You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Ülkelerin Müzik Aletleri
Balalayka
Ülkelerin Müzik Aletleri
Banço
Ülkelerin Müzik Aletleri
Hazırlayan: Banu Binbaşaran Tüysüzoğlu
Çizim: Pınar Büyükgüral
Thinkstock
Thinkstock
Ülkelerin Müzik Aletleri
Marakas
Ülkelerin Müzik Aletleri
Pipa
Ülkelerin Müzik Aletleri
Sitar
Getty Images
Thinkstock
Ülkelerin Müzik Aletleri
Konuşan davul
Ülkelerin Müzik Aletleri
Cümbüş
Ülkelerin Müzik Aletleri
Ukulele
Getty Images
Thinkstock
Thinkstock
Banço
• Afrika’ya özgü telli bir müzik
aletidir.
• Dört ya da beş teli vardır.
Genellikle parmakla çalınır.
• Yuvarlak bir gövdesi ve bir
sapı vardır.
Soru
Rusya’ya özgü üç telli müzik aletinin
adı nedir?
Balalayka
• Rusya’ya özgü telli bir müzik
aletidir.
• Üç teli vardır. Mızrapla ya da
parmakla çalınır.
• Üçgen biçiminde bir gövdesi ve
bir sapı vardır.
Soru
Hindistan’a özgü olan ve biri büyük,
diğeri küçük iki davuldan oluşan
vurmalı müzik aletinin adı nedir?
Nasıl Oynanır?
• Kartlar oyuncu sayısına göre eşit
olarak dağıtılır.
• Oyunculardan biri, elindeki
kartın altındaki soruyu sorarak
oyunu başlatır.
• Diğer oyuncular, kartlarındaki
bilgileri okuyarak sorunun
yanıtının ellerindeki kartlarda olup
olmadığına bakar.
• Kartında yanıtı bulan oyuncu
bunu söyler ve aynı karttaki soruyu
sorar. Oyun tüm kartlardaki
sorular yanıtlanana kadar bu
şekilde devam eder.
Sitar
• Hindistan’a özgü telli bir müzik
aletidir.
• Genellikle on altı ile yirmi
arasında değişen sayıda teli
vardır. Mızrapla çalınır.
• Yuvarlak bir gövdesi ve bir sapı
vardır.
Pipa
• Çin’e özgü telli bir müzik
aletidir.
• Dört teli vardır. Parmakla
çalınır.
• Armut şeklinde bir gövdesi ve
bir sapı vardır.
• Çin udu olarak da bilinir.
Marakas
• Latin Amerika ve Afrika’ya
özgü vurmalı bir müzik aletidir.
• İçine konulmuş tohum ve
benzeri taneli şeyler sayesinde
sallayınca ses çıkarır.
• Genellikle çift olarak kullanılır.
Bir çifti oluşturan marakasların
her birinde farklı miktarlarda
tohum bulunur. Bu nedenle
sesleri birbirinden farklı çıkar.
Soru
Çin’e özgü, gövdesi armut şeklindeki
telli müzik aletinin adı nedir?
Soru
Latin Amerika ve Afrika’ya özgü
olan ve içinde tohum ve benzeri
taneli şeyler bulunan vurmalı müzik
aletinin adı nedir?
Soru
Afrika’ya özgü dört ya da beş telli
müzik aletinin adı nedir?
Ukulele
• Hawaii’ye özgü telli bir müzik
aletidir.
• Dört teli vardır. Parmakla
ya da keçe penayla çalınır.
• Gitara benzer bir gövdesi ve
bir sapı vardır. Ancak gitardan
çok küçüktür.
Cümbüş
• Türkiye’ye özgü telli bir müzik
aletidir.
• Altı çift teli vardır. Parmakla
çalınır.
• Yuvarlak bir gövdesi ve bir
sapı vardır.
• 1927’de Zeynel Abidin Cümbüş
adlı bir müzik aleti yapımcısı
tarafından geliştirilmiştir.
Konuşan davul
• Doğu Afrika’ya özgü vurmalı
bir müzik aletidir.
• Bir tokmak yardımıyla çalınır.
Bu sırada, davul koltuk altında
sıkıştırılarak farklı sesler elde
edilir.
• İnsan sesine benzer sesler
çıkardığından bu adı alır.
Soru
Türkiye’ye özgü altı çift telli müzik
aletinin adı nedir?
Soru
Doğu Afrika’ya özgü olan ve insan
sesine benzer sesler çıkaran vurmalı
müzik aletinin adı nedir?
Soru
Hindistan’a özgü olan ve mızrapla
çalınan telli müzik aletinin adı nedir?
