Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>Tekfirin</strong><br />
<strong>Hakikati</strong><br />
“Tekfir Şer’i Bir Hükümdür”<br />
Tarık Ebu Abdullah
İÇİNDEKİLER<br />
Mukaddime 5<br />
Önsöz 7<br />
Birinci Mukaddime : Beyan (İslam Dilinin Belağatı) 9<br />
İkinci Mukaddime: Şer’î Ahkâmın Beyan Kaideleri 25<br />
Üçüncü Mukaddime: İstihsan Hakkında 37<br />
Birinci Kısım: (Fasıl) Bir Şeyin <strong>Hakikati</strong> Nedir? 45<br />
İkinci Kısım: (Fasıl) Tekfir Şer’î Hükümdür Ne Demek? 71<br />
Fasıl: İlahi Hükmü Zannetmek Kime Caizdir? 93<br />
Fasıl: Bazı Şüphelere Cevap 129
Ey insanlar, yeryüzünde olan şeyleri helal ve temiz olarak yiyin<br />
ve şeytanın adımlarını izlemeyin. Gerçekte o, sizin için apaçık bir<br />
düşmandır. O size yalnızca kötülüğü, fahşiyatı hâyâsızlığı ve Allah’a<br />
karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.<br />
Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi dolayısıyla şuna helal,<br />
buna haram demeyin. Çünkü Allah’a karşı yalan uydurmuş olursunuz.<br />
Şüphesiz Allah’a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa ermezler.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 7<br />
بمس الهل الرمحن ي الرح<br />
و به ي ن نستع<br />
Allah’a hamd ve Rasûlü Muhammed’e, ehli beytine ve ashabına<br />
salât ve selam olsun. Sonra…<br />
… Aslında bu risaleye “Tekfir Allah’ın hükmüdür” ismini verecektim<br />
fakat yanlış anlamalara yer vermemek için bundan vazgeçtim.<br />
Fakat işin hakikatine bakılırsa bu ifade daha isabetli olacaktı.<br />
Evet! Tekfir Allah (azze ve celle)’nin hükmüdür… Bu ne demek? Âlemlerin<br />
Rabbi olan Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın bir kişiye veya topluluğa<br />
kâfir hükmünü vermiş olduğunu haber vermek demektir. Şu hâlde<br />
bir kimse bir kişiyi küfre nispet edecek olursa, o kişinin Allah indinde<br />
kâfir olduğundan emin olması lazım ki Allah (subhanehu ve teâlâ)<br />
hakkında ilimsiz konuşmuş olmasın. Zira bu, O’nun adına konuşmaktadır.<br />
O’nun (celle ve âlâ) bir şahıs hakkında verdiği hükmünden<br />
haber vermektedir. O’na yanlış bir söz nispet etmek ne büyük bir<br />
hüsrandır.<br />
Hükmetmek sadece Allah (azze ve celle)’nin mülküdür. Hiç kimsenin<br />
bunda O’na ortaklığı yoktur. Ne mukarreb bir meleğin ne mürsel<br />
Nebi’nin ve ne de müctehid bir âlimin… Bırak cahili. Dünya ve<br />
ahirette iflas etmek istemeyen bu alanda cesaretli olmasın. Helal ve<br />
haram kılmak sadece Allah (subhanehu ve teâlâ)’ya ait olduğu gibi, müslümanı<br />
ve kâfiri belirlemek de sadece Allah (subhanehu ve teâlâ)’ya aittir.<br />
Bunun için bu küçük risaleyi yazdım. Gayem tekfir mevzusunu<br />
fıkhi mahiyetiyle incelemek değildir. Gayem, Allah (subhanehu ve<br />
teâlâ)’nın tevfiki ve inayetiyle, âcizane anladığım kadarıyla bu meselenin<br />
hakikatinden bahsetmektir.
8<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Maksudun anlaşılması için birkaç aslın bilinmesi kaçınılmazdır.<br />
Bunun için asıl mevzuya girmeden evvel bu asılları mukaddimeler<br />
olarak işledim.<br />
Ayrıca bahse girmeden evvel şu hususları tembih etmeyi de<br />
önemli buluyorum:<br />
Birinci husus: Risalenin ilk kısmı konunun doğru anlaşılması<br />
için zemini oluşturan asıllar ihtiva etmektedir. Sonraki kısımlar bu<br />
asıllara bina eden fasıllardan ve istidlallerden ibarettir. Bunun için<br />
okuyucunun risalenin tümünü okuması gerekir.<br />
İkinci husus: Risalenin üslubu sonrakini evveline bina etmek olduğundan<br />
ötürü risalenin ilk kısımlarında söylenilenler sonraki kısımlarda<br />
tavzih ve tafsil edilecektir. Okuyucunun, belki ilkinde anlayamadığı<br />
hususlar risalenin sonraki kısımlarında kendisine anlaşılır<br />
hâle gelecektir. Bunun için risaleyi baştan sona kadar okumadan ara<br />
yargılara varılmamasını önemle tavsiye ederim.<br />
Müslümanları cihadtan nefret ettiren onları korkutan ve cihadı<br />
sanki ölümmüş gibi tasavvur eden, kadınların dul çocukların yetim<br />
olması olarak gösteren kişiler ile bu geçen hikmetli söz arasında ne<br />
kadarda büyük bir fark var.<br />
Tarık Ebu Abdullah
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 9<br />
بمس الهل الرمحن ي الرح<br />
ÖNSÖZ<br />
Allah’a hamd ve Rasûlü Muhammed’e, ehli beytine ve ashabına<br />
salât ve selam olsun. Sonra…<br />
İlmin azalması, cehaletin çoğalıp yaygınlaşması, ilmin küçüklerde<br />
(ilmi yetersizliği olanlar) aranması kıyamet alametlerindendir.<br />
Hiç şüphe yoktur ki başımıza gelen her bir felaket ve musibetlerin<br />
sebepleri vardır. Hidayetten uzaklaşmak, dalalet ve yanlışlara düşmek,<br />
cahillerin alimleri itibarsızlaştırıp dil uzatmaları, kendilerini<br />
o makama layık görüp o makamı işgal etmeleri, dinin her alanında<br />
fetva vermeleri, kanlar, mallar ve ırzlar konusunda ahkam keserken<br />
cesur olmaları ve dinleyen kitleler bulmaları bu asırda başımıza gelen<br />
felaketlerden bir tanesidir.<br />
Alimlerin azlığı ve yok oluşları, onların konumuna cahil insanların<br />
gelmesi belanın büyüklüğünü göstermektedir. Resulullah (sallallahu<br />
aleyhi vesellem) şöyle buyurmaktadır:<br />
“Şüphesiz ki Allah ilmi insanlardan söküp almaz, ancak ilmi alimlerin<br />
canını alarak alır. Hiçbir alim bırakmayınca insanlar cahil başlar (liderler)<br />
edinir, onlar sorulurlar ilimsiz fetva verirler. Böylece hem saparlar hemde<br />
saptırırlar.” (Müslim)<br />
Tekfir mevzusu neredeyse 1400 senedir ümmeti meşgul eden ve<br />
