.T.: Tiyatronun böyle bat›l inanca dayal›, ilginç ritüelleri<br />
ve kurallar› var san›r›m. Örne¤in demin sözünü etti¤iniz<br />
“break a leg” nereden geliyor?<br />
H. B.: fieytan›n baca¤›n› k›rmaktan: “Break the devil’s leg.”<br />
Türkçede de var ayn› deyim, fleytan›n baca¤›n› k›r da, kazas›z<br />
belas›z atlat flu ifli anlam›nda. Tiyatroda asla ›sl›k çal›nmaz,<br />
asla “iyi flanslar” denmez, asla Macbeth laf› edilmez.<br />
Bunlar›n hepsinin sebebi var. On yedinci, on sekizinci yüzy›l<br />
tiyatrosunda örne¤in, elektrik olmad›¤› için, sahne teknisyenleri<br />
aralar›nda ›sl›kla iletiflim kuruyorlard›. Tiyatroda ›sl›k çald›¤›n<br />
zaman kafana pano düflebilir de ondan ›sl›k çalmamak<br />
gerekiyor. Macbeth’de de çok büyü vard›r. Ben de tan›k oldum.<br />
New Castle Play House’da biz Macbeth oynad›k. Felaket<br />
yaflanmayan bir Macbeth prodüksiyonu hat›rlam›yorum.<br />
Benim oynad›¤›m Macbeth’de baflrolü oynayan çocu¤un<br />
burnu k›r›lm›flt› kavga sahnesinde, bir hafta hastanede yatt›.<br />
Londra’dan baflka bir çocuk ça¤r›ld› ve elinde kitapla oynad›<br />
Macbeth’i bir hafta boyunca. Seyircilerden özür dilendi,<br />
isterseniz paran›z› geri verelim dendi, ama yapacak baflka<br />
bir fley yoktu. Her prodüksiyonda bir felaket vard›r, niye bilmiyoruz,<br />
ama bunu fark ettikleri için oyunun ad› telaffuz edilmez<br />
de “let’s play a scottish play” denir.<br />
E.T.: Eh, biz de bas›na kitaplar›m›z›n ilk bask›da kaç tane<br />
satt›¤›n› söylemeyiz.
Kütüphanenizi ne zaman oluflturmaya bafllad›n›z?<br />
Kütüphane say›labilir mi emin de¤ilim, ilk mikroskopik kitapl›¤›m›<br />
1968’de, ortaokul s›ras›nda oluflturmaya bafllad›m. As›l<br />
bir y›l sonra, raflar›m oldu. 1986’da ilk kütüphanem ‘kayboldu’,<br />
bugünkü kütüphanemi 1987’de kurmaya koyuldum.<br />
Kendi paran›zla ald›¤›n›z ilk kitap hangisiydi ve çocukken<br />
neler okurdunuz?<br />
Saint-Exupéry’nin Vol de Nuit’sini (Gece Uçuflu), Kad›köy’deki<br />
Frenç-Amerikan kitabevinden sat›n alm›flt›m. Okumaya resimli<br />
kitaplarla bafllad›m: Pekos Bill ve benzerleri. Ard›ndan<br />
Do¤an Kardefl’in kitaplar›na geçtim. En büyük tutkum ise ansiklopedi<br />
okumakt›.<br />
Hiç kitap çald›n›z m›?<br />
Yurtd›fl›nda yaflad›¤›m dönemde. Gelgelelim, daha çok ya-<br />
20<br />
kütüphane Foto¤raflar: Nazif Topçuo¤lu<br />
Enis Batur’un kitapl›¤›<br />
Kütüphanesi üzerine bir söylefli gerçeklefltirmek istedi¤imiz Enis Batur,<br />
h›nz›rca bir fley yaparak, kitapl›¤›n›n yaln›zca kapaklar›n› gösterdi bize.<br />
Neyse ki, foto¤raflarda içindeki kitaplar› göremesek de, kitapl›¤› hakk›nda<br />
sordu¤umuz her sorunun yan›t›n› alabildik.<br />
k›n çevremdekilerden yard›m ald›¤›m› (!) söylemeliyim.<br />
fiu anda kütüphanenizde tahminen kaç kitap var?<br />
Bir say›m yapm›fl de¤ilim, ama y›llar›n bana sa¤lad›¤› bir tür<br />
göz ayar›na güven duyacak olursam, yaklafl›k 15 bin kitap olmal›<br />
kütüphanemde. Kütüphanemin bir parças› sayd›¤›m<br />
diskotekimde ise, 1200 dolaylar›nda CD var.<br />
Kütüphanenizde a¤›rl›kl› olarak hangi tür kitap var?<br />
En a¤›rl›kl› bölüm fliir kitaplar›, Türk ve dünya fliirinin genifl bir<br />
temsil oran› var raflar›mda. Antik Ça¤, Ortaça¤, Rönesans<br />
dönemi üçlüsüyle oluflmufl ba¤›ms›z, zengince bir bölüm gelir<br />
arkadan. Üçüncü bölüm sözlüklerden oluflur. Sonra, s›ras›yla,<br />
otobiyografi-günlük-mektup üçlüsü; anlat› kitaplar›; denemeler<br />
ve düflünce kitaplar› gelir. Sanat kitaplar› bölümü oldukça<br />
genifltir, ama bir k›sm› Fatma Tülin’in atölyesindedir,
uras› bir bak›ma iki kiflinin kütüphane birikimini yans›t›r. Bir<br />
a¤›rl›k noktas› da kent ve yolculuk kitaplar›yla oluflmufltur;<br />
özellikle de ‹stanbul konulu yay›nlarla.<br />
Kütüphanenizde a¤›rl›kl› olarak hangi yazarlar var?<br />
Çok say›da yazar›n bütün yap›tlar› var kitapl›¤›mda, saymakla<br />
bitmez. Raflarda en genifl yeri Mallarmé, Dante, Petrarca,<br />
Nietzsche, Da¤larca, Aragon, Massignon tutuyor san›yorum.<br />
Kendi yap›tlar›n›n yan›s›ra, üzerilerine yap›lm›fl çal›flmalar› da<br />
birarada bulundurdu¤um için.<br />
‘Kütüphanemde hiç bulunmaz’ dedi¤iniz bir tür var m›?<br />
Hangi kitaplar› asla okumazs›n›z?<br />
‘Asla’ kategorim yok. Bilimkurgu gibi, yak›nl›k duymad›¤›m<br />
türler var. Güncel kitaplar›n ço¤unu almam, ald›klar›m› da<br />
çarçabuk kütüphanemden uzaklaflt›r›r›m. ‘Kaybolan’ kütüphanenin<br />
zengin bir kolunu dergiler olufltururdu, flimdi, birkaç›n›<br />
saymazsak, dergileri hemen tasfiye ediyorum.<br />
Kütüphanemde asla bulunmaz, dedi¤iniz yazarlar kimler?<br />
‘Asla’, k›sacas›, burada da geçersiz. Ama, ‘popüler’ kitaplar›n<br />
raflar›ma girme oran› düflük, diyebilirim.<br />
Kütüphanenizin en de¤erli kitab› ya da kitaplar›?<br />
Maddi de¤eri kastediyorsan›z, birkaç ‘özel bask›’ kitap var<br />
kütüphanemde. Manevî de¤ere gelince, ayr›m yapmam çok<br />
güç, olsa olsa flunu söyleyebilirim: Yerli ve yabanc›, ‘kiflisel<br />
muamele görmüfl’ kitaplar az de¤il bende - yazar›n ya da sanatç›n›n<br />
özgün müdahaleleri olan nüshalar her iki anlamda<br />
da bir servet benim için.<br />
Birine verip de geri alamad›¤›n›z için düflündükçe sinirlendi¤iniz<br />
bir kitap var m›?<br />
‹sim ve adres verece¤im: Selim ‹leri bana imzal› bir He (Asaf<br />
Hâlet Çelebi) arma¤an etmiflti; Remzi ‹nanç “Bir bakabilir miyim?”<br />
diye sordu, benim kitapl›¤›m herkese aç›kt›r, bir daha<br />
geri gelmedi o kitap, hâlâ can›m› yakan bir örnektir.<br />
Y›llard›r arad›¤›n›z ve bulamad›¤›n›z bir kitap oldu mu?<br />
Çok inatç› bir takipçiyimdir. Ne yap›p edip arad›¤›ma ulafl›r›m.<br />
Akl›ma gelen birkaç örne¤i vereyim hemen. John Livingston<br />
Lowe’un The Road to Xanadu’sunu iki y›l boyunca<br />
her yerde arad›m ve aratt›m, sonunda fotokopisiyle yetindim.<br />
Bonnefoy’n›n ilk kitab› olan Traité du Pianiste’i, yeniden yay›mlatmad›¤›<br />
için bulam›yordum, flairin kendisinden edindim.<br />
Yourcenar’›n yay›n izni vermedi¤i La Mort Conduit L’Attelage’›<br />
ise Bibliothèque Nationale’dan elde ettim, fotokopi olarak.<br />
Metinler ilgilendirir beni, kitap fetiflizmim yok, ama bir<br />
nüsha bulursam elbette kaç›rmam!<br />
Kitap okumak için tercih etti¤iniz özel saat ve yer var m›?<br />
Çal›flma odamda, çal›flma masamda okurum hep.<br />
Kütüphanenizi en son ne zaman elden geçirdiniz? ‘Art›k<br />
olmasa da olur,’ dedi¤iniz kitaplar hangileriydi?<br />
Geçen ay ‘biraz’ elden geçirdim. Bir kere, flunu belirtmeliyim:<br />
Benim üç ayr› kütüphanem var. Deminden beri ‘as›l kütüphane’mden<br />
söz ediyordum, evdeki kitapl›¤›mdan. ‹kinci ve<br />
üçüncü kütüphanem iflyerinde. ‹kinci kütüphanemde yaklafl›k<br />
3 bin kitap var. Bir bölümü, geçici olarak evden büroya<br />
tafl›nanlar. Onlar gider gelirler hep! Bir gereksinmeyi karfl›lamak<br />
için hareket ederler. Bir bölümü ise ‘as›l kütüphane’ye<br />
gelmeyecek olanlard›r. Pek çok yay›nevinin protokol listesindeyim,<br />
yurtd›fl›ndan ifl gere¤i çok say›da kitap gelir, onlar›n<br />
baz›lar›n› arkadafllar›ma arma¤an ederim, baz›lar›n› Sermet<br />
Çifter Kütüphanesi’ne devrederim, baz›lar›n› da bekletirim.<br />
Üçüncü kütüphanede ise, yay›nc›s› oldu¤um yaklafl›k 2 bin<br />
nüsha duruyor, bir tür arfliv kitapl›¤›. ‹flyerimden ayr›laca¤›m<br />
gün, bu toplam 5 bin kitab›n beflte birini eve tafl›mak durumunda<br />
olaca¤›m ya, iflte bu, bir kâbus!<br />
Kitaplar›n›z› hangi kriterlere göre düzenliyorsunuz? (Alfabetik<br />
s›ralama, türlere göre, vs.)<br />
En zor soru en sona b›rak›lm›fl. Perec’vâri bir deneme yazmay›<br />
gerektirir eksiksiz bir yan›t, bunun yeri buras› de¤il oysa.<br />
Y›llar önce, Aby Warburg’un ad›n› olsun duymad›¤›m bir<br />
dönemde, Warburg Kütüphanesi’nin temel felsefesini benimsedim:<br />
Kütüphanemde kitaplar, ço¤unlukla, benim onlara atfetti¤im‚<br />
‘h›s›ml›k derecelerine’ göre yanyana gelmifllerdir.<br />
Ba¤lant›y› ben bilirim, bu yeter. Arad›¤›n›z kitab› sorun, bende<br />
varsa hemen yerinden ç›karay›m. Onu siz ararsan›z bulamazs›n›z<br />
kolay kolay. H›s›ml›k derecelerini nas›l sapt›yorum?<br />
Yapt›¤›m çal›flmalarla ilgili ba¤lant› denklemlerinden hareket<br />
ederek. Onun için de‚ uçma teknikleriyle ilgili kitaplar, Endülüs’le<br />
ilgili olanlar ve Giordano Bruno’nun yap›tlar› yanyana<br />
duruyor, buyurun ç›k›n iflin içinden!<br />
21
mutfakta Röportaj: P›nar Cartier / Foto¤raflar: Uluç Özcü<br />
Huysuz’un<br />
mutfa¤›<br />
22<br />
Deneyimli gazeteci<br />
büyüklerimin anlatt›klar›<br />
anekdotlardan dolay›<br />
epeyce ürkerek<br />
gitmifltim o gün<br />
Çengelköy’e. Bir<br />
yandan, beni tersler mi<br />
acaba, endiflesi, bir<br />
yandan, aman, sak›n<br />
geç kalmayay›m,<br />
gerginli¤i, bir de,<br />
benimle de alay<br />
eder mi, korkusu...<br />
Söylefli bitip de Seyfi<br />
Dursuno¤lu’na bunlar›<br />
itiraf etti¤imde “Ben de<br />
Rita Hayworth’la<br />
röportaja gitseydim,<br />
sizin kadar<br />
heyecanlan›rd›m,”<br />
dedi.<br />
Katina’n›n Elinde Makas› adl›, Huysuz<br />
Virjin ile Seyfi Dursuno¤lu’nun<br />
otuz befl y›ll›k aflk›n› anlatan bir söylefli<br />
kitab› yay›mland›. Bu kitab›n gelirini<br />
E¤itim Gönüllüleri Vakf›’na ba-<br />
¤›fllad›n›z...<br />
Evet, kendime düflen pay› bu derne¤e<br />
ba¤›fllad›m ben, umar›m uygun yerlere<br />
harcan›r. Hâlâ e¤itim a盤›m›z var, hâlâ<br />
elektriksiz, susuz, yolsuz, köprüsüz,<br />
okulsuz köylerimiz var. Bir yandan da<br />
saray gibi, gösteriflli kamu binalar›, camiler<br />
var. Cami ibadet yeridir, elbette<br />
olmal›d›r ama o kadar çok say›da birbirinin<br />
kopyas› camiler yapana kadar bir<br />
tane güzel, de¤iflik bir fley yapmak daha<br />
iyi olur. fiurada bir cami var örne-<br />
¤in, duvar›n›n dibinden evler bafll›yor,<br />
araya s›k›flm›fl. Oysa ki cami dedi¤in<br />
görkemli bir yere yap›l›r, Mimar Sinan’›n<br />
yapt›¤› camiler gibi her taraftan
görülebilir ve etrafa hakim olmal›d›r.<br />
Kitapta “Keflke tiyatroya intisab etseydim”<br />
diyorsunuz. Büyük bir tutku<br />
oldu¤u anlafl›l›yor sizin için. Tiyatrocu<br />
olsayd›n›z, hangi rolü oynamak<br />
isterdiniz?<br />
Önce bir tiyatrocu olay›m, sonra rol seçerim;<br />
ama hangi rol verilirse verilsin,<br />
alt›ndan kalkabilece¤im bir rol seçerdim.<br />
Baz› rollerde zorlan›rd›m gibi geliyor<br />
bana, örne¤in bir mafya babas› rolü<br />
verilse komik olur. Biraz da tabii ki tiyatrocunun<br />
görünümüne göre rol seçilir,<br />
nas›l ki filmlerde flu, bu role uygun,<br />
bu, bu role uygun de¤il diye ayr›m yap›l›yorsa<br />
tiyatro da böyledir. Bütün rolleri<br />
becerebilece¤imi zannetmiyorum,<br />
zaten öyle bir deneyimim olmad›, isterdim.<br />
fiimdi flimdi hevesleniyorum, Y›lmaz<br />
Erdo¤an’›n oyununa gittim, orada<br />
kulise girdim, onlar›n o s›cakl›¤›... Benim<br />
çal›flma hayat›mda bu sadece müzikallerde<br />
vard›r, müzikallerde odalar›m›z<br />
vard›r, rolümüz yoksa oturur konufluruz,<br />
o s›cakl›k benim çok hofluma gidiyor.<br />
Gazinoda bu yok, herkesin ayr›<br />
odas› vard›r, herkesin burnu befl kar›fl<br />
havadad›r, makyaj›n› yapar, sahneye<br />
ç›kar, k›sacas› o s›cakl›¤› bulamazs›n›z.<br />
Ben de bu s›cakl›¤› özledim. Y›lmaz<br />
Erdo¤an’a da teklifte bulundum:<br />
“Bana rol verin, ben oynamak istiyorum,”<br />
diye. Turnelere filan gideyim istiyorum,<br />
genç yafl›mda gideyim ki yaflland›¤›mda<br />
içimde ukde kalmas›n.<br />
Belki de bireysellikten, tek bafl›na<br />
bir fleyler yapmaktan biraz s›k›lm›fls›n›zd›r...<br />
Evet, özledi¤im belki de dayan›flmad›r.<br />
Ancak bir yandan da kalabal›¤› fazla<br />
kaygana<br />
sevmeyen bir insans›n›z san›r›m...<br />
Eviniz s›¤›na¤›n›z gibi biraz, sakin bir<br />
semtte...<br />
Sükûneti ve huzuru seven bir insan›m,<br />
çok kalabal›k bir aileden geliyorum.<br />
Çocuklu¤umda bile, üst katta kendi<br />
odam vard›, hayat›m orada geçerdi.<br />
Kalabal›¤› sevmiyorum. Evimi çok seviyorum.<br />
Manzaras›n›n güzelli¤i de bir<br />
taraf›n›n yeflil, di¤er taraf›n›n mavi olmas›ndan<br />
kaynaklan›yor benim için;<br />
kimi evler sadece yeflillik görür, kimi<br />
ev yaln›zca denize bakar. Burada ikisi<br />
birden var; orman› da tad›yorum, denizi<br />
de...<br />
Evinizi bulmak pek zor olmad›, kime<br />
sorsak biliyordu. Çevre sakinleriyle<br />
aran›z nas›l?<br />
Çevredeki insanlarla aram iyidir, iliflkilerimi<br />
terbiye çerçevesinde yürütürüm.<br />
Evimi bilmeleri ahbapl›k etti¤imden de-<br />
¤il, sadece meraktan, burada, bu evde<br />
bir sanatç› oturdu¤u için.<br />
Hem Huysuz Virjin hem de Seyfi<br />
Dursuno¤lu olmak birçok insana ikili<br />
bir yaflamm›fl gibi geliyor...<br />
Evet, öyle geliyor insanlara ama asl›nda<br />
hiç ilgisi yok. Bu sadece bir flovdur,<br />
Huysuz Virjin sadece sahnede varolan<br />
bir karakterdir. Örne¤in sahnede Mo-<br />
¤ol ‹mparatoru’nu oynayacak olsam<br />
evime geldi¤imde de onun gibi yaflamayaca¤›m<br />
tabii ki. Bu bir ifl, bir görev,<br />
neticede bir flov; sahnede bafll›yor ve<br />
orada bitiyor. Hatta normal yaflam›mda<br />
çok fazla esprili ve nefleli olmayan, çok<br />
fazla konuflmayan bir insan›md›r. Ama<br />
sahnede bunun tam aksini yapmam<br />
gerekiyor, bu bir mecburiyet. Gri olan<br />
bir taraf› yok, o yaflam bitiyor, bu ya-<br />
Seyfi Bey’in bize elleriyle haz›rlad›¤› Kaygana Karadeniz rüzgarlar›yla sofram›za kondu. Rüzgar derken<br />
elbette so¤uklu¤u kast etmiyorum, zira s›cak bir yemek ama on befl dakika gibi k›sa bir sürede haz›r<br />
olunca, hem yeme¤in pratikli¤ini hem de Seyfi Bey’in beceriklili¤ini en iyi betimleyen san›r›m “rüzgar”<br />
oluyor. Marul ve taze so¤an›n yeflil k›s›mlar›yla yapt›¤› bu yemek asl›nda ›spanak veya kara lahanayla<br />
yap›l›yormufl. Ancak ekonomik yemekler haz›rlamay› amaçlayan bir mutfak program›nda Seyfi Bey’in<br />
akl›na malzemeleri de¤ifltirmek gelmifl. Marul ve taze so¤an› do¤ray›p yumurtayla yo¤uruyorsunuz. Seyfi<br />
Bey buna bir de bahçeden toplad›¤› taze naneleri ekledi. Daha sonra tavada k›zd›rd›¤›n›z az miktarda s›v›<br />
ya¤›n üstüne döküp piflince di¤er taraf›n› çeviriyorsunuz. Sonuçta gayet sa¤l›kl›, hafif ve lezzetli bir<br />
sebze yeme¤i ç›k›yor ortaya.<br />
flam bafll›yor.<br />
Bazen birilerine çok sinirlendi¤inizde<br />
“Keflke flimdi Virjin olsayd›m da,<br />
haddini bildirseydim,” dedi¤iniz olmuyor<br />
mu?<br />
Normal yaflam›mda sinirlendi¤im bir<br />
fley olursa gereken cevab› veriyorum<br />
zaten, Huysuz Virjin olmama gerek<br />
yok. Ancak mümkün oldu¤u kadar<br />
böyle olaylara meydan vermeyecek<br />
flekilde yaflamay› tercih ederim. Sinirlenmeden,<br />
daha sakin bir flekilde kendi<br />
isteklerimin yap›lmas›n› sa¤lar›m. Bu<br />
da yafl›m›n vermifl oldu¤u bir fley.<br />
Huysuz Virjin olmak güzel mi?<br />
A¤z› çok laf yapan, kibirli, namus düflkünü<br />
bir kad›n ama herkes onu bir parça<br />
bir yerden hat›rl›yor. Huysuz Virjin<br />
bütün olarak belki yok ama karakterini<br />
parça parça al›rsan›z normal yaflamda<br />
böyle insanlar var, onlara bazen rastl›yorum.<br />
Hiç yafl›na uymayacak flekilde<br />
makyaj yapan veya giyinen yafll› kad›nlar<br />
var. Ben bu komik yönleri al›p insanlara<br />
yans›tmaya çal›fl›yorum.<br />
Huysuz Virjin’e sorsak herkes ona<br />
âfl›k ama gerçekten âfl›k olan oldu<br />
mu?<br />
Çirkin bir kad›n de¤il Huysuz Virjin, bilemiyorum,<br />
bana kadar iletilen bir olay<br />
olmad›.<br />
fiov yaparken, seyirciler taraf›ndan<br />
rahats›z edildi¤iniz oldu mu?<br />
Hay›r olmad›; ben hep çok kaliteli yerlerde<br />
çal›fl›r›m, öyle fleylerle muhatap<br />
olmamak için. ‹nsan taflk›nl›k yapmak<br />
istese bile, çok lüks bir yerdeyse bu<br />
taflk›nl›¤› yapamaz, kal›b› içinde küçüldü¤ünü<br />
hisseder ve kal›r, rahats›z<br />
etmez.<br />
Huysuz Virjin hem halk›n sevdi¤i bir<br />
karakter, hem de ayn› zamanda çok<br />
elit yerlerde sahne al›yor, onu canl›<br />
olarak herkes seyredemiyor... Bunun<br />
nedeni ilkeleriniz mi?<br />
Evet, hiç taviz vermem. Çok büyük paralar›<br />
bile elimin tersiyle itebilirim çünkü<br />
benim gururum ve kendime olan<br />
sayg›m o miktarlardan çok daha fazla.<br />
Bir pazarl›k söz konusu oldu¤unda,<br />
Huysuz Virjin imaj›n›n zedelenmesi<br />
mi sizi endiflelendiriyor?<br />
23
Hay›r, ben makul olan bir fleyi teklif<br />
ederim. “Biz onu vermeyelim de, biraz<br />
indirelim,” gibi bir pazarl›¤a girildi¤inde<br />
rahats›z oluyorum: Önce pazarl›k<br />
etmeye kalk›yorlar, olmaz deyince düflünelim<br />
diyorlar, sonra aray›p kabul ettiklerini<br />
söylediklerinde de ben kabul<br />
etmiyorum. Örne¤in az evvelki telefonda<br />
reddettim: Genel kurul toplant›s›nda<br />
“Huysuz olsun” karar› al›nm›fl, beni<br />
epeyce bekletip sonunda “tamam” dediler.<br />
Ama flimdi organizasyon için biri-<br />
24<br />
mutfakta<br />
Huysuz’un uyumu<br />
ni bulmalar› gerekecek, onlar için biraz<br />
zor olacak tabii ki... Herhalde Mehmet<br />
Ali’yi (Erbil) ararlar, benim yede¤imi;<br />
ama ona sorsan›z ben onun yede¤iyim.<br />
Ona ne ö¤rettiniz?<br />
Ben bir fley ö¤retmedim. Söylemek gerek,<br />
kendisi geldi, bakt›, izledi, ö¤rendi,<br />
gitti. Bu ifli yapmak istiyormufl.<br />
Edebiyatla aran›z nas›l?<br />
Bir fliir yazd›m, okumadan önce sak›n<br />
gülmeyin diye ikaz ediyorum ama yine<br />
Bu kadar titiz bir insan›n evinde, çok pasakl› birinin bile cesaret edip evine alamayaca¤›, alsa da kafesinden<br />
ç›karamayaca¤› bir muhabbet kuflu serbestçe dolafl›yor! Huysuz! Seyfi Bey bize uzun uzun hayvan<br />
sevgisini anlatt›, hayvanlar›n birbirleriyle olan iliflkileri de anlafl›lan hayli ilgisini çekiyor; kediyle<br />
kufllar›n, köpekle kedinin dost olmalar› ona çok hofl geliyormufl. Bazen böyle görüntülere reklam filmlerinde<br />
rastl›yormufl ama çok k›sa olduklar› için doya doya bakam›yormufl. Ancak Seyfi Bey’e söylemem<br />
gereken bir fley var: Seyfi Bey, yerlere külleri ben dökmedim! Huysuz kül tablas›n›n üzerinde biraz uçufl<br />
al›flt›rmas› yapt› da...<br />
de gülüyorlar. Edebiyatla aram çok iyi<br />
de¤il ama muntazam konuflmay› severim,<br />
tabii bu da edebiyatla ilgili bir fley<br />
de¤il. Özellikle edebî olan bir eser okumak<br />
için çok çaba sarf etmiyorum, elime<br />
geçeni okuyorum.<br />
Neler okuyorsunuz? En çok kimleri seviyorsunuz?<br />
En çok Katina’n›n Elinde Makas› m›yd›<br />
neydi, onu seviyorum. Son zamanlarda<br />
bir fleyler okuyorum dersem yalan olur.<br />
Al›p bafllay›p b›rak›yorum kitaplar›, biraz<br />
da gözlerimden kaynaklan›yor bu,<br />
çok çabuk yoruluyorlar. Gözlüklerimi<br />
de¤ifltirmem gerek. Bir de art›k o kadar<br />
çok dizi ve televizyon program› var ki...<br />
Bunlar gazino dünyas›na etki etti¤i gibi,<br />
okumay› da engelliyor. Zaten çok<br />
okuyan bir toplum de¤ildik.<br />
Peki o zaman, hangi dizileri izliyorsunuz?<br />
Hiçbir diziyi izlemiyorum. Dizileri<br />
hiç be¤enmiyorum, sevmiyorum.