Ülkelerin Müzik Aletleri
Kemençe
Ülkelerin Müzik Aletleri
Ut
Ülkelerin Müzik Aletleri
Mbira
Ülkelerin Müzik Aletleri
Kaval
Ülkelerin Müzik Aletleri
Didgeridoo
Ülkelerin Müzik Aletleri
Djembe
Thinkstock
Thinkstock
Thinkstock
Ülkelerin Müzik Aletleri
Okarina
Ülkelerin Müzik Aletleri
Erhu
Ülkelerin Müzik Aletleri
Tef
Visual Photos
Getty Images
Thinkstock
Visual Photos
Mbira
• Afrika’ya özgü vurmalı bir
müzik aletidir.
• Üzerinde metal diller bulunan
dikdörtgen şeklinde bir gövdesi
vardır. Parmakla çalınır.
• Başparmak piyanosu olarak da
bilinir.
Ut
• Ortadoğu’ya özgü olan ve
Kuzey Afrika’da da yaygın olarak
kullanılan telli bir müzik aletidir.
• Genellikle on bir teli vardır;
bunların onu çift biri tektir.
Mızrapla çalınır.
• Armut şekilli büyük bir gövdesi
ve kısa bir sapı vardır.
Kemençe
• Karadeniz’e özgü telli bir müzik
aletidir. Güney Anadolu’da da
kullanılır.
• Üç teli vardır. Yayla çalınır.
• Dar, uzun bir gövdesi ve kısa bir
sapı vardır.
• Karadeniz kemençesi ya da Laz
kemençesi olarak da bilinir.
Soru
Ortadoğu’ya özgü olan ve Kuzey
Afrika’da da yaygın olarak kullanılan
on bir telli müzik aletinin adı nedir?
Soru
Karadeniz’e özgü üç telli müzik
aletinin adı nedir?
Soru
Hawaii’ye özgü olan ve gövdesi çok
küçük bir gitara benzeyen telli müzik
aletinin adı nedir?
Djembe
• Afrika’ya özgü vurmalı bir
müzik aletidir.
• Genellikle iki bacak arasına
sıkıştırılarak elle çalınır.
• Darbukaya benzer.
Didgeridoo
• Avustralya Yerlileri’ne özgü
nefesli bir müzik aletidir.
• Boru şeklindedir. Üzerinde
delik yoktur.
• Uzunluğuna ve çapına göre
elde edilen sesler farklı olur.
Kaval
• Balkanlar’a ve Anadolu’ya
özgü nefesli bir müzik aletidir.
• Boru şeklindedir. Üzerinde
delikler vardır.
• Çoban çalgısı olarak da bilinir.
Soru
Avustralya Yerlileri’ne özgü olan
boru şeklindeki nefesli müzik aletinin
adı nedir?
Soru
Balkanlar’a ve Anadolu’ya özgü olan
ve çoban çalgısı olarak da bilinen
nefesli müzik aletinin adı nedir?
Soru
Afrika’ya özgü olan ve üzerinde metal
diller bulunan vurmalı müzik aletinin
adı nedir?
Tef
• Orta Asya’ya ve Anadolu’ya
özgü vurmalı bir müzik aletidir.
• Kenarında 8 çift zil bulunur.
Sallayarak ve parmaklarla
vurularak çalınır.
• Ülkemizde daire ve dare olarak
da bilinir.
Erhu
• Çin’e özgü telli bir müzik
aletidir.
• İki teli vardır. Yayla çalınır.
• Altıgen ya da sekizgen şeklinde
bir gövdesi ve bir sapı vardır.
• Çin kemanı olarak da bilinir.
Okarina
• Çin’de ve Orta Amerika’da
yaygın olan nefesli bir müzik
aletidir.
• Üzerinde sayısı dört ile on iki
arasında değişen delik vardır.
• Genellikle yumurta şeklindedir
ve seramikten yapılır.
Soru
Çin kemanı olarak da bilinen telli
müzik aletinin adı nedir?
Soru
Çin’de ve Orta Amerika’da yaygın
olan yumurta şeklindeki nefesli
müzik aletinin adı nedir?
Soru
Afrika’ya özgü olan ve darbukaya
benzeyen vurmalı müzik aletinin
adı nedir?
Ülkelerin Müzik Aletleri
Gong
Ülkelerin Müzik Aletleri
Marimba
Ülkelerin Müzik Aletleri
Sheng
Ülkelerin Müzik Aletleri
Zurna
Ülkelerin Müzik Aletleri
Koto
Ülkelerin Müzik Aletleri
Ektara
Ülkelerin Müzik Aletleri
Santur
Ülkelerin Müzik Aletleri
Kora
Ülkelerin Müzik Aletleri
Tabla
Getty Images
Thinkstock
Timothy Takemoto
Visual Photos
Getty Images
Sheng
• Çin’e özgü nefesli bir müzik
aletidir.
• On yedi borusu vardır. Hava
bir üflenerek bir çekilerek çalınır.