usulüne göre kullanılmayınca da Müslümanlara acılar çektirmiş olan<br />
hassas konulardan birisidir. Namazın dinimizde aslı ve temeli vardır.<br />
Kuralları ve uygulanış şekli vardır. Namaz kural ve şekillerine göre
10<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
eda edilmezse kabul edilmeyeceği gibi, tekfirinde aslı, temeli ve kuralları<br />
vardır. Eğer kurallarına uyulmazsa, ehil kimselerin kontrolü<br />
dışına çıkarsa, ümmete ve bu işle meşgul olan kişiye felaketler getirir.<br />
Dünya ve ahiretini (Allah korusun) harap eder.<br />
Cehenneme karşı en cesur olan kişi, fetva vermede o kadar cesur<br />
olan kişidir. Fetva, Allah’u Teala adına konuşmak ve Allah’u Teala<br />
adına onaylamak anlamına gelmesi sebebiyle dinimize göre çok hassas<br />
bir konumu ve mes’uliyeti vardır. Aynı şekilde bir sebepten ötürü<br />
küfre bulaşmış bir Müslümanı tekfir edip İslam dairesinden çıkarmak,<br />
en az fetva kadar hassas ve en az onun kadar mes’uliyeti vardır.<br />
İşte bu can alıcı mevzuyu pek muhterem Tarık Hocam ilmi bir uslup<br />
ve hassas bir usul ile ele almış, ilimsiz tekfir etmenin ne anlama geleceğini<br />
ve şeriatte nasıl değerlendirildiğini izah etmiştir.<br />
Bu hassas meseleyi anlamak ve kavramak için sabırla bu güzel<br />
kitabı okumanızı tavsiye ederim. Rabbim hocamdan bu kıymetli kitaba<br />
harcamış olduğu emeğini kabul buyursun, ecrini bol bol versin<br />
ve acı halde olan İslam ümmetine hayırlara vesile kılsın. Allahumme<br />
amin. Velhamdulillahi rabbil’alemin.<br />
Musa Ebu Cafer
- birinci mukaddime -<br />
BEYAN<br />
(İslam Dilinin Belağatı)
12<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Risalenin konusu şer’î bir hükmün hakikati olunca hakikatin neyle<br />
beyan olacağı hususunda bir mukaddime yapmak zorunlu oldu.<br />
<strong>Hakikati</strong>n tarifi aşağıda gelecek inşallah. Bizim için burada önemli<br />
olan, konumuz olan tekfir hükmünün hakikatinin, bütün hükümlerin<br />
hakikatinin ve bilumum bütün mahlûkatın hakikatinin nasıl<br />
beyan edilmiş olduğudur.<br />
Hakikat; hak olandır, yani yaratılmış olduğu hâl üzere olandır.<br />
Zira hakikat, ancak varlıkta var olandır. Varlıkta var olmayanın hakikati<br />
yoktur, o hayaldir. Bunun için ilim “şeyi vakıada olduğu hal üzere<br />
tanımak” olarak tarif edilmiştir. Ama şeyi vakıada olduğu hâlin<br />
dışında bir hâl üzere tanımak ise tahayyül ve cehalettir. Dolayısıyla<br />
ilim, şeyi hakikati üzere tanımaktır.<br />
Lakin her ilim eşyanın hakikatine isabet etmez, onu göstermez.<br />
Çünkü eşyayı tanımak tasavvura tabidir. Bunun için insan şeyin tanımında<br />
hakikatine isabet edebilir de etmeyebilir de veya kısmen<br />
isabet edebilir. Binaenaleyh, şeyin hakikatini beyan edecek olan ilim<br />
hakikati tanımaya elverişli bir ilim olmalıdır. Bunun için de hak ile<br />
aynı kaynaktan gelmelidir. Yani eşyayı yaratan, ona hakikatini veren<br />
tarafından gelmelidir… Semadan nazil olmuş olan bir ilim olmalıdır…<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e semadan vahyedilen ilim gibi.<br />
Hakkı gösteren ve eşyanın hakikatini tanımlayan ilim ancak budur.<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor: “İşte Biz böylece sana da emrimizden<br />
bir ruh vahyettik. Yoksa sen kitap nedir, iman nedir bilmiyordun.<br />
Fakat Biz onu bir nur kıldık. Onunla kullarımızdan dilediğimize hidayet<br />
ederiz. Şüphesiz ki sen de insanları doğru bir yola götürüyorsun. Göklerde<br />
ve yerde bulunanların sahibi olan Allah’ın yoluna götürüyorsun. İyi bilin<br />
ki bütün işler sonunda yalnız Allah’a dönecektir.” 1 İmam Ebu’l-Fidaİbn-i<br />
1 Eş-Şura Sûresi 52 ve 53.ayetler
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 13<br />
Kesir (rahimehullah) (Vefat H: 774) ayet-i kerimenin tefsirinde şöyle<br />
der: ““İşte Biz, böylece sana da emrimizden bir ruh” yani Kur’an’ı<br />
“vahyettik. Yoksa sen kitap nedir, iman nedir bilmiyordun” yani<br />
sana Kur’an’da tafsilatıyla vazedildiği gibi bilmiyordun. “Fakat Biz<br />
onu”, yani Kur’an’ı “bir nur kıldık. Onunla kullarımızdan dilediğimize<br />
hidayet ederiz. Şüphesiz ki sen de insanları doğru bir yola”<br />
yaratılışa uygun hak yola “götürüyorsun.” Sonra bu yolu şöyle açıklıyor:<br />
“Göklerde ve yerde bulunanların sahibi olan Allah’ın yoluna”<br />
yani Allah’ın emrettiği şeriata “götürüyorsun.” ” 2<br />
Ve Âllame Şeyh Abdurrahman bin Nasir es-Sa’di (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 1376) şöyle diyor: ““İşte Biz böylece sana da emrimizden<br />
bir ruh vahyettik.” Bu ruh Kur’an-ı Kerim’dir. Onu ruh ile isimlendirmiştir;<br />
çünkü ceset ruh ile hayat kazanır. Bunun gibi, kalpler ve<br />
ruhlar ve din ve dünya maslahatları Kur’an ile hayat bulur. Çünkü<br />
onda büyük hayır ve her şeyi kuşatan bir ilim vardır… “Biz onu bir<br />
nur kıldık. Onunla kullarımızdan dilediğimize hidayet ederiz” o,<br />
onlara küfrün, bid’atın ve helak edici hevanın karanlıklarında ışık<br />
olur; onunla hakikatleri bilirler ve dosdoğru yola hidayet olunurlar.” 3<br />
Ve Allah (celle ve âlâ) şöyle buyuruyor: “Allah sana kitabı ve hikmeti<br />
indirmiş ve sana bilmediğin şeyleri öğretmiştir. Allah’ın sana<br />
olan lütfu büyüktür.” 4<br />
İmam Ebu Cafer et-Taberi (rahimehullah) (Vefat H: 310) şöyle der:<br />
““Kitap” o, her şeyi beyan eden, hidayet eden ve öğüt verici olan Kur’an’dır.<br />
