10 | Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1SANATKAÇZafer AracagökBu yazıya giriş olarak ancak bir dipnottaduyurabileceğim bir hayli “deep” bir not’tansözetmek isterim. Ocak 2019’da kendi önerimüstüne Sanat Dünyamız’da “Sanatkaç” adlıbir köşeye başlamıştım. Burada iki yazım yayınlandıktansonra üçüncü yazım, editör değişimidışında hiçbir gerekçe gösterilmedenreddedilmiş, ve köşem iptal edilmişti. Altını çizerekifade etmek isterim ki sanatın kaçış noktalarınınyolu kesilerek kabul gördüğü ya dasanatın sadece ve sadece kapital ile değerlendirilerekgeçerli kılındığı ülkemizdeki sorunlaraişaret etmek amacıyla başladığım köşembulduğum ada kurban edilmişti. Sanat kaçmıştı.Oysa, felsefenin “sanat tarihi” ve “estetik”ile kuşkusuz çok yakından ilişkisi vardır.Bunların tırnak işareti içinde kullanılmadığızamanlar da olmuştur ki bu dönemlerdekiyakınlık gerek felsefe ve sanatın, gerekse ikisiarasındaki ilişkinin henüz popülizme teslimedilmediği zamanlardır. İnsanların gazetelerdenya da gazete yazarlarından öğrenebileceğişeyler kendilerinin de eleştiri koltuğuna rahatçauzanabileceği bir pozisyonu hazırlar.Oysa, eleştirinin rolü medya tarafından eleştirmenya da okuyucuya giydirilen hiçbir kostümükabul etmeden, içinde bulunduğumuzçukurdan yıldızlara bakabilmektir. Kanaat sahibiolmak, hepimizin bir TV yıldızı olabilmepotansiyeline sahip olduğumuzu kanıtlasada, yıldızlara bakabilmek, kendine has bir zamansalve uzamsal bir deneyim, deneyimsellikgerektirir. Bu vesileyle, Türkiye’de son yirmiyıldan beri oluşan bu durumun yönetimdeolan kadroların dışında günümüzde kendinimuhalefet olarak sunan kadroların da pozisyonunubelirlemiş olmasından duyduğum derinkederi belirtmek isterim. İşte tam da böylebir umutsuzluktan doğabilecek bir umutla,Artdog’un, Sanatköpeğinin, zincirlerindenkopmak için mücadele edecek, kendini besleyeneli utanmazca ısıracak, yoldan geçen herkesehavlayacak bir yayın olmasını düşlüyorum.Deneyimsel’i Denetimsel’e indirgemeninbir yolu yoktur; Sanatkaç bunun için vardır. Oyüzden, bir daha: hav hav!DeneyimsellerARTDOG’da yazmaya başlayacağım “Sanatkaç” adlı köşemdefelsefe ve sanat arasındaki ilişkileri göz önündebulundurarak her yazıda belli bir ya da birkaç düşünüründüşünceleri ile sanat yapıtları arasındaki buluşmaları,çıkmazları ya da açmazları değerlendireceğim. Türkiye’dekisanat eleştirisi genelde, türlü düşünürlere yüzeysel referanslarve beğendim / beğenmedim ekseninde ilerlerken, benimyapmak istediğim şey, ele alınan sanat yapıtı ya da sanatyapıtlarının neden çalışmadığı, ya da çalıştığı varsayılırkennelerin göz ardı edildiğini okuyucuya sunabilmek olacak.Felsefe, bilhassa Derrida’dan sonra, karar verilemezliğin başrol oynadığı bir alansa, sanat yapıtlarını herhangi bir kararaulaşmadan nasıl tekrar konuşulabilir hale getirebiliriz? Hersanat yapıtı, gerek materyal gerekse ideolojik bağlamda, içindençıktığı koşulların ürünüdür ve bu materyalite ile ideolojiyiputlaştırılmadan söylenebilir kılmak, eleştirinin mihenktaşını oluşturmalıdır. Sonuçta, eleştiri her türlü olası içkinlikdüzlemini aşmadan, bu farklı içkinlik düzlemlerinin nasıl birdüzlem oluşturduklarını açıklamak demektir. Sanat ne orayane de buraya aittir: boş evi çizemeyiz, onun içinde varoluruzama bunun “affect”ini yaratabilmek, içkinliği deneyseldençok “deneyimselliğe” açmak demektir. Kapitalin koşullandırdığısanat eğilimlerini geride bırakabilmek için yeraltınainebilmek gerekir. Yeraltının ikamet edilebilecek bir yer olmadığını,sanatın yeraltını kuran ama asla oraya inebilmeyimümkün kılmayan bir aracı olduğunu bilerek. “Sanatkaç”adını verecağim yazılar dizisi tam da böyle bir noktadan kaynaklanıyor:Schlegel kardeşlerin Athenaeum fragmanlarındasözettikleri gibi bir sanat yapıtını herhangi bir estetik bakışaçısından değerlendirmeden önce, sanatın şu an, şimdinasıl bir deneyimsellik alanı açabildiğini farketmek, düşünebilmekgerekir.Belki de başlangıçta Freud’un “fantazi” kavramını irdelediği,farkında olmadan sanat ve