G.O.R.A., herkesin bildi¤i gibi, uzayl›lar taraf›ndan kaç›r›lan<br />
bir Türkün öyküsünü anlat›yor. Cem Y›lmaz, bu bir “Türkler<br />
Uzayda” filmi de¤il diye ›srarla belirtse de, filmin temel ald›-<br />
¤› motif, Türkler ile Uzay aras›ndaki o büyülü ba¤lant›. “Türkler<br />
ve Uzay” temas›na, Türk mizah› hep ilgi duydu. Mesela,<br />
Sadri Al›fl›k’›n “Turist Ömer Uzay Yolu’nda” filmi, “Türkler ve<br />
Uzay” temas› üzerine kurulu ilk mizah yap›tlar›ndan biriydi.<br />
Sadri Al›fl›k, Cem Y›lmaz’›n espri tarz›n› de¤il ama serserilikle<br />
efendili¤in bir bileflimini içeren oyunculuk tarz›n› kendine<br />
örnek ald›¤› bir isim. Cem Y›lmaz, “mahalle kahvesindeki<br />
esprili abi” imaj› ile seçkin, incelikli, hatta bir anlamda elit mizah›<br />
birlefltiren bir kiflilik. Birçok insan onu bir mizah devrimcisi<br />
olarak görüyor. Cem Y›lmaz, hem komiklik, hem seviye,<br />
hem de sosyolojik gözlemler aç›s›ndan belki de flimdiye kadar<br />
Türkiye’de yap›lm›fl en iyi mizah› yarat›yor. Cem Y›lmaz<br />
26<br />
sinema Reflat Çal›fllar<br />
Turist Ömer’den G.O.R.A.’ya<br />
Türkler ve uzay<br />
Cem Y›lmaz’›n G.O.R.A. filminin vizyona girmesinin ard›ndan Türk sinemas›nda<br />
bilimkurgu, uzay ve uzayl›lar konusu da gündeme geldi. Türkler uzaydan ne<br />
anlar? Türklerin uzaydaki yeri ne? “Türkler” ve “Uzay”, yan yana gelmesi<br />
mümkün olmayan iki kategori mi?.. Reflat Çal›fllar, bu sorular› da kapsayan<br />
çerçevede Türkler’in uzay sevdas›n› toplumsal, kültürel ve politik temellere<br />
dayal› olarak irdeliyor.<br />
mizah›n›n Türkiye standartlar› aç›s›ndan çok kaliteli olsa da<br />
dünya standartlar›nda de¤erlendirildi¤inde basit bir “durum<br />
komi¤i”nden ibaret oldu¤unu savunan uyan›k entellere de<br />
ald›rmayal›m. Dünyan›n hiçbir yerinde kimse kimseyi Cem<br />
Y›lmaz’›n bizi güldürdü¤ü kadar güldürmüyor, ayr›ca Cem<br />
Y›lmaz’›n güldürmesi rafine bir güldürme.<br />
B‹R UZAY KOMEDYEN‹ M‹?<br />
Cem Y›lmaz gibi entelektüel birikim ve e¤itim düzeyi konusunda<br />
iddial› olmayan, ayr›ca toplumsal kayg›lardan tamamen<br />
uzak oldu¤unu söyleyen bir komedyenin bu kadar rafine<br />
ve “içerikli” bir mizah üretmesi çok gizemli bir durum.<br />
Cem Y›lmaz’›n mizah›, ondan daha fazla toplumsal kayg›ya<br />
sahip olan Y›lmaz Erdo¤an’dan da, ondan daha kaliteli diplomalara<br />
sahip olan Ferhan fiensoy’dan da daha ileri bir
noktada. Acaba Cem Y›lmaz’›n beynine uzaydan espri sinyalleri<br />
gönderiliyor olabilir mi? Cem Y›lmaz’›n stand-uplar›n›n<br />
kalitesinin düfltü¤ünden ve neredeyse sadece bir star olarak<br />
konumunu konu alan espriler yapmaya bafllad›¤›ndan yak›nanlar›n<br />
say›s› h›zla art›yor. G.O.R.A. filmi, Cem Y›lmaz’›n<br />
bundan sonraki yönünün yukar› m› afla¤› m› oldu¤unu gösterecek.<br />
G.O.R.A., herkes taraf›ndan heyecanla beklenen<br />
fleylerin bir balon gibi sönmesinden sadist ve narsist bir<br />
zevk alanlar›n umud ettikleri gibi kötü ç›ksa bile, bunun Cem<br />
Y›lmaz’›n önemini azaltaca¤›n› sanm›yorum.<br />
TÜRK M‹ZAHI GÖ⁄E YÜKSEL‹YOR<br />
“Türkler ve Uzay” temas›, Cem Y›lmaz’›n stand-uplar›n›n da<br />
en baflar›l› bölümlerindendir. Hatta Cem Y›lmaz’›n ilk olarak<br />
bu temayla birlikte stand-upç›l›¤a geçti¤i bile söylenir. Türkler<br />
ve Uzay temas› ile ilgili flimdiye kadar çevrilmifl en kaliteli<br />
geyiklerden biri de “Ekfli Sözlük”teki “Jedi Council ve Erman<br />
Toro¤lu” geyi¤idir. Bu geyik, Star Trek adl› uzaydaki uygarl›klar›<br />
konu alan dizinin klifleleri ile Erman Toro¤lu - fiansal Büyüka<br />
ikilisinin yorumlar›n›n içerdi¤i klifleleri sentezler. Türkler<br />
sözcü¤ü ile uzay sözcü¤ünü yanyana getirmek, komik bir etki<br />
yaratmak, hatta mizah›n derinlerine dalmak için yeterli oluyor.<br />
Espri, tekrarland›¤› zaman tad› en h›zl› kaçan fleydir,<br />
ama “Türkler ve Uzay” konusu bir istisna teflkil ediyor. Bu konu,<br />
Türk mizah›n› daha çok uzun süre meflgul edecek gibi<br />
görünüyor. Yani Türk mizah›n›n istikbalinin göklerde oldu¤unu<br />
söyleyebiliriz. Cem Y›lmaz, Nokta dergisine verdi¤i röportajda,<br />
“Türkler ve Uzay” temas›ndaki komikli¤in Türkler ve<br />
uzay aras›ndaki uyumsuzlukta yatt›¤›n› belirtiyor. Saptama<br />
do¤ru olmakla birlikte yüzeysel. Türkler sözcü¤ü ile uzay sözcü¤ünden<br />
daha büyük uyumsuzluk gösteren sözcükler bulu-<br />
nabilir herhalde. Ama Türkler sözcü¤ünün yan›nda uzay daha<br />
komik duran bir sözcük olabilece¤ini sanm›yorum.<br />
TÜRK‹YE BAfiLIBAfiINA B‹R UZAY<br />
Uzay ile Türkler aras›ndaki çeliflkinin tam olarak hangi noktada<br />
yatt›¤› üzerine birçok tahmin üretilebilir. Uzay da Türkiye<br />
de asl›nda son derece komplike birer sistem. Bu iki sözcü¤ü<br />
biraraya getirdi¤imizde birbirinden çok farkl› iki sistemi de içiçe<br />
geçirmifl oluyoruz. ‹ki kavram aras›ndaki çeliflki belki uzay›n<br />
geniflli¤i ve büyüklü¤ü ile Türkiye’de insanlar›n içine s›k›flt›¤›<br />
yaflamsal darl›k aras›ndad›r. Ya da, uzay›n karanl›¤›, ciddiyeti<br />
ve so¤uklu¤u ile insan›m›z›n laubalili¤i ve v›c›k v›c›kl›¤›<br />
aras›ndad›r belki. Ya da, uzay›n hiçbir ç›kar gütmeden ve ondan<br />
bir ç›kar beklenmeden sakin bir flekilde yerinde duruflu<br />
ile insanlar›m›z›n bir ç›kar peflinde k›vr›m k›vr›m, k›p›r k›p›r hareket<br />
ediflleri aras›ndad›r. “Türkler ve Uzay” temas› üzerinden<br />
mizah yapmak, Türkleri afla¤›layan bir yaklafl›m olarak da alg›lanmamal›.<br />
Türk insan›yla dalga geçmek, onu küçümseyen<br />
bir tavr›n de¤il ona duyulan tuhaf bir sempatinin belirtisi de<br />
olabilir. Peki Türkiye ile uzay aras›nda hiçbir paralellik yok<br />
mudur? Türkiye’de de uzaydaki gibi bir gizem, karanl›k,<br />
derinlik (en az›ndan derin devlet ba¤lam›nda), büyülü bir atmosfer<br />
yok mu mesela? Günümüz Türkiye’sinde her fleyin bu<br />
kadar kötü, bu kadar depresif, bu kadar kaotik, bu kadar simgesel,<br />
bu kadar sürprizli ve flafl›rt›c› olmas›nda uzay› and›ran<br />
bir mistisizm, bir kozmik boyut yok mu? Ben bir uzayl› olsayd›m<br />
ve dünyan›n bir ülkesini gözlemlemek isteseydim, dünyan›n<br />
genelindeki birçok kaotik ve flafl›rt›c› fleyin belki de en<br />
abart›l› biçimde gözlemlenebildi¤i yer olan Türkiye’yi seçerdim.<br />
Türkiye’yi bana anlatacak rehber olarak da Cem Y›lmaz’›<br />
tercih ederdim..<br />
27
Dante’nin “Cehennem”ini çok satan<br />
bir kitap haline getirdiniz ve hedefi<br />
tam on ikiden vurdunuz. Dikkat çekici<br />
pek çok özelli¤iniz var ama herkes<br />
çok genç olman›za tak›lm›fl durumda.<br />
‹lk roman›n›z›n yay›mlanmas›<br />
ve tam on befl dile çevrilip en çok<br />
satan kitaplar listesinin bafl›na oturmas›<br />
sizin için nas›l bir duygu?<br />
Son bir güncelleme yapay›m; kitab›m<br />
art›k otuz ülkede yay›mlanacak ve yirmi<br />
befl dile çevrilecek. Dante Kulübü’nü<br />
yazmaya bafllad›¤›mda yirmi üç<br />
yafl›ndayd›m, roman yay›mland›¤›ndaysa<br />
yirmi yedi. Yay›nc›l›k sektörü<br />
28<br />
söylefli<br />
Dante Kulübü’ne hoflgeldiniz!<br />
Henüz yirmi yedi yafl›nda olmas›na karfl›n dünyan›n en tan›nm›fl yazarlar›ndan<br />
biri. Ticari aç›dan 2004’e damgas›n› vuran, raflarda yerini ald›¤›ndan bu yana<br />
en çok satanlar listesinden hiç inmeyen bir “ilk” roman›n, Dante Kulübü’nün<br />
yazar›. Edebiyat›n yeni y›ld›z› Matthew Pearl’ü daha yak›ndan tan›man›z için,<br />
kendisiyle yapt›¤›m›z “s›cak” söylefliye davet ediyoruz sizi.<br />
Dante Kulübü<br />
Matthew Pearl, çeviren: Dost Körpe<br />
‹thaki Yay›nlar›, 478 s.<br />
hakk›nda çok az fley biliyorum aç›kças›.<br />
Roman›m›n bu kadar be¤enilmesinden<br />
dolay› gerçekten minnettar›m ve<br />
itiraf etmem gerekirse bu takdir beni<br />
flafl›rtt›. Kitab› bas›lm›fl bir yazar olmay›<br />
hayal etmek, kendi yap›t›n›z üzerindeki<br />
yetkenizin en üst noktaya ç›kmas›d›r.<br />
Asl›nda insanlar böyle düflünmezler,<br />
tam tersine inan›rlar. Yap›t›n›z halka<br />
aç›ld›¤›nda, art›k kitab›n›z üzerinde<br />
hiçbir kontrolünüz kalmaz, kitab›n›z› kimin<br />
okuyaca¤›na karar veremezsiniz.<br />
Dahas›, kitab›n›z›n yabanc› dillere çevrilmesi<br />
de de¤iflik bir deneyimdir, hiç<br />
anlamad›¤›n›z ve okuyamad›¤›n›z bir
dilde bas›lmas› tuhaft›r.<br />
Dante’ye olan hayranl›¤›n›z nereden<br />
geliyor? Harvard Üniversitesi ‹ngiliz<br />
ve Amerikan edebiyat› bölümlerinden<br />
mezunsunuz, Yale Üniversitesi’nde<br />
de hukuk e¤itimi gördünüz.<br />
1998’de Amerikan Dante Derne¤i,<br />
Dante Ödülü’nü size verdi. Dante’ye<br />
olan ilginizin ve roman›n›z›n ç›k›fl<br />
noktas›n›n, edebiyatç› ve hukukçu<br />
kimliklerinizin kesiflmesinden do¤du¤unu<br />
söyleyebilir miyiz?<br />
Dante’yi ilk kez Harvard Üniversitesi’ndeyken<br />
okumufltum. Daha sonra<br />
ona ve fliirine karfl› büyük bir tutku beslemeye<br />
bafllad›m. Hukuk okulundaysa<br />
Dante’yi daha çok düflünmeye, daha<br />
çok merak etmeye bafllad›m; Dante’yle<br />
günümüzdeki suç, fliddet ve cezan›n<br />
iliflkisini düflündüm. San›r›m bu da bana,<br />
Dante ve kontrol edilemez fliddet<br />
hakk›nda bir hikâye yazmak için büyük<br />
ilham verdi.<br />
Kitab›n›zda, Dante Kulübü’nün edebiyat<br />
dahileri -Henry Wadsworth<br />
Longfellow, Dr. Oliver Wendell Holmes,<br />
J. T. Fields, James Russel Lowell-<br />
Dante’nin Amerika’da yay›mlanacak<br />
‹lahi Komedya’s›n›n çevirisini<br />
bitirmek ve Dante’nin Amerika’da da<br />
tan›nmas›n› sa¤lamak için bir araya<br />
geliyorlar. Dante Kulübü diye bir<br />
topluluk gerçekten var m›yd›?<br />
Evet, Dante Kulübü’nde arka plan›n tümü<br />
gerçektir. Derne¤in üyeleri aras›nda<br />
Longfellow, Holmes, Lowell, Fields,<br />
Green ve birkaç kifli daha bulunuyordu.<br />
Onlar kendilerini, Dante’yi Amerikal›lar’a<br />
tan›tmaya adam›fllard›. Hepsi<br />
birer edebiyat kahraman›yd›, çünkü<br />
yabanc› bir dile ve yaz›na karfl› toplumda<br />
yer etmifl önyarg›larla sonuna kadar<br />
savaflm›fllard›. Bu durumdan dolay›<br />
onlara kitab›mda bir yer vermek ve<br />
böylece gerçekten kahraman olduklar›n›<br />
göstermek istedim.<br />
Dante Kulübü baz› aç›lardan bir tarihi<br />
roman olarak düflünülebilir. Olaylar›n<br />
tümü 1865’de, iç savafltan hemen<br />
sonra Boston’da geçiyor. Arka<br />
plan› oluflturmak için neden özellikle<br />
bu tarihi ve 19. yüzy›l Boston’unu<br />
Dante Kulübü binas› ve dört üyesi:<br />
Henry Wadsworth Longfellow,<br />
J. T. Fields, Dr. Oliver Wendell Holmes<br />
James Russel Lowell<br />
kullanmay› seçtiniz?<br />
Asl›nda romandaki yer, zaman ve kiflileri<br />
gerçek tarihe, gerçek Dante Kulübü’ne<br />
dayanarak seçtim. Bununla beraber,<br />
romanda iç savafl sonras›n›<br />
özellikle vurgulamak, insanlar›n dikkatini<br />
kültüre, edebiyata çekmek istedim.<br />
Böylece halk, savafl›n bu de¤erleri nas›l<br />
derinden etkiledi¤i konusunda düflünecek<br />
ve bir de¤erlendirme yapacakt›r.<br />
1865’in Boston’unda yaflananlar›<br />
okurlara an›msatmak ve tüm gerçekli¤iyle<br />
vermek için ne tür araflt›rmalar<br />
yapt›n›z?<br />
Her bir karakter üzerinde gerçekten<br />
çok çal›flt›m, uzun zaman alan bir sürü<br />
araflt›rma yapt›m. O y›llarda yaz›lm›fl<br />
mektuplar›, o y›l›n gazetelerini, dergilerini<br />
ve yaflam öykülerini didik didik tarad›m.<br />
Tarihi haritalar ve günlükler arac›l›¤›yla<br />
de¤iflik yerlerin co¤rafyas›n›<br />
ve tarihini inceledim.<br />
Dante Kulübü’ndeki cinayetler kurmaca<br />
ama bir bak›ma da gerçek bir<br />
fliddet hissi veriyor okuyucuya. Dahas›,<br />
Nicholas Ray karakteri, Boston’daki<br />
Afrika as›ll› ilk Amerikan<br />
polisi olmas› sebebiyle hem kurmaca,<br />
hem de gerçekçi bir portre çiziyor.<br />
Kurmacan›n ve gerçe¤in dünyas›n›<br />
nas›l bu kadar baflar›l› bir flekilde<br />
birlefltiriyorsunuz?<br />
Kendime göre flöyle bir kural›m var: Bir<br />
roman ya da hikâyedeki kurmaca karakterlerin<br />
tümü gerçek dünyay›, tarihi<br />
mutlaka yans›tmal›d›r; ya da tarihi, yeni<br />
vizyonlar, görüfller için k›flk›rtmal›d›r.<br />
Dante Kulübü’nün yay›mlanmas›yla,<br />
Longfellow’un “Dante’nin Cehennemi”<br />
çevirisi konusunu da tekrar gündeme<br />
getirdiniz. Bu çeviri ve onun<br />
Amerika için önemi hakk›nda ne düflünüyorsunuz?<br />
Longfellow’un Dante çevirisi, ‹ngiliz dilinde<br />
bugün de geçerlili¤ini koruyan en<br />
güvenilir yaz›n çevirisidir. Bu nedenle,<br />
kitab›m bas›ld›¤› ve Longfellow’un çevirisi<br />
belirsizlikten kurtar›ld›¤› için çok<br />
heyecanl›yd›m. Amerikan halk›n›n<br />
Dante’yi tan›mas› ve onu okuyup anlayabilmesi<br />
aç›s›ndan bu çevirinin ger-<br />
29
çekten tarihi bir önemi vard›r. Dante<br />
hakk›ndaki en muhteflem fley ise, onun<br />
sanat›n›n her ülkede de¤iflik bir tarihi<br />
olmas›.<br />
Dante Kulübü genel olarak Amerika’y›,<br />
Boston’daki cinayetleri ele al›yor<br />
ama roman›n tam kalbinde ortaça¤<br />
‹talyan görüflü yat›yor. Bu durumun<br />
roman›n›zda bir ironi yaratma<br />
ihtimalini hiç düflündünüz mü?<br />
Asl›nda kendi yaz›m› çözümlemeyi<br />
sevmiyorum. Bununla birlikte, yaz›nda<br />
de¤iflik tatlar› birlefltirmeyi, kültürleraras›<br />
kesiflmeler, gerilimler yaratmay›<br />
seviyorum.<br />
Romandaki Dan Teal karakteri, ad›<br />
nedeniyle Dante’nin imgesi olarak<br />
adland›r›labilir, ayn› flekilde baz›<br />
okurlar onu Lucifer olarak da yorumlayabilirler...<br />
Kesinlikle evet! Dante’nin bize, cehennemin<br />
Lucifer etraf›nda odakland›¤›n›<br />
gösterdi¤ini hat›rlamal›y›z. Bu düflünce<br />
roman›n kurgusunda yer al›yor. fiiddetten<br />
kimi sorumlu tutmal›y›z; flairi mi,<br />
yoksa canavar› m›?<br />
Dante Kulübü’nü nas›l adland›rmak<br />
daha yerinde olur sizce; korku roman›<br />
m›, yoksa polisiye mi?<br />
Aç›kças› kitaplara böyle bir k›s›tlama<br />
getirilmesini pek sevmiyorum, bence<br />
bu bizim hayal gücümüzü s›n›rland›r›yor.<br />
Okur, her kitab› bireysel olarak<br />
keflfetmeyi seçmeli bence. Bununla<br />
birlikte, kitaplar›n s›n›fland›r›lmas›n›n<br />
yay›nc›lar ve kitap sat›c›lar› için önemli<br />
oldu¤unun da bilincindeyim.<br />
Dante hakk›nda hiçbir fley bilmeyen<br />
biri roman›n›z› okudu¤unda gene<br />
ayn› tad› alabilir mi, yoksa okurun<br />
romandan tat almas› ve onu anlamas›<br />
için gerçekten Dante’yle ilgilenmesi<br />
mi gerekir?<br />
Roman› okuyan herkesin ayn› zevki<br />
alabilece¤ini rahatl›kla söyleyebilirim.<br />
Yazarken, okurun Dante hakk›nda bir<br />
ön bilgi edinme gereksinimi duymamas›na<br />
çok dikkat ettim. Yay›nc›lar, okur<br />
kitlesinin yaln›zca Dante hayranlar›yla<br />
s›n›rl› kalmamas›n› istediler. Buna karfl›l›k,<br />
kitab›m›n baz› okurlar› harekete<br />
geçirerek onlar›n Dante’yle ilgilenme-<br />
30<br />
söylefli<br />
‹lahi Komedya,<br />
Alighieri Dante<br />
Çeviren: Rekin Teksoy<br />
O¤lak Yay›nlar›<br />
975 sayfa<br />
lerini sa¤lad›¤›n› duydu¤umda gerçekten<br />
çok heyecanlan›yorum.<br />
Dante ve idam cezas› hakk›nda pek<br />
çok fley yazd›n›z. Hukuk mezunu bir<br />
kifli olarak Dante’nin ceza görüflü ile<br />
bugünün -temelde Amerika’n›n- ceza<br />
görüflü aras›nda benzerlikler var<br />
m› sizce?<br />
Suçlular›n cezaland›r›lmas› konusunda,<br />
topluluk için simgeselli¤in peflinden<br />
gitti¤imizi söyleyebilirim ço¤u zaman.<br />
Bu da, Dante’nin Cehennemi’nin<br />
en önemli yönüdür. Benim hislerime<br />
göre idam, tafl›d›¤› simgeselli¤in tümünü<br />
kaybetmifl ve suçlular›n cezas›n›<br />
onda arayanlar için daha az tatmin edici<br />
hale gelmifltir. Bunun, Dante’nin çizdi¤i<br />
flemaya uydu¤una inan›yorum: kusursuz,<br />
tatmin edici bir cezaland›rma<br />
fleklinin olmay›fl›.<br />
Kitab›n›zda olaylar 1865’de geçiyor<br />
ama konular son derece güncel ve<br />
günümüzde ço¤u zaman tan›k oldu-<br />
¤umuz türden. Dante Kulübü ile<br />
dünyan›n flu anki durumu aras›nda<br />
herhangi bir iliflki görüyor musunuz?<br />
Suç konular›, savafl ve kültür, Dante’nin<br />
zaman› 19. yüzy›l da dahil olmak<br />
üzere her zaman kendini tekrar etmifltir.<br />
Dünyada süregelen olaylarla Dante<br />
Kulübü’ndeki olaylar aras›nda bir ba¤<br />
kurmak istemiyorum ama okuyucular›n<br />
birkaç ba¤ bulaca¤›n› da düflünüyorum.<br />
Hem yazar olarak, hem de kiflisel<br />
gözle bakt›¤›n›zda dünyan›n flu anki<br />
durumu ve gelece¤i hakk›nda ne<br />
düflünüyorsunuz? Bu konuda endifleleriniz<br />
var m›?<br />
Benim en büyük kayg›m, gerçeklerle<br />
hiç ilgisi olmayan, genel olarak duygulara<br />
ve kötü iletiflime dayanan halk<br />
konuflmalar›na gere¤inden çok izin<br />
vermemizdir. Bu noktada, medya iflini<br />
daha iyi yapmal› ve çeflitli görüfl<br />
aç›lar›n› iletmeye, özellikle gerçekleri<br />
vermeye daha fazla özen göstermelidir.<br />
Yeni projeleriniz ya da üzerinde<br />
çal›flt›¤›n›z bir roman›n›z var m›?<br />
fiimdilerde ikinci roman›m› bitirmeye<br />
çal›fl›yorum. S›r olarak kalmas›n› istiyorum,<br />
konusunu anlatmaya pek niyetim<br />
yok aç›kças› ama bu kitap için de<br />
edebi tarih ile polisiyenin buluflmas›<br />
diyebiliriz san›r›m. Fakat bu sefer konunun<br />
Dante’yle uzaktan yak›ndan ilgisi<br />
yok.<br />
Ya bir sonraki roman›n›z Dante<br />
Kulübü’nün yakalad›¤› baflar›ya<br />
ulaflamazsa? Bunu zaman zaman<br />
düflünerek genç bir yazar olarak<br />
korkuya kap›l›yor musunuz?<br />
Roman yazmak için düzinelerce fikir<br />
var kafamda, bu yüzden herhangi bir<br />
kitaba yo¤unlaflmaktansa uzun bir<br />
kariyer istiyorum. Dante Kulübü’nün<br />
baflar›s› benim için güzel bir sürpriz oldu<br />
ama zamanlama, flanss›zl›k gibi birtak›m<br />
etkenler de var ki, bunlar yazar›n<br />
kontrolünün d›fl›nda gelifliyor. Gerek<br />
yazarken, gerekse kitab› bitirdikten<br />
sonra bu etkenleri ak›ldan ç›karmamak<br />
gerek.<br />
Deniz Gündo¤an
Yeni ve cesur dünyalar<br />
‹ster fantastik edebiyat olsun, ister<br />
çizgi roman, korku ya da tarihi roman,<br />
bakt›¤›m›z zaman bu eserlerin ve kahramanlar›n›n,<br />
bir tepki ve özlem sonucu<br />
ortaya ç›kt›klar›n› görüyoruz. ‹yiyle<br />
kötünün, do¤ruyla yanl›fl›n (asla olmayacak<br />
kadar) net bir flekilde birbirinden<br />
ayr›ld›¤›, güçlü karakterlerin yaflad›¤›,<br />
yeni oldu¤u kadar eskiyi and›ran,<br />
ilginç ama yine de her zamanki<br />
umutlar›m›z› bar›nd›ran dünyalar var<br />
bu kitaplarda. Sosyal yaflamda e¤ilip<br />
bükülmekten b›kt›¤›m›z, hayat›n h›z›yla<br />
nedenleri ve amaçlar› unuttu¤umuz<br />
günümüzde, var olmas›n› istedi¤imiz<br />
ilke ve davran›fllar› gösterdikleri için ilgi<br />
görüyorlar.<br />
Bunlar›n içinde, ne olursa olsun, her zaman<br />
iyinin kazanaca¤›n› bize anlatanlardan biri de<br />
çizgi roman. ‹lk ç›kan kahramanlar›ndan birini,<br />
o güçlü adam› hat›rlayal›m. Ad›yla neler yapabilece¤i<br />