“Ve hikmeti” yani sana kitap ile beraber hikmeti de indirmiştir. Hikmet ise,<br />
kitapta helallerden, haramlardan, emirlerden, nehiylerden, müjdelerden ve<br />
tehditlerden mücmel olanları açıklayandır.” 5<br />
2 Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim, eş-Şura Sûresi 52 ve 53.ayetlerin tefsiri. (Dar-u Tayyibetin li’nneşri<br />
ve’t-tevzi, ikinci baskı h.1420)<br />
3 Teysiru’l-Kerimu’r-Rahman, eş-Şura Sûresi 52 ve 53.ayetlerin tefsiri. (Muessessetu’r-Risale,<br />
birinci baskı h.1421)<br />
4 En-Nisa Sûresi 113.ayet<br />
5 Camiu’l-Beyani fi Tevili’l-Kur’an, en-Nisa Sûresi 113.ayetin tefsiri. (Muessesetu’r-Risale,<br />
birinci baskı h.1420)
14<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Katade (rahimehullah) “Hikmet sünnettir” demiştir. İmam Malik (rahimehullah)<br />
“Hikmet, dinde marifet ve fıkıh sahibi olmak ve ona uymaktır”<br />
der. Ve İbn-u Zeyd (rahimehullah) şöyle der: “Hikmet, sadece onunla (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) bilinmesi mümkün olan dindir. Onu onlara öğretir.” Bu<br />
nakilleri serdettikten sonra İmam Ebu Cafer (rahimehullah) şöyle der:<br />
“Doğrusu hikmet,Allah’ın hükümlerine ilişkin ilimdir. Bu ilim ise sadece<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in beyan etmesiyle idrak edilir.” 6<br />
Binaenaleyh, hak sadece Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e vahyedilmiş,<br />
semadan nazil olmuş olan ilme münhasırdır. Bu ilmin asılları<br />
Kur’an, Sünnet ve Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in ashabıdır.<br />
Bütün diğer ilimlerin ancak bu üç asıla mutabık olduğu kadarıyla<br />
haktan bir nasibi vardır. Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor: “Bugün<br />
dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım. Size din<br />
olarak İslam’ı beğenip seçtim.” 7<br />
İmam Ebu Abdullah İbn-u Kayyim (rahimehullah) (Vefat H: 751)<br />
şöyle diyor: “Kulların; ilimde, bilimde ve dost ve düşmanlıkta durumlarını<br />
düzeltecek amellerde ihtiyaç duyacakları her şey Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem)’in sünneti olan umumî risaletinde mevcuttur. Ondan başkasına<br />
kesinlikle ihtiyaç yoktur. Muhtaç olduğumuz sadece onun getirdiğini bize<br />
ulaştıran birisidir. Kimin kalbinde bu husus istikrar bulmamışsa onun<br />
Rasûle imanı sağlam değildir. Bilakis mükelleflere yönelik umumî risalet ile<br />
gönderilmiş olunmasına iman etmek nasıl vacip ise, bu hususta da umumî<br />
risalet ile gönderilmiş olunmasına iman etmek vaciptir” Yani Rasûlallah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’in vacip, haram, müstehap, mekruh ve mubah<br />
gibi şer’î teklifleri beyan etmek üzere gönderildiğine iman etmek vacip<br />
olduğu gibi, varlıkta var olan her şeyi de beyan etmek üzere gönderildiğine<br />
iman etmek vaciptir. Sonra İmam (rahimehullah) şöyle devam<br />
ediyor: ”Nasıl ki insanlardan bir kişi dahi onun risaletinden çıkamazsa,<br />
hak da onun getirdiği ilim ve amelden çıkmaz. Bunun için onun getirmiş<br />
olduğu ümmet için kâfidir, onun getirdiğinden başkasına ümmetin ihtiyacı<br />
yoktur. Ancak onu (risaleti) tanımak ve fehmetmekte nasibi az olanlar, onun<br />
6 Camiu’l-Beyani fi Tevili’l-Kur’an, el-Bakara Sûresi 129.ayetin tefsiri. (Muessesetu’r-Risale,<br />
birinci baskı h.1420)<br />
7 El-Maide Sûresi 3.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 15<br />
getirdiğinden başkasına ihtiyaç duyarlar. Nasipsizlikleri ne kadar ise o kadar<br />
da başkasına ihtiyaç duyarlar… Sözün özü, Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem) bu ümmete dünya ve ahiretin bütün hayrı ile gelmiştir. Allah<br />
onları (ümmeti), ondan (sallallahu aleyhi ve sellem) başka hiç kimseye muhtaç<br />
bırakmamıştır. Ümmetin ondan başkasına ihtiyacı olmadığından Allah<br />
nübüvvet müessesesini onunla hatmetmiştir ve ondan sonra kimseyi Rasûl<br />
yapmamıştır. Bu durumda onun sahip olduğu tamamlanmış ise, kâmil olan<br />
şeriatın haricinden gelen bir siyasete muhtaç olduğu nasıl düşünülebilir?<br />
Veya haricinden gelen hakikate veya kıyasa veya makule muhtaç olduğu<br />
nasıl düşünebilir? Kim bunu düşünürse o, insanların Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’den sonra başka bir Rasûle muhtaç olduklarını düşünen kişi<br />
gibidir.” 8<br />
Binaenaleyh, hak sadece Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e vahyedilmiş,<br />
semadan nazil olmuş olan ilme münhasırdır. Daha evvel<br />
de geçtiği gibi, bu ilmin asılları Kur’an, Sünnet ve Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in ashabıdır. Bütün diğer ilimlerin ancak bu üç asıla<br />
mutabık olduğu kadarıyla haktan veya hakikati tanımlamaktan bir<br />
nasibi vardır.<br />
Kur’an Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın kelamıdır. Onu hakiki sûrette<br />
Arapça konuşmuştur. Sünnet, Rasûlallah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in söz<br />
ve amelleridir 9 . Rasûlallah (sallallahu aleyhi ve sellem) Arap idi. Ve ashabı<br />
(radıyallahu anhum ecmain) de Arap idi.<br />
Şu hâlde, âlemin hakikatini beyan eden ilmin dili Arapça olduğu<br />
belli oldu.<br />
Ve varlığın hakikatini yani hakkı ilan etmek ve yeryüzüne egemen<br />
kılmak için Allah (celle ve âlâ) dini indirmiştir. Varlığın hakikatini<br />
beyan eden ise Kur’an, Nebevi Sünnet ve ashabın sünnetidir… Şu<br />
hâlde İslam’ın beyan dili Arapçadır. Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