• Armonika ve benzeri müzik
aletlerinin ortaya çıkmasında rol
oynamıştır.
Marimba
• Afrika’ya özgü olan ve Orta
Amerika’da yaygın olarak
kullanılan vurmalı bir müzik
aletidir.
• Tahtadan tuşları, bunların
altında da metal boruları vardır.
İki tokmakla çalınır.
• Ksilofona benzer.
Gong
• Doğu ve Güneydoğu Asya’ya
özgü vurmalı bir müzik aletidir.
• Daire şeklindedir. Tokmakla
çalınır.
• Genellikle bir yere asılır.
Soru
Afrika’ya özgü olan, tahtadan tuşları
ve metal boruları bulunan vurmalı
müzik aletinin adı nedir?
Soru
Doğu ve Güneydoğu Asya’ya özgü
olan ve tokmakla çalınan vurmalı
müzik aletinin adı nedir?
Soru
Orta Asya’ya ve Anadolu’ya özgü
olan ve kenarında 8 çift zil bulunan
vurmalı müzik aletinin adı nedir?
Ektara
• Hindistan’a özgü telli bir müzik
aletidir.
• Yalnızca bir teli vardır.
Parmakla çalınır.
• Yuvarlak bir gövdesi ve iki
parçalı bir sapı vardır. Çalarken,
farklı sesler elde etmek için
sapın iki parçası birbirine doğru
bastırılır.
Koto
• Japonya’ya özgü telli bir müzik
aletidir.
• On üç teli vardır. Mızrapla
çalınır.
• Japonya’nın ulusal müzik aleti
olarak bilinir.
Zurna
• Dünyanın hemen her yerinde
kullanılan nefesli bir müzik
aletidir.
• Boru şeklindedir. Üzerinde
delikler vardır.
• Genellikle davul eşliğinde
çalınır.
Soru
Japonya’ya özgü on üç telli müzik
aletinin adı nedir?
Soru
Dünyanın hemen her yerinde
kullanılan ve genellikle davul eşliğinde
çalınan nefesli müzik aletinin
adı nedir?
Soru
Çin’e özgü olan ve on yedi borusu
bulunan nefesli müzik aletinin
adı nedir?
Tabla
• Hindistan’a özgü vurmalı bir
müzik aletidir.
• Parmaklarla ve avuç içiyle
vurularak çalınır.
• Küçüğü ahşaptan, büyüğü
metalden iki davuldan oluşur.
Kora
• Batı Afrika’ya özgü telli bir
müzik aletidir.
• Yirmi bir teli vardır. Arp gibi
parmaklarla çalınır.
• Yuvarlak bir gövdesi ve bir
sapı vardır.
Santur
• İran’a özgü hem telli hem de
vurmalı bir çalgıdır.
• Sayısı 72 ile 160 arasında
değişen teli vardır. Bir çift
tokmak ya da çubukla vurularak
çalınır.
• İkizkenar yamuk şeklindedir.
Soru
Batı Afrika’ya özgü yirmi bir telli
müzik aletinin adı nedir?
Soru
İran’a özgü ikizkenar yamuk
şeklindeki müzik aletinin adı nedir?
Soru
Hindistan’a özgü tek telli müzik
aletinin adı nedir?
ÜLKELERİN MÜZİK ALETLERİ METNİ İLE İLGİLİ
SORULAR
Çalgı aletlerini tel sayısı bakımından karşılaştırınız?
Türkiye'ye ait cümbüşün diğer çalgı aletlerinden
farkı nedir?
Çalgı aletlerini şekil(yuvarlak,dikdörtgen vb.)
bakımından sınıflayınız.
Ut ve cümbüşü karşılaştırınız.( Tel ve biçim
bakımından) , Siz olsaydınız hangisini çalmak
isterdiniz neden?
Türk Liras›’n›n
Öyküsü
Y›lbafl›ndan sonra Türk Liras›’ndan 6 s›f›r at›l›yor. Herkes heyecanla
haz›rlanan Yeni Türk Liras›’yla karfl›laflmay› bekliyor. 2005 y›l›
boyunca, eski paralar›m›z› da kullanmay› sürdürebilece¤iz. Ancak
2006’dan itibaren yolumuza YTL’yle devam edece¤iz. Tam böyle
bir zamanda, Kurumumuzun Sivil Savunma Müdürü Serdar
Yasun’un önce öneri, sonra da yard›mlar›yla Türk Liras›’n›n
öyküsünü sizlerle paylaflmaya karar verdik ve bafllad›k araflt›rmaya.
Türkiye’nin en heyecanl› para koleksiyoncular›n›n öykülerini
küçücük bir koleksiyoncu dükkân›nda dinledik. Üç saatlik süre
boyunca kimler girip ç›kmad› ki bu dükkâna. Dükkân›n sahibi,
koleksiyoncular aras›nda parmakla gösterilen Vedat Duman’d›.