zaten o kadar aç›k ki... Superman<br />
okuyucular›n gözünde daima üstün insan› ve<br />
arzu edilen, bar›fl dolu bir dünyay› simgelemifltir.<br />
Ortak yay›mlanan bir maceralar›nda<br />
Batman’in dedi¤i gibi, Superman asl›nda bir<br />
“izci çocuk”tur. Bazen insan› sinirlendirecek<br />
biçimde, sadece iyilik yapmak, yard›m etmek<br />
için çal›fl›r. Fakat gerçek yaflamdaki böyle<br />
olan tiplerin aksine, Superman’in, kurflunlar›n<br />
sekti¤i çelik gibi bir vücudu, gezegenleri yerinden<br />
oynatabilecek gücü ve a¤açta kalan<br />
kedisi için a¤layan k›z çocu¤u karfl›s›nda bile<br />
s›zlayan bir kalbi vard›r. Superman’in yere çöp<br />
atmas› bile düflünülemez. O hep en zor anlarda,<br />
uçarak gelir ve kötüleri yakalar. Ne kadar<br />
basit ve s›k›c› ama ne kadar özlenen bir durum...<br />
Zaten o, bu yüzden Superman. Yetmifl<br />
y›ld›r okunuyor ve hayallerimizi yaflat›yor.<br />
Yazar Micheal Moorcock, fantastik serisi Elric<br />
Destan›’nda, Superman’in aksine günümüz<br />
dünyas›nda insanlar›n umutsuzlu¤unu anlat›r.<br />
Yüzy›llard›r yaflad›klar› dünyan›n hakimi olan<br />
kadim, büyücü halk›n son kral› Elric, kendi<br />
krall›¤›ndan sürülür. ‹ntikam için, güçlü ama<br />
asla güvenilmez kaos tanr›lar›n› yan›na alan<br />
Elric, kendi krall›¤›n› kuflat›r ve yok eder. Kendisine<br />
verilen kötü-güçlü k›l›c› F›rt›nayaratan’a<br />
ba¤›ml› bir yaflama mahkum olur. Çünkü k›l›ç<br />
Elric’e güç verir. Onsuz yaflam›na devam edemez.<br />
Güç ve iktidar için her fleyi geride b›rak›r<br />
büyücü kral. Kendinden ödün vererek en büyük<br />
fedakârl›¤› yapar. Asl›nda her fleye sevdi-<br />
¤i kad›n› kurtarmak için giriflmifltir ama zamanla,<br />
nedenleri unutur. Kaybolur. Elric Destan›,<br />
güçlü, bafl›ndan geçen onca olaydan<br />
sonra, hayatta kalmay› baflaran, korkulan ama<br />
amac›n› kaybetmifl, baflar› u¤runa erdemlerinden<br />
ödün veren ve her fleyin fark›nda olan<br />
umutsuz bir adam›n melankolik öyküsüdür.<br />
Ejderha M›zra¤›’ndaki Sturm Brightblade ise<br />
Superman’in vaat etti¤i bar›fl ve huzur için savaflan,<br />
farkl› birisidir. Sturm’un tüm atalar›,<br />
yüzy›llar önce kurulan Solamnia fiövalyeleri’dir.<br />
Kendilerini düzene ve do¤rulu¤a adam›fl<br />
tarikat, son yüzy›lda da¤›lm›fl, eski günlerindeki<br />
ihtiflam›n› kaybetmifltir.<br />
fiövalyelik feshedilmifl, ço¤u verdikleri sözleri<br />
unutup Krynn’a da¤›lm›flt›r. Baz›lar› paral› as-<br />
fantastik kahramanlar<br />
Kendi içlerinde bir dünya yarat›p yaflad›¤›m›z zamana alternatifler sunan<br />
yap›tlar›n sat›fl› her geçen gün art›yor. Bu ilginin nedeni, dünyadan,<br />
düzeninden ve toplumdan bir tür kaç›fl hissi yaratmalar› olabilir mi?<br />
kerdir, baz›lar›ysa hayat›n› haraç toplayarak<br />
ve soygunlarla geçirmektedir.<br />
Bir flövalye olmayan Sturm Brightblade,<br />
tüm Krynn kuflatma alt›ndayken,<br />
kutsal flövalyeli¤i ve unutulan yemini<br />
herkese tekrar hat›rlat›r: “Est Solarus<br />
Oth Mithas”, yani “Onurum hayat›md›r.”<br />
Strum, yok olmufl, unutulmufl ve daha<br />
kötüsü kendisinden umut kesilmifl<br />
inançlar› ve flövalyeli¤i tekrar dirilten kifli<br />
olur. Hayalleri için, Superman kadar<br />
güçlü olmasa da, kalbiyle savafl›r.<br />
Kral Elric gibi hayatta kalmak ve intikam<br />
için de¤il, günümüzde de gerçeklefltirilmesi<br />
imkans›z görünen idealler<br />
için savafl›r ve yaflam›n› yitirir. Ama daha<br />
ilk kitapta ölmesine karfl›n, serinin<br />
fanatikleri taraf›ndan asla unutulmaz.<br />
Fantastik korku serisi Ravenloft’daki, Lord<br />
Soth ise Sturm Brightblade’in karanl›k bir aynadaki<br />
aksi gibidir. Gül fiövalyesi’nin lanetlenifl<br />
hikâyesinde, çok eski zamanlarda tutku ve<br />
zaaflar›na yenik düflen genç ve güçlü savaflç›,<br />
kar›s› olan elf prensesini, ihanet flüphesiyle<br />
haks›z yere suçlar ve ölümüne sebep olur. Bunun<br />
için de tanr›lar›n gazab›na u¤rar. Korkunç<br />
görünüfllü, yar› hayalet bir iblise dönüflür. Art›k<br />
sonsuz yaflam›nda sadece ac› çekecektir.<br />
Geçti¤i her yerden, dokundu¤u her fleyden<br />
hayat çekilir. Karanl›k flatosunda, zaman›n<br />
içine hapsedilir ve etraf›nda dönen banfliler*<br />
ona iflledi¤i korkunç suçu sonsuza kadar<br />
hat›rlat›rlar: “Katil” diye ba¤›r›rlar durmadan,<br />
“sen do¤adaki en saf güzelli¤i, iyilik ve do¤rulu¤u<br />
yok ettin!” Vicdan azab› sonsuzlu¤un<br />
içinden yank›lan›r lanetli Soth’un kulaklar›nda.<br />
Bütün bu karakterler bizi, toplumumuzu, umutlar›m›z›<br />
ve suçlar›m›z› anlat›rlar asl›nda. Kaçmak<br />
istedi¤imiz dünyalar, kendi hapishanemizden<br />
baflka bir yer de¤ildir. Orta Dünya,<br />
Yerdeniz ya da Krynn’nin flimdiden ve<br />
buradan bir farklar› yoktur.<br />
Emre Kuzuo¤lu<br />
31
‹sminden de anlafl›labilece¤i gibi, bilimkurgu<br />
(science-fiction), hayal gücü<br />
ile yarat›lan bilim ve yüksek teknolojinin,<br />
hikâyenin merkezinde bulundu¤u<br />
edebiyat türüdür. Bu aç›dan bak›ld›-<br />
¤›nda, ilk bilimkurgu kitaplar› olarak<br />
Aya Yolculuk veya Denizler Alt›nda Yirmibin<br />
Fersah gibi çocuk kitaplar›n›<br />
gösterebiliriz. Yay›mland›klar›nda oldukça<br />
ses getiren bu eserlerde hikâyeler<br />
yine o dönemde geçerken, insanlar›n<br />
ancak hayal edebilecekleri<br />
makineler, araçlar anlat›l›yordu. Her ne<br />
kadar çocuklar için yaz›ld›klar› varsay›lsa<br />
da, hiç flüphe yok ki teknoloji harikas›<br />
Natilus ve aya seyahat edilebilecek<br />
bir arac›n var olabilece¤i düflüncesi,<br />
yetiflkinleri de büyülemiflti. Zaten<br />
ilerleyen y›llarda bu tarz hikâyelere bilim<br />
ve teknolojinin d›fl›nda, yetiflkinlerin<br />
ilgisini daha çok çekecek bir kavram<br />
a¤›rl›¤›n› koymaya bafllad›: gelecek.<br />
Çocukluk dönemi, insan ölece¤ini anlad›¤›<br />
gün sona erer, denir. Yaflam ve<br />
gelecek kayg›s› duyulmaya baflland›¤›<br />
zaman, hayatta yeni bir dönem, alg›da<br />
yeni bir boyut aç›l›r. Kifli, akl› ve hareketleriyle<br />
art›k kendi duruflunu belirlemeye<br />
bafllar. Bunu yaparken de, asla<br />
tatmin edemeyece¤i bir açl›kla her geçen<br />
gün hayata daha çok ba¤lan›r.<br />
Severek, nefret ederek, ö¤renerek,<br />
yaratarak ve yok ederek yaflama tutunur.<br />
Bir gün yok olup gidece¤i, topra-<br />
¤a kar›flaca¤› gerçe¤ini düflünmez.<br />
Kendisini nas›l bir gelece¤in bekledi-<br />
¤ini merak ederek, hatta bu gelece¤i<br />
flekillendirmeye çal›flarak yar›n›n, bir<br />
anlamda ölümsüzlü¤ün peflinde koflar.<br />
Fakat zaman içinde hissedilmeyecek<br />
kadar k›sa hayat› ile karfl›laflt›r›ld›-<br />
¤›nda, gelecekle ilgili sorular› elbette<br />
32<br />
bilimkurgu Emre Kuzuluo¤lu<br />
Gelece¤in de¤iflen kurgusu<br />
Çocukluk dönemi, insan ölece¤ini anlad›¤› gün sona erer, denir.<br />
Yaflam ve gelecek kayg›s› duyulmaya baflland›¤› zaman, hayatta yeni bir<br />
dönem, alg›da yeni bir boyut aç›l›r.<br />
Akrebin Evi, Nancy Farmer<br />
Çeviren: Bar›fl fiannan<br />
Epsilon Yay›nlar›, 368 s.<br />
cevaps›z kalacakt›r.<br />
Yine de merak› ve ölümsüzlü¤e olan<br />
tutkusu, gelece¤i düfllerken “ben orada<br />
olaca¤›m” diyemese de “ben orada<br />
olsayd›m...” diyen insano¤luna yeni bir<br />
hayal dünyas›n›n kap›s›n› açm›fl, bu<br />
kap›dan içeriye girenlerin yazd›klar› ise<br />
bilimkurgu edebiyat›na yeni bir yön<br />
vermifltir.<br />
Özellikle 50’li y›llardan sonra hikâyeler<br />
daha çok, hayal edilen ileri teknolojilerin<br />
ait olduklar› zamanda, yani “gelecek”te<br />
geçmeye bafllad›. Yaz›lan ço¤u<br />
eserde bilim ve teknoloji gelifltikçe ayr›nt›lar›yla<br />
anlat›lan yeni dünyalar flekillendi.<br />
Frank Herbert, Isaac Asimov gibi<br />
isimler yüzy›llar sonra yaflanacak<br />
yeni dünyalar düflledi.<br />
Bu hikâyeler genellikle robotlar, uzay<br />
gemileri, “çok uzak bir galaksinin” bilmedi¤imiz<br />
yarat›klar›, karmafl›k teknolojiler<br />
ve hayatlar üzerine kuruldu. Birbirinden<br />
farkl› eserlerde kullan›lan baz›<br />
ortak kavram, araç ve teknolojilerle bi-<br />
limkurgu, y›llar içinde insanlar›n ortak<br />
bilinciyle flekillenen, inand›klar› bir gelece¤in<br />
kitaplara yans›yan görüntüsü<br />
oldu. 90’lardan sonra ise, o güne kadar<br />
bilimkurgu edebiyat›nda söz konusu<br />
olan gelece¤e bak›flta baz› temel<br />
de¤ifliklikler görülmeye bafllad›. 50’lerde<br />
temelleri at›lan “gelece¤in resmi”nin<br />
yerini, önceki eserlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda<br />
farkl› bak›fl aç›lar›na sahip<br />
yeni kitaplar ald›.<br />
Bu farkl›laflmay› biraz daha detayland›rabilmek<br />
için, klasik bilimkurgu romanlar›na<br />
verilecek en iyi örneklerden biri<br />
olan Frank Herbert’ in 1965 tarihli (Nebula<br />
ve Hugo ödüllerini kazanan) Dune’u<br />
ile 2002 y›l›nda yay›mlanan ve birçok<br />
ödül alan yeni nesil romanlardan<br />
Akrebin Evi’ni (Nancy Farmer) karfl›laflt›rabiliriz.<br />
Öncelikle belirtmek gerekir ki, iki kitap<br />
da genel olarak bak›ld›¤›nda dönemlerinin<br />
“gelecek” anlay›fl›n› kendilerine<br />
özgü tarzlar›yla gelifltirdiler. Art›k bir efsane<br />
haline gelen Dune serisi yetiflkin<br />
ve gençlere hitap ederken, Akrebin Evi<br />
konusuyla ilginç mesajlar vererek, t›pk›<br />
türün ilk örneklerinde oldu¤u gibi çocuklar›n<br />
da s›k›lmadan takip edebilecekleri<br />
bir hikâye anlat›yor.<br />
Bu kitaplar›n konular›na ve anlat›m biçimlerine<br />
bakacak olursak: ‹nsan›n<br />
uzay› keflfe ç›kt›¤›, aya ilk ayak bast›¤›<br />
bir dönemde Frank Herbert, gelece¤i<br />
“uzak galaksilerde” anlatt›. Umudu,<br />
kendisiyle ayn› dönemlerde yazm›fl ço-<br />
¤u yazar gibi baflka gezegenlere tafl›d›.<br />
Gelece¤in Arrakis gezegenini detayl›<br />
bir anlat›mla tasvir ederken, bir<br />
baharat çeflidi olan Melanj’a dayal›<br />
farkl› bir ekonomik sistem, uzay gemileri,<br />
robotlar, yeni bir düzen ve yeni bir
din kurgulad›.<br />
Akrebin Evi ise yeni dönem bilimkurgularda<br />
s›kça rastland›¤› gibi, sanki<br />
art›k evrende yaln›z kald›¤›n› kabullenen<br />
insano¤lunun gezegenine hapsoldu¤unu<br />
kan›tlamak istercesine<br />
Dünya’da geçiyor. Gelecekte de¤iflen<br />
bir fleyin olmad›¤›n› ve umudun giderek<br />
yok oldu¤unu sat›r aralar›ndan f›s›ldayan<br />
Farmer, kutuplara ayr›lm›fl<br />
dünyada, o güne kadarki düzenin<br />
(din, devlet politikalar›, uyuflturucu tacirli¤i)<br />
devam etti¤i ve art›k ço¤u insan›n<br />
buna ald›r›fl etmedi¤i bir yar›n› anlat›yor.<br />
Bir zamanlar gezegenler aras›ndaki<br />
mesafeyle anlat›lmak istenen<br />
“uzak gelecek”, Akrebin Evi’nde, hiç<br />
eriflilemeyecek o uygarl›k düzeyi ile<br />
betimleniyor. Dune’un kahramanlar›,<br />
baflta Paul Attriedes ve o¤lu Leto olmak<br />
üzere üstün insanlar ve ilginç<br />
topluluklard›. Çöl gezegeninde bedevileri<br />
and›ran savaflç› Fremenlerin efsanelerinde<br />
geçen kurtar›c› ve mesih<br />
olarak karfl›m›za ç›kan baba ve o¤ul,<br />
hikâyenin bafl›ndan itibaren “seçilmifl”<br />
olarak gösteriliyorlard›.<br />
Buna karfl›l›k, gelecekte var olacak üstün<br />
insan, kurtar›c› gibi kavramlar (veya<br />
beklentiler) yeni yap›tlarda yok olmaya<br />
bafllad›. Mesela Akrebin Evi’nin<br />
kahraman›, küçük bir klon-çocuk olan<br />
Matt Alacran. Bu karakter, bir suç imparatorlu¤u<br />
olan Opium’da, dünyan›n<br />
en tehlikeli adam› olan uyuflturucu tüccar›<br />
El Patron’un klan›nda yaflamaktad›r.<br />
Fakat bu, Matt’i di¤erlerinden üstün<br />
veya farkl› k›lmaz; aksine kitapta<br />
anlat›lan gelecekte klonlar zavall› yarat›klard›r.<br />
Matt’in hikâyesinde, eski-yeni bilimkurgu<br />
hikâyeleri aras›ndaki önemli bir ayr›l›k<br />
daha vurgulan›yor asl›nda. Herkes<br />
taraf›ndan afla¤›lanan klonlar, insandan<br />
çok, hayvan yerine konulup hor<br />
görülüyorlar. Böylece klasik bilimkurgu<br />
romanlar›n›n temel tafllar› olan teknoloji<br />
ve bilim, art›k neredeyse s›radanlafl›yor,<br />
hatta afla¤›lan›yor. Bir insan yaratman›n<br />
mucizesi, heyecan›n› kaybederek<br />
yerini s›radan bir kopya yaratman›n<br />
nedensizli¤ine b›rak›yor.<br />
Jules Verne, H.G. Wells ve Edgar Allan Poe<br />
gibi yazarlar›n hikâyelerine yer veren 1920’lerin efsanevi dergisi Amazing Stories<br />
Son dönemde görülen di¤er bir de¤ifliklik<br />
ise, büyük güçlerin, üstün varl›klar›n,<br />
büyük savafllar›n sürükledi¤i<br />
olaylar›n yerini giderek, insanlar›n çok<br />
da “abart›l› olmayan” olaylar karfl›s›nda<br />
kahramanlaflt›klar› basit ama samimi<br />
hikâyelere b›rakmas›. Dune’da geçen<br />
Bene Geseritt kehanetlerinin ve bilimsel<br />
DNA hesaplar›n›n aksine,<br />
Matt’in hikâyesine k›skançl›k, politika<br />
gibi s›radan olaylar yön veriyor. Nas›l<br />
‹mparator Leto kehanette söylendi¤i<br />
gibi tanr›lafl›p dev bir kum solucan›na<br />
dönüfltüyse, Matt de kendi hikâyesinde<br />
toplumun gözünde s›radan bir klon<br />
iken bir insan olarak kendini kan›tl›yor<br />
ve sayg› görmeye bafll›yor. Sonuçta<br />
her iki karakterin ulaflt›¤› nokta farkl› da<br />
olsa, ikisi de ayn› hazz› tafl›yor.<br />
Gelece¤in anlat›m tarz› da zaman<br />
içinde de¤iflti. Önceleri “uzak” görülen<br />
gelece¤in tasvirlere dayal›, karakterlerle<br />
mesafeli, so¤uk bir anlat›m›<br />
vard›. Leto gibi ço¤u bilimkurgu kahraman›,<br />
okurla aras›na kendi karizmas›n›n<br />
mesafesini koydu. Böylece, do¤ruyu<br />
bilen ve yapan, süregeleni de¤ifltiren<br />
ama gizemli kalmay› da baflaran<br />
kahramanlar yarat›ld›. Son zamanlarda<br />
ise hikâye kahramanlar› daha az<br />
mükemmel, yanl›fllar yapan, bazen<br />
kay›p, bu yüzden de okura daha yak›n<br />
tipler olarak kurgulan›yor. Mesela Akrebin<br />
Evi’nde, Matt gerçe¤i ö¤renmeden<br />
önce, dünyada kendisini seven<br />
tek kifli olan El Patron’a karfl› büyük<br />
minnet duyar. Adam›n, kendisini sadece<br />
daha uzun yaflamak, organlar›ndan<br />
yararlanmak için yaratt›¤›ndan<br />
habersizdir. Onun güç ve iktidar üzerine<br />
söyledi¤i fleyleri do¤ru kabul<br />
eder, hatta uygular. Yan›l›r ve ac› çeker.<br />
Kendisine hayat veren adam›n<br />
gerçek kimli¤ini ö¤rendi¤inde ise akl›<br />
kar›fl›r; do¤ru ile yanl›fl› ay›rt edemez<br />
hale gelir. Nancy Farmer bize uzaktan<br />
imrenerek bakaca¤›m›z bir hikâye ve<br />
buna uygun karakterler de¤il, iyi bildi-<br />
¤imiz ac›lar› tadan insanlar›n yaflad›¤›<br />
bir gelecek sunuyor. Dune’un ve ayn›<br />
dönem yap›tlar›n temsil etti¤i “görkemli<br />
gelecek”, Akrebin Evi’nde yerini<br />
küçük baflar›lar›n kazan›ld›¤› s›k›nt›l›<br />
bir gelece¤e b›rak›yor.<br />
Belki de Dune serisi, Y›ld›z Savafllar›<br />
ve Uzay Yolu gibi klasiklerle oluflan 20.<br />
yüzy›l tasar›m› gelecek, art›k geride<br />
kal›yor. Belki de art›k gelecek, ihtiflam›n›<br />
kaybediyor; flimdi için yaflama<br />
savafl› veren insanlara umut vermiyor.<br />
Üstelik galiba bilimkurgu edebiyat› da<br />
giderek ondan umudu kesiyor.<br />
33
Hikâyelerinizin ço¤unu y›llar önce<br />
fiizofrengi'de okumufltum. S›rf o hikâyeleri<br />
okumak için fiizofrengi'yi<br />
alanlar vard›. Bunca y›l sonra, üstelik<br />
tam da art›k siz Türkiye'de yaflam›yorken,<br />
yay›mlanmalar› nas›l oldu?<br />
Çünkü genel olarak bizim ülkemizde<br />
ömrünü dergilerde tüketmeye<br />
mahkum yaz›lar, fliirler ve hikâyeler<br />
vard›r; hiç yay›mlanmayabilirler de...<br />
‹smini yanl›fl hat›rl›yorsam Tanr› affetsin,<br />
eski Yunanda Artemis tap›na¤›n›<br />
yakan ve niye yapt›¤› soruldu¤unda,<br />
“Ünlü olmak için yapt›m,” diyen, terörizmin<br />
isim babas› Herostratos da büyük<br />
ihtimalle kitab› yay›mlanmad›¤› için<br />
böyle bir ifle kalk›flm›fl bir yazard›...<br />
Ben hayat›mda ne çok flansl› oldum,<br />
ne de çok flanss›z; bafl›ma iyi bir fleyler<br />
geldi¤inde bedelini her zaman ödedim.<br />
Hayat benimle, belki de hiç güven<br />
vermedi¤imden, hep nakit çal›flt›. As-<br />
34<br />
söylefli<br />
Uygarl›k iyi bir fleydir<br />
Ado, dünyan›n öteki ucunda yaflayan genç bir Türk yazar›. Timsah›n ‹çinde<br />
adl› öykü kitab› yeni ç›kt›. “Uygarl›¤›n günahlar› vard›r ama bunun alternatifi<br />
onu y›kmak ya da tafl devrine dönmek de¤il, ona günah ç›kartt›rmak, belki<br />
daha düzgün k›yafetler, k›rm›z› pabuçlar almak ya da iyi bir saç t›rafl›<br />
yapmakt›r,” diyor.<br />
l›nda y›llard›r yazmamama ra¤men<br />
bundan kesin olarak vazgeçmifl de¤ildim.<br />
Ama benim için aslolan, hayal<br />
kurmakt›. Kuflkusuz yazmad›¤›m y›llarda<br />
da hayal kurmaya hiç ara vermedim.<br />
Özünde çok tembel bir insan oldu¤umdan<br />
ortada ciddi bir neden yoksa,<br />
oturup hayallerimi ka¤›da dökmek,<br />
hikâyeye falan dönüfltürmek için bir<br />
gayretim olmad›. Ayr›ca “yazar olma”<br />
ve bunu bir kimlik gibi tafl›ma hevesim<br />
de yoktu. Biraz zorlama ve aptalca durabilir<br />
ama hayal kurma ve yazma benim<br />
için hakikat ve güzelli¤i araflt›rma<br />
çabas›yd›. Bu dolu ya da bofl iddian›n<br />
verdi¤i güvenle, “hâlihaz›rda yazd›klar›m<br />
ve hayalini kurduklar›m yitip gidemez”<br />
gibi tuhaf bir güvenle her fleyi<br />
kendi haline b›rakm›flt›m. Kader, diyordum,<br />
benimle flakalafl›yor. Ama tabii<br />
günler, aylar geçiyor ve birden çevrenizdeki<br />
insanlar› üzerinize kürekle ya-<br />
vafl yavafl toprak atarken buluyorsunuz.<br />
Bunu yapmalar›n›n sebebini de<br />
ölünce sizi daha h›zl› gömmek olarak<br />
aç›kl›yorlar. Tembelli¤in verdi¤i keyifle<br />
kitab›n yay›mlanmas›n›n en son ertelenebilece¤i<br />
nokta bu noktayd›, o tuhaf<br />
fliirdeki gibi otuz befl yafl›ndayd›m. Yani,<br />
büyük ihtimalle sizin de art›k “fiuras›<br />
çukur kalm›fl, mezar›n biraz da o taraf›na<br />
toprak at›n,” diyerek kendi defninizin<br />
yönetmenli¤ini üstlenece¤iniz zamanlar<br />
çok uzakta de¤ildi. Dostum Fatih<br />
Alt›nöz arac› oldu, hikâyelerimin evrenle<br />
ilgili sorular› çözmese de, evrendeki<br />
karmaflay› da artt›rmayaca¤›na<br />
inanan biri sorumlulu¤u üstlendi ve kitap<br />
yay›mland›.<br />
Sizi tan›d›¤›m ve fiizofrengi dergisiyle<br />
ba¤›n›z› bildi¤im için soruyorum, o<br />
derginin önemi neydi?<br />
fiizofrengi’nin psikiyatriye, anti-psikiyatriye<br />
ya da “Türkiye’de delili¤in tari-
hinin” not edilmesine olan katk›lar›n› bilemem.<br />
O derginin benim için önemi,<br />
ç›karan insanlar›n hepsinin ak›ll› insanlar<br />
ve arkadafllar›m olmas›ndan kaynaklan›yor.<br />
Hayat›m boyunca hep ak›ll›<br />
insanlar›n çevresinde olmaya çal›flt›m.<br />
Ak›ll› ve merakl›. Ben zeki yaflam<br />
biçimlerinin beyinlerindeki akl› çalmay›<br />
çok severim, bunu bazen sahiplerinden<br />
daha iyi kullanaca¤›ma inan›r›m.<br />
Hikâyeleri yeniden okudu¤umda bir<br />
tür belirlemekte zorland›m. Üstelik<br />
her fleye isim bulma merakl›s› oldu-<br />