“Muhakkak ki Biz onu anlayasınız diye Arapça bir kitap<br />
8 Bedeiu’l-Fevaid, 3.cüz/171,172.sayfa. (El-Mektebetu’l-Asriyye baskısı h.1424)<br />
9 Terk ve sükûtta da ameldir.
16<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
olarak indirdik” 10 Ve şöyle buyuruyor: “Muhakkak ki o (Kur’an)<br />
âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu Rûhu’l-Emîn indirdi. Senin<br />
kalbine; uyarıcılardan olman için. Apaçık Arapça bir dille.” 11<br />
Ne Allah (subhanehu ve teâlâ) beşerin anlayamayacağı bir Arapçayla<br />
konuşmuştur ve ne de Rasûlallah (sallallahu aleyhi ve sellem) Allah (azze ve<br />
celle)’nin buyruklarını anlaşılır bir Arapçayla aktarmaktan aciz olmuştur<br />
ve ne de sahabe (radıyallahu anhum) Allah (celle ve âlâ) ve Rasûlü (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in konuştuğu Arapça’yı anlamaktan aciz olmuşlardır.<br />
Bilakis Allah (azze ve celle) insanlar anlasınlar diye Kendisi ve Rasûlü’nün<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle hitap etmiştir. Anlaşıldığı için,<br />
hitabın öncesini ve sonrasını aynı kabul etmemiştir. Anlaşıldığı için,<br />
hitabın ulaştığı ve kaim olduğu insanlar bilmeseler de mükellef olmuşlardır.<br />
Anlamaktan engelli olanlar hariç. İmam Ebu Cafer et-Taberi<br />
(rahimehullah) şöyle der: “Allah-u Teâlâ’nın izahta mahlûkata üstünlüğü<br />
bizzat Kendisinin mahlûkata üstünlüğü gibi olduğu malûm bir şeydir.<br />
Ayrıca muhatabına anlaşılmayacak bir şekil de hitap edenin sözü anlaşılmaz.<br />
Bu da malûmdur. Şu hâlde bilinmelidir ki Al lah-u Teâlâ, mahlûkatından<br />
herhangi birine anlayamayacağı bir dilde hitap etmez. Ancak onların<br />
anlayacağı bir dilde hitap eder. Ve kullarına ancak dilinden an layacakları<br />
Rasûller gönderir. Zira kendilerine Rasûl gönderilen ve ilahi vahye muhatap<br />
olan insanlar, kendilerine konuşulanları anlamazlarsa bun lar için Rasûlün<br />
gelmesiyle gelmemesi arasında fark olmaz. Çünkü bunlar konuşulanlardan<br />
ve Rasûllerden istifade edemezler. Allah-u Teâlâ herhangi bir fayda sağlamayan<br />
bir hitapta bulunmaktan ve söyledikleri anlaşılamayan Rasûller<br />
göndermekten münezzehtir. Nitekim bu bizim için dahi bir eksiklik ve abesle<br />
iştigal olur. Elbette Allah-u Teâlâ bundan beri ve münezzehtir. Bu sebeple<br />
celle seneuhu Kur’an’da: “Biz, her Rasûlü, ancak bulunduğu kavminin<br />
diliyle gönderdik ki onlara apaçık anlatsın” 12 buyuruyor. Ve Nebisi Muhammed<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’e şöyle buyuruyor:“Biz, sana bu kitabı<br />
sırf hakkında ihtilafa düştükleri şeyi insanlara açıklaman için ve<br />
iman edecek topluma bir hidayet, bir rahmet olsun diye indirdik.” 13<br />
10 Yusuf Sûresi 2.ayet<br />
11 Eş-Şuara Sûresi 192-195.ayetler<br />
12 İbrahim Sûresi 4.ayet<br />
13 En-Nahl Sûresi 64.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 17<br />
Elbette ki Kur’an’ın ne olduğunu bilmeyen kimseyi Kur’anla hidayete kavuşturmak<br />
müm kün değildir. Zira kişi, doğru olduğunu bilmediği bir yolun<br />
doğruluğunu kabul etmez. Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki Allah, her<br />
kavme gönderdiği Nebi’yi o kavmin diliyle göndermiş ve her Rasûlüne gönderdiği<br />
kitabı da kendisine kitap verdiği Rasûlündiliyle göndermiştir. Buradan<br />
şu anlaşıl maktadır ki Allah-uTeâlâ’nın Muhammed sallallahu aleyhi<br />
veselem’e indirdiği Kur’an, Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in diliyle indirilmiştir.<br />
Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in lisanı Arapça olduğuna<br />
göre Kur’an’nın da Arapça olduğu açıktır.” 14<br />
<strong>Hakikati</strong>n beyan dilinin Arapça olduğu anlaşıldıktan sonra bilinmelidir<br />
ki Allah (subhanehu ve teâlâ) bu dille istisnasız her hakikati beyan<br />
etmiştir. (celle ve âlâ) şöyle buyuruyor: “Bu kitabı da her şeyi açıklayan<br />
ve Müslümanlara doğruyu gösteren bir rehber, bir rahmet kaynağı<br />
ve bir müjdeleyici olarak indirdik.” 15 Ancak şu var ki hakikati değişik<br />
beyan yollarıyla ve farklı mertebelerde açıklamıştır. Allah (celle ve<br />
âlâ) böyle istemiş, böyle hükmetmiş ve böyle takdir etmiştir.<br />
Nâsiru’s-Sunne İmam Muhammed bin İdris eş-Şafii el-Muttalibi<br />
(rahimehullah) (Vefat H: 204) şöyle der: “Din ehlinden birisinin başına<br />
bir şey geldiğinde muhakkak Allah’ın kitabında ona yol gösterecek bir delil<br />
vardır. Allah (azze ve celle) şöyle buyuruyor: “Elif, Lâm, Râ. Bu Kur’an öyle<br />
büyük bir kitaptır ki, insanları Rablerinin izni ile karanlıklardan<br />
aydınlığa, her şeye galip ve hamda lâyık olan Allah’ın yoluna çıkarman<br />
için onu sana indirdik.” Ve şöyle buyuruyor: “Bu kitabı da her<br />
şeyi açıklayan ve Müslümanlara doğruyu gösteren bir rehber, bir<br />
rahmet kaynağı ve bir müjdeleyici olarak indirdik.” Ve şöyle buyuruyor:<br />
“Sana da Kur’an’ı indirdik ki insanlara vahyedileni açıklayasın.<br />
Belki onlar da düşünürler.” Ve şöyle buyuruyor: “İşte Biz böylece sana<br />
da emrimizden bir ruh vahyettik. Yoksa sen kitap nedir, iman nedir<br />
bilmiyordun. Fakat Biz onu bir nur kıldık. Onunla kullarımızdan<br />
dilediğimize hidayet ederiz. Şüphesiz ki sen de insanları doğru bir<br />
yola götürüyorsun”… Allahmahlûkata O’na ibadet edecekleri herşeyi<br />
14 Camiu’l-Beyan fi Tevili’l-Kur’an, 1.cilt/11.sayfa.( Muessessetu’r-Risale, birinci baskı<br />
h.1420)<br />
15 En-Nahl Sûresi 89.ayet
18<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
birkaç vecihten beyan etmiştir. Allah celle seneuhu böyle hükmetmiştir,<br />
böyle takdir etmiştir:<br />
Bu vecihlerden birincisi: Mahlûkata nass ile beyan ettiğidir. Mesela<br />
bütün farzlarda olduğu gibi; onlara namazın, zekâtın, haccın ve orucun<br />
farz olduğunu nass ile beyan etmiş olduğu gibi. Ve onlara açık ve gizli bütün<br />