Burada karfl›laflt›¤›m›z kiflilerin heyecanla anlatt›klar›, bizi de heyecanland›rd›.
Bizim öykümüzü de bu sohbetler flekillendirdi...
Para deyince akl›m›za, ilk olarak onunla neyi
sat›n alabilece¤imiz gelir. Çok sevdi¤imiz bir oyunca¤›
ya da çikolatay› kaç liraya alabiliriz? Ancak,
para asl›nda bundan çok daha fazlas›n› sunar bize.
Belki flafl›racaks›n›z ama, elimize eskiden kalma
bir ka¤›t para ald›¤›m›zda, üzerindeki resimleri inceleyerek
bas›ld›¤› dönemle ilgili pek çok bilgiye
de ulafl›r›z. O y›lda ülkemizin ekonomik durumu
neymifl, gelir kaynaklar›m›z ve önemli de¤erlerimiz
nelermifl, en önemli yap›lar›m›z, do¤a alanlar›-
m›z hangileriymifl… Baflka hiçbir yerde bulamayaca¤›m›z
bilgiler. Hiç koleksiyon yapt›n›z m›? Pul
18 Bilim Çocuk
Para koleksiyonu yaparken, paralar›n y›pranmas›n› önlemek için
öncelikle uygun bir saklama kab› edinmek gerekiyor. Siz de, bunlardan
edindikten sonra, yeni ç›kan paralardan birer tane saklamakla
ifle bafllayabilirsiniz.
koleksiyonu? Telefon kart› koleksiyonu? Ya para
koleksiyonu? Pek çok insan, kendi için önemli
olan, bafllang›çta kolayca toplayabilece¤i ya da
merak etti¤i fleylerin koleksiyonunu yapar. Bu, insanlar
için bofl zamanlar›n› de¤erlendirmenin
zevkli yollar›ndan biridir. Ancak, ifli ilerlettikçe
toplad›¤› malzemelerin özelliklerini de araflt›rmaya
bafllar. Para koleksiyonu yapanlar da, çok eski
tarihli paralar› toplarken, ayn› zamanda o parayla
ilgili bilgileri araflt›r›rlar. Sonuç olarak da, pek çok
ilginç bilgiye, yani tarihin ta kendisine ulaflmaya
bafllarlar.
Paran›n tarihi çok eski y›llara uzan›yor. Kay›tlara
göre, Çinliler MÖ 118 y›l›nda deri para kullanmaya
bafllam›fllar. ‹lk k⤛t paraysa bu tarihten
920 y›l sonra, yani MS 806 y›l›nda yine Çin’de
kullan›lm›fl. Ondan önce de, de¤iflim arac› olarak
de¤erli metaller kullan›l›yormufl. Ancak, Türk Liras›’n›n
tarihi o kadar da eski de¤il. Bundan 81 y›l
öncesine, yani, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin
kurulufluna uzan›yor. Türkiye Cumhuriyeti Devleti
ilk kuruldu¤u y›llarda k›sa bir süre Osmanl› paras›
kullan›lm›fl. Çünkü, yeni para bas›m› için gerekli
ön çal›flmalar hemen bafllat›lamam›fl. ‹lk yeni para
bas›m›naysa 1925 y›l›nda karar verilmifl. Böylece,
o zamanki belirli bankalardan birer temsilci seçilerek
bir komisyon kurulmufl. Zaman›n Maliye Bakan›
Abdülhalik Renda baflkanl›¤›ndaki bu komisyon
9 ay çal›flarak 1, 5, 10, 50, 100, 500 ve 1000
TL’lik ka¤›t paralar›n bast›r›lmas›n› kararlaflt›rm›fl.
Toplu halde bas›lan ve piyasaya sürülen para
gruplar›na “emisyon” deniyor. ‹lk bast›r›lan paralar
da “birinci emisyon grubu” ad› alt›nda toplan›yor.
Günümüze kadar toplam 7 emisyon grubu bast›r›l-
‹lk yeni para 1927 y›l›nda bas›lm›fl. Ancak, o dönemde henüz harf
devrimi yap›lmad›¤› için para üzerindeki yaz›lar Arapça ve Frans›zca
yaz›lm›fl.
1953 y›l›nda bas›lan ve halk aras›nda mor binlik olarak adland›r›-
lan 1000 TL’lik k⤛t paralar da bu dönemde bas›ld›. ‹nsanlar,
mor binlik’le o dönemlerde küçük de olsa kendilerine bir bahçe
sat›n alabiliyorlarm›fl.