¤um da söylenemez. Siz nas›l adland›r›yorsunuz,<br />
okuyucu olarak bu kitapla<br />
karfl›laflsayd›n›z ne derdiniz?<br />
Türünü bilmiyorum. Ben birbirinden<br />
çok farkl› görünen fleyler aras›ndaki<br />
ba¤lar› ve benzerlikleri bulmaya çal›fl›r›m.<br />
Hayatla ilgili kendimce üç gram<br />
seziye ulaflm›flsam, bunu yazarken incelemeye<br />
ve gelifltirmeye çal›fl›r›m. Yazarken<br />
bu sezginin, beni yazmaya iten<br />
sezginin çevresinde dönüp dururum<br />
ve bazen içimdeki baflka fleyler kontrolü<br />
ele geçirip beni pefllerinden sürükler.<br />
Hayat ve evren girifttir, çokkatmanl›d›r.<br />
Gerçekli¤in de¤iflik yüzleri,<br />
boyutlar›, ölçekleri, referans noktalar›<br />
var. Ben yazarken bir yandan beni bu<br />
ifle iten ilk sezginin etraf›nda kalmaya<br />
çal›fl›yor, bir yandan da mümkün oldu-<br />
¤unca çok say›da paralel gerçekli¤i<br />
aktarmay› hedefliyorum.<br />
Kitab›n kapa¤›n›n son derece aç›klay›c›<br />
oldu¤unu düflünüyorum ben.<br />
Ön tarafta bir timsah›n sivri diflli a¤z›ndan<br />
bafl›n› d›flar› uzatm›fl bir<br />
adam var, puro içiyor ve kafas› epey<br />
kar›fl›k görünüyor. Arkadaysa ön taraftaki<br />
flakan›n kimlere yap›ld›¤›n›<br />
görüyoruz; kal›n ve parlak derili,<br />
gövdeleri birbirine dolanm›fl devasa<br />
timsahlar... Biraz öyle bir kitap zaten,<br />
birinci tekil flah›s anlat›m›, her<br />
konuda bir fleyler bilen, fizikten de,<br />
psikiyatriden de, baflka fleylerden de<br />
anlayan ve hepsi de ayn› kifliymifl<br />
hissi yaratan kahramanlar, kimi zaman<br />
Borgesvari durumlar, “bi’ dakka<br />
ya, n’oluyo” dedirten mant›k yürütmeler,<br />
Mike Hammer tarz› espriler,<br />
biraz pulp, biraz fliir...<br />
Kapak hikâyesi “Timsah›n ‹çinde”,<br />
2003’te bafllay›p bu sene içinde bitirdi-<br />
¤im ve daha önce yay›mlanmam›fl tek<br />
hikâye. ‹lham›n› ise, uzun y›llar önce;<br />
belgeselde su içmeye gelen zebralar›n<br />
de¤il de onlar› yiyen timsahlar›n taraf›n›<br />
tutan bir k›z arkadafl›m vermiflti. Tim-<br />
sahlar›n saçma fiziklerinde muhteflem<br />
bir güzellik ve büyü oldu¤unu ilk o zaman<br />
fark ettim... E¤er dünyaya dördüncü<br />
kez gelme flans›m olsayd› bir<br />
bilim adam›, teorik fizikçi olmak isterdim.<br />
Beni yazmaya iten temel etken<br />
merak. Makro mikro evrenler, insan<br />
beyni, bilinç; bu tür konular beni her<br />
zaman ilgilendirdi. Yazmak bir laboratuvarda<br />
yap›lan bir deney gibi ve benim<br />
yazma sebebim yazarl›¤› bir meslek,<br />
bir kimlik olarak görmekten ziyade,<br />
tamamen insan, toplum ve fiziksel evrene<br />
merak›m. Belki hayatta yazarlardan<br />
çok bilim adamlar› etkilemifltir beni.<br />
Deney için gerekli malzemelerle laboratuvara<br />
kapan›p de¤iflik kar›fl›mlar,<br />
kimyasal tepkimeler ve gerekirse tehlikeli<br />
patlamalardan sonra yeni bir “fley”<br />
ile ç›kmak istedim d›flar›, daha önce<br />
fark edilmemifl bir “fley” ile. Borges<br />
çok sevdi¤imiz bir insand›r ama ben<br />
yaz›ya bir oyunmufl gibi bakm›yorum.<br />
Hayat›n sadece geçmiflte yaz›lanlar›<br />
okuyarak kavranabilece¤ini, her fleyin<br />
tekrar etti¤ini savunmak evren ve hayatla<br />
ilgili büyük keflfin tamamland›¤›na<br />
inanmakt›r. Ben buna inanm›yorum.<br />
Evet, belki “güneflin alt›nda yeni bir<br />
fley yok”, ama insanl›k henüz güneflin<br />
alt›ndakilerin hepsini adland›rmad› ve<br />
henüz her fley kitaplarda yerini almad›.<br />
E¤er o gün gelirse ve insanl›k bütün<br />
evrenin kopyas›n› yaz› olarak ç›karabilirse,<br />
hepimiz Borges gibi oyunlara giriflebiliriz.<br />
(Borges de inanmaz buna<br />
asl›nda.) Mike Hammer fikri flirin duruyor,<br />
çünkü mizah kendi varl›¤›n› küçümseyerek<br />
afl›p daha “grand” bir varl›kla<br />
bütünleflmenin, ona dönüflmenin<br />
bir yoludur benim için. Dahas›, hazc›<br />
bir insan›m ben. Tembel ve hazc›. Merak<br />
muhteflem bir itki, ama insan ara<br />
s›ra soluklan›p “merak etmemeyi” de<br />
baflarabilmeli. Çünkü bazen bu merak<br />
etmeme duygusu bizi hedefe daha kolay<br />
götürebilir.<br />
‹lk hikâyede, “Biz dört adam ve bir<br />
uçakt›k, hayat ya da yeryüzü diyebiliriz,<br />
bizim bu beflli bütünlü¤ümüzden,<br />
toplam›m›zdan üç adam ve bir<br />
uçak ç›kard›, geriye ben kald›m. (...)<br />
35
fiöyle de diyebilirim, onlar<br />
ölümü araç olarak kullanarak<br />
beni d›flar›da b›rakt›klar›<br />
yeni bir birlik oluflturdular,”<br />
diyor kahraman›n›z.<br />
Daha sonra çölde bir<br />
telefon buluyor ama bunun<br />
on bin telefon projesinin<br />
bir parças› olabilece¤ini<br />
keflfedince epey can› s›k›l›yor:<br />
“Bu düflünce beni rahats›z<br />
etti, bu motifsiz hal›n›n<br />
üzerinde nemli yerlere<br />
özlem duyan baflkalar›n›n<br />
olmas›n›n bana bir faydas›<br />
yoktu, bundan öte benim<br />
tekli¤imi zedeleyerek olas›<br />
ölümümde bulabilece¤im<br />
yürek ürpertici duygular›<br />
zedeliyordu.” Bu “ben ve<br />
ötekiler” durumu hikâyelerin<br />
ço¤unda var, de¤il mi?<br />
Öteden beri hep benli¤in ne<br />
oldu¤u, fiziksel olarak baflka<br />
bir bedene aktar›labilirli¤i gibi<br />
konular› merak etmiflimdir.<br />
Ben olmak ya da bir bütünün<br />
parças› olmak, baflka<br />
“fleylerle” bütünleflmek ve<br />
sonra kopmak ola¤anüstü<br />
olanaklar ve zevkler tafl›yan<br />
olgular. Bir zamanlar, patentine bile<br />
baflvurmay› düflündü¤üm bir makine<br />
hayal etmifltim: “empati makinesi”. Bu<br />
makine fiziksel olarak gerçeklefltirilebilir<br />
iki farkl› benli¤i ortak fayda ve ç›karlar<br />
etraf›nda birlefltirecek, birbirlerinin<br />
bedenlerini hissetmelerini sa¤layacak<br />
bir düzenek ve düflünce deneyinden<br />
olufluyordu. Kimbilir, belki bir gün bir<br />
hikâyede daha ayr›nt›l› ve örneklerle<br />
aç›klama flans›m olur. Benlik bizimle<br />
d›fl dünya aras›ndaki s›n›rlar demektir<br />
ve büyük ihtimalle, biny›llar önce hayat›n<br />
olufltu¤u o ilk çamur birikintisinde,<br />
bir DNA zincirinin ilk hücre duvar›n› infla<br />
etmesiyle bafllam›flt›r. Sonra ona art›k<br />
ilk kez hücre diyebiliriz; çünkü hücre,<br />
hücre duvar› olan bir fleydir, duvard›r<br />
onu hücre yapan. Büyük ihtimalle<br />
di¤er DNA zincirleri ona bakm›fl ve niye<br />
böyle bir fleye ihtiyaç duydu¤unu<br />
36<br />
söylefli<br />
merak etmifllerdir.<br />
‹lk hikâye benim okurken zorland›klar›mdan<br />
biri. Neredeyse fiziksel bir<br />
ac› hissetti¤imi bile söyleyebilirim.<br />
Sonunda Hannibal'›n Mason Verger'inden<br />
bile beter bir halde kumlar›n<br />
dibine inen kahraman›n hayatta<br />
kalma kararl›l›¤› o kadar güçlü ki, insan<br />
onun bir süre sonra gerçekten<br />
de yeryüzünün kral› olabilece¤ini<br />
hissediyor. Neyin hikâyesi bu?<br />
Bu hikâye, uçaklar›n›n bak›m›n› düzgün<br />
yapmayan ve vücutlar›n›n üçte ikisi<br />
su oldu¤u halde yanl›fl seçimler yaparak<br />
çöl üzerinde uçmak gibi tehlikeli<br />
bir arzuya karfl› koyamayan bir canl›<br />
türünün -insanlar›n- hikâyesidir.<br />
“Venüs'ün Yumuflak Yerleri” ise en<br />
sevdiklerimden biri. Orada da var bu<br />
afl›r› ifltah durumu. Venüs'ün yumuflak<br />
zemininde bir insan ancak on bir<br />
saniye yüzeyde kal›r, diyor<br />
ve o on bir saniyede yap›labilecek<br />
fleyleri listeliyorsunuz.<br />
Sizin hesaplar›n›za<br />
göre flört edilebilir, karfl›l›kl›<br />
aflk yaflanabilir, uygun<br />
pozisyonlar aranabilir, intihar<br />
edilebilir, k›sa film<br />
çekilebilir, fliir yaz›labilir,<br />
istenirse ve çevrede yeterli<br />
say›da “baflkalar›” varsa<br />
k›sa ömürlü bir uygarl›k bile<br />
kurulabilir. On bir saniyede<br />
ne yap›lamaz?<br />
Muhteflem bir cevab› olsun<br />
isterdim bu sorunun; ne yaz›k<br />
ki yok. Ama kesin bir fley<br />
var: On bir saniyede namuslu<br />
bir “Long Island ice tea”<br />
ya da “Çetin Altan usulü limonata”<br />
haz›rlanamazd›.<br />
Ben asla h›zl› tepkiler veren<br />
biri olmad›m. Süre on bir<br />
gün, ay, y›l, on bir ne olursa<br />
olsun, herhalde onu da on<br />
bir saniye gibi harcar ve yaflard›m.<br />
Bir eylemi yapmadan<br />
önce eylemden çok, niye<br />
o eylemi seçti¤im konusunda<br />
düflünürüm ben.<br />
Sizin hikâyelerinizde uygarl›ktan<br />
kaçmak isteyenler de, onu<br />
yok etmeyi deneyenler de sonunda<br />
her durumda kendi uygarl›klar›n› kuruyorlar.<br />
Uygarl›k koruyucu bir fley<br />
mi, yoksa s›k›c› bir fley mi sizce?<br />
Hayatla ilgili asla anarflist olmad›m ve<br />
buna sempati duymad›m. Kafamdaki<br />
fantezilerde y›k›mla ilgili her tür durumu<br />
test etmeme ra¤men gerçek hayat<br />
söz konusu oldu¤unda düzen fikrini<br />
kaosa her zaman ye¤ledim. Uygarl›k<br />
her zaman için iyi bir fleydir. Uygarl›¤›n<br />
günahlar› vard›r ama bunun alternatifi<br />
onu y›kmak ya da tafl devrine dönmek<br />
de¤il, ona günah ç›kartt›rmak, belki<br />
daha düzgün k›yafetler, k›rm›z› pabuçlar<br />
almak ya da iyi bir saç t›rafl› yapmakt›r.<br />
Uygarl›klar›n en has›, ana rahminde<br />
yaflad›¤›m›z uygarl›k ama ne<br />
yaz›k ki oraya geri dönme flans›m›z olsayd›<br />
dahi çevre kirlili¤i, gürültü, rahim
tabakas›n›n delinmesi gibi sonuçlar<br />
yaratarak onu da flu içinde yaflad›¤›m›za<br />
benzetme ihtimalimiz yüksek olurdu.<br />
Ben pozitivist ve modernistim ama<br />
yan›ma böyle birileri gelse, sanki öyle<br />
de¤ilmiflim gibi davran›r›m. Çünkü ayn›<br />
fikri tafl›yan iki insan›n yan yana gelmesi<br />
baflkalar›n›n rahat›n› kaç›racak<br />
çok tehlikeli sonuçlar do¤urabilir. Tarih<br />
bunun örnekleriyle dolu.<br />
“Hayalet Sinemalar”da çekilmifl ve<br />
çekilecek tüm filmlerin izlenebildi¤i<br />
bir sinema salonu var. Oraya girebilen<br />
kimse ç›kam›yor d›flar›, kurtulabilenler<br />
de seyrettikleri filmleri ak›llar›nda<br />
kald›¤› ölçüde çekmeyi deniyorlar.<br />
Yurttafl Kane filan böyle ortaya<br />
ç›km›fl mesela. Sizin sinemayla<br />
yak›n iliflkinizi de bildi¤im için sormak<br />
isterim, aflk sürüyor mu, sinema<br />
hâlâ önemli bir fley mi?<br />
fiu an bir k›sa filmin haz›rl›klar›n› yap›yorum.<br />
Bir senaryom var ve hikâyelerdeki<br />
gerçeküstü havan›n bir benzerini<br />
görsel olarak da yaratmay› deneyece-<br />
¤im. Bu da hiç özel efekt kullanmadan<br />
olacak. “Yaz›dan görsel düflünmeye<br />
geçebilir miyim”i test etmek için kamerayla<br />
denemeler yapt›m ve sonuçlardan<br />
memnun kald›m. Bir iki sahnenin<br />
mekanik zorluklar›n› çözmeye u¤rafl›yorum,<br />
onlar› tamamlad›¤›mda profesyonel<br />
bir ekiple ve ‹ngilizce olarak bu<br />
filmi çekece¤im. Bu da birkaç ayl›k bir<br />
süre demek, tembelli¤im yüzünden bu<br />
süre uzayabilir de. E¤er bu k›sa film<br />
baflar›l› bulunursa, kafamda uzun metraja<br />
uygun, fazla bir yat›r›m gerektirmeyen,<br />
tabii ki yine gerçeküstü iflleyece¤im<br />
bir konu var. Tabii bunlar› “kader”<br />
ile görüflmeden konufluyorum,<br />
ona sayg›m sonsuz ve son karar› o verecektir.<br />
Çin'de yaflamak nas›l bir fley? Oras›<br />
nas›l bir ülke ve oradan buras› nas›l<br />
görünüyor?<br />
Çin deyince akla gelen bisikletler, harap<br />
evler, fakirlik gibi görüntülerden<br />
kurtulmak laz›m. Bir keresinde Moda’da<br />
bir lokantada biri bana bunu<br />
alayc› bir biçimde sormufltu. Ben de<br />
ona yaflad›¤›m flehrin kenar mahallele-<br />
rinin Moda’ya benzedi¤ini söyledim.<br />
Çin h›zla modernlefliyor ve yaflad›¤›m<br />
flehir Hong Kong, New York gibi bir<br />
gökdelenler flehri. Henüz çok taze bir<br />
flehir oldu¤undan kültürel olarak bu<br />
flehirleri ya da ‹stanbul’u yakalayamasa<br />
da, bölgede sermaye birikimi çok<br />
h›zl› ve her anlamda keskin dönüflümler<br />
yaflan›yor. Çin’de yaflamak, dolar›n,<br />
Ortado¤u’nun, enflasyonun, seçimlerin<br />
ne oldu¤unu düflünmemek ve çok iyi<br />
yönetilen bir ülkede sadece iflinize yo-<br />
¤unlaflmak demek. Ülke düzenli büyüdü¤ü<br />
için herkesin yar›na korkusuz<br />
bakmas› ve dilencinin bile -herkes yar›n<br />
daha çok kazanaca¤›ndan- daha iyi<br />
dilenebilece¤ini bilmesi demek. Gelecekle<br />
ilgili en iyi tasar›m› Avrupa Birli¤i<br />
bizi evlatl›k al›p bize para verecek ya<br />
da uzayl›lar kafam›za her gün bir milyar<br />
dolar atacak gibi fikirler olan bir ülke<br />
buradan çok iyi gözükmüyor. Konufltu¤um<br />
her Türk Avrupa’n›n genç<br />
nüfusumuza mutlak ihtiyac› oldu¤u fikrine<br />
bas›n taraf›ndan o kadar inand›r›lm›fl<br />
ki, Avrupal›lar›n testislerimizin gücüne<br />
olan hayranl›¤› ayr› bir fantastik<br />
hikâyenin konusu olabilir.<br />
‹stanbul'un “dünyay› dolaflma aflk›”<br />
ve “h›z tutkusu” da var kitapta. fiehrin<br />
bu ifli nas›l baflard›¤›n› isteyen kitaptan<br />
ö¤rensin. Ama flunu sormak<br />
istiyorum: Ara s›ra ‹stanbul’a geldi-<br />
¤inizde, o hikâyenin hiç de o kadar<br />
da fantastik say›lmayabilece¤ini hissediyor<br />
musunuz?<br />
O hikâye fantastik de¤il; ‹stanbul’un<br />
kayarak seyahat etmesi fikri. Baflka bir<br />
hikâyede de deprem var. Bunlar büyük<br />
depremden çok önce yaz›lm›fl hikâyelerdir.<br />
1453 “‹stanbul’un Türkleri fethidir”;<br />
tersi de¤il. Yak›nlarda Sodom ve<br />
Gomorra’yla ilgili bir BBC belgeseli izledim.<br />
Hakikaten kutsal kitaplarda oldu¤u<br />
gibi yerden alevler f›flk›rm›fl, seller<br />
her taraf› alm›fl, flehirler kilometrelerce<br />
kayarak on befl dakika içinde<br />
Ölüdeniz’in dibini boylam›fl. Tabii ki<br />
belgesel bütün bunlar›n bilimsel olarak<br />
nas›l gerçekleflti¤ini aç›kl›yor. Ne yaz›k<br />
ki hikâye yaz›ld›ktan çok sonra deprem<br />
oldu ve ‹stanbul’un bir fay hatt› üzerin-<br />
de oldu¤u keflfedildi. fiimdi bu flehrin<br />
bir s›rr› var ve içimizden hiç kimse bu<br />
s›rr›, flehrin bizden neyi gizledi¤ini tam<br />
olarak bilmiyor. Biz her gece ‹stanbul’la<br />
yata¤a giriyoruz ve flehrin yata-<br />
¤›n alt›nda bir buz k›raca¤› m›, yoksa<br />
bir b›çak m› saklad›¤›n› ve elimizi kolumuzu<br />
yata¤a ba¤lad›ktan sonra bize<br />
ne yapmak istedi¤ini bilmiyoruz. Bunu<br />
bir tek kifli biliyor: topra¤› fays›z ve nurlu<br />
olsun, rahmetli jeofizikçi Barka. O da<br />
flimdi ö¤rendi ama art›k bize bunu f›s›ldayamayaca¤›<br />
bir yerde.<br />
“Eski Anahtarlar›n Sadakati” var bir<br />
de. Bizim bir ruh ça¤›rma partimiz<br />
vard› y›llar önce mesela. Tamamen<br />
unuttu¤um bir fley. fiimdi o günlerde<br />
baflka biriymiflim gibi geliyor bana.<br />
Yani insan sürekli kendini gömüyor,<br />
böyle antikça¤ mezarl›klar› gibiyiz.<br />
Siz hikâyeleri yazd›¤›n›zdan beri de-<br />
¤ifltiniz mi?<br />
Art›k otuz befl oldum. O meflhur fliiri<br />
hiç sevmedi¤imden bir y›l kaybetmek<br />
pahas›na otuz dört yafltan do¤rudan<br />
otuz alt›ya geçmek isterdim. Çocukluktan<br />
beri getirdi¤iniz hayalleri yirmi<br />
beflinizden sonra yavafl yavafl safra<br />
gibi atmaya bafll›yorsunuz. Balonunuz<br />
afla¤› çak›lmas›n diye. Çocukken, büyüyünce<br />
her fley olmak istiyorsunuz.<br />
Zaman geçtikçe, “isteme” eyleminin<br />
ötesinde, genetik ve sosyal kaderle ilgili<br />
önceden çizilmifl yollar› fark ediyorsunuz.<br />
Bu biraz da flunun gibi:<br />
“Asl›nda ormanda yol ikiye ayr›lm›yor.”<br />
Otuzunuzdan sonra zihinsel k›vrakl›¤›n›z<br />
azal›yor. Ben de bilimle ilgili<br />
düfllerime üzülerek son verdim. Bundan<br />
sonra sadece hayal kurmaya yarar›m.<br />
O hayaller de eskisi kadar k›ymetli<br />
olur mu bilmiyorum. Otuz yafl,<br />
bedenle ilgili ciddi hormonal dönüflümlerin<br />
meydana geldi¤i bir yafl olmal›.<br />
Ben de bu dönüflümleri daha<br />
çok dinlemeye bafllad›m ve arabesk<br />
bir flark› temas› olarak de¤il de, yine<br />
bilimsel bir merakla “ölüm” ile ilgili<br />
daha fazla düflünmeye bafllad›m.<br />
Çözebilirsem, sonuçlar› herkesle paylaflaca¤›ma<br />
söz veriyorum.<br />
Gülenay Börekçi<br />
37
HAYAL‹ B‹R MÜZE<br />
Sanat› desteklemek amac›yla Eczac›bafl›<br />
Holding taraf›ndan kurulan Sanal<br />
Müze, Haflim Nur Gürel yönetiminde<br />
internet ortam›nda yay›nda... “Hayali<br />
Müze, yeri ve sürekli bir personeli olmasa<br />
da, en az›ndan bir sanal müze<br />
olarak aç›labilir.” Eczac›bafl› Sanal Müzesi'nin<br />
hikâyesi, bu sat›rlar yay›mlan›p<br />
Eczac›bafl› Holding'in üst yönetiminin<br />
dikkatini çekince bafllam›fl. Web sitesi<br />
çal›flmalar›ysa 1998 y›l›n›n Temmuz<br />
ay›nda bafllam›fl ve Ekim 1999’da Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi, "Türkiye'nin ilk<br />
sanal müzesi" olarak hizmete aç›lm›fl. O<br />
zamandan beri her gün güncelleniyor<br />
ve her ay en az iki yeni sergiye yer veriliyor.<br />
2001 y›l›n›n Ekim ay›ndan beri Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi’nde, sanat ö¤rencileri,<br />
sanatç›lar, sanat tarihçileri,<br />
sanat e¤itimcileri ve küratörler aras›ndaki<br />
iletiflimi gerçeklefltirmek için “Sanal<br />
Müze Ofisi” de daha etkili bir biçimde<br />
kullan›l›yor. Eczac›bafl› Sanal Müzesi'nin<br />
varolufl nedeninin, bu tür bir bilgiyi<br />
ve böyle deneyimli bireyleri gün ›fl›-<br />
¤›na ç›karmak ve onlar› bir araya getirmek<br />
oldu¤unu söyleyen müze yöneticileri,<br />
“yüzy›l›m›z›n sanat izleyicisinin verdi¤i<br />
deste¤i art›raca¤›na; bu deste¤in,<br />
her tür müzenin yaflamas› için temel bir<br />
ihtiyaç oldu¤una ve 21. yüzy›la daha<br />
umutlu bakmam›z› sa¤layaca¤›na” inan›yorlar.<br />
Eczac›bafl› Sanal Müzesi'nin<br />
baflar›s›n›n bir göstergesi de, Halkla<br />
‹liflkiler Derne¤i'nin bu müzeye Mart<br />
2004'te verdi¤i "Alt›n Pusula - ‹letiflim<br />
Dal›nda Birincilik" ödülü.<br />
Bu koleksiyonlar› nas›l oluflturuyorsunuz?<br />
38<br />
internet P›nar Cartier<br />
‹nternette sanat turu<br />
‹stanbul Modern Sanat Müzesi’nin kurucular›ndan Haflim Nur Gürel, hayali bir<br />
sanat platformu fikrinden yola ç›k›larak oluflturulan sanalmuze.org’u, Nilgün<br />
Beller ise lebriz.com adl› siteyi anlat›yor.<br />
Yirmi y›l› aflk›n bir süredir oluflturdu-<br />
¤um özel arflivimden ve befl y›ld›r da<br />
Eczac›bafl› Sanal Müzesi Ofisi’nde<br />
oluflturmaya çal›flt›¤›m›z arflivden yararlan›yoruz.<br />
Ayr›ca dan›flma kurulu<br />
üyelerimiz ve di¤er sergi haz›rlayan<br />
küratörlerin de hem imge, hem doküman<br />
anlam›nda önemli katk›lar› oluyor.<br />
Materyalleri nas›l sa¤l›yorsunuz?<br />
Belirledi¤imiz kavrama göre, plastik<br />
sanatlarla ilgili dergileri, kitaplar›, koleksiyon<br />
ve müzayede kataloglar›n› ve<br />
interneti tarayarak görsel malzemeyi<br />
topluyoruz. Sonra küratör bir yorum<br />
metni ve gerek görürse imgelere iliflkin<br />
aç›klamalar›n metinlerini haz›rl›yor, ayr›<br />
bir bölüme de sanatç› biyografileri konuluyor.<br />
Uluslararas› bir iflbirli¤i de söz konusu<br />
mu?<br />
‹letiflim listemizde yurtd›fl›ndan izleyicilerimiz<br />