fahişatın haram olduğunu, zinanın, içkinin (hamr) ve meytenin, kanın ve<br />
domuz etinin yenmesinin haramlığını nass ile beyan ettiği gibi. Ve abdestin<br />
farzlarının neler olduğunu ve bunlar dışında nass ile beyan ettiği diğer<br />
şeylerdir.<br />
İkincisi: Kitabında farziyetini kesinleştirdiği ama keyfiyetini Nebisiyle<br />
beyan ettiğidir. Mesela namazların sayısı, zekâtın miktarı ve zamanları<br />
gibi. Ve buna benzer kitabında indirdiği diğer farzlar.<br />
Üçüncüsü: Allah’ın hükmü hakkında nassı olmayan ve sadece Rasûlallah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’in sünnetiyle beyan ettiğidir. Zira Allah kitabında<br />
Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’e itaat etmeyi ve hükmüne gitmeyi emretmiştir.<br />
Rasûlullah’tan kabul eden, Allah’ın farz kılmasından ötürü kabul<br />
etmiş olur.<br />
Dördüncüsü: Allah’ın mahlûkata ulaşmakta çaba sarf etmeyi (ictihad<br />
etmeyi)farz kıldığıdır. Allah diğer farz kıldıklarıyla imtihan ettiği gibi ictihad<br />
konusundada itaatlerini imtihan eder. Nitekim Allah Teberake ve Teâlâ<br />
şöyle buyuruyor: “Andolsun ki Biz, içinizden cihad edenlerle sabredenleri<br />
ortaya çıkarıncaya ve yaptıklarınızla ilgili haberlerinizi<br />
açıklayıncaya kadar sizi deneyeceğiz.” Ve şöyle buyurmaktadır: “Allah<br />
göğüslerinizin içindekini denemek ve yüreklerinizdekini temizlemek<br />
için yaptı.”” 16 İmam eş-Şafii (rahimehullah)’ın sözü burada bitiyor.<br />
“Allah mahlûkata onunla O’na ibadet ettikleri herşeyi” yani insanın ve<br />
cinin kul olabilmesi için muhtaç olduğu her hakikati “birkaç vecihten<br />
beyan etmiştir” yani bu muhtelif hakikatleri ilan etmek ve açıklamak<br />
için değişik yollar kullanmıştır.<br />
16 Er-Risale, 46-48. Sayfalar. (Daru’l-Kutubi’l-Arabi baskısı h.1425)
ن<br />
ي<br />
ق ن<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 19<br />
Bu yollardan birincisi “nass ile beyan ettiğidir” yani apaçık lafızlarla<br />
beyan ettiğidir. Mesela, “Eğer hanımlarınızın çocukları yoksa<br />
bıraktıkları mirasın yarısı sizindir. Şâyet çocukları varsa o zaman<br />
mirasın dörtte biri sizindir. Bu paylar, ölenin vasiyeti yerine getirildikten<br />
ve varsa borcu ödendikten sonra verilir. Eğer siz çocuk bırakmadan<br />
ölürseniz, geriye bıraktığınız mirasın dörtte biri hanımlarınızındır.<br />
Şâyet çocuklarınız varsa o zaman bıraktığınız mirasın<br />
sekizde biri hanımlarınızındır. Bu paylar, yaptığınız vasiyetler yerine<br />
getirilip ve varsa borcunuz ödendikten sonra verilir. Eğer ölen<br />
bir erkek veya kadının çocuğu ve babası bulunmadığı hâlde kelâle<br />
olarak mirasına konuluyor ve kendisinin bir erkek veya kızkardeşi<br />
bulunuyorsa bunlardan herbirinin miras payı terekenin altıda biridir.<br />
Eğer mevcut olan kardeşler bundan daha çok iseler, bu takdirde<br />
kardeşler mirasın üçte birini zarara uğratılmaksızın aralarında<br />
eşit olarak taksim ederler. Bu paylar ölenin vasiyeti yerine getirilip<br />
ve varsa borcu ödendikten sonra verilir. Bunlar, Allah tarafından<br />
bir emirdir.”ayetinde olduğu gibi. Veya mesela, “Namazın, zekâtın,<br />
haccın ve orucun farz olduğunu nass ile beyan etmiş olduğu gibi”.<br />
Namazın farziyeti:<br />
ْ ي<br />
ْ نَ أَ ْ فَاع بُ د ِ ي وَ أَ ِ ِ الصَّ َ لة َ لِذِ ك رِ<br />
َّ<br />
َ َ إِل<br />
إِل<br />
َ<br />
َّ ُ ل<br />
ِ ي إِنَّ أَ نَ الل<br />
“Şüphesiz ben Allah’ım, Benden başka hiçbir ilâh yoktur. Onun<br />
için Bana kulluk et ve Beni anmak için namaz kıl.” 17<br />
َّذِ نَ آمَ نُ وا يُقِ يمُ وا الصَّ َ ل ةَ<br />
ْ قُل لِعِ بَ ادِ يَ ال<br />
“İman eden kullarıma söyle: “Namazı dosdoğru kılsınlar.” 18<br />
veya<br />
ال<br />
ي نَ كِ تَ ً ب ا مَ وْ<br />
ًت<br />
ْ ُ ْ ؤ مِ نِ قُو<br />
َ<br />
َت ْ ع َ ل<br />
إِنَّ الصَّ ل َ َ ة َ كن<br />
17 Taha Sûresi 14.ayet<br />
18 İbrahim Sûresi 31.ayet
َّ<br />
ب<br />
َّ<br />
ي<br />
ف<br />
ي<br />
20<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
“Namaz mü’minlere belirli vakitlerde yazılı bir farzdır.” 19<br />
Zekâtın farziyeti:<br />
ف<br />
ُل بُ ُ ُو مْ وَ ِ ي الرِّ قَابِ<br />
ْف َ رَ اءِ وَ ال ي ِ ن وَ الْعَ امِ ي نَ لِ عَ ليْ َا وَ ال َ َّف ةِ ق<br />
َات<br />
ي نَ وَ ِ ي سَ بِ يلِ ِ الل ِ وَ ا السَّ بِ يلِ فَرِ يض ً مِ نَ ِ الل وَ الل ي ٌ حَ كِ <br />
َّ ُ َ علِ ي ٌ<br />
ْ ُ َ ؤل<br />
َ<br />
َ ة<br />
ْ َ سَ اكِ <br />
ْ ن<br />
َ ق ُ لِل ُ ق<br />
َ مِ <br />
ارِ<br />
نَّ َ إِا الصَّ د<br />
“Sadakalar ancak şunlar içindir: Fakirler, yoksullar, o işte çalışan<br />
görevliler, müellefe-i kulûb (kalbleri İslam’a ısındırılacaklar),<br />
köleler, borçlular, Allah yolundakiler, yolda kalmışlar. Allah tarafından<br />
böyle farz kılındı. Allah, Alîm ve Hakîm’dir.” 20<br />
ِب َ ا<br />
ُ ْ وَ ي ِ مْ<br />
وَ الْغ<br />
ُط َهِّ رُ ه<br />
َة<br />
َمْ وَ الِ ِ مْ صَ د<br />
خ ْ مِ نْ أ<br />
َ ق ً ت تُ زَ كِّ <br />
“Onların mallarından sadaka al ki onunla kendilerini temizlersin,<br />
tertemiz edersin.” 21<br />
Orucun farziyeti:<br />
ُ ْ ت َّ ُ ق ونَ<br />
َت<br />
َّك<br />
ُ ْ ل نَ مِ نْ قَبْ لِك َعَ ل<br />
الَّذِ <br />
َ ل<br />
ُ ذ<br />
َ<br />
َ َ ا ُ ك تِ بَ َ عل<br />
ُ ُ الصِّ يَ امُ ك<br />
َ أَ يُّ َ ا الَّذِ نَ آمَ نُ وا ُ ك تِ بَ ع َيْ ك<br />
“Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size<br />
de farz kılındı. Umulur ki korunursunuz.” 22<br />
ْ ُ د<br />
ي<br />
فَ َ نْ<br />
َانِ<br />
ِل فِ يهِ ال ُ ْق رْ آن ً ى َّ لِلناسِ وَ بَ َ يِّناتٍ مِ نَ ال َ ى وَ ال ُ ْف رْ ق<br />
َّذِ ي أنْ ز َ<br />
ُ ُ شَّ ْ ال رَ فَلْيَ صُ مْ هُ<br />
شَ َ مِ ْ نك<br />
ُ ُ هد<br />
ِ د<br />
ُ<br />
َ ال<br />
شَ ْ رُ رَ مَ ضَ ان <br />
“O Ramazan ayı ki insanları irşad için, hak ile batılı ayıracak<br />
olan, hidayet rehberi ve deliller halinde bulunan Kur’an onda<br />
19 Nisa Sûresi 103.ayet an ayı ki insanları irşad için, hak ile batılı ayıracak olan, hidayet<br />