sanatçı hakkında sonsuzufuklar açtığı, “Şair ve Fantazi Kurmak” (“Dichter und dasPhantasieren”) 1 adlı makalesinden sözetmek gerekir. Şair yada sanatçı şimdi’de kendi arzusunu kabartan bir olayla karşılaşır,bu olay onu geçmiş’te bu arzusunun tatmin edildiği birbaşka ana / anıya götürür ve bu da onu gelecek’te olmasını istediğibir başka arzuya yöneltir. Sanatçının fantazisi yapıtıdır.Kimimiz bu tür fantazilerle başedemediği için hasta oluruz;sanatçılarsa fantazilerini gerçekleştirebildikleri için hastalıktankurtulabilirler. Şimdi şu hasta olup olmama gibi gülünçtespitlerden uzaklaşırsak Freud’un fantazi kuramının genelpsikanaliz kuramını nasıl da üç farklı zaman dilimini aynıanda deneyime açtığını görebiliriz ki sanatçı için durum gerçektenböyledir: sanatçıyı sanatçı yapan geçmiş, şimdi ve geleceğiaynı zamanda deneyimlenebilir kılabilmesidir – sanatyapıtı ise sadece bir yan üründür. Yan ürün kuşkusuz türlü estetikkuramlar dahilinde incelenebilir ama bazı sanatçılar bukuramlardan kaçan eserler üretebilirler. “Deneyimseller” sanatalgısını bozdukları gibi bir yandan psikanaliz kuramınıbozarlar, bir yandan da serseri “clinamen”ler 2 gibi oraya burayaçarparak kuramın hem içinde hem de dışında yer almayadevam ederler.Caspar David Friedrich, Sis Denizinin Üzerindeki Gezgin, 1818Deneyimsel’den neyi kasdetiğimizi açıklamak için şairPaul Celan’ın bir konuşmasında, 3 Georg Büchner’in Lenzadlı kısa romanında geçen bir sahneden nasıl sözettiğini aktarmakistiyorum. Kitapla aynı adı taşıyan romanın kahramanı,Lenz, 19.yüzyıl başlarında uyanmaya başlayanAlman Romantizmini, Caspar David Freidrich’in “Sis DeniziÜzerinde Gezgin” adlı tablosunda yer alan sahne kadar iyitemsil eden bir figürdür. Nedeni olmayan, adeta sonsuz gibigörünen, amaçsız bir yürüyüşe çıkmış, aklında doğa insan vesanat arasında kurmaya çalıştığı tuhaf ilişkiler vardır. Tamböyle bir anda, anlatıcı, kahramanı tanımlamak için şöyle bircümle kullanır:Lenz kayıtsızca yoluna devam ediyordu, bir yokuş yukarı,bir yokuş aşağı, yolunun üstünde hiçbir şey yoktu.Yorgunluk duymuyordu, yalnız başının üstünde yürüyemediğiiçin arasıra canı sıkılıyordu. 4Celan bu paragraf üstüne iddia eder ki, “Gökyüzünü başüstüyürüyerek izleyen bir kişi, Hanımlar ve Beyfendiler,gözkyüzünü aşağısında açılan bir uçurum gibi görür”. Sanatve sanatsal deneyimin ya da kısaca yaşamsal deneyimin bizeuzaklığı aynı böyle bir uçurum deneyimi gibidir. Sanatta “deneyimsel”olan, tıpkı Schubert’in “Gezgin” adlı liedinde olduğugibi sessizliğin ortasında bizi uğuldayarak yayılan dalgalaragötürür, dalgaların sesi kalmamıştır, sadece bir uğultuvardır. Deneysel değildir çünkü objesine dışarıdan yaklaşıp birLego seansında olabileceği gibi yapılar kurmamıza izin vermez;bizi de içinde uğuldayarak geri çekildiği bir hareketin;geçmiş, gelecek ve şimdinin birlikte yaşandığı bir an’ın içineçeker. Yönsüz, pusulasız kalmışızdır ama merkezin her anyer değiştirdiği bu atmosfer içinde benzer bir uçurum da bizimiçimizde açılmıştır. Deneyimsel karşılıklı sınırların yoklandığı,zorlandığı bir an yaratabilmek ile ilgilidir. DurumNietzsche’nin o ünlü aforizmasındaki gibidir: “Uçuruma yeterinceuzun bakarsanız, uçurum da size bakmaya başlar.” 5Böyle bir deneyimsellik kuşkusuz ender zamanlarda çıkarkarşımıza. Genelde beğenmek ya da beğenmemek türündeparametrelerde takılıp kalırız. Geçen yıl Tophane-i Amire’deyer alan Post-Empresyonistler sergisinin bende bıraktığı izlenimin,algıya dair ciddi sorular ve buna bağlı olarak oluşanbir hüzün ile, dahası, sözünü etmeye çalıştığım deneyimsellikve “sanatkaç” ile yakından ilgili olduğunu düşünüyorum.Fotoğrafın doğası, yani anlık ya da akan hareketin kaydedilmesive bu sanat yapıtları arasındaki görsel paralellik üstünebirçok makale okuduk okumasına ama hiçbiri bu hüznünnereden kaynaklandığını açıklayamadı bizlere. Kanımca,Deleuze’cü bir yüzselleşmenin izlerini açık eden, ya da organsızbedenlere erimenin yolunu açan bu yapıtlarda, insanve sanat yapıtı arasında eşitlenmeye yönelik, karşılıklı bir bakışaçısı geliştirme arzusu var. Geçtiğimiz yıl kaybettiğimiz,düşüncesine çok saygı duyduğum ve kendisinden çok şey öğrendiğim,Paul Virilio’nun 6 dediğinin aksine, modern sanatyapıtı, her zaman yaklaşan bir kaza ile elele ilerlemek zorundadeğil. Ama öte yanda yaklaşan bir kazanın habercisi olmakzorunda da değil. Bu karşılıklı bakış sanki kazanın kendisi vebu kazadan bir haz üretebilmek tersine çalışan bir estetik vehümanizma gerektiriyor. Bir adım ileri değil hep iki adım geri.Uçurumdan düşememenin hüznü bu. Cesaret işi.