de var. Sitenin d›flar›dan izlen-<br />
di¤inin bir kan›t› olarak, TÜS‹AD’›n Almanya’n›n<br />
ça¤dafl Türk sanat› alan›ndaki<br />
bir araflt›rmas›n› bizim sitemizden<br />
yararlanarak yapmas› gösterilebilir.<br />
Birlikte çal›flt›¤›n›z isimler?<br />
Dan›flma kurulumuzun üyeleri Levent<br />
Çal›ko¤lu ve Ali Akay. Ayr›ca sanat tarihçisi<br />
Burcu Pelvano¤lu’nun da özellikle<br />
retrospektif sergiler konusunda<br />
önemli katk›lar› oluyor. Hale Asaf, Mihri<br />
Müflfik ve Tematik Heykel Sanat› sergilerinde<br />
oldu¤u gibi…<br />
Sitenin yap›m›nda (teknik ekip d›fl›nda)<br />
editörler de çal›fl›yor mu? Ekran›n<br />
arkas›nda kimler ve nas›l bir organizasyon<br />
var?<br />
Ben ve di¤er küratörler sergi fikirlerini<br />
oluflturup görsel malzemeye karar veriyor,<br />
metinleri yaz›yoruz. Site iki dilli oldu¤u<br />
için metinler, sanatç› biyografileri<br />
ve yap›t aç›klamalar› ‹ngilizceye çevriliyor.<br />
Hepsi ‹nternet Uygulama Ope-
atörü Burçin Çakar’a iletiliyor; o da<br />
sergiyi, etkinli¤i, anketi, paneli veya di-<br />
¤er yenili¤i siteye girerek ileti ile Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi izleyicilerine haber<br />
veriyor.<br />
Peki siteye destek veren baflka kurulufllar<br />
da var m›?<br />
Dr. Nejat Ferit Eczac›bafl› Vakf› ve Vitra.<br />
Gelecek projeler, sergiler?<br />
S›rada Dr. Nejat Ferit Eczac›bafl› Vakf›<br />
Koleksiyon Sorumlusu Behiye Bobaro¤lu<br />
ile birlikte haz›rlad›¤›m›z Toulouse-Lautrec<br />
sergisi var; sonra da Burcu<br />
Pelvano¤lu’nun haz›rlad›¤› Hüseyin<br />
Zekai Pafla retrospektif sergisi…<br />
TÜYAP Sanat Fuar›’nda yer ald›n›z.<br />
Çocuklarla çeflitli etkinlikler yap›ld›.<br />
Fuar izlenimlerinizi alabilir miyiz?<br />
TÜYAP-Beylikdüzü’nde üçüncüsü<br />
gerçeklefltirilen “6-14 Yafl Görsel Sanatlar<br />
E¤itim Projesi”nin bu y›lki uygulamas›na<br />
iliflkin izlenimleri, etkinli¤e<br />
kat›lan Y.T.Ü. Sanat ve Tasar›m Fakültesi<br />
Sanat Yönetimi Program› ö¤rencilerinden<br />
Neslihan Varol anlatt›. 14. ‹stanbul<br />
Sanat Fuar›’nda, Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi, bu y›l “Burhan Do¤ançay<br />
-Gözlem / Yorum / Teknik”, Nuri<br />
‹yem’in “Köylü Kad›nlar”› ve “6-14 Yafl<br />
Görsel Sanat E¤itimi” projesi ile kat›l›mc›<br />
olarak yer ald›. 23-31 Ekim 2004<br />
tarihleri aras›ndaki sergi ve e¤itim projesi<br />
kan›mca Eczac›bafl› Sanal<br />
Müzesi’nin k›sa vadeli hedeflerine<br />
ulaflmas›n› sa¤lad›. Gündelik<br />
yaflama iliflkin imgelerden beslenen,<br />
onlar› birer metafora dönüfltüren<br />
Burhan Do¤ançay’›n<br />
resimlerinin yer ald›¤› sergi, sanatç›n›n<br />
üretim serüveninin bir<br />
özeti olmas›n›n yan› s›ra, sanat<br />
fuar›nda bu yap›tlarla buluflan<br />
ziyaretçilerin kendi yaflamlar›ndan<br />
yola ç›karak özdefllik iliflkisi<br />
kurabilecekleri bir buluflma alan›<br />
oluflturdu. Müzemiz anlat›n›n,<br />
resimsel dil ile bütünleflti¤i Nuri<br />
‹yem’in “Köylü Kad›nlar”› ile, ziyaretçilerin<br />
bir sanat yap›t›n›n<br />
biçim ve içerik aras›ndaki iliflkisel<br />
düzleminin flafl›rt›c› unsurlar›yla<br />
karfl›laflmalar›na arac› ol-<br />
du. “Kad›n ‹mgeleri” sergisi yedi sanatç›n›n<br />
dokuz ça¤dafl yap›t›n› içeriyordu.<br />
Sergi, Türk resim sanat›n›n Bat›<br />
etkisiyle bafllayan kad›n konulu serüvenine<br />
bugünden bakarak bir ara kesit<br />
sunuyor, “kad›n” kavram›n› resim<br />
dilinde kuramsal bir boyutta ele al›yordu.<br />
Çocuklar›n, sanat yap›tlar›n› görme<br />
ve yorumlama kabiliyetlerini güçlendirmek,<br />
hayal güçlerini çal›flt›rmak<br />
ve bu yolla kendilerine bir okuma biçimi<br />
gelifltirmelerine katk›da bulunmak<br />
amac›yla haz›rlanan “6-14 Yafl Görsel<br />
Sanat E¤itimi” projesi bu y›l üçüncü<br />
kez gerçeklefltirildi. ‹stanbul’daki çeflitli<br />
okullardan önemli ölçüde kat›l›m<br />
sa¤land›. Y›ld›z Teknik Üniversitesi’yle<br />
ortaklafla haz›rlanan projede görev<br />
alan e¤itmenler, çocuklarla sergi alan›n›<br />
gezerek yap›tlar üzerine konufltular.<br />
Çocuklar, tüm fuara hakim olan bir<br />
görüntünün tersine, Eczac›bafl› Sanal<br />
Müzesi’nin sergi alan›nda yap›tlar karfl›s›nda<br />
duraksayarak yap›t› anlamaya,<br />
kavramaya çal›flt›lar. Kimi zaman tümevar›m,<br />
kimi zaman da tümdengelim<br />
yöntemlerini kulland›lar. Çal›flman›n<br />
ikinci evresinde sergi alan›na yay›larak<br />
resim yapt›lar ve çal›flmalar›n› Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi’nin stand›nda<br />
sergilediler. Çocuklar›n yap›tlar hakk›ndaki<br />
tespitleri son derece ilginçti.<br />
Burhan Do¤ançay’›n resimleri genel<br />
olarak tüm çocuklarda flafl›rt›c› bir etki<br />
uyand›rd›. Nesne ve gerçekli¤i aras›ndaki<br />
iliflkiyi sorgulay›p, nesnenin kendisi<br />
ve görüntüsü aras›ndaki iliflkiyi<br />
kavrad›lar. Kendi hayatlar›ndan yola<br />
ç›karak, hayal güçlerini harekete geçirerek<br />
resimleri çözümlemeye çal›flt›lar.<br />
Nuri ‹yem’in “Köylü Kad›nlar”›nda, resmin<br />
tarif etti¤i kad›nlar›n benzerlik ve<br />
farkl›l›klar› üzerinde ›srarla durdular.<br />
“Kad›n ‹mgeleri” sergisinde, yap›tlar<br />
aras›ndaki iliflkiden hareket ederek<br />
yapt›klar› yorumlar, sanatç›lar›n anlat›m<br />
biçimlerinden kifliliklerine kadar<br />
uzan›yordu.<br />
Çal›flman›n ikinci evresinde yapt›klar›<br />
resimlerde kimisi Burhan Do¤ançay’dan<br />
etkilenerek kolaj tekni¤ini kulland›,<br />
kimisi kopya çal›flt›, kimisi de<br />
ba¤›ms›z... Kimisi resmine bir isim verdi,<br />
kimisi “isimsiz” ismini verdi,<br />
kimisi de isim vermedi. Üretimlerin<br />
genelinden anlafl›l›yordu<br />
ki, çocuklar sergiden etkilenmifllerdi.<br />
Bu y›l kat›l›mc› olan<br />
sanat kurumlar›n›n art›fl göstererek<br />
say›lar›n›n 118’e ulaflt›¤›,<br />
kültür ve sanat alan›nda bir<br />
gündem oluflturan ‹stanbul<br />
Sanat Fuar›’nda Eczac›bafl›<br />
Sanal Müzesi, fuar ziyaretçileri<br />
ve çocuklar için baflar›l› bir çal›flma<br />
yürüttü. Kültür ve sanat<br />
ortam›nda bugünün ve gelece¤in<br />
sanat takipçilerini, sanatseverlerini<br />
etkinlefltiren, kat›l›mlar›n›<br />
art›ran unsurlar› yaratmak<br />
ve bir araya getirmek,<br />
bu ortam›n temel olarak ihtiyaç<br />
duydu¤u önemli geliflmelerdir.<br />
39
SINIRSIZ SANAT<br />
Birkaç saat içinde, ülkedeki tüm sergileri<br />
gezip on befl y›ll›k bir birikime ulaflabilir<br />
ve istedi¤iniz tabloyu sat›n alabilir<br />
misiniz? Lebriz.com sitesinin kurucular›ndan<br />
Nilgün Beller anlat›yor.<br />
Lebriz.com’u kurufl amac›n›zdan bafllayal›m<br />
isterseniz...<br />
Sanat› s›n›rs›zlaflt›rmak düflüncesiyle<br />
bafllad›k; çünkü bugüne kadar al›fl›lm›fl<br />
olan, müzayedelerin salonlarda<br />
yap›lmas›, resimlerin galerilerde sergilenmesiydi.<br />
Biz bu al›fl›lm›fl olan› teknolojiyi<br />
kullanarak s›n›rs›z bir ortama tafl›may›<br />
düflündük ve Lebriz.com’u kurduk.<br />
Dördüncü senemize girerken ilk<br />
ve tek oluflumuzdan kaynaklanan bütün<br />
anlafl›lma zorluklar›n› arkam›zda b›rakt›k.<br />
Anlafl›lmakta karfl›laflt›¤›n›z zorluklar<br />
nelerdi, bunlar› nas›l aflt›n›z?<br />
Lebriz.com internet ortam›nda Türkiye’de<br />
örne¤i olmayan bir kurulufl; dünyada<br />
baflka emsalleri var tabii. Bunlardan<br />
biri de zaten bizim içerik orta¤› oldu¤umuz,<br />
dünyan›n bir numaral› sanat<br />
portal› Artnet.com. Tabii ki Artnet.com’un<br />
menflei Amerika oldu¤u<br />
için bizim onu aynen kopya etmemiz<br />
söz konusu olamazd›, Türkiye’ye uygun<br />
olarak haz›rlad›k. Bu anlamda efli<br />
de¤il, benzeriyiz. Lebriz.com, Artnet.com<br />
taraf›ndan çok be¤enildi¤i<br />
için böyle bir içerik ortakl›¤›na gidildi.<br />
Artnet.com’la ortakl›¤›n›z sonucunda<br />
neler oldu?<br />
Bir kere, Artnet.com’la ortakl›¤›m›z yabanc›,<br />
özellikle Amerikal› sanatseverlerin<br />
sitemize giriflini art›rd›. Örne¤in, bireysel<br />
site sahipleri hiç ziyaretçi alam›yor,<br />
sanki arka odalar›nda sergi açm›fl<br />
gibi oluyor; çünkü bu bireysel giriflimler<br />
internet gibi engin bir alanda samanl›kta<br />
i¤ne aramaya benziyor. Sanatç›lar<br />
da portallarda yer almak zorunda<br />
kal›yorlar. Dolay›s›yla, böyle ortakl›klarla,<br />
portal portalla birleflerek ziyaretçi<br />
say›s›n› art›r›yor. ‹nsanlar bir indeks<br />
fleklinde her fleyi görmek istiyor<br />
ve portallar› tercih ediyorlar. Lebriz.com<br />
da yoluna bir portal olarak de-<br />
40<br />
internet<br />
vam ediyor. Burada sanatç›lar çok<br />
önemli; Türkiye’deki bütün sanatç›lar›<br />
yavafl yavafl bünyemizde toplamaya<br />
bafllad›k. Bunun da sanatç›lara çok<br />
büyük bir faydas› var: En yo¤un, en<br />
genifl kitleye tan›t›mlar›n› yapm›fl oluyorlar.<br />
Siteye girifllerinde kendilerine<br />
bir sanal katalog yap›l›yor ve bu katalog,<br />
yüzbinlerce kifliye ulafl›yor. Ayr›ca<br />
her an güncelleme olana¤› var. Henüz<br />
boyas› kurumam›fl bir tabloyu bile bu<br />
sanal katalo¤a koyabiliyoruz. Benim<br />
bundan önce de yirmi y›ll›k bir galericilik<br />
deneyimim var. Eskiden, bast›r›lan<br />
kataloglar ancak bin kifliye ulaflabiliyordu.<br />
Tan›t›m için çok önemli bir nokta<br />
bu. Biz de sanatç›lara “Siz rahat rahat<br />
sanat›n›zla u¤rafl›n, Lebriz.com tan›t›m›n›zla<br />
u¤rafl›r,” diyoruz.<br />
Ayr›ca sat›fl da yap›labiliyor...<br />
Evet, sat›fl da yap›labiliyor. Tan›t›m büyük<br />
önem kazanm›fl oluyor. Bu, sanatç›lar<br />
için çok ekonomik bir çözüm. Bir<br />
de, galeri ortam›nda sergi açarken galerinin<br />
hangi sanatç›larla çal›flt›¤› çok<br />
önemli. Her galeri ancak befl ya da on<br />
sanatç›yla çal›flabilir, özellikle karma<br />
sergilerde kiminle birlikte sergilendi¤iniz<br />
önem kazan›r. Ancak buras› bir indeks<br />
oldu¤u için bütün sanatç›lar birlikte<br />
yer al›yor. ‹flte bu noktada eski fikirleri<br />
silmeye bafll›yoruz. Burada her<br />
fley ve her kesimden sanatç› var. Dünyan›n<br />
ve Türkiye’nin en uç köflelerinden<br />
bile insanlar bu sanatç›lar› bir indeks<br />
içinde görüp seçebiliyorlar. Burada<br />
iyi sanatç›, yeni sanatç› gibi bir ayr›m<br />
yok. Ancak aramay› kolaylaflt›rmak<br />
için dokuz ayr› kategoriye ay›rd›k: Sergi<br />
adedine göre, sanatç›n›n yafl›na göre,<br />
ansiklopedilerde ald›¤› yere, ald›¤›<br />
ödüllere göre seçim yap›labiliyor. Ayr›ca<br />
bir de dosyalar k›sm›n› açt›k bu sene.<br />
Burada kriterimiz, sanatç›n›n e¤itimi<br />
ve açt›¤› sergiler. Tabii ki indeksimiz<br />
de gitgide büyüyor; bugün Türkiye’nin<br />
sanatç›lar›, yar›n bütün dünya sanatç›lar›...<br />
Dünyan›n önemli fuarlar›nda da
art›k yer almaya bafllayaca¤›z, çünkü<br />
teknolojik altyap›m›z çok kuvvetli: Sanat<br />
kurullar›yla, hukuk servisleriyle,<br />
mali müflavirlikleriyle, her fleyi dünyaya<br />
aç›lmak üzere kurduk. Galerilere de<br />
ayn› flekilde birçok olanak sa¤l›yoruz.<br />
Türkiye’nin koflullar›nda, hatta ‹stanbul’un<br />
koflullar›nda galeriler çok çeflitli<br />
semtlerde; her birine gidip sergileri izlemenin<br />
zorlu¤unu da biliyoruz ve bütün<br />
bu sergileri insanlar›n masalar›na<br />
getiriyoruz. Bize üye olan bütün galeriler<br />
sergilerini, oldu¤u gibi Lebriz.com’da<br />
gösterebiliyorlar. Diyelim ki,<br />
oturdu¤unuz masadan günün herhangi<br />
bir saatinde yirmi-otuz sergiyi ayn›<br />
anda izleyebiliyorsunuz; seçti¤iniz sergiye<br />
gidebiliyor veya o galeriyle temas<br />
kurabiliyorsunuz. Bununla da kalm›yor;<br />
bu sergiler, geçmifl sergiler bölümünde<br />
arflivleniyor. Sanatç›yla temas kuruluyor<br />
ve ressam iki sene önce bitmifl<br />
olan sergisinden de sat›fl yapabiliyor.<br />
‹nternetle en uzak co¤rafi köflelere<br />
eriflebiliyorsunuz...<br />
Daha önce, Güneydo¤u’da sanat çok<br />
eksik diye düflünürdük. Oysa geçen y›l<br />
boyunca yirmi tane eseri Siirt, Bitlis ve<br />
Diyarbak›r’a satt›k. Bu bize çok büyük<br />
bir mutluluk verdi. Bilgisayar›, internet<br />
ba¤lant›s› olmayan insanlar bile internet<br />
café’lerden al›flverifl yap›yorlar. Biz<br />
bu hoflluklar› yaflarken, kataloglar›m›zdaki<br />
sanatç›lar›m›zla da temasa bafllam›fllar.<br />
Bunu b›rak›n, ayn› sanatç› bir<br />
gün içinde hem Güneydo¤u’ya resim<br />
sat›yor, hem de Paris’e...<br />
‹nsan iliflkileri aç›s›ndan teknolojinin<br />
belki de rahats›z edici bir yan› var;<br />
insanla de¤il de, ekran›yla karfl› karfl›ya...<br />
Hem de söz konusu sanat olunca, dokunmak,<br />
resmi bire bir yaflamak çok<br />
önemli; fakat bu kadar çok fleyi bir arada<br />
görüp takip etmenize olanak yok.<br />
‹stedi¤inizi seçin, gidin veya sat›n al›n.<br />
Be¤enmediniz, iki gün içinde iade<br />
edebilirsiniz. Hissetmek tabii çok ayr›<br />
bir olay ama o kadar büyük kolayl›klar<br />
yaflat›yoruz ki, bu kolayl›klarla biz yine<br />
dokundurmaya ve hissettirmeye çal›fl›yoruz.<br />
Sonuçta az da olsa, iletiflim de<br />
Sitede eserleri bulunan<br />
sanatç›lardan örnekler<br />
Avni Arbafl<br />
Turhan Selçuk<br />
Neflet Günal<br />
var. Sizinle ayn› frekansta olan insanlarla<br />
bulufltu¤unuz bir ortam var: Lebriz.com.<br />
Belki dokunam›yorsunuz ama<br />
orada yer alan hem sanatç›, hem eser,<br />
hem de kifliler hakk›nda bilgi alabiliyorsunuz.<br />
Sizinle ayn› frekansta olan insanlara<br />
yine ayn› internet sitesi arac›l›-<br />
¤›yla ulaflabiliyorsunuz. Sanat eserlerinin<br />
sunumu ve sat›n al›nmas›, beraberinde<br />
daha farkl› bir kültür seviyesini<br />
getiriyor. Bugün sanatç›lar›n ‹stanbul,<br />
Ankara ve ‹zmir’den sonra Türkiye’nin<br />
di¤er yerlerine, Avrupa ve Amerika’ya<br />
ulaflmas›, eserlerinin sanatseverlerle<br />
buluflmas› teknolojiyle sa¤lan›yor. Ama<br />
hepsinin ayn› platformda buluflmas›,<br />
çok ayr› bir fley. Hem bire bir iliflki de<br />
çok fazla kaybolmuyor, telefon da kullan›l›yor.<br />
Bu flah›slar› yapt›¤›m›z uzun<br />
telefon konuflmalar›yla da tan›m›fl oluyoruz.<br />
‹stanbul’a yollar› düfltü¤ünde de<br />
tan›fl›yoruz. “Ben ‹stanbul’a geldim ve<br />
sizinle tan›flmak istiyorum,” diyen birçok<br />
kifli oluyor. Örne¤in, bizi Amerika’dan<br />
takip eden biri ‹stanbul’a geldi<br />
ve ilk dura¤› Lebriz.com oldu.<br />
Fransa’ya da sat›l›yor dediniz, ya da<br />
di¤er d›fl ülkelere... Tablolar› d›flar›<br />
ç›kart›rken zorluk yafl›yor musunuz?<br />
Bu konuda bize sa¤lanan kolayl›klar<br />
var. Birincisi, çok iyi kargo servisleri<br />
var. ‹kincisi, müzeden bir belge al›yoruz.<br />
Çünkü bizim sanatç›lar›m›z güncel<br />
sanatç›lar. Yurtd›fl›na ç›kmalar› konusunda<br />
bir engel yok. Müzeye götürüyoruz,<br />
müze bize bir belge veriyor. Birlikte<br />
çal›flt›¤›m›z kargo servisleri var.<br />
Al›c›n›n evine kadar teslim ediyoruz.<br />
Sorun yok. Çünkü internette bu sorunlar›n<br />
yaflanmamas› gerek, dünyayla<br />
birleflmek söz konusu.<br />
Bilgi bankas› bölümünüz nas›l iflliyor?<br />
Biz on befl y›l geriye giderek sat›fl müzayedelerindeki<br />
tüm sat›fl sonuçlar›n›<br />
bilgi bankam›zda bulunduruyoruz. Bu<br />
süre zarf›nda düzenlenen bütün müzayedelerdeki<br />
bütün eserler hakk›nda<br />
bilgi edinmek mümkün. Bu da insanlar›n<br />
evlerinde bulundurduklar› eserler<br />
hakk›nda kolayca fikir edinmelerini<br />
sa¤l›yor.<br />
41
Avrupa’da çizgi roman›n güçlü ekollerinden biri de ‹talya<br />
ekolüdür. Karakterleri, öyküleri ve yazar-çizerleri ile y›llard›r<br />
yeni dünyalar yaratan ‹talyan çizgi roman›, özellikle bir<br />
dönem üretti¤i Amerikal› kahramanlar ile büyük ilgi<br />
görmüfltür.<br />
70’lerde nas›l ‹talyan sinemas›nda popüler olan Spaghetti<br />
Western’ler (düflük bütçeli kovboy filmleri) Amerikan yap›m›<br />
ayn› tür filmlere efl örnekler ç›kartm›fl ise (‹yi, kötü, çirkin, Bir<br />
Avuç dolar için vs.) ‹talyan çizgi romanc›lar da, yaratt›klar›<br />
karakterler ile en az Amerikal› meslektafllar› kadar baflar›l›<br />
bir flekilde, okyanus ötesindeki vahfli bat›y› konu alan hikâyeler<br />
kurgulam›fllard›r. Bunlar›n aras›ndan Judas, Teks ve<br />
Tom Braks gibi kahramanlar›n maceralar›n› okurlar y›llar<br />
boyunca takip etmifltir.<br />
Klasik western diyebilece¤imiz bu tarz çizgi romanlardan<br />
bir tanesi vard›r ki, kahraman› ve anlatt›¤› hikâyelerle öteki-<br />
42<br />
çizgi roman Emre Kuzuo¤lu<br />
Zagor<br />
Baltal› ilah<br />
Karanl›k Darkwood orman›nda yaklafl›k k›rk y›ld›r, tüm kötüler sadece tek bir<br />
fleyden korkuyorlar; elinde baltas›yla üzerlerine “Ahyaaaak!” diye ba¤›rarak<br />
koflan bir ilahtan…<br />
lerden ayr›l›r.<br />
Zagor, vahfli bat›n›n ac›mas›zl›¤›n›, Avrupa’n›n zengin kültürü<br />
ile bir araya getirip y›llar boyunca okurlara korku, gerilim,<br />
komedi, polisiye hatta bazen aflk temal› say›s›z, heyecan<br />
dolu macera yaflatm›flt›r.<br />
Karanl›k, her türlü tehlikenin kol gezdi¤i Darkwood<br />
orman›nda yerli halk›n Zagor Ten-ay diye ça¤›rd›klar› bu<br />
adam, 70’lerde ‹talyan sinemas›n›n jönlerini and›ran kabar›k<br />
saçlar›, uzun favorileri, bir k›z›lderilinin üzerinde görebilece¤iniz,<br />
y›rt›c› kufl desenli k›rm›z› gömle¤i, dar pantolonu,<br />
kemerine ters takt›¤› tabancas› ve tabii savafl baltas›yla,<br />
kovboy ile k›z›lderili aras›nda kalm›fl, beyaz bir yerlidir. Tüm<br />
yöre halk›n›n hem korktu¤u hem de sayg› duydu¤u bir<br />
“Baltal› ‹lah”t›r.<br />
Zagor’un d›fl görünüflündeki bu zenginlik maceralar›na da<br />
yans›r. Di¤er klasik tarz western çizgi romanlar›n aksine
Zagor’da Avrupa kültürünün etkisi oldukça a¤›rd›r.<br />
Darkwood orman› ve çevresinde vahfli bat›dan çok daha<br />
fazlas› vard›r asl›nda. Hikâyelerde vampir, kurtadam gibi<br />
orta Avrupa efsanelerine s›kça rastlan›r. Macar, Alman,<br />
Çekoslovak hatta Türk birçok yan karakter güçlü kiflilikleri ile<br />
hikayelere girip, ç›karlar. Katil bitkiler, dev kurba¤alar, zombiler,<br />
satanistler hatta uzayl›lar Baltal› ‹lah’›n savaflt›¤› kötüler<br />
aras›ndad›rlar.<br />
Hikâyeler aksiyon üzerine kuruludur. Bununla beraber,<br />
çözülmesi gereken ipuçlar›, takip edilmesi gereken izler de<br />
Zagor’a polisiye bir hava katar.<br />
Batakl›klar›, akarsular› ve uzun, amazon orman›n› an›msatan<br />
a¤açlar› ile Darkwood orman› Zagor ve arkadafllar›n›n,<br />
mahallenin delikanl›lar› rolünü üstlendikleri bir yer gibidir.<br />
Zagor ve cesur birkaç, kifli her hangi bir otoriteden yetki<br />
almaks›z›n, Darkwood’un koruyuculu¤unu üstlenirler.<br />
Üçka¤›tç› beyazlar›n ve kötü k›z›lderililerin peflinde koflarlar.<br />
Zagor’un Darkwood’un d›fl›na ç›k›p uzak diyarlarda<br />
maceraya at›ld›¤› da olur. Al›flt›¤›m›z, “Süper kahraman<br />
flehrini korur” düflüncesinden farkl› olarak hareket eder.<br />
Bazen okyanuslarda dev ahtapotlarla savafl›r, bazen<br />
Yugoslavya’da bir vampiri avlar.<br />