Bilim Çocuk 19
Eski paralar, ülkenin
ekonomik durumu, gelir kaynaklar›, de-
¤erleri, en önemli yap›lar›, do¤a alanlar› gibi
konularda, bas›ld›klar› döneme iliflkin pek çok
bilgi sa¤lar.
m›fl. Bunlardan birincisi, bir ‹ngiliz firmas› taraf›ndan
bast›r›lm›fl. Ancak, o dönemde henüz harf
devrimi yap›lmad›¤› için para üzerindeki yaz›lar
Arapça ve Frans›zca yaz›lm›fl. Dönemin en büyük
paras› da 1000 TL’ymifl.
11 Haziran 1930 tarihinde, devletin art›k bir
bankas› olmas› gerekti¤ine karar verilerek bir y›l
sonra Merkez Bankas› kurulmufl. 1937 y›l›nda da,
üzerinde Atatürk ve ‹nönü portreleri bulunan
Türkçe yaz›l› paralar bas›lm›fl. Bunlara “ikinci
emisyon grubu” paralar deniyor. O dönemde Türk
Liras› ‹ngiltere’de bas›l›yordu. Bas›lan k⤛t paralar
Türkiye’ye gemilerle tafl›n›yordu. Elbette o dönemlerde
tek güvenli
yol buydu. Bu dönemde
bas›lan paralarla ilgili
ilginç bir olay, para
tafl›yan geminin batmas›.
‹kinci Dünya
Savafl› s›ras›nda, kâ-
¤›t paralar› Türkiye’ye
getiren gemi Pire
Liman›’nda bat›r›lm›fl.
Geminin batmas›yla tüm
paralar denize dökülmüfl.
1940 - 44 y›llar› aras›nda bas›ld›¤› tahmin edilen baz› ka¤›t
paralar piyasaya sürülememifl.
Bunlardan 50 kurufl, koleksiyoncular
aras›nda “batan geminin
paras›” ad›yla an›l›yor.
Bu nedenle,
üzerinde ‹nönü
portresi bulunan 50 Kuruflluk ve 100 TL’lik
k⤛t paralar hiç kullan›lamam›fl. Ancak, bu paralar
zamanla k›y›lara vurmaya bafllam›fl. Böylece,
kullan›lamasa da, koleksiyoncular için en de¤erli
paralardan biri olmufl. Hatta, bu 50 kuruflluk ka¤›t
paralar›n ad›na da “batan geminin paralar›” denmifl.
Yine ayn› dönemde 50 TL’lik ka¤›t paralar da
kullan›lamam›fl. ‹ngiltere’de Türk Liras›’n› basan
bir ‹ngiliz firmas›n› bombalanmas›yla bu paralar
da zarar görmüfl.
Bir sonraki k⤛t paralar, üzerinde Atatürk’ten
sonra cumhurbaflkan› olan ‹nönü’nün portresiyle
1942 y›l›nda bas›lmaya bafllanm›fl ve 1947 y›l›na
kadar kullan›lm›fl. O dönemde de yine en büyük
para 1000 TL’ymifl. 1947 – 48 y›llar› aras›ndaki
bir y›lda da, üzerinde yine ‹nönü
portresi olan dördüncü emisyon
grubu paralar kullan›lm›fl.
1951 y›l›nda beflinci
emisyon grubu piyasaya sürülmüfl.
Bu dönemin önemli
bir özelli¤i, o ana kadar Almanya,
‹ngiltere,
Fransa ve Amerika
Birleflik Devletleri’nde
bast›r›-
lan k⤛t paralar›n
20 Bilim Çocuk
Yedinci emisyon grubunun en küçük paras› olan ve 1979 y›l›nda
bas›lan 10 TL halk aras›nda çiklet paras› olarak an›l›yor.
Y›lbafl›ndan sonra piyasaya sürülecek olan Yeni Türk Liras›.
bir k›sm›n›n art›k Türkiye Cumhuriyeti Merkez
Bankas› taraf›ndan banknot matbaas›nda bas›lacak
olmas›yd›. Bas›lan ilk ‘yerli para’ 100 Türk Liras›
oldu. Bu grubun paralar›, 1971 y›l›na kadar kullan›ld›.
Halk aras›nda mor binlik olarak adland›r›-
lan 1000 TL’lik ka¤›t paralar da bu dönemde bas›ld›.
‹nsanlar, mor binlikle o dönemlerde küçük de
olsa kendilerine bir bahçe sat›n alabiliyorlarm›fl.
Ald›klar› k›ymetli fleylerin fiyat›n› söylerken de
mor binlik terimini kullan›yorlarm›fl.
En küçük para olan 5 TL’nin bas›ld›¤› alt›nc›
emisyon gurubu k⤛t paralar 1966 y›l›nda kullan›lmaya
bafllanm›fl. Türk Liras›’n›n de¤erinin yavafl
yavafl düfltü¤ü 1979’lara kadar süren bu dönemde,
yine bas›lan en büyük k⤛t para 1000 TL
olarak kalm›fl. Bu paralar da 1983 y›l›na kadar kullan›lm›fl.