rehbe<br />
20 Et-Tevbe Sûresi 60.ayet<br />
21 Et-Tevbe Sûresi 103.ayet<br />
22 El-Bakara Sûresi 183.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 21<br />
indirildi. Onun için sizden her kim bu aya şahit olursa onda oruç<br />
tutsun.” 23<br />
İkincisi, “kitabında farziyetini kesinleştirdiği ama keyfiyetini Nebisiyle<br />
beyan ettiğidir.” yani Kur’an’da icmalen beyan ettiği, ayrıntılarını ise<br />
sünnet ile açıkladığıdır. Mesela namazın farz olduğunu Kur’an’da<br />
beyan etmiştir ama farz olan namazın sabah, öğle, ikindi, akşam ve<br />
yatsı vakitlerinde kılınmak üzere beş adet olduklarını Rasûlü (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in sünnetiyle beyan etmiştir.<br />
Ebu Hureyre (radıyallahu anhu)’dan gelen rivayete göre, Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bu Cibril’dir; dininizi<br />
öğretmek için gelmiştir. Sabah namazını tan yeri ağarırken kıldı.<br />
Öğle namazını güneş batıya kayınca kıldı. İkindiyi bir şeyin gölgesi<br />
misli kadar olunca kıldı. Akşamı güneş batınca kıldı ki o vakit<br />
oruçlunun orucunu açacağı vakittir. Sonra yatsı namazını güneşin<br />
batmasından sonra ortaya çıkan kızıllığın kaybolduğu anda kıldı.<br />
Sonra ertesi gün tekrar geldi ve sabah namazını ortalık biraz<br />
ağarınca kıldı sonra öğle namazını her şeyin gölgesi kendisi kadar<br />
olunca kıldı. Sonra ikindi namazını her şeyin gölgesi iki katı olunca<br />
kıldı. Sonra akşam namazını yine aynı vakti olan güneş batınca<br />
kıldı ki bu vakit oruçlunun orucunu açacağı vakittir. Sonra yatsıyı<br />
vakit biraz ilerleyince kıldı ve sonra şöyle dedi: Namazlar dünkü<br />
kıldığın vakitlerle bugünkü kıldığın vakitler arasındadır.” 24<br />
Veya “Ey iman edenler! Namaz kılmaya kalktığınız zaman yüzlerinizi<br />
ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın. Başlarınızı meshedin,<br />
iki topuğa kadar da ayaklarınızı yıkayın.” 25 ayetiyle Allah (subhanehu<br />
ve teâlâ) namaz için abdestin şart oluşunu ve abdestin rukünlerini<br />
nass ile belirlemiştir lakin abdest azalarının kaç defa yıkanacağını,<br />
dirseklerin yıkama emrine dâhil olup olmadıklarını veya başın nasıl<br />
ve kaç kez mesh edileceğini sünnetle beyan etmiştir.<br />
23 El-Bakara Sûresi 185.ayet<br />
24 Sunenu’n-Nesei, 502.hadis<br />
25 El-Maide Sûresi 6.ayet
22<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Üçüncüsü, “Allah’ın hükmü hakkında nassı olmayan” yani lafzen<br />
Kur’an’da hiç beyan edilmemiş, “sadece Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in<br />
sünnetiyle beyan” etmiş olduğudur. Bu hükümleri her ne kadar<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) lafzen Kur’an’da beyan etmemiş olsa da Rasûlü<br />
Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in diliyle beyan etmiştir. Mesela<br />
isticmar ve istinca ile taharetlenmek gibi veya evcil eşeklerin etlerin<br />
haramlığı veya altın takıların ve ipeğin erkeğe kullanımının haram<br />
kılınmış olması gibi. “Allah, kitabında Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’e<br />
itaat etmeyi ve hükmüne gitmeyi emretmiştir.” Dolayısıyla bu hususlarda<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e itaat etmek doğrudan Allah (azze ve<br />
celle)’ye itaat etmektir. Allah (celle ve âlâ) şöyle buyuruyor: “Kim Rasûle<br />
itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur.” 26<br />
Dördüncüsü, “Allah’ın mahlûkata ulaşmakta çaba sarf etmeyi (ictihad<br />
etmeyi) farz kıldığıdır” yani bu mevzular ne Kur’an’da lafzen veya icmalen<br />
ve ne de Kur’an’da manen ve sünnette lafzen ve ne de mücerred<br />
sünnette beyan edilmemişlerdir. Bilakis bu mevzularda hakkın<br />
beyan olması için Allah (subhanehu ve teâlâ) kullarına çaba sarf etmeyi,<br />
ictihad etmeyi emretmiştir. Hakkın bu beyan yoluna İmam eş-Şafii<br />
(rahimehullah) kıble emrini misal gösteriyor ve “Her nereden yola çıkarsan<br />
yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir ve her nerede olsanız<br />
yüzünüzü ona (Mescid-i Haram’a) doğru çevirin ki insanlar için<br />
aleyhinizde bir delil olmasın.” ayetini getirdikten sonra şöyle diyor:“Mescidu’l<br />
Haram’ı göremedikleri zaman, eşyayı zıddından temyiz<br />
etme yeteneğine sahip olan akıllarıyla ve alamet olarak belirlediği şeylerle<br />
yön olarak emrettiği Mescidu’l Haram’ı ictihad ederek bulmayı göstermiştir.<br />
Nitekim şöyle demiştir: “Kara ve denizin karanlıklarında yolunuzu bulasınız<br />
diye yıldızları sizin için yaratan O’dur.” Ve şöyle demiştir:<br />
“Daha birçok alametler yarattı. İnsanlar geceleyin de Allah’ın yarattığı<br />
yıldızlarla yönlerini bulurlar.” Alametler, dağlar ve çıkış yerleri<br />
muhtelif de olsa isimleri belli olan gece, gündüz, esen rüzgârlardır. Ve güneş<br />
ve ay ve gökyüzünde yerleri belli olan, nereden doğdukları ve nereden battıkları<br />
bilinen yıldızlardır. (Bu alametlerle yönü tayin etmekte) İctihad ederek<br />
Allah celle seneuhu insanlara yüzlerini Mescidu’l Haram’a doğru<br />
çevirmelerini emretmiştir. Yoksa Mescidu’l Haram’ı gözle göremedikleri<br />
26 En-Nisa Sûresi 80.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 23<br />
zaman istediğiniz yere doğru namaz kılın dememiştir. Böylece (ictihad ederek)<br />
celle seneuhu’nun emirlerini terk edenler değil, itaat etmek için çaba sarf<br />
edenler olmuşlardır. Bu hususta Allah onlara hükmünü şöyle haber verir:<br />
“İnsan سُ ً دى (sude) bırakılacağını mı sanır?” السُ َ دى (es-sude)” emir ve<br />
nehiyle muhatap olmayandır. Bu Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in<br />
dışında hiç kimsenin istidlalsiz konuşmasının caiz olmadığına delildir… Hiç<br />
kimseye güzel ve doğru bulduğu ile (istihsan ile 27 ) konuşmak caiz değildir ki<br />
şüphesiz istihsan ile konuşmak evvelinde misali olmayan bir şeyi ihdas etmektir.”<br />