Genifl çevresine ra¤men Zagor’a herkesten yak›n olan,<br />
onunla her maceraya at›lan ve her yönüyle Zagor’un tam<br />
tersi olan bir karakter vard›r: Çiko Felipe Lopez Martinez<br />
Gonzales… K›sa boylu, fliflman, komik, biraz saf ve korkak<br />
olan bu obur Meksikal›, Zagor’un en yak›n dostudur. Onun<br />
yan›ndan hiç ayr›lmaz. Çiko asl›nda gizem çözerken veya<br />
kavga ederken Zagor’a yard›m etmez ama hep oradad›r.<br />
Ço¤u zaman bafllar›na bela açarak, kendisini küçük düflürecek<br />
hareketler yaparak ve “Karamba karambita!” diye<br />
ba¤›rarak hikâyedeki gülünç varl›¤›n› sürdürür. Bazen de<br />
olaylara tan›kl›k edip bir haberci gibi olan biteni anlat›r, ya da<br />
istemeden de olsa Baltal› ‹lah’a yard›m eder.<br />
Birlikte hiç kimseden, hiçbir fleyden sak›nmadan maceradan<br />
maceraya koflarlar. Bu s›rada Çiko’nun tek düflündü¤ü<br />
yemek iken, Zagor, do¤ruluk ve adaletin peflindedir. Di¤er<br />
tüm kahramanlarda oldu¤u gibi adalet duygusu son derece<br />
geliflmifltir. Her maceran›n motivasyonu, ya intikama dayal›<br />
bir adalet, ya da daha önceden karfl›lafl›lm›fl eski bir<br />
düflman›n geri dönüflüdür.<br />
Sergio Bonelli ve Gallieno Feri taraf›ndan yarat›lan Zagor,<br />
1961 y›l›ndan beri Bonelli Yay›nc›l›k taraf›ndan okurlara<br />
sunuluyor. Zagor’un maceralar›n› Türk okurlar› da, 1962’den<br />
beri, yaklafl›k 40 y›ld›r takip ediyor. Arada s›rada kesintiler<br />
olsa da bir yay›n evinin b›rakt›¤› yerden bayra¤› bir di¤eri<br />
al›p, Baltal› ‹lah’›n serüvenlerini bize ulaflt›r›yorlar. Birkaç<br />
kufla¤›n ortak kahraman› olan Zagor’u flimdilerde<br />
Maceraperest Çizgiler ve Lal Kitap yay›nlamaya devam<br />
ediyor. Üstelik ‹talya’daki ç›kan orijinal say›lar› da hemen<br />
hemen ayn› zamanda Türkiye’de de bas›l›yor…<br />
43
DAKT‹LO<br />
Daktilonun icad›na kadar bütün sözleflmeler ve metinler elle yaz›l›yordu. 1873’te<br />
Christopher Scholes’in icat etti¤i ilk ifllemeli daktilonun klavyesinde tufllar Q harfiyle<br />
bafll›yordu. Daha sonra A harfiyle ve F harfiyle bafllayan klavyeler de yap›ld›. Bugün<br />
dünyada en çok Q ve F klavyeler kullan›l›yor.<br />
SES KAYIT C‹HAZI<br />
1898’de Valdemar Poulsen ilk manyetik ses kay›t cihaz›n› icat etmifl. Bunu yapmaktaki amac›,<br />
sözlü gerçeklefltirilen anlaflmalar› kaydetmek ve böylelikle ileride söz konusu anlaflmayla ilgili<br />
yasal sorunlar ç›kmas›n› önlemekmifl ve tahmin edilece¤i gibi cihaz, tüccarlar›n büyük<br />
ilgisiyle karfl›laflm›fl.<br />
FOTOKOP‹ MAK‹NES‹<br />
Fotokopi makineleri ilk kez 1938 y›l›nda, yani büyük savafl›n hemen öncesinde, siyah mürekkep<br />
içeren bir toz arac›l›¤›yla herhangi bir metnin kopyas›n› ç›karabilen makineler olarak sunuldu.<br />
Yarat›c›s› Amerikal› bir avukat olan Chester Carlson’du. Carlson’un amac›, kendi ifliyle ilgili<br />
belgeleri h›zl› bir flekilde ço¤alt›p ilgili kiflilere gönderebilmekti.<br />
FAKS MAK‹NES‹<br />
Bir metni görüntüleyip telefon hatlar› arac›¤›yla baflka bir yere gönderme fikri ilk kez<br />
1843’te ‹skoçyal› Alexander Bain’in akl›na geldi. Daha sonra faks makinesi, özellikle<br />
gazetelerin fazlas›yla s›k kulland›¤› bir cihaz oldu. Bu sayede, dünyan›n herhangi bir<br />
yerinden h›zla haber ve yaz› al›nabiliyordu ve faks makinesi do¤al olarak en vazgeçilmez<br />
ofis unsurlar›ndan biri oldu.<br />
KEL‹ME ‹fiLEMC‹<br />
Günümüzde ofislerin hemen hepsinde art›k daktilolar›n yerini kelime ifllemciler ald›. Onlar<br />
sayesinde herhangi bir metni kaydetmek, saklamak, üzerinde düzeltme yapmak, de¤ifltirmek<br />
kolayl›kla mümkün olabiliyor. ‹lk kelime ifllemci 1964 tarihinde IBM firmas› taraf›ndan<br />
yap›l›p sunuldu. Büyükçe bir masa kadard› ve ekran› yoktu. Günümüzde kullan›lan kelime<br />
ifllemcilerse bildi¤iniz gibi printer’la da desteklenen ve boyutlar› oldukça küçülen kiflisel bilgisayarlar.<br />
44<br />
icatlar<br />
‹fl yaflam›n› kolaylaflt›ran cihazlar<br />
Günümüz ifl hayat›nda iletiflim her fley anlam›na geliyor. Bu yüzden de<br />
iflyerlerinin, ofislerin en vazgeçilmez araç gereçleri iletiflimle ilgili olanlar. Bu<br />
araç gereçlerin ilk ortaya ç›k›fl› 1874’te Remington marka daktilonun<br />
lansman›yla gerçekleflmifl. O tarihten bu yana da, daktilolar, faks makineleri,<br />
fotokopi makineleri ço¤ald›kça ço¤alm›fl, yenilendikçe yenilenmifl. Ama en<br />
eski, yani ilk olanlar hâlâ de¤erli...
Sedat ‹mza<br />
Bulutlar› Beklerken...<br />
Göçme ve göç ettirilme, Anadolu’nun eski bir a¤r›s›... Türkiye<br />
tarihinin en son göçe zorlanma örne¤i, Güneydo¤u’da<br />
yafland›. ‹ri puntolarla “terörle savafl”, bölge insan›n› metropollere<br />
savurdu. Düfltükleri yerlerde bir kesimce önce k›ro,<br />
maganda oldular; sonra baflka bir kesimce, “öteki” olarak<br />
adland›r›ld›lar. Öteki beriki derken kim olduklar›n› flafl›rd›k.<br />
Daha eski tarihlerdeyse yo¤un olarak Rum ve Ermeni halk›n<br />
yer de¤ifltirmeye zorland›¤›n› görüyoruz. Do¤u’dan ve Güneydo¤u’dan<br />
Ermeniler, üç denizin k›y›lar›ndansa Rumlar ya<br />
yer de¤ifltirmeye zorlanm›fl, ya da Yunanistan ve adalar›nda<br />
yaflayan “Türk”lerle mübadele buyrulmufl, de¤ifl tokufl edilmifl.<br />
‹nsan yaflad›¤› yere, o yerin topra¤›na, denizinde yüzen<br />
bal›¤›na benzedi¤i için de ne gidenler dikifl tutturabilmifl<br />
uzun süre, ne de gelenler... Zaten bu nedenle göçün üzerinden<br />
bir kuflak geçince bile ilk f›rsatta atayurtlar›na dönmüfl<br />
dönebilen göçzedeler.<br />
Bir önceki filmi Günefle Yolculuk’ta Bat›’ya göç ettirilmifl Do-<br />
¤ulu bir gençle, saçlar›n› sar›ya boyayarak Do¤u’ya gitmek<br />
zorunda kalan esmer bir Bat›l› gencin (böyle yaz›nca bir iktidar<br />
eylemi olarak göç, biraz absürdlefliyor gibi) hikâyesini<br />
anlatm›flt› Yeflim Ustao¤lu. Tireli Mehmet’le Kürt Berzan’›n<br />
yüzü birbirine dönüflüyordu iktidar›n hav› dökülmüfl aynas›nda.<br />
Finalde, “Ola¤an-Ötesi Hal” bölgesine Berzan bir tabut<br />
içinde ölü, Mehmet’se sar›fl›n olarak girebiliyordu ancak.<br />
Ustao¤lu, yeni filmi Bulutlar› Beklerken’de göç sonras› insanl›k<br />
hallerini anlatmay› sürdürüyor; yaz›s›z tarihe görsel bellek<br />
olmak istercesine. 1916 y›l›n› göçe zorlanma ile ilgili bir eflik<br />
olarak görüyoruz bu filmde. Karadeniz’deki Pontus-Rum kökenli<br />
halk›n tarihinin son ve belki de en büyük k›r›lmas›n›n milad›<br />
ayn› zamanda bu tarih.<br />
Yaz›l› tarihlerden sa¤l›kl› bilgi edinmek güç. Dönem zorlu,<br />
bombalar patl›yor. Birinci savafl, Tirebolu ve halk› için büyük<br />
y›k›mlar getirmifl. Denize dönük yüzünü Canik da¤s›ralar›n›n<br />
korudu¤u kent, yüzy›llar boyunca suya ve içe-dönük yaflam›fl.<br />
Ama savafl s›ras›nda korumas›z taraf›ndan gelmifl y›k›m.<br />
Rus, ard›ndan Yunan savafl gemilerinin sald›r›s›... Ve<br />
son olarak, savafl y›llar›n›n hoyratl›¤› içinde göçürülmüfl yöre<br />
halk›. Bön iktidar, baflat tercihini kullanm›fl yine: ekonomi.<br />
Filmde de Ayfle (Eleni) ve kardefli Niko’nun Tirebolu’dan<br />
Mersin’e zorunlu göçleri s›ras›nda ana-babalar›n› karlara göme<br />
göme var›fllar› hikâye ediliyordu bir yerde. Sosyal<br />
“göç”ük, birey olarak Ayfle’nin de kiflisel tarihi asl›nda.<br />
Mersin’de bir ailece evlat edinilmifl. Kardefli Niko di¤er yetimlerle<br />
birlikte toplanm›fl. Al›nm›fl Ayfle-Eleni’den. Kendini<br />
sinema<br />
Dikkati, anlatandan çok anlat›lana çekecek tevazuyu gösteriyor Yeflim<br />
Ustao¤lu söyleflilerinde. Usta ve naif oyunculuklarla sa¤lam bir öykü yans›yor<br />
beyazperdeden.<br />
yeni ailesinin k›z› Selma’ya vakfetmifl. Selma da vefal› ama.<br />
Ana-baba ölünce üvey kardefli Ayfle-Eleni’nin Tirebolu’da<br />
do¤du¤u evi sat›n al›yor; ve orada ölüyor zaten. Ayfle’nin hayata<br />
att›¤› tek çengel Selma da gidince, gerisi boflluk. Ayfle<br />
için zaten paçada sürünen gerçeklik darmada¤›n oluyor birden.<br />
Sosyalli¤inden soyunuyor. Küçük adam Mehmet, Ayfle’nin<br />
hikâyesinin uç verdi¤i yerde duruyor. Bir Mehmet olmasa<br />
Ayfle kime, niye anlats›n hikâyesini...<br />
Ayfle-Eleni’nin, kardefli Niko’nun götürülmesi olay›nda gösterdi¤ini<br />
düflündü¤ü kay›ts›zl›k, elli y›ll›k bir vicdan muhasebesine<br />
dönüflüyor zamanla. Ayfle’nin yar›m as›rl›k cehenneminde<br />
vicdan kavram›n› sorguluyoruz. Sahi, neydi vicdan?<br />
Kiflisel vicdan, asl›nda iktidar›n istemedi¤i çocu¤u de¤il mi?<br />
Baflka bir günah›n meyvesi de¤il mi asl›nda bizim evlat edindi¤imiz?<br />
Domino etkisiyle y›k›l›yoruz s›ratafllar aras›nda s›ram›z<br />
gelince; ama biz bafllatm›yoruz onu. Ayfle de kardeflinin<br />
al›nmas› karfl›s›nda, alanlara duyulacak d›fladönük öfke yerine<br />
kendine ac›yarak içedönük vicdan›na gömülüyor.<br />
Üniversite öncesi ö¤renimini Trabzon okullar›nda yapan Ustao¤lu’nun<br />
kiflisel deneyimlerinin anekdotlar›yla daha bir<br />
zenginleflmifl film. Duvarlara aceleyle, acemice, yasad›fl›<br />
afifl yap›flt›ran gençler ve akabinde Türkiye klasi¤i Renault<br />
12’li ekip otosunun bant karikatür k›vam›ndaki resmi geçitleri,<br />
çocuk gözü naifli¤iyle veriliyor. Ve o naifli¤e dek sinmifl<br />
politik bir figür olarak komünist, Mehmet’in bal›kç› arkadafl›n›n<br />
babas› etraf›nda oluflturdu¤u mitik bir siluet olarak ç›k›yor<br />
karfl›m›za. Sanki soludu¤umuz hava gibi bilinçli ya da bilinçsiz,<br />
bir flekilde bize nüfuz eden bir fley de¤ilmifl gibi bu<br />
aralar meslek erbab› politikac›lar›n meflgalesi say›lan politika<br />
konusunda yönetmen pek de utangaç davranm›yor. Ustao¤lu,<br />
TV8’e verdi¤i bir röportajda çoktand›r özledi¤im bir<br />
tavr› gösterdi. Spiker, Günefle Yolculuk filminin çok konufluldu¤unu<br />
söyledi ve yeni filmi için de benzer ilgiyi bekleyip<br />
beklemedi¤ini sordu. Ustao¤lu itiraz etti buna. Filmin üzerine<br />
çarp› koydu¤u sorunun konuflulmas›n›n filmin konuflulmas›ndan<br />
daha önemli oldu¤unu söyledi. Öyleyse denebilir ki,<br />
yeni filmle ilgili beklentileri de bu minval üzredir.<br />
Öyle, sonu söylenmeyecek filmlerden de¤il Bulutlar› Beklerken;<br />
ama yine de finale yak›n bir anekdot var ki anlatmayay›m,<br />
filmi görmeyenler için sürpriz olarak kals›n. Belgesel havas›ndaki<br />
ilk sekansta gördü¤ümüz küçük kardefliyle k›z›n<br />
bulutsuz gökyüzünden ya¤an güneflin ayd›nl›¤›ndaki gülüflü<br />
jenerikten önce tekrar as›l› kald› beyazperdede. Bir fley<br />
dü¤ümlendi... G›rtlak k›rk bo¤umdu, k›rk bir oldu.<br />
45
1. Tafl ve Ten<br />
‹nci Aral<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
2. Aflk Köpekliktir<br />
Ahmet Ümit<br />
Do¤an Kitapç›l›k<br />
3.. ‹zmir Büyücüleri<br />
Mara Meimaridi<br />
Literatür Yay›nc›l›k<br />
4. Cemile<br />
Orhan Kemal<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
5. Sen Git Aflk Bana Kals›n<br />
Mehmet Coflkundeniz<br />
Neden Kitap<br />
6. Eskici Dükkan›<br />
Orhan Kemal<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
7. Ölürsem Beni Seninle Ararlar fiimdi<br />
Cezmi Ersöz<br />
Gendafl Kültür<br />
8. Ete¤imdeki Tafllar<br />
Murathan Mungan<br />
Metis Yay›nlar›<br />
9. Anneannem<br />
Fethiye Çetin<br />
Metis Yay›nlar›<br />
10. Ateflböceklerinin Mevsimi<br />
Maeve Binchy<br />
Do¤an Kitap<br />
11. Gece Sesleri<br />
Ayfle Kulin<br />
Remzi Kitabevi<br />
12. Yank›lar<br />
Danielle Steel<br />
Remzi Kitabevi<br />
13. S›cak Buz<br />
Nora Roberts<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
14. ‹yi Dilekler Ülkesi<br />
Hamdi Koç<br />
‹fl Kültür Yay›nlar›<br />
15. Korkma Bu Akflam Gelip Çalmam<br />
Kap›n›<br />
Perihan Ma¤den<br />
Everest Yay›nlar›<br />
46<br />
Türkiye /<br />
Edebiyat<br />
çok satan kitaplar<br />
Kaynak: Yeni Çizgi Yay›n Da¤›t›m Ltd (11 fiubat 2005 itibariyle)<br />
Türkiye /<br />
Edebiyat d›fl›<br />
1. Her Tuzlu¤um Var Diyene H›yarla<br />
Yetiflemedim<br />
Metin Uca<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
2. Hayata Merhaba<br />
Filiz Ak›n<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
3. Seni Seviyorum Çünkü ...<br />
Mehmet Coflkundeniz<br />
Neden Kitap<br />
4. Mevlana'dan Alt›n Ö¤ütler<br />
Derleyen: Ziya Elitez<br />
Kozmik Kitaplar<br />
5. Metal F›rt›na<br />
Orkun Uçar/Burak Turna<br />
Timafl Yay›nevi<br />
6. ‹flas Etmenin Yollar›<br />
Erdal Demirk›ran<br />
Kashna Yay›nevi<br />
7. Hâlâ Ciddiyim<br />
Gülse Birsel<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
8. Hayata Yön Veren Sözler<br />
Ak›n Al›c›<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
9. Mutlulu¤un Anahtar› Küçük fieyler 1<br />
Üstün Dökmen<br />
Sistem Yay›nc›l›k<br />
10. Kendine Yeni Bir Hayat Ismarla<br />
Murat Toktam›flo¤lu<br />
Kapital Yay›nlar›<br />
11. Makyajda Sihirbazl›k Numaralar›<br />
Ayflenur Yaz›c›<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
12. Tap›nak fiövalyeleri-Mesih'in Miras›<br />
M.Baigent/R.Leigh/H.Lincoln<br />
Nokta Yay›nlar›<br />
13. Bilinmeyen Atatürk<br />
‹smet Bozda¤<br />
Truva Yay›nlar›<br />
14. Ey Vatan<br />
Osman Pamuko¤lu<br />
‹nk›lâp Yay›nevi<br />
15. Türkleri Anlama K›lavuzu<br />
Zeki Kayhan Coflkun<br />
Birharf Yay›nlar›<br />
Türkiye /<br />
Çocuk ve ilk<br />
gençlik<br />
1. Bu Hayat Sizin<br />
‹pek Ongun<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
2. Hayvanat Bahçem Dizisi<br />
Pelufllu Kitaplar<br />
A&C Kitabevi<br />
3. Sarman Kedi-Dünya Masallar›<br />
Derleyen: Aziz Sivasl›o¤lu<br />
Hobi Yay›nc›l›k<br />
4. Witch-K›r›k Küre-Baykuflun Gölgesi<br />
Lene Kaaberbol<br />
Do¤an Egmont Yay›nc›l›k<br />
5. Ifl›k Difllerini F›rçal›yor 2-Sesli Kitaplar<br />
Pandora E¤itim Gereçleri<br />
6. Peynirimi Kim Kapt›<br />
Spencer Johnson<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
7. Sizinkiler-Sihirli De¤nek<br />
Salih Memecan<br />
Mart Ajans<br />
8. Barbie-Muhteflem Karfl›laflma<br />
Do¤an Egmont Yay›nc›l›k<br />
9. Merhaba Dünya<br />
Ayfle Kilimci<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
10. Okul Gezisi Ve K›sa Mesaj<br />
Joachim Friedrich<br />
Epsilon Yay›nevi<br />
11. Hayalet X<br />
Kjarttan Poskitt<br />
Timafl Yay›nevi<br />
12. Uzayl›lar, Dünyal›lar, Ufolar<br />
Nick Arnold<br />
Timafl Yay›nevi<br />
13. ‹nan›lmaz Aile-Süper Kahramanlar›n<br />
Dönüflü<br />
Do¤an Kitap<br />
14. ‹ki Çocu¤un Devrialemi<br />
Jean De La Hire<br />
Can Yay›nlar›<br />
15. Winx: E¤len–Süsle<br />
Epsilon Yay›nevi
ABD /<br />
Edebiyat<br />
1. The Da Vinci Code<br />
Dan Brown, Doubleday<br />
2. The Five People You Meet In Heaven<br />
Mitch Albom, Hyperion<br />
3. Chainfire,<br />
Terry Goodkind Tor/Tom Doherty<br />
4. State Of Fear<br />
Michael Crichton, Harpercollins<br />
5. By Order Of The President<br />
W. E. B. Griffin, Putnam<br />
6. Unexpected Blessings<br />
Barbara Taylor Bradford, St. Martin's<br />
7. Night Fall<br />
Nelson Demille, Warner<br />
8. Black Wind<br />
C. Cussler/D. Cussler, Putnam<br />
9. Entombed<br />
Linda Fairstein, Scribner<br />
10. A Salty Piece Of Land<br />
Jimmy Buffett, Little Brown<br />
ABD /<br />
Edebiyat d›fl›<br />
1. Witness, Amber Frey<br />
Reganbooks/Harpercollins<br />
2. America (The Book)<br />
J. Stewart/ B. Karlin/ D.Javerbaum,<br />
Warner<br />
3. Collapse<br />
Jared Diamond, Viking<br />
4. His Excellency<br />
Joseph J. Ellis, Knopf<br />
5. Eats, Shoots & Leaves<br />
Lynne Truss, Gotham<br />
6. Chronicles: Volume One<br />
Bob Dylan, Simon & Schuster<br />
7. When Will Jesus Bring The Pork Chops?<br />
George Carlin, Hyperion<br />
8. Faithful<br />
Stewart O'nan/Stephen King Scribner<br />
9. Confessions Of An Economic Hit Man<br />
John Perkins, Berrett-Koehler<br />
10. How To Talk To A Liberal (If You Must)<br />
Ann Coulter, Crown Forum<br />
Almanya /<br />
Edebiyat ‹ngiltere<br />
1. Der Schwarm<br />
Frank Schätzing, Kiepenheuer&Witsch<br />
2. Sakrileg<br />
Dan Brown, Lübbe<br />
3. Totenmontag<br />
Kathy Reichs, S. Fischer<br />
4. Blaue Wunder<br />
Ildiko von Kürthy, Wunderlich<br />
5. Hectors Reise<br />
François Lelord, Piper<br />
6. Neue Vahr Süd<br />
Sven Regener, Eichborn<br />
7. Das Kind von Noah<br />
Eric-Emmanuel Schmitt Ammann<br />
8. Erinnerung an meine traurigen<br />
Huren Gabriel García Márquez<br />
Kiepenheuer&Witsch<br />
9. Der Turm<br />
Stephen King, Heyne<br />
10. Die Stadt der träumenden<br />
Bücher Walter Moers, Piper<br />
Almanya /<br />
Edebiyat d›fl› Fransa<br />
1. Schotts Sammelsurium<br />
Ben Schott, Berlin<br />
2. Mein Rückenbuch<br />
Dietrich Grönemeyer, Zabert Sandmann<br />
3. Die Mächte der Zukunft<br />
Helmut Schmidt, Siedler<br />
4. Schluss mit lustig<br />
Peter Hahne, Johannis<br />
5. Das Methusalem-Komplott<br />
Frank Schirrmacher, Blessing<br />
6. Moppel-Ich<br />
Susanne Fröhlich, W. Krüger<br />
7. Feuerherz<br />
Senait Mehari, Droemer<br />
8. Am Ende der Welt<br />
Klaus Bednarz, Rowohlt Berlin<br />
9. Meines Vaters Land<br />
Wibke Bruhns, Econ<br />
10. Die kalte Schulter und der warme<br />
Händedruck Alan/Barbara Pease,<br />
Ullstein<br />
Kaynak: ABD (The New York Times), Almanya (Der Spiegel), ‹ngiltere (The Guardian), Fransa (Fnac) (11 fiubat 2005 itibariyle)<br />
1. The Da Vinci Code<br />
Dan Brown, Corgi Adult<br />
2. Shopaholic and Sister<br />
Sophie Kinsella, Black Swan<br />
3. The Last Juror<br />
John Grisham, Arrow<br />
4. The Time Traveler's Wife<br />
Audrey Niffenegger, Vintage<br />
5. Angels and Demons<br />
Dan Brown, Atria<br />
6. Deception Point<br />
Dan Brown, Corgi Adult<br />
7. The Narrows<br />
Michael Connelly, Orion<br />
8. Digital Fortress<br />
Dan Brown, Corgi Adult<br />
9. Jamie's Dinners<br />
Jamie Oliver, Michael Joseph<br />
10. Sickened<br />
Julie Gregory, Arrow<br />
1. Da Vinci Code Dan Brown, Lattès<br />
2. Histoires Inédites du Petit Nicolas<br />
René Goscinny, IMAV Editions<br />
3. Un pedigree<br />
Patrick Modiano, Gallimard<br />
4. Harry Potter and the Half-Blood Prince<br />
J. K. Rowling, Bloomsbury Eds<br />
5. Code Da Vinci : l'enquête<br />
M. Etchegoin/F. Lenoir<br />
Robert Laffont<br />
6. Les Tuniques<br />
Bleues Lambil/Cauvin, Dupuis<br />
7. Le management pour les nuls, Bob<br />
Nelson/Peter Economy, First<br />
8. Le fabuleux héritage de l'Egypte,<br />
Christiane Desroches-Noblecourt,<br />
Telemaque<br />
9. Ushuaïa, le grand album<br />
Nicolas Hulot, Michel Lafon<br />
10. L'auteur! L'auteur!<br />
D. Lodge/S. V. Mayoux Rivages<br />
47
48<br />
kitap<br />
Unomastica alla Turca<br />
Unomastica alla Turca ne kadar e¤lenceli bir kurmaca olursa olsun, günümüze yap›lan göndermeleri<br />
okuyunca insan “Olabilirdi de tabii...” deyip sonra da kendine gülüyor.<br />
Konuflma dilimizi gelifltirmek ve Türkçenin<br />
kökenini bizlere anlatmak için<br />
üretilen, Uno-mastik sak›z›n› hiç denediniz<br />