1000 Türk Liras›, en büyük para olma özelli¤ini
7. emisyon grubu paralar›n ç›kmas›yla kaybetti.
Bu grupla, k⤛t paralar›n üzerinde yazan s›f›rlar›n
say›s› giderek artmaya bafllad›. 1995 y›l›ndaysa
ilk 6 s›f›rl› k⤛t para olan 1 milyon TL piyasaya
ç›kt›. Sonras›ndaysa, s›ras›yla 5 milyon, 10 milyon
ve 20 milyon Türk Liralar› girdi yaflam›m›za. fiimdiyse
bu paralar yerlerini Yeni Türk Liras›’na b›rak›yor.
Üzerlerinde bir sürü s›f›r›n olmad›¤› k⤛t paralar,
dedelerimizden masal gibi dinledi¤imiz kurufllar
giriyor tekrar yaflam›m›za. 2005 y›l›nda da
bol s›f›rl› paralar›m›z› görmeye devam edece¤iz.
Ancak, 2006 y›l›ndan itibaren biz de art›k çiklet
ve çikolata paralar›m›z› kurufllarla hesaplayaca-
¤›z. 25 kurufla ekmek, kilosu 12 TL’ye et alacak,
en be¤endi¤imiz ayakkab›y› alabilmek için 50 –
60 TL biriktirece¤iz. T›pk›, eskiden oldu¤u gibi.
Banu Binbaflaran Tüysüzo¤lu
Bilim Çocuk 21
TL'NİN ÖYKÜSÜ İLE SORULAR
50 Kuruşluk paralara neden batan geminin
paraları denilmiştir?
Mor binlik terimini ne için kullanmışlar ?
1000 Türk Lirası kaçıncı emisyon grubu ile
değerini kaybetti , Neden?
Kuruş paralara hangi yıl geçtik?
Basılan ilk yerli para kaç Türk Lirasıydı?
TL'NİN ÖYKÜSÜ
Adı Soyadı Tarih Öğretmen
md Ş
Karşılaştırma
Zamanı
Verilen bilgilere göre hangi para
olduğunu işaretleyiniz.
Paralar
Bilgiler
1 5 10 50 100 1000 10000
1. KOMİSYON
İLE ÇIKAN
PARALAR
Batan Geminin
paraları olarak
bilinen paralar
Çiklet parası
olarak bilinir.
Cevaplar
1. Komisyon ile çıkan paralar hepsi.
2. Batan geminin paraları olan
degerler 50 krş ve 100 TL
3. Çiklet parası olarak kullanılan 10
Tl'dir.
Da¤lar Nas›l
Oluflur?
Bir insan›n yaflam süresi, bir da¤›n oluflumuna tan›kl›k edemeyecek
kadar k›sa. Ancak, yap›lan bilimsel çal›flmalar sayesinde, dünyan›n
ve üzerindeki her yap›n›n nas›l olufltu¤una iliflkin bilgilere ulaflmak,
günümüzde hiç de zor de¤il.
Dünyadaki ço¤u yer, özellikle de ülkemiz da¤larla kapl›.
Çok eski zamanlardan beri varolan bu da¤lar›n
oluflumunda, dünyam›z›n dura¤an olmayan, hareketli
yap›s› en önemli rolü oynuyor. Dünyan›n merkezinde
bir çekirdek, çekirde¤in çevresinde manto ad›n› alan
bir katman, onun üzerinde de yerkabu¤u var.
Mantonun bir k›sm› s›v›ms›, bir k›sm› da kat›ms›.
Mantonun bu özelli¤i, yerkabu¤unun, manto üzerinde
kolayca hareket etmesini sa¤l›yor. Ancak, Dünyam›z›n
bir özelli¤i, yerkabu¤unun tek bir parça de¤il, birçok
parçadan oluflmas› ve “levha” denen bu parçalar›n
manto üzerinde yüzmesi.
Bugün bilinen k›talar, bafllang›çta tek bir kara parças›
gibiydiler. Yaklafl›k 200 milyon y›l önce dünyan›n yer
hareketleri artmaya, bu nedenle de k›talar birbirinden
ayr›lmaya ve aralar›nda okyanus denen su kütleleri
oluflmaya bafllad›. Yerkabu¤u, k›talar›n da üzerinde
bulundu¤u kal›n bir karasal kabu¤u ve daha ince olan
okyanus kabu¤unu içeriyor. K›talar, birbirinden ayr›l›rken,
yüzeyin alt›ndaki okyanus kabu¤u da y›rt›larak ayr›l›yor.