28<br />
“Allah diğer farz kıldıklarıyla imtihan ettiği gibi ictihad konusunda da<br />
itaatlerini imtihan eder.” yani hakikatin bu cihetten beyan edilmesini<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) kullarına imtihan vesilesi kılmıştır. Elbette<br />
tüm kemal sıfatlarla mevsuf olan Allah (celle ve âlâ) her şeyi herkese<br />
ihtimallere mahal bırakmadan apaçık nasslarla beyan edebilirdi.<br />
Fakat O (subhanehu ve teâlâ) böylece kullarının itaatini ve hak menhece<br />
bağlılıklarını imtihan etmek istedi. O (azze ve celle) şöyle buyuruyor:<br />
“Andolsun ki Biz, içinizden cihad edenlerle sabredenleri ortaya çıkarıncaya<br />
ve yaptıklarınızla ilgili haberlerinizi açıklayıncaya kadar<br />
sizi deneyeceğiz.” 29 Ve şöyle buyuruyor: “Allah (bunu) göğüslerinizin<br />
içindekini denemek ve yüreklerinizdekini temizlemek için yaptı”<br />
30 Ve “Sana bu Kitabı indiren O’dur. Bunun ayetlerinden bir kısmı<br />
muhkemdir (apaçık, ihtimalsizdir) ki bu ayetler Kitabın anası<br />
(aslı) demektir. Diğer bir kısmı da müteşabih (apaçık olmayan, birden<br />
fazla mana ihtimalleri olan) ayetlerdir. Kalplerinde kaypaklık<br />
olanlar sırf fitne çıkarmak için, bir de kendi keyiflerine göre tevil<br />
yapmak için onun müteşabih olanlarının peşine düşerler.” 31<br />
Elbette Allah celle celaluhu قُ رُ وءٌ (kuru) kelimesinin lügatte hem<br />
hayız ve hem de temizlik manalarına geldiğini biliyordu. Buna rağmen<br />
boşanmış kadının iddetini bu iki zıt manaya gelen kelimeyle<br />
27 İstihsan’ın ne olduğu sonra gelecek inşallah.<br />
28 Er-Risale, 48-50. sayfalar. (Daru’l-Kutubi’l-Arabi baskısı h.1425)<br />
29 Muhammed Sûresi 31.ayet<br />
30 Al-i İmran Sûresi 154.ayet<br />
31 Al-i İmran Sûresi 7.ayet
َ<br />
ِ ب<br />
ن<br />
ِ ي<br />
َ<br />
24<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
َ ق<br />
ْ ُ ط َ اتُ<br />
“Boşanan kadınlar kendi وَال<br />
kendilerine üç âdet süresi beklerler.” 32 Boşanmış kadının bekleyeceği<br />
iddet süresi üç hayız dönemi midir veya üç temizlik dönemi midir?<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) elbette muradını apaçık bir surette beyan<br />
eden hayız veya taharet kelimelerini de konuşabilirdi. Tüm kusurlardan<br />
ve abeslikten münezzeh olan Allah (celle ve âlâ)’nın burada bu kelimeyi<br />
konuşmuş olmasının tek izahı, kullarının hakkı ortaya çıkarmaları<br />
için cuhd etmelerini murad etmiş olmasıdır.<br />
َّق<br />
َل<br />
ُرُ وء.belirlemiştir<br />
َلثَة<br />
ُسِ ِ نَّ ث<br />
ْف<br />
أَن<br />
تَ َ يَ بَّصْ نَ <br />
Veya şefaatçiler edinerek onlara ibadet eden ve bunları Allah (azze<br />
ve celle)’ye yakınlaşmak için vesile olarak değerlendiren bir topluluğa<br />
hitap eden her şeyi bilen ve kâmil ve hikmet sahibi olan Allah celle<br />
celaluhu bu topluluğun “Ey iman edenler! Allah’tan korkun, O’na<br />
yaklaşmak için vesile arayın” 33 ve “Onların yalvardıkları Rabblerine<br />
daha yakın olmak için vesile ararlar.” 34 kavlini, şirklerini insanlar<br />
indinde müdafaa etmek ve meşrulaştırmak ve yaymak için kullanacaklarını<br />
elbette biliyordu. Belağatında zatı gibi kâmil olan Allah (celle<br />
ve âlâ) elbette muradını böyle bir ihtimale mahal vermeden de beyan<br />
edebilirdi. Lakin kaypak kalplerin zahir olmasını istedi.<br />
Gözler“لَ O’nu idrak edemez ama ت ْ ُ رِك ُ ه ال ُ ال<br />
O tüm gözleri idrak eder” 35 ve لَنْ Dedi“قَال ki: Beni katiyyen<br />
göremezsin” 36 ayetlerini bazılarının Ru’yetullah’ı inkâr etmek için<br />
kullanacaklarını elbette biliyordu.<br />
تََ ا<br />
ُد<br />
أَبْصَ ارُ وَ ُ ه وَ ْ يُد رِ ك<br />
أَبْصَ ارَ Veya<br />
Buna birçok misal verebiliriz ama maksudun anlaşılması için bu<br />
kadarı kâfidir.<br />
Birinci önemli asıl olarak takdim ettiğimi şöyle hulasa edebiliriz:<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) istisnasız bütün hakikati beyan etmiştir. Kimisinin<br />
delaletini kat’i bir surette, ihtimallere mahal bırakmadan beyan<br />
etmiştir ve kimisini değil. Her halde hakikatleri kulunu hidayet<br />
32 El-Bakara Sûresi 228.ayet<br />
33 El-Maide Sûresi 35.ayet<br />
34 El-İsra Sûresi 57.ayet<br />
35 El-En’am Sûresi 103.ayet<br />
36 El-A’raf Sûresi 143.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 25<br />
etmek için ama aynı zamanda imtihan etmek için beyan etmiştir.<br />
Beyanının her bir türü kulların sadakatlerini ve itaatlerini denemek<br />
içindir ama muhakkak en çetin imtihan beyan, yolların dördüncüsü<br />
olan, hakkın izharı için ictihadı emrettiği beyan mertebesi için söz<br />
konusudur. Zira hakkın tayininde beşere şahsi telakki ve tasavvur<br />
payı bırakılmıştır.Bunun için beyanın sahih anlaşılması için telakki<br />
ve tasavvura yön veren ve fıkhı (yani anlayışı) sağlayan beyan kaideleri<br />
sahih (hakikate uyumlu) olması lazımdır. Beyan kaidelerin sahih<br />
(hakikate uyumlu) olması için sahih (hakikate uyumlu) ilimden istikra<br />
edilmiş (çözümlenmiş) olması lazımdır. Sahih (hakikate uyumlu)<br />
ilim ise daha evvel izah edildiği gibi Kur’an, sünnet ve sahabedir.<br />
Binaenaleyh, ilahi muradı sahih bir surette beyan edecek kaideler<br />
ancak bu üç kaynaktan inşa edilen kaidelerdir.<br />
* * *
- ikinci mukaddime -<br />
Şer’î Ahkâmın<br />
Beyan Kaideleri
28<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Risaleye giriş kısmında dediğim gibi, gayem tekfir mevzusunu fıkhi<br />
tafsilatıyla tatbiki cihetten kaleme almak değildir. Gayem, şer’î<br />
hükmün ve bil husus tekfir hükmünün hakikatinin hangi beyan kaidelerine<br />
göre anlaşılması gerektiğini ortaya koymaktır. Hakikat şu ki,<br />
bu kaideler hususunda İslam uleması arasında ciddi ihtilaflar vardır.<br />
Bu risalenin esnasında bu ihtilafları çokça göreceksin. Genelde bu<br />
ihtilafları zikretmekle yetindim. Ama söz konusu olan bu ihtilafları<br />