mi? Her Uno-mastik sak›z ambalaj›n›n<br />
üzerinde farkl› bir sözcük bulunuyor.<br />
Merak etti¤iniz sözcü¤ü seçip<br />
al›yorsunuz. Aç›yorsunuz paketi; içinden<br />
sak›zla birlikte kelimenin etimolojisini<br />
de anlatan “pek bir Türkçe” bir<br />
manzume ç›k›yor. Mesela üzerinde<br />
“tavflan” yaz›l› bir Uno-mastik sak›z ald›¤›n›zda,<br />
flöyle bir dörtlükle karfl›lafl›yorsunuz:<br />
“Burungu ötken zamandaki<br />
asl› tavflangad›r/ Bay›ra sard›r›nca yorulmaz<br />
tepiflkendir/ Keflür (bkz. keflür)<br />
gördü mü pek savaflkand›r/ Pefline<br />
(bkz. taz›) taz› düflünce kat› s›v›flkand›r.”<br />
Sak›z›n›z› çi¤nerken kelimenin<br />
geçmiflini de ö¤renmifl oluyorsunuz.<br />
Böylece hem beyniniz, hem çeneniz<br />
çal›fl›yor; ki dilin geliflmesi için ikisi de<br />
çok yararl›d›r.<br />
Sak›zlar›n üretici firmas›n›n kurucusu<br />
ve yöneticisi, Argun Afaki. Argun Bey<br />
ilginç kiflili¤i ve engin tarih bilgisiyle,<br />
günümüze dek karanl›kta kalm›fl pek<br />
çok gerçe¤in ortaya ç›kmas›n› sa¤layan<br />
biri. Kendisi hayal tafl›n› bulup efsanevi<br />
alb›z› tekrar bizim evrenimize<br />
getiriyor ve bozk›r›n, Kazan’›n unutulan<br />
hikâyesi gün ›fl›¤›na ç›k›yor. Ayr›ca,<br />
Uno-mastik sak›zlar›n› haz›rlarken<br />
araflt›rd›¤› tüm kaynaklar› ve sonsuz<br />
paranoyas›n›, Sabetay Zevi’nin takipçilerini<br />
ortaya ç›kartmak için kullan›yor<br />
ve yüzy›llard›r Türklere karfl› kurulan<br />
bir komployu da ortaya ç›kart›yor (en<br />
az›ndan öyle san›yor).<br />
Peki bütün bu gizem, korku ve komplo<br />
neden? Çünkü, hepimiz gibi say›n Afaki<br />
de biliyor ki, Türk’ün Türk’ten baflka<br />
dostu yoktur! Öyleyse kimdir Türkler?<br />
‹flte Y. Hakan Erdem’in, ismini Unomastik<br />
sak›zlardan alan kitab› Uno-<br />
Unomastica<br />
alla Turca<br />
Y. Hakan Erdem<br />
Kanat Kitap, 344 s<br />
mastica alla Turca bu sorunun cevab›n›<br />
veriyor. Bize Türklerin farkl› bir tarihini,<br />
"etimolojisini" anlat›yor. Hem de sürükleyici<br />
bir hikâye biçiminde...<br />
Kitab›n bafl›nda Argun Bey, y›llar önce<br />
yafll› bir sat›c›dan, de¤erinin fark›nda<br />
olmadan ald›¤› hayal tafl›n›n esrar›n›,<br />
yard›mc›s› Tankut Ergun ile çözmeye<br />
çal›fl›rken, birden alevler içinde bir alb›z<br />
do¤ar. ‹letiflimde yaflad›klar› baz›<br />
küçük aksakl›klar›n ard›ndan alb›z, Argun<br />
Bey ve Tankut’a, Türk tarihinin<br />
bafllad›¤› yer olan Asya'dan ve Tengere<br />
Tardu Tigin’den bahseder. Köktürklerin<br />
sonuncusu olan bu gözüpek<br />
Türk'ün, nas›l bozk›r›n ba¤r›ndan Kazan’a<br />
geldi¤ini, esaretini, nas›l han oldu¤unu,<br />
Selcük Hatun ile evlili¤ini ve<br />
“(U)rum'a gidiyoruz” diye koca Hazar'›<br />
nas›l Orta Asya'ya yürüttü¤ünü anlat›r.<br />
Bu asl›nda umudun, sevginin, flans›n,<br />
ihanetin ve dirayetin öyküsüdür. Alb›z›n<br />
anlatt›klar› ile biz de yavafl yavafl<br />
yeni bir Asya ve Türk tarihi ile karfl›lafl›r›z.<br />
Hiçbir fleyin, hiç kimsenin göründü¤ü<br />
gibi olmad›¤›; halklar›n, dinlerin,<br />
insanlar›n birer matruflka bebe¤i gibi<br />
birbirinin içinden ç›kt›¤› bir zamand›r<br />
bu. Her fleyin, herkesin gizledi¤i ikinci<br />
bir kimli¤i vard›r. Herkes birbirinden<br />
korkup rol yapmaktad›r. Hatta o kadar<br />
büyük roller kesilmektedir ki, koskoca<br />
bir millet dahi dininin ne oldu¤unu,<br />
hangi ›rktan geldi¤ini (Hazarlar, Aktürkler,<br />
Köktürkler vs.) ya unutmufltur,<br />
ya da unutmufl rolü yapar. Bu ilginç<br />
senaryo içinde Tengere Tardu’ya da,<br />
y›llard›r beklenilen, Kazan'›n kurtar›c›s›<br />
olaca¤›na inan›lan "Mafliah" rolü düfler.<br />
Hikâyenin bafl›ndan beri sadece okurun<br />
de¤il, romandaki di¤er pek çok karakterin<br />
de "Acaba bu adam deli mi?"<br />
diye düflündü¤ü Tengere Tardu, aflina<br />
oldu¤umuz kahramanlara pek benzemez.<br />
Bazen dayak yiyip afla¤›lan›r<br />
(ama ses ç›karmaz), bazen keskin bir<br />
niflanc›, gözüpek bir savaflç› kesilir,<br />
bazen de mucizeler yaratan bir ermifl<br />
olur. Sonunda, insanlar›n delirdi¤ini<br />
düflündükleri bir Han’a dönüflür.<br />
Kitaptaki di¤er bir önemli flah›s ise Dede<br />
Korkut’tur. Bu yüce Türk ozan› Unomastica<br />
alla Turca'da, Asya’da yaflayan<br />
Türk kavimleri aras›nda "bozk›r<br />
dengesi" diye adland›rd›¤›, hassas bir<br />
politika yürütür. Birbirleriyle iyi geçinmeleri<br />
için boy boylay›p soy soylar.<br />
Tüm politikac›lar gibi güvenilmez gibi<br />
gözükse de, Tengere Tardu'ya önemli<br />
noktalarda büyük yard›mlar› dokunur.<br />
El alt›ndan Tengere'yi desteklemekten<br />
de vazgeçmez. Ona inan›r.<br />
Asl›nda Tengere Tardu'nun davran›fllar›n›<br />
ve kiflili¤ini flekillendiren, bir anlamda<br />
çevresinin ondan beklentileridir.<br />
Önceleri bir kurtar›c› oldu¤una<br />
inanmaz ama geliflen olaylarla beraber<br />
"öyle imifl" gibi davranmaya bafllar.<br />
Sonunda bir kurtar›c›ya da dönüflür.<br />
Ama bu, istenilen kurtar›c› m›d›r?<br />
Unomastica alla Turca ne kadar e¤lenceli<br />
bir kurmaca olursa olsun, günümüze<br />
yap›lan göndermeleri okuyunca<br />
insan "Olabilirdi de tabii..." deyip sonra<br />
da kendine gülüyor. Kaseli, kodlu, “tarihi”<br />
gizemi ortaya ç›kartan kitaplar›n<br />
popüler oldu¤u bir dönemde bu eser,<br />
Türklerin Asya bozk›rlar›ndaki gizli tarihini<br />
sunuyor bize.<br />
Emre Kuzuo¤lu
Bellekten kaç›fl<br />
Latife Tekin’in son roman› Unutma Bahçesi, okura bir son ya da bir çözülüfl sunmaks›z›n, farkl› farkl›<br />
okumalar›n kap›s›n› aral›yor.<br />
Unutal›m, hafifleriz. Hat›rlaman›n ac›s›na,<br />
boflunal›¤›na bir cevap... Tafl›maya<br />
de¤meyecek anlar› boflaltma zaman›...<br />
Günlük dilimize öylesine s›zan “unut<br />
gitsin”ler, “unut beni”ler bir yana, zaten<br />
kendili¤inden unutmaya yazg›l› haf›za;<br />
ancak bu flekilde yeni an›lara yer aç›yor.<br />
Hiçbir zaman çözemeyece¤imiz<br />
s›rlar›yla yaz›ya ilham kayna¤› olmas›ysa<br />
hiç flafl›rt›c› de¤il.<br />
Latife Tekin, Unutma Bahçesi’yle haf›zan›n<br />
bu yaz›las› s›rlar›n›n üzerine gidiyor<br />
ve sadece unutmak isteyenlerin girebildi¤i<br />
bir bahçeye ça¤›r›yor bizi. Bu<br />
bahçe, da¤›n ve denizin bulufltu¤u, s›-<br />
¤›n›lacak ütopik bir cennet gibi görünse<br />
de, bir s›¤›nak de¤il, bir bafllang›ç<br />
noktas› daha çok. Eski yaflamlar›n›n<br />
düzeninden, iliflkilerinden, statülerinden<br />
kopma cesaretini gösterebilenlerin<br />
yeri. Hayallerindeki kaç›fl ülkesinin<br />
e¤lenceli maceralar›n› bulamayan ço-<br />
¤unluksa, Tebessüm’ün deyifliyle, “dayanamay›p<br />
gidiyor” zaten. Bahçede<br />
kalanlarsa, unutmak kadar unutulmay›<br />
da göze alanlar...<br />
Bahçenin sahibi fieref’i, bir zamanlar<br />
yazar oldu¤unu ö¤rendi¤imiz Ferah’›,<br />
bahç›van Cömert’i, Olgun’u, Giray’› ve<br />
di¤erlerini bahçenin en k›demlilerinden<br />
Tebessüm arac›l›¤›yla tan›yoruz. Unutmaya<br />
çal›flt›klar› geçmifllerinin ayr›nt›lar›n›<br />
ö¤renemesek de, bu durum onlarla<br />
yak›nlaflmam›za engel de¤il. Çünkü<br />
Latife Tekin her zamanki gibi, uzun<br />
uzun bilgi vermeden ya da kahramanlar›n<br />
s›rlar›n› ulu orta döküp saçmadan,<br />
yal›n ve düflündürücü diyaloglarla anlamam›z›<br />
sa¤l›yor onlar›. Günlük rutin<br />
ifller, küçük kiflisel uzlaflmazl›klar ve<br />
unutma üzerine sohbetlerle ilerleyen<br />
zaman›n içindeki yegane gerilim ö¤esi<br />
de yine Tebessüm’ün düflüncelerinde<br />
öne ç›k›yor. Cömert’in bahçeye bahç›van<br />
olarak gelifliyle birlikte Tebes-<br />
Unutma Bahçesi<br />
Latife Tekin<br />
Everest Yay›nlar›, 294s.<br />
süm’ün bahçede yaflanaca¤›n› sezdi¤i<br />
karmafla, bazen art›p bazen azalan bir<br />
tempoyla roman boyunca akl›m›zda<br />
beliren, neler olacak, sorusunu canl›<br />
tutuyor. Fakat beklenen gerilimi bir<br />
gerçekli¤e ba¤lamaks›z›n okuru her<br />
seferinde bahçenin dinginli¤ine geri<br />
ça¤›r›yor yazar.<br />
Romanda, haf›zan›n kendili¤inden<br />
devreye soktu¤u do¤al bir unutman›n<br />
aksine, bilinçli ve kararl› olarak gerçekleflen<br />
bir unutma süreci dikkat çekiyor.<br />
Bilinçli ya da sadece geçmifle de¤il,<br />
gelece¤e de yönelik bir unutman›n<br />
olup olamayaca¤› da bu ilginç hikayenin<br />
sorular›ndan biri. Tebessüm, gelecekte<br />
yaflamak istemedi¤i anlar›n düflünü<br />
kurup onlar› unutmaya çal›fl›yor ki<br />
ona de¤meden geçip gitsinler; ya da<br />
fieref unutamayaca¤› bir fley yaflama<br />
korkusuyla haf›zas›n› yormayacak bir<br />
basitlik ve uzakl›kla yaklafl›yor hayata.<br />
Ve asl›nda romanda hep, cesur olmakla<br />
bir tutulan unutufl süreci, cesaret kadar<br />
korkular›n›n fark›ndal›¤›n› da istiyor<br />
bahçe sakinlerinden: bir daha geri dö-<br />
nülemeyecek anlar›n ac›s›na ve kay›plar›n<br />
bofllu¤una unutarak karfl› koymak...<br />
Bu karfl› koyuflsa en basitinden,<br />
savunma sistemimizin bir arac› asl›nda.<br />
Unutma bahçesindekilerin düflü de<br />
kolayca unutarak yaflanan ve yeni an›lara<br />
s›f›rdan aç›lan bir hayat. “U¤uldas›n<br />
unutma rüzgar›... Yoksa yaflad›¤›m<br />
her fleyle nas›l varolabilirim ki, kald›ramam<br />
a¤›rl›¤›n› sessizli¤in. Anlayabilsem<br />
gelece¤e do¤ru mu esiyor...”<br />
Bahçedekilerin unutma deneyimleri,<br />
en do¤rudan karfl›l›¤›n› do¤ada buluyor.<br />
Bu nedenle insanlar› de¤il de, do-<br />
¤ay› dert orta¤› edinenler baflar›yor<br />
unutmay›. Do¤ayla bar›flamayanlar<br />
unutmaya da direniyor. Gümüfllük’te<br />
yaflamaya bafllayan Latife Tekin, belki<br />
kendi deneyimleriyle de ba¤lant›l› olarak,<br />
do¤ayla kurulan mesafeli bir birlikteli¤i<br />
anlat›yor yeni roman›nda. Do¤a<br />
karfl›s›nda e¤ilen, onun yabanili¤iyle<br />
bar›flan insanlar bahçedekiler. “Burada<br />
yaflamaya karar vermemde, sulad›-<br />
¤›m a¤açlara ba¤lanmam›n bir etkisi<br />
oldu kuflkusuz. O bölgede yuvalanan<br />
kufllar var sonra. Uçufllar›n› izlerken<br />
vadinin derinli¤ine ve geniflli¤ine, da¤lar›n<br />
yüksekli¤ine ürpermeden gözüm<br />
al›flt›. Dünyada kufllar olmasayd› gö¤e<br />
nas›l bakard›k, bunu hiç bilmiyoruz.”<br />
Bahçeye gelenler ve ayr›lanlar, unutmay›<br />
baflaranlar ve baflaramayanlarla<br />
usul usul ilerleyen Unutma Bahçesi,<br />
okura bir son ya da bir çözülüfl sunmaks›z›n,<br />
farkl› farkl› okumalar›n<br />
kap›s›n› aral›yor. “Her fleyi unutmasak,<br />
hiçbir fley hat›rlam›yor olacakt›k,” diyen<br />
fieref’in sözleriyle, unutma ve hat›rlaman›n<br />
kaç›n›lmaz birlikteli¤ini farkediyoruz.<br />
Sonras›ysa, Latife Tekin’in<br />
incelikli bir kurgu ve dille akl›m›za getirdi¤i<br />
sorulara kal›yor: Yeni bafllang›çlar<br />
için, neleri, nereye kadar unutmal›?<br />
Ceren Ünlü<br />
49
Türküz biz. Çeviri bir türe gönül verdik, bizim de roman›m›z<br />
olsun istedik. “Roman”tik bafllad›k biraz; sonra realist, modern,<br />
postmodern olmay› denedik. Kendi öykümüzü anlatt›<br />
Türk roman› y›llarca. “Türk Roman› var m›, yok mu?” tart›flmalar›na<br />
inat, bas›lan kitaplar›n kapa¤›na, kitap ad›n›n alt›na “roman”<br />
diye yazd›k. Kör Ayna, Kay›p fiark özellikle Türk roman›yla<br />
yak›ndan ilgilenenlerin bir solukta okuyaca¤› bir kitap.<br />
Kör Ayna, Kay›p fiark’ta Nurdan Gürbilek pek çok soruya yan›t<br />
ar›yor. Okur olarak daha girifl yaz›s›nda, yazar›n kendi<br />
kendine sordu¤u sorular› benimsiyor, kitapta yan›tlar›n› aramak<br />
üzere zihnimize yerlefltiriyoruz: Roman okuyan, okuduklar›ndan<br />
fazlas›yla etkilenen, yabanc› telkine fazlas›yla aç›k,<br />
kap›lmaya yatk›n, hassas ve hercai “kad›n okur” neden temel<br />
bir figüre dönüflmüfltü ilk romanlarda?... Züppe neden hep<br />
kad›ns› bir figür, bir kad›n-adam olarak anlat›lm›flt›? Ayn› anda<br />
hem modernlik iflareti hem de tehlikeli bir k›lavuz olarak<br />
görülen roman›n kad›ns›laflmayla iliflkilendirilmesi neden?...<br />
Daha önemlisi, bütün bunlar yazar›n etkilenme endiflesi hakk›nda<br />
ne söylüyor bize?... Kendisi de roman yazan, o halde<br />
yabanc› etkilere aç›k olan yazar›n iç dünyas›nda nas›l bir çat›flmaya<br />
yol açm›fl olmal›d›r bu?<br />
Zihnimize yerleflen bu sorularla okumaya bafll›yoruz, Gürbilek’in<br />
kitaptaki sekiz yaz›s›ndan ilki “Erkek Yazar, Kad›n<br />
Okur”u.. Gürbilek, Tanzimat roman›nda kad›n okura ›srarla;<br />
okuduklar›ndan afl›r› etkilenen, okuduklar›n› yaflamaya kalkan<br />
bir kimlik verildi¤ini vurguluyor. Bu, yabanc›dan etkilenme<br />
probleminin daha çok okuyan kad›n üzerinden konuflulmufl<br />
olmas›n›n alt›n› çiziyor. Pek çok örnekle bu fikri destekleyen<br />
Gürbilek, Ahmet Mithat, Nabizade Naz›m, Hüseyin Rahmi,<br />
Samipaflazade Sezai’nin eserlerindeki kad›nlardan örneklerle<br />
Emma Bovary aras›nda ba¤lant›lar kuruyor. Tanzimat romanlar›ndaki<br />
kad›n okurlar›n Monte Kristo’ya, Paul ve Virginie’ye<br />
gerçekmifl gibi kap›lmalar›n›n yazarlar taraf›ndan elefltirildi¤ine<br />
dikkat çekiyor Gürbilek ve bu noktada akl›m›za bir<br />
soru daha tak›l›yor: Ahmet Mithat de¤il miydi Dürdane Han›m<br />
adl› eserinde, hayat hakk›nda tecrübe sahibi olabilmek için<br />
roman okumak gerekti¤ini vurgulayan? Yani yazar de¤il mi<br />
gerçekle kurmacay› efl göstermeye çal›flan, kendisi de efl<br />
gören? ‹flte Gürbilek’in vurgulad›¤› tam olarak bu. Diyor ki:<br />
Nas›l rüyan›n içeri¤i, rüyada görülenden çok, rüyay› gören<br />
hakk›nda bilgi verirse, romanlarda yutarcas›na roman okuyan,<br />
okudu¤u romanlardaki kahramanlara özenen, bu kap›lma<br />
yüzünden gerçekle ba¤›n› yitirmifl kad›n›n bu kadar çok<br />
karfl›m›za ç›k›yor olmas› da gerçek kad›nlardan çok, yazar›n<br />
50<br />
kitap<br />
Romansa maceram›z, hüzünlüdür “flark”›m›z<br />
Do¤u ile Bat› aras›nda bir köprüydük co¤rafya derslerinde. Çeviri bir türe gönül verince;<br />
Bat› kad›n, Do¤u erkekse elefltirmenlerin gözünde, romanda da m› arada kald›k? Aynam›z kör, hatta<br />
k›r›k, fiark’›m›z kay›p...<br />
Kör Ayna, Kay›p fiark<br />
Nurdan Gürbilek<br />
Metis Yay›nlar›, 242 s.<br />
kendisi hakk›nda, bazen örtük bazen de apaç›k bir biçimde<br />
kad›n okur etraf›nda kümeledi¤i bir dizi endifle hakk›nda fikir<br />
verir. Yani, yazarlar Bat› modeline duyduklar› hayranl›kla kendi<br />
kültürlerini kaybetme endiflesini ayn› anda yaflarken bu<br />
travmatik endifle, Gürbilek’in ifadesiyle cinsiyet ayr›m› sayesinde<br />
yazar›n uza¤›na, etkilenmeye fazlas›yla aç›k, kudretsiz<br />
bir cinsin alan›na tafl›n›yor.<br />
“Erkek Yazar, Kad›n Okur” alt› bölümden oluflan bir fikir yaz›s›.<br />
‹lk befl bölümü okurken paragraflar›n yan›na kocaman<br />
harflerle “PEK‹ YA B‹HRUZ?” yazan, benim gibi sab›rs›z okurlara<br />
yan›t alt›nc› bölümde geliyor. Çünkü alt›nc› bölümde Türk<br />
roman›nda okuduklar›ndan etkilenen erkekler inceleniyor.<br />
Araba Sevdas›’n›n Bihruz’u, Mai ve Siyah’›n Ahmet Cemil’i,<br />
Kiral›k Konak’›n Hakk› Celis’i, Huzur’un Mümtaz’›, Tutunamayanlar’›n<br />
Selim’i... Ahmet Mithat’›n, Recaizade Ekrem’in, Hüseyin<br />
Rahmi’nin züppelerinin “efemine” züppe olduklar›n›<br />
söyleyen Gürbilek; Ahmet Cemil, Mümtaz ve Selim’in yarat›c›lar›n›n;<br />
endiflelerine ra¤men de¤il, endifleleri sayesinde<br />
yazd›klar› için baflar›l› olduklar›n› düflünüyor.<br />
Yazarlar›n kad›na yükledikleri etkilenme probleminin asl›nda<br />
kendi endifleleri oldu¤u sonucuna ulafl›l›nca buradan bir kad›ns›laflma<br />
endiflesinin do¤du¤unu görüyoruz. Bir sonraki<br />
yaz› da bu ad› tafl›yor. “Kad›ns›laflma Endiflesi” adl› yaz›s›nda<br />
Gürbilek, Tanzimat roman›n›n as›l endiflesi olan “etkilenen<br />
erkek”ten söz ediyor ve yazar›n “Züppe olan ben de¤ilim,<br />
öteki” endiflesiyle sorunu kendinden uza¤a itifline de¤iniyor.<br />
“Do¤u’nun Cinsiyeti” adl› yaz›s›nda ise Gürbilek’in cevap arad›¤›<br />
soru flu: “Do¤u nas›l oldu da bir ruh diyar›na, mistik bir<br />
anayurda, ‘imkanlar›n imkan›n› saklayan’ do¤urgan anaya<br />
dönüfltü? Erilli¤in simgesi olarak kabul edilmifl Do¤u’nun diflilik<br />
kazanmaya bafllamas›n›n, o geçiflin konu edildi¤i bu yaz›da<br />
Jale Parla’ya, Cemil Meriç’e, Peyami Safa’ya, Tanp›nar’a<br />
göndermeler var. “Kurumufl P›nar”, “Kör Ayna, Kay›p fiark”ta<br />
ise Tanp›nar üzerinde yo¤unlaflan Gürbilek, burada ve “Müebbet<br />
Çocukluk” adl› yaz›lar›nda bir türlü çocukluktan kurtu
lamam›fl, yetiflkin olamam›fl “kad›n-adam”lar›n ayna ba-<br />
¤›ml›l›¤›na de¤iniyor, Halit Ziya ve Tanp›nar’daki ayna ba-<br />
¤›ml›l›¤› üzerinde duruyor. Zihnimizdeki sorulara bir di¤erini<br />
ekliyoruz: “Tanp›nar’›n kahramanlar› neden aynan›n karfl›s›nda,<br />
suyun bafl›nda beklemeye mecbur?” Okuyoruz,<br />
düflünüyoruz ve yorum yap›yoruz.<br />
“Anlatabilmeliydim”de Vüsat O. Bener ve O¤uz Atay’›;<br />
“Çiftkalpli Yap›t”ta ise Leyla Erbil’i buluyoruz. Türk roman›n›n<br />
hangi dönemiyle ilgileniyorsak onunla ilgili yorumlar<br />
bulabiliyoruz bu kitapta. Berna Moran’dan Jale Parla’ya,<br />
Cemil Meriç’ten Peyami Safa’ya, Tanp›nar’a, Roland Barthes’tan<br />
Freud’a kadar pek çok kifliye gönderme yapan Kör<br />
Ayna, Kay›p fiark yer yer yar›m sayfay› bulan aç›klay›c›<br />
dipnotlarla zenginlefltirilmifl.<br />
Gürbilek, modern edebiyat›n aynas›n›n neden “kör”,<br />
fiark’›n›n neden “kay›p” oldu¤unu keflfetmeye ça¤›r›yor<br />
bizleri. Düflünürsek... Evet, endifle ettik; ne Do¤ulu kalabildik,<br />
ne Bat›l› olabildik. Çeviri bir türe gönül verince; Bat› kad›n,<br />
Do¤u erkekse elefltirmenlerin gözünde; romanda da<br />
m› arada kald›k? Aynam›z kör, hatta k›r›k, fiark’›m›z kay›p...<br />
Bir “çocuk ülke” safl›¤›nda yafl›yoruz belki de.<br />
Zeynep Böncüo¤lu Cand›r<br />
S›n›rlar› aflan bir kad›n<br />
Yirminci Efl<br />
Indu Sunderasan<br />
Çev: Nuran Birand Gözayd›n<br />
Literatür Yay›nc›l›k, 457 s.<br />
Indu Sunderasan, Afgan da¤lar›nda k›l bir çad›rda do¤an<br />
güzeller güzeli Mihrünisa ile Hint-Mo¤ol ‹mparatorlu¤u’nun<br />
güçlü ve yak›fl›kl› hükümdar› Selim’in (Cihangir) büyük aflk›n›<br />
kaleme al›yor. Sunderasan, Yirminci Efl roman›nda tan›d›k<br />
ve bildik bir konudan yola ç›k›yor ama kulland›¤› dil,<br />
yaratt›¤› üslup ve farkl› dokunufllar›n yan› s›ra, son derece<br />
detayl› araflt›rmalar›yla salt tarihi bir aflk› anlatmakla kalm›yor;<br />
tüm zamanlar›n tarihini, kad›nlar›n›, krallar›n›, kraliçelerini,<br />
saraylarda dönen entrikalar› da renkli bir biçimde sunuyor.<br />
Hindistan tarihinin en efsanevi ve en tart›flmal› kraliçelerinden,<br />
Mo¤ol Hükümdarl›¤›’na yön veren en güçlü<br />
kad›nlardan biri olan Mihrünisa, Sunderasan’›n t›ls›ml› parmaklar›nda<br />
yüzy›llar sonra tekrar hayat buluyor. Mihrünisa’n›n<br />
yaflam›n›n geri kalan›n›n, fiah Cihan’la Mümtaz<br />
Mahal’in aflklar›n›n da anlat›ld›¤› devam niteli¤indeki bir<br />
sonraki kitab›n› yine Literatür Yay›nc›l›k edebiyatseverlerle<br />
buluflturacak.