Okyanus kabu¤unun y›rt›lmas›, büyük çukurlar›n
oluflmas›na ve alt katmandaki magman›n bu çukurlara
dolmas›na neden oluyor. Magmadan yükselen lavlar
okyanus kabu¤unun üzerine ç›kmaya bafll›yor. Lavlar
26 Bilim Çocuk
Himalayalar
Bundan 50 y›l önce, 29 May›s 1953’te da¤c› Edmund Hillary ve
Tenzing Norgey, 8850 m yüksekli¤indeki Everest Da¤›’n›n buzlu
zirvesine ç›kmay› baflaran ilk insanlar oldu. Bu, dünyadaki en
yüksek yerdi. O tarihten sonra 1500’ü aflk›n da¤c›, Hindistan-Tibet
s›n›r› boyunca 2550 km uzanan Himalayalar’›n bu en yüksek
zirvesine ulaflmay› baflard›lar. Ancak farkl› zamanlarda zirveye
ulaflmaya çal›fl›rken, 170 kifli de yaflam›n› kaybetti.
Deniz seviyesinden 300 m yükselen bir kara parças›, da¤ ad›n›
al›r. Bu durumda, Everest’in dev bir da¤ oldu¤unu söyleyebiliriz.
Ancak, Everest yaln›z de¤il. Himalayalar’›n üzerinde, 7400 m
yüksekli¤inde en az 30 zirve daha var.
Himalayalar, yaklafl›k 40 milyon y›l önce Hindistan k›tas›n›n,
Asya’n›n güneyine do¤ru hareket etmesiyle biçimlenmeye
bafllad›. Yerbilimcilere göre, bir zamanlar Hindistan ve Asya
k›talar›n› ay›ran bir deniz vard›. 30 milyon y›l› aflk›n bir zaman
diliminde, Hindistan, Asya’n›n güney ucuna çarp›ncaya kadar her
yüzy›lda 9 m oran›nda kuzeye do¤ru sürüklendi. Çarp›flmalar
günümüzde de sürüyor. Yerbilimciler, Hindistan levhas›n›n Asya
levhas›n› y›lda 18 mm’lik bir oranla kuzeye do¤ru s›k›flt›rd›¤›n›,
bunun da Himalayalar’› her y›l 5 mm kadar yükseltti¤ini
söylüyorlar.
Himalayalar’da bulunan ço¤u zirvenin yap›s›nda, eski Tetis
Denizi’nden kalma tortul kayaçlar bulunuyor.
60 milyon y›l önce
Hindistan, Asya tabakas›na çarpar ve onu kuzeye do¤ru itmeye çal›fl›r. Bu hareket,
Tetis Denizi ad› verilen eski okyanusu yak›nlaflt›rmaya bafllar. K›tasal tabakalar
birbirlerinin üzerine ayn› fliddetle bast›r›rlar; yerkabu¤unu yukar› do¤ru s›k›flt›r›rlar.
Kabuk
Tortul
Hindistan
Levhas›
40 milyon y›l önce
Hindistan plakas› Asya’n›n alt›na sürüklenir, Tetis Denizi’nin dibindeki çamur, kum ve
balç›ktan oluflan a¤›rl›kça hafif tortul kayaçlar› s›k›flt›r›rarak farkl› ölçekli k›vr›mlara neden olur.
Kabuk
Tortul
20 milyon y›l önce
Tetis Denizi kaybolur. Hindistan, Asya’y› yukar› do¤ru itmeyi sürdürür, kayaçlar
sürtünerek ve bükülerek flimdi Himalayalar denilen k›vr›ml› da¤lar› olufltururlar.
Tortul
Tetis
Denizi
Tortul
Tetis Denizi ve S›k›flan Tortul ve Kabuk
Hindistan
Levhas›
Yükselen
Da¤lar
Kabuk
Asya
Levhas›
Kabuk
Asya
Levhas›
ço¤ald›kça da, zamanla okyanus içi adalar ya da da¤lar
olufluyor. Asl›nda, okyanus kabu¤u bir yerde ayr›l›rken,
baflka bir yerde de kabuklar (levhalar) yak›nlafl›yor.
Yak›nlaflma, kabuklar›n birbiriyle çarp›flmas›na neden
oluyor. Çarp›flma s›ras›nda, daha a¤›r olan okyanus
levhas›, karalar› tafl›yan levhan›n alt›na kay›yor.
Yerbilimciler, çarp›flman›n oldu¤u yeri dalma-batma
bölgesi olarak adland›r›yorlar. Dalma-batma bölgesinde,
levhalardan biri alta do¤ru gittikçe, üzerindeki bas›nç
ve sürtünmeye ba¤l› olarak s›cakl›k art›yor; bu da
kayaçlar›n ergimesine neden oluyor. Ergiyen kayaçlar,
baz› zay›f noktalardan yukar› ç›karak, bildi¤imiz
yanarda¤lar› oluflturuyorlar. Yanarda¤ oluflumu deniz
içindeyse, ada yay› zinciri denilen da¤lar ortaya ç›k›yor.