Öyleyse üç aforizmayla bitirelim:Aforizma 1: Sanat hiçbir teorik yapıya sahip olmadan, enformasyonlageçiştirilecek bir şey değildir.Aforizma 2: Sanat materiyalitenin bir sanatçı aracılığıyla ifadeyedönüşmesidir.Aforizma 3: Sanatçının ifadesi öznel bir gerçeklikle yakalanamazçünkü sanatçının materiyaliteye verdiği form, materiyaliteninsanatçıya verdiği oluş ile eş anlamlıdır.1 Sigmund Freud, “Creative Writers and Day Dreaming”, Standard Edition of the CompletePsychological Works of Sigmund Freud, çev. J. Strachey. Vol 9. London: Hogarth, 1953-74, s.143-153.2 Lucretius’un Evrenin Yapısı’nda (çev. Turgut ve Tomris Uyar, İstanbul: NorgunkYayıncılık, 2011) ve Deleuze’ün Anlamın Mantığı’ndaki (çev. Hakan Yücefer, İstanbul:Norgunk Yayıncılık, 2015) eklerden birinde sözettiği gibi, “clinamen” Atomist’lerinatomlardan yola çıkarak hareketin çizgisel olduğu iddiasına karşı geliştirilmiş bir düşünceydi.Lucretius’a göre, şeylerin düzgün, çizgisel bir hareketle ilerlerken birden yön değiştirmelerininnedeni şeylerin içinde bulunan, ve önceden ne yapacağı bilinemez birimler,“clinamen” olmasından kaynaklanıyordu. Bu kuşkusuz, canlı cansız her şeyin içindebir arzu-üretimi olduğunu iddia etmek anlamına geliyordu.3 Paul Celan, “Meridian”, Collected Prose, çev. R.Waldrop, New York: Routledge, 2003, s. 37-55.4 Georg Büchner, “Lenz”, Bütün Oyunları, çev. H. Kuruyazıcı, İstanbul: Adam Yayıncılık,1982, s. 172.5 Friedrich Nietzsche, “Aphorism 146”, Beyond Good and Evil, tr. R.J. Hollingdale, Londra:Penguin Classics,6 Paul Virilio, Sanat Kazası, çev. N. Türk, İstanbul: Corpus Yayınları, 2016.
16. İSTANBUL BİENALİ PARALEL ETKİNLİĞİ09.09.-17.11.2019TEK BİR USTA SEÇ-DOĞA*CHOOSE ONLY ONE MASTER-NATURE**REMBRANDTKÜRATÖR | CURATORBERAL MADRASANATÇILAR | ARTISTSSerdar Ömer Paşa Caddesi No: 11Beyoğlu / İstanbule info@muzeevliyagil.comwww.muzeevliyagil.com/ evliyagildolapdereAHMET ELHAN · ALİ KABAŞ · CAN AKGÜMÜŞEŞREF ÜREN · GÜVEN İNCİRLİOĞLU · HANDAN BÖRÜTEÇENEMEMO KÖSEMEN · NİLHAN SESALAN · RAZİYE KUBATSADIK ARI · SERHAT KİRAZ · SİBEL HORADA
- Page 1 and 2: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 125 ₺
- Page 3 and 4: ArtDoga term that describesthose th
- Page 5 and 6: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 516.
- Page 7 and 8: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 716.
- Page 9: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 916.
- Page 13 and 14: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 13Yo
- Page 15 and 16: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 15Le
- Page 17 and 18: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 17Ma
- Page 19 and 20: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 19Na
- Page 21 and 22: Unit London is a leading contempora
- Page 23 and 24: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 23Bu
- Page 25 and 26: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 25Sa
- Page 27 and 28: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 27
- Page 29 and 30: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 29Bi
- Page 31 and 32: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 31Ca
- Page 33 and 34: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 33Bi
- Page 35 and 36: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 3514
- Page 37 and 38: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 3714
- Page 39 and 40: Eylül - Ekim 2019, Sayı: 1 | 39Gr