Ali Özgentürk�<br />
’ün son filmi<br />
Tafll›k<br />
yokufl<br />
�<br />
Sözlük ‘<br />
bilimi<br />
Kal›n ve kaba<br />
kumafl<br />
�<br />
Asya’da bir ‘<br />
ülke<br />
“Memduh ..”<br />
(yönetmen)<br />
�<br />
G. Afkika’n›n ‘<br />
plaka imi<br />
Galyumun<br />
simgesi<br />
�<br />
J. London’›n<br />
bir roman›<br />
Popüler bir<br />
mankenimiz<br />
�<br />
‘<br />
Eski dilde ‘<br />
“susam›fl”<br />
Külhanbeyi,<br />
kabaday›<br />
�<br />
Anahtar sözcük:<br />
5<br />
‘<br />
Shakespeare Yabanc› bir �<br />
’in bir kral a¤›rl›k ölçüsü<br />
karakteri birimi<br />
Namuslu<br />
Oyuk ya da<br />
çukur bir<br />
fleyin en alt<br />
bölümü<br />
Yank›,<br />
akis<br />
Dahi<br />
�<br />
Okulda renkli Trabzon’un �<br />
ka¤›tlarla bir ilçesi<br />
yapt›r›lan<br />
Müzik yaz›s›<br />
çal›flmalar<br />
Süreyya<br />
Duru filmi<br />
Bir kumafl<br />
türü<br />
‘<br />
Eden,yapan, �<br />
iflleyen<br />
De¤eri, önemi<br />
olmayan, bofl<br />
7<br />
6<br />
‘<br />
Osmanl›larda<br />
t›mar sahibi<br />
bir s›n›f atl›<br />
asker<br />
‹rlanda’n›n<br />
Galce ad›<br />
Yaflken<br />
e¤ilirmifl‘<br />
‘<br />
‹skambilde<br />
“birli”<br />
9<br />
11<br />
Peru’nun<br />
plaka imi<br />
Elton John’›n<br />
bir flark›s›<br />
Gelecek<br />
4<br />
Ac›nacak<br />
durumda<br />
olan, zavall›<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11<br />
‘<br />
Kullanma<br />
süresi<br />
‘<br />
‘<br />
2<br />
Lütesyumun<br />
simgesi<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
10<br />
Müzikte bir<br />
çalg›<br />
Aktiyumun<br />
simgesi<br />
3<br />
‘<br />
‘<br />
Ferit<br />
Edgü’nün bir<br />
öykü kitab›<br />
Bulmacam›zdaki anahtar sözcü¤ü bulup, yan›t›n› mercanada@mn.com.tr adresine gönderen ilk 7 hekimimize, Epsilon<br />
Yay›nevi’nin alt› kitab› <strong>Mustafa</strong> <strong>Nevzat</strong> ‹laç San. A.fi. taraf›ndan arma¤an edilecektir.<br />
Geçen ay›n kazananlar›:<br />
Dr. Gökhan Cingöz - Dikili Merkez Sa¤l›k Oca¤›, ‹zmir<br />
Dr. Radife Ünal - Mersin Devlet Hast., Mersin<br />
Dr. Sinan Sar› - Gazi Üniv. T›p Fak., Ankara<br />
Dr. Leyla Gümüfllü - Baykent T›p Merkezi, Levent/‹stanbul<br />
Dr. Fikret Bildik - Gazi Üniv. T›p Fak. Ankara<br />
Dr. Aykut Özaydemir - Verem Savafl Disp. F›nd›kl›, Rize<br />
Dr. Mehmet ‹nan - fiark›flla Devlet Hast. fiark›flla/Sivas<br />
52<br />
ödüllü bulmaca<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
Ondal›k<br />
Lenf dü¤ümleri<br />
iltihab›<br />
Avrupa’da bir‘<br />
ülke<br />
Ahilik oca¤›ndan<br />
olan kimse<br />
‘<br />
Bir gün ad› ‘<br />
Amerikal› bir<br />
manken<br />
Bir soru sözü ‘<br />
Fikir,<br />
düflünce<br />
1<br />
8<br />
Jüpiter’in bir ‘<br />
uydusu<br />
Maksim<br />
Gorki’nin<br />
‘<br />
Bir ay ad›<br />
roman›<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
Geçen say›n›n çözümü<br />
Bir U¤ur �<br />
Yücel filmi<br />
Dan Brown<br />
roman›<br />
�<br />
D<br />
Y<br />
A<br />
Z<br />
‘<br />
‘<br />
Haz›rlayan: Ersin Tezcan<br />
Sancak<br />
Bisiklet<br />
�<br />
“...Ayd›n” �<br />
(yazar)<br />
Bir olumsuzluk<br />
öneki<br />
Sevi<br />
� Trabzon’un �<br />
bir ilçesi<br />
Savurganl›k<br />
“.. Celal” �<br />
(yazar)<br />
‹talya’da bir<br />
kent<br />
Ayn› biçim- �<br />
de, sürekli<br />
olarak<br />
Çalg›<br />
14 18 9<br />
Anahtar sözcük:<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
Suç, kabahat, ‘<br />
sorumluluk<br />
Gurbetteki<br />
10<br />
Kilosikl ‘<br />
(k›saltma)<br />
“... Cooper”<br />
8<br />
Gelir<br />
‘<br />
6<br />
özler<br />
�<br />
S<br />
‘<br />
Bir cetvel<br />
I<br />
T E<br />
19 Gümüflün ‘<br />
simgesi<br />
A Süngü A<br />
b›ça¤›<br />
Yakan›n ‘<br />
gö¤se inen<br />
devrik bölümü K L<br />
De¤ifliklik 12<br />
(aktör)<br />
“...Erer”(kad›n‘<br />
karikatürist) G “..Mc Cartney” R<br />
(flark›c›)<br />
A P A<br />
11<br />
A M<br />
‹lkel benlik ‘<br />
Övünme, ‹<br />
övünç<br />
‹<br />
D<br />
Z<br />
Akci¤eri<br />
dinlerken<br />
hekimin<br />
duydu¤u ses<br />
Mahir ‘<br />
Biraya verilen U<br />
bir ad<br />
�<br />
A R<br />
20<br />
S T<br />
1<br />
P A<br />
A<br />
S<br />
Ar›t›mevi ‘ 2<br />
Japon halk R türküsü<br />
U Y<br />
A F<br />
17 Eski ve bilin- ‘<br />
meyen bir<br />
tarihi anlat›r<br />
Kas<br />
‹ N E R<br />
‘<br />
Bertolucci’nin<br />
bir filmi<br />
Ödenti<br />
‘<br />
Bir nota A ‹ D<br />
�<br />
“Ti” simgeli ‘<br />
16<br />
element D Gizli yer, T<br />
köfle bucak<br />
Lütesyumun ‘<br />
simgesi O T Bir nota<br />
⁄<br />
Argoda esrar<br />
Özsu ‘<br />
Yabanc› bir<br />
aktris<br />
�<br />
A<br />
T<br />
U<br />
‹slam öncesi‘<br />
kabe putu T Nikelin L A<br />
simgesi<br />
13<br />
‘ 5<br />
E¤ik olmayan<br />
A N Dudak D<br />
Tanr›sal<br />
‘<br />
“..<br />
Cummings” ‹ L A<br />
(flair)<br />
‘<br />
fiimdi, flu<br />
anda, henüz<br />
7<br />
‹spanyol ‘<br />
sevinç nidas›<br />
T Bir ka¤›t O L<br />
oyunu<br />
‹ K<br />
H<br />
?<br />
A<br />
15<br />
A<br />
U<br />
N<br />
‘<br />
V<br />
E<br />
L<br />
S<br />
‹<br />
L<br />
‹<br />
V<br />
‹<br />
L<br />
A<br />
T<br />
‘<br />
N<br />
A<br />
R<br />
A<br />
‘<br />
‘<br />
‹<br />
C<br />
L<br />
E<br />
E<br />
‘<br />
‘<br />
‹<br />
K<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
‘<br />
K›t›r<br />
‘<br />
A O P B<br />
fi ‹ F R E S ‹<br />
K S ‹ R A T<br />
E<br />
V<br />
‹<br />
U F ‹ A Y<br />
E<br />
E<br />
B<br />
P R O F D R E K R E M K A D R ‹ U N A T<br />
L<br />
E<br />
R<br />
‹<br />
N<br />
G<br />
‘<br />
‘<br />
‘
54<br />
satranç<br />
� DÜNYADAN HABERLER � SATRANÇ ÖZDEY‹fiLER‹<br />
Corus - Wijk aan Zee 2005<br />
Corus Satranç Turnuvas› 14-30 tarihleri aras›nda A,B,C<br />
ve Amatörler olmak üzere 4 ayr› turnuva olarak düzenleniyor.<br />
19 ncu Kategori A turnuvas›nda satranç<br />
dünyas›n›n kremas› oynuyor. GM Viswanathan Anand<br />
IND 2786, GM Veselin Topalov BUL 2757, GM Vladimir<br />
Kramnik RUS 2754, GM Peter Leko HUN 2749, GM<br />
Alexander Morozevich RUS 2741, GM Michael Adams<br />
ENG 2741, GM Peter Svidler RUS 2735, GM Judit Polgar<br />
HUN 2728, GM Alexander Grischuk RUS 2710, GM<br />
Ruslan Ponomariov UKR 2700, GM Ivan Sokolov NED<br />
2685, GM Loek van Wely NED 2679, GM Nigel Short<br />
ENG 2674, GM Lazaro Bruzon CUB 2652.<br />
Satranç tarihinin tart›flmas›z en güçlü kad›n oyuncusu<br />
Macar Judit Polgar 2004 y›l›nda hiç oynamad›, çünkü<br />
yeni anne olman›n tad›n› ç›kar›yordu. Polgar hayranlar›<br />
onun çocuk bak›m› yan› s›ra satranç database’ini açarak<br />
güncel satranç olaylar›n› takip etmesini umuyor. Hintli<br />
Büyükusta Anand bu Süper Büyükusta Turnuvas›n›n<br />
favorisi. Bahisçiler Anand’›n fiampiyon olmas›na bire 2,5<br />
veriyor. ELO derecesi muntazam flekilde yükselen ve<br />
Kasparov ile aras›ndaki fark azalan Anand her zamankinden<br />
daha çok motive görünüyor.<br />
Judit Polgar Chorus 2005 Turnuvas›nda<br />
1 SATRANÇ H‹KAYELER‹<br />
Güçlü oyuncularla oynamaya çal›fl›n. Onlar hatalar›n›z›<br />
cezaland›racakt›r, böylece hatalar›n›z› tan›maya ve<br />
onlar› daha az yapmay› ö¤renirsiniz.<br />
DAN HEISMAN<br />
Satrançta oyun kaybedince, benim adetim geçmifl hamleleri<br />
incelemek ve kayb›ma sebep olan yanl›fl› bulmakt›r.<br />
HINDU RAJAH<br />
Oyunlar›n›z› detayl› flekilde analiz etti¤iniz zaman, gördüklerinizden<br />
hofllanmayabilirsiniz.<br />
ALEX YERMOLINSKY<br />
En mükemmel gerçek için savafl asla kazan›lamaz.<br />
Satranç onun için bu kadar büyüleyicidir.<br />
HANS KMOCH<br />
Satranç özünde bir oyun, form olarak bir sanat ve uygulamas›nda<br />
bir bilimdir.<br />
BARON TASSIO VON HEYDERBRAND UND DER LASA<br />
Mesele flu ki, satrançta kesin bir do¤ruluk kriteri yoktur.<br />
Satranç çok yönlü bir oyundur!<br />
BENT LARSEN<br />
� AYIN ‹LG‹NÇ OYUNU<br />
Haz›rlayan: Cem Pekün<br />
4 Morozevich,A (2741) - Anand,V (2786) [A46]<br />
Corus A Wijk aan Zee NED (5), 20.01.2005<br />
1.d4 Af6 2.Af3 e6 3.Fg5 c5 4.e3 h6 5.Fh4 cxd4 6.exd4 b6<br />
7.Fxf6 Vxf6 8.g3 Ac6 9.c3 g5 10.Abd2 Fb7 11.Fg2 0-0-0<br />
12.a4 h5 13.a5 Axa5 14.b4 Ac6 15.Ac4 b5 16.0-0 bxc4<br />
17.b5 Ab8 18.Kxa7 d5 19.Ae5 Kd7 20.Va4 Vd8 21.Axc4<br />
dxc4 22.Vxc4+ Vc7 23.Fxb7+ fid8 24.Ve2 Fd6 25.Kfa1<br />
Vxc3 26.d5 Kxb7 27.dxe6 Kxa7 28.Kxa7 fxe6 29.Vxe6<br />
Ve5 30.Ke7 Va1+ 31.Ve1 Vxe1+ 32.Kxe1 Ad7 33.fig2<br />
Ac5 34.Kd1 fid7 35.Kd5 Ae6 36.fif3 Kf8+ 37.fie2 fie7<br />
38.h4 g4 39.Kxh5 Fc5 40.Ke5 Kxf2+ 41.fid3 fif6 0-1<br />
4 Morphy satranc›n s›radan bir e¤lenceden fazla bir fley olarak düflünülmemesi gerekti¤ini savunuyordu. Oynad›¤› satranç<br />
için ödül paras› almay› red ederdi, hatta ço¤u kez ödül paras›n› yendi¤i rakiplerine pahal› arma¤anlar almak için<br />
kullan›rd›. Belki de bu davran›fl›n› randevulaflt›¤› New Orleans’l› bir yüksek sosyete han›mefendisinin kendisine “sadece<br />
bir satranç oyuncusu” ile evlenmeyece¤ini söylemesine borçluydu. Morphy 1869’dan sonra bir daha hiç satranç<br />
oynamad›, 1884 y›l›nda yaln›z bafl›na öldü.<br />
4 Isaac Rice (1850-1915) satranç oyununda sa¤lam olmayan Rice Gambiti’ni bulan adamd›. Rice bir milyonerdi, ilk kauçuk<br />
lastik firmas›n›n sahibi, New York’da ilk taksi firmas›n› organize eden kifli, denizalt›n› ilk gelifltiren kimselerden<br />
biriydi. General Dynamics firmas›n› kurdu. Rice Gambit satranç turnuvalar›na $50,000 harcad›.
56<br />
astroloji<br />
Bu ay gökyüzünde çokça hareket ve zenginlik göze çarp›yor.<br />
Y›ld›zlararas› kesiflmelerin ve buluflmalar›n etkileri son derece belirgin.<br />
Kimi burçlar, bu etkilerden olumlu sonuçlarla ayr›lacak, kimilerininse<br />
birazc›k daha dikkatli olmalar› gerekecek.<br />
�<br />
KOÇ (21 Mart-20 May›s)<br />
Bugünlerde karfl›laflaca¤›n›z<br />
ola¤an sorunlar›n üstünde<br />
durmamal› ve arkadafllar›n›za karfl›<br />
agresif tav›rlar sergilememeye dikkat<br />
etmelisiniz. Duygular›n›z› denetim alt›na<br />
alman›z gerekiyor. Biraz kat› bir tav›r<br />
içinde bulunabilir baz› bask›larla<br />
karfl›laflabilirsiniz.<br />
�<br />
BO⁄A (21 Nisan-21 May›s)<br />
Bofl hayallerle oyalanarak<br />
zaman kaybetmemelisiniz.<br />
Di¤er yandan her zamanki uyumunuzu<br />
yakalamakta zorlanmayabilir ve iliflkilerinizi<br />
sa¤l›kl› bir biçimde sürdürmeyi<br />
baflarabilirsiniz. Biraz daha sakin ve<br />
tedbirli davranman›z gerekiyor. Hemen<br />
karar vermeyin. Söylenenleri do¤ru<br />
anlay›n.<br />
�<br />
‹K‹ZLER (22 May›s-21 Haziran)<br />
Uzaklarda bulunan dostlar›n›zla<br />
haberleflebilir, uzun zamand›r<br />
görmedi¤iniz eski arkadafllar›n›zla<br />
karfl›laflabilirsiniz. Alaca¤›n›z bir<br />
haber yüzünden huzursuzluk duyman›z<br />
mümkün. Olabileceklerin üzerinde<br />
beklentiler içine girebilirsiniz. Gerçekçi<br />
olman›z gerekiyor.<br />
�<br />
YENGEÇ (22 Haziran-23 Temmuz)<br />
Biraz daha sakin ve tedbirli<br />
davranman›z gerekiyor. Hemen<br />
karar vermeyin. Söylenenleri do¤ru<br />
anlay›n. Dostlar›n›z hassasiyetinizi<br />
dengelemenize yard›mc› olabilir ve<br />
motivasyonunuzu yükseltebilirler. Çal›flmalar›n›z›<br />
serinkanl›l›kla sürdürebilirseniz,<br />
bir süre sonra iflinizden keyif ald›¤›n›z›<br />
görebilirsiniz.<br />
�<br />
ASLAN (24 Temmuz-23 A¤ustos)<br />
Bugünlerde kendinizi disiplin<br />
alt›na almaya afl›r› gayret<br />
gösteriyorsunuz, ancak bu çaban›z s›ras›nda<br />
karfl›n›za baz› zorlay›c› engeller<br />
de ç›kabilir. Bu ay dikkatli olman›z<br />
gereken bir konu da iletiflim. Yaz›flma<br />
ve anlaflmalara yönelik farkl› çal›flmalar<br />
içine girebilirsiniz<br />
�<br />
BAfiAK (24 A¤ustos-23 Eylül)<br />
Son günlerde ifl yaflam›n›zda<br />
meydana gelen terslikler sizi<br />
endiflelendirmesin, çünkü bu ay sizin<br />
için f›rsatlarla dolu. Birlikte oldu¤unuz<br />
insanla sorunlar›n›z› paylaflmay› ve ona<br />
karfl› daha aç›k olmay› deneyin. Bunun<br />
öteki sorunlar›n›za da iyi gelece¤ini<br />
göreceksiniz.<br />
�<br />
TERAZ‹ (24 Eylül-23 Ekim)<br />
Bugünlerde birden fazla konuyla<br />
ilgilenmeniz gerekebilir.<br />
‹çinizden yükselen istekler giderek<br />
art›yor. Sab›rs›z ve telafll› davranabilir,<br />
büyük istekler içine girebilirsiniz. Erkek<br />
arkadafl ve akrabalar›n›zla aran›zda<br />
sorunlar ç›kabilir, büyütmeyin.<br />
�<br />
AKREP (24 Ekim-22 Kas›m)<br />
‹steklerinizin artmas› sonucunda<br />
gereksiz harcamalarda<br />
bulunabilirsiniz. Evinizle ilgilenebilir,<br />
yararl› çal›flmalarda bulunabilirsiniz.<br />
Yaflaman›z muhtemel duygusal patlamalar›<br />
iflinize yans›tmamaya dikkat etmelisiniz.<br />
�<br />
YAY (23 Kas›m-21 Aral›k)<br />
Gelece¤e yönelik olarak fazlas›yla<br />
umutlusunuz ve bu konuda<br />
hiç de bofl oturuyor say›lmazs›n›z.<br />
‹steklerinizin artmas› sonucunda<br />
gereksiz harcamalarda bulunabilirsiniz.<br />
Evinizle ilgilenebilir, yararl› çal›flmalarda<br />
bulunabilirsiniz. Yaflaman›z<br />
muhtemel duygusal patlamalar› iflinize<br />
yans›tmamaya dikkat etmelisiniz.<br />
�<br />
O⁄LAK (22 Aral›k-20 Ocak)<br />
Aceleyle ald›¤›n›z kararlar›<br />
de¤ifltirmeniz gerekebilir. S›rad›fl›<br />
kiflilerle görüflmekten zevk alacaks›n›z.<br />
Parasal konulara yönelik çal›flmalar›n›zda<br />
ufak tefek terslikler olabilir.<br />
Çok ilginç tekliflerle karfl›laflabilirsiniz.<br />
Ancak karars›zl›k ve gerginlik<br />
yüzünden s›k›nt› duyabilirsiniz.<br />
�<br />
KOVA (21 Ocak-19 fiubat)<br />
Hayat›n›zda her fleyi istiyorsunuz,<br />
bu da sinirli olman›za<br />
yol açabilir. Sizden yaflça büyük<br />
birisiyle tart›flabilirsiniz. Sinirlerinize<br />
hakim olun. Bugünlerde duygusal davran›fllarda<br />
bulunman›z mümkün. Bu<br />
nedenle dikkat gerektiren ifller yaparken<br />
tedbirli davran›n.<br />
�<br />
Gizem Ersöz<br />
BALIK (20 fiubat-20 Mart)<br />
Gereksiz tart›flmalara girmeyin.<br />
Çal›flmalar›n›z› giderek<br />
h›zland›rabilirsiniz. Duygular›n›z› denetim<br />
alt›na alman›z gerekiyor. Biraz kat›<br />
bir tav›r içinde bulunabilir, baz› bask›larla<br />
karfl›laflabilirsiniz.