Örne¤in, flu anda sönmüfl birer yanarda¤ olan Do¤u
Karadenizi da¤lar›, bu yolla oluflmufl. Afrika k›tas›ndaki
Arap levhas›, Avrasya k›tas›ndaki Anadolu levhas›n›
s›k›flt›rm›fl; Anadolu levhas›n›n Do¤u Karadeniz küçük
levhas›n›n alt›na dalmas›yla da Do¤u Karadeniz da¤lar›,
bafllang›çta denizin içinde oluflmufl. S›k›flt›rma sürdü¤ü
için bu da¤lar, zamanla karasal bir parça olarak
yükselmeye bafllam›fl. Benzer flekilde, Arap levhas›n›n
Anadolu levhas›n›n alt›na girmesiyle de Güneydo¤u
Anadolu’daki s›rada¤lar oluflmufl. Da¤lar›n farkl› yap›larda
olmas›, çarp›flman›n türüne ba¤l›. Çarp›flman›n türüne
ba¤l› olarak baz› da¤lar k›vr›ml› bir yap›da oluyor.
Himalayalar’da ve Güneydo¤u Anadolu Da¤lar›’nda,
k›vr›ml› da¤ çok fazla. Örne¤in, bir kitap, iki yan›ndan
bast›rd›¤›n›z zaman k›vr›lmaya bafllar; tabakal› kayaçlar
da milyonlarca y›la yay›lan bir sürede, ayn› flekilde
k›vr›mlan›r. Ama k›vr›mlanan kayaçlar›n da bir dayanma
noktas› var. Bask›, bu dayanmay› dirençsiz hale
getirdi¤inde, onlar da k›r›l›yorlar. Bu k›r›lmalara fay
deniyor. K›ta hareketleri, hem da¤lar›n hem de fay
bölgelerinin oluflumuna neden oluyor. Ülkemizdeki
depremler de k›ta s›k›flt›rmalar›ndan kaynaklan›yor.
Da¤ oluflumuna katk›da bulunan bir baflka ö¤e de
derelerin, ›rmaklar›n geliflimiyle, rüzgâr ve buzullar›n
etkisiyle oluflan erozyon. K›vr›ml› bir alanda eskiden
tepecik olan bir yap›, erozyonun yapt›¤› afl›nma
nedeniyle bir da¤a dönüflebilir. Düzlü¤ün ortas›nda
giderken, aniden 500-600 metrelik duvar gibi bir kayaç
toplulu¤u karfl›n›za ç›kar. Çevresindeki kayaçlar erozyona
u¤ram›fl, onlar da ortada bir da¤ olarak kalm›flt›r. Örne¤in,
ABD’deki Büyük Kanyon’da da¤ yap›lar› levha
çarp›flmalar›yla de¤il, erozyonla ortaya ç›km›fl. Bu tür
oluflumlar, çöllerde daha yayg›n. Da¤lar›n % 99’u k›ta
çarp›flmalar›yla oluflmufl. Erozyonun bu olufluma katk›s›
çok az; Himalayalar, A¤r›, Erciyes gibi büyük kütleli
da¤lar›n erozyon yoluyla oluflumu olas› de¤il.
Kabuk
Hindistan
Levhas›
Kabuk
Asya
Levhas›
n n n n n n n n n
Serpil
Y›ld›z
Kaynaklar
Soylu M., "K›ta Hareketleri, Ülkemizin Durumu", konusunda sözel kaynak
Masibay K., "The Making of a Mountain (Da¤lar›n Oluflumu)", Science World, 7 Mart, 2003
Bilim Çocuk 27
DAĞLAR NASIL OLUŞUR METNİ İLE İLGİLİ
SORULAR
Himalayaların zirvesine ulaşmak adına yapılan
çalışmalarda kaç kişi öldürülmüştür?Sizce bu
duruma nasıl bir çözüm getirilebilirdi ?
Kara parçasının dağ adını alabilmesi için deniz
seviyesinden kaç m yükselmesi lazımdır?
Hindistan levhası Asya Kıtası'nı yılda kaç mm
sıkıştırıyor ve bu durum himalayaları kaç mm
yükseltmektedir?
ÖDEVİN ÖZETİ
Konular
TL'NİN ÖYKÜSÜ
ÜLKELERİN MÜZİK ALETİ
DAĞLARIN OLUŞUMU
Nasıl kazandırmayı
hedefled m ?
Sosyal bilgileri matematikle yani sayılar ile öğrenimini
daha da eğlenceli hale getirmek için
etkinlikler hazırladım. Karşılaştırma ,eleştirel düşünme ve
oyun tarzında hazırlamaya özen gösterdim.
Meryem Yeş l
18220091040