kabul veya reddetmeden veya aralarında tercihte bulunmadan sadece<br />
zikretmem onları kabul ettiğim manasına gelmez. Lakin bu ihtilaflar<br />
vakıada var olan ve doğru veya yanlış şer’î hükmün tasavvuruna<br />
müessir ihtilaflardır. Bunun için de şer’î hüküm beyan edenler veya<br />
hatta insanları şer’î bir hüküm vermekle mükellef kılanlar makbul<br />
ihtilafı merdud olandan veya makbul ihtilaflardan racih olanı temyiz<br />
edebilmelidirler. Veya nerede susmaları gerektiğini bilmelidirler.<br />
El-muhim, bu bahiste (tekfir şer’î bir hükümdür) önemli bir mukaddime<br />
olarak gördüğüm bir husus var: Bu ihtilafların şer’î nassların<br />
fehmedilmesindeki tesirlerinin menşei ve mahiyeti. Şöyle ki,<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın insanlığa inzal ettiği hidayetin iki masdarı<br />
Kur’an ve Sünneti anlamakta İslam ümmeti içinde iki medrese varid<br />
olmuştur. Birincisi eser medresesi ve ikincisi akıl medresesidir. İki<br />
medrese de Kur’an’ın telakki masdarı olduğunda hemfikirdir. Lakin<br />
Nebevi sünnetin ve Kur’an ve Sünneti fehmetmekte evvelen sahabe<br />
ve sonra sahabeye tabii olan Ehl-i Sünnet ulemasının ne kadar<br />
masdar olacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Eser, yani hadis ehli<br />
medresesi dinin imani ve ameli 37 mevzularında istidlal masdarı olarak<br />
Kur’an, hadis ve sahabe fetvalarını esas almıştır 38 ve bunun mukabilinde<br />
kıyas gibi akli delilleri ancak ağır şartlarla kabul etmiştir.<br />
37 Burada kastettiğim şeri ahkâmdır. Yoksa amel de imandır.<br />
38 Başka bir tabirle dinin fer’î meselelerini arz edecekleri külli kaideleri Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in ve sahabenin (radıyallahu anhu)m’un fetvalarından edinmişlerdir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 29<br />
Akıl yani rey ehli medresesi ise dinin imani ve amelî mevzularında<br />
Kur’an, hadis ve sahabe fetvalarıyla delil getirseler de nakli delillerin<br />
kabulünü ağır şartlara bağlamışlardır 39 ama kıyas gibi akli delillerin<br />
önünü ciddi anlamda açmışlardır ve bunun için birçok imani ve<br />
amelî meselede Nebevi ve sahabenin sünnetini terk etmişlerdir ve<br />
meselede varid nasslara bedelen kıyas ve istihsan ile hükme varmışlardır.<br />
Bu durum iki medrese arasında ciddi bir husumete sebebiyet<br />
vermiştir. Hadis Ehli Rey Ehli’ni sünneti küçümseyen ve sünnete<br />
tabi olmayan, bunun yerine sünnette var olmayan veya hatta sünnete<br />
muhalif olan hükümler ihdas eden bid’at ehli olarak kötülemiştir.<br />
Rey Ehli de Hadis Ehli’ni dinini zayıf ve müteariz rivayetlere istinat<br />
eden, ilimden anlamayan ve akıllarından istifade etmesini bilmeyen<br />
çapulcular olarak kötülemiştir. Özellikle Hadis Ehli’nin Rey Ehliyle<br />
cedel meclislerinde bir araya gelmekten içtinap etmesi sebebiyle akıl<br />
medresesi şüphelerini ve görüşlerini kolayca geliştirebilmiş ve yaymıştır.<br />
Her ne kadar İmam Muhammed bin İdris eş-Şafii el-Muttalibi<br />
(rahimehullah) ve İmam Ahmed bin Hanbel eş-Şeybani (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 241) ile Hadis-Ehli Rey Ehli’ne karşı bir müddet muzaffer<br />
olmuş olsa da özellikle Aristo mantığının fıkıh usulüne girip hâkim<br />
olmasıyla akıl medresesi İslam ümmetine bugüne kadar galip gelmiştir.<br />
40 Bunun için şer’î ahkâmı beyan etmek için hâlihazırda varid<br />
kaideleri, başka bir tabirle fıkıh usûlünü vakıada olduğu gerçeği<br />
ile değerlendirmek lazım. Gerçek de şu ki, bugün cumhurun -yani<br />
Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri- ve Hanefi mezhebinin sahip<br />
olduğu usûl, ilahi hitabı Aristotales’in lügatıyla anlamaya çalışmalarıdır.<br />
Bundan ötürü cumhurun usûlde mezhebine “Medresetu’l-Mutekellimin”<br />
yani kelamcılar (Eş’ari ve Mutezile) ekolü denilmiştir. Ve<br />
her ne kadar Hanefilerin usûlde mezhebi kelamcılar ekolü değil de<br />
“Medresetu’l-Fukeha” yani fukeha ekolü olarak isimlendirilse de tesmiyedeki<br />
bu ayrılık istidlalde akla verilen konumdan değil, istinbat<br />
39 Akıl menşeili zabıtlar ve külli kaideler tespit edip fer’î meseleleri bu kaidelere göre<br />
hükme bağlamışlardır. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’den ve sahabe (radıyallahu<br />
anhu)m’dan gelen nakilleri ancak bu kaidelere uyumlu oldukları kadar kabul etmişlerdir<br />
veya tevil ederek uyumlu olmalarını sağlamışlardır.<br />
40 Aristo mantığı fıkıh usûlüne girmeden evvel dinin usûlüne yani iman mevzularına<br />
girmiştir ve bütün imamların kötülükledikleri ve sakındırdıkları kelam ilmi ümmetin<br />
başına bela olmuştur.
30<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
kaidelerini kendi hocaları Ebu Hanife (rahimehullah) ve ashabının fetvalarından<br />
istikra ve tetebbu’ yoluyla çıkardıklarından dolayıdır.<br />
Bilakis Hanefi mezhebi, akli delilleri ve özellikle istihsanı ve kıyası<br />
istidlallerinde çokça kullanmasıyla maruftur. O kadar ki Ebu Hanife<br />
(rahimehullah) Rey Ehli’nin imamı olarak tanınmıştır.<br />
Aristo mantığının dört mezhebin fıkıh usûlüne ne kadar işlediğini<br />
anlamak için bu ilimde esas aldıkları kitaplara bakmak yeterlidir.<br />
Cumhurun mezhebinde esasi kitaplar Ebu Hamid el-Gazali’nin<br />
“Mustasfe”si, Ebu’l-Meali el-Cuveyni’nin “Burhan”ı ve Ebu’l-Huseyn<br />
el-Basri’nin “Mutemed”idir. El-Gazali ve el-Cuveyni’nin kelam ilminde<br />
ve mantıkta öncü konumları maruftur. Ebu’l-Huseyn’e gelince,<br />
o Mutezile’dir. Bundan sonra cumhurun usûlünde telif edilmiş<br />
Fahruddin er-Razi’nin “Mahsul”ü, Ebu’l-Hasan el-Amidi’nin “İhkam”ı,<br />
Şihabuddin el-Karrafi’nin “Tenkih”i ve “Mahsul şerhi” veya<br />
Nâsiruddin el-Beydavi’nin “Minhac”ı gibi vazgeçilmez kitapların<br />
hepsi bu üç kitabı kaynak edinmiş ve üzerinde tavzih, telhis, ihtisar<br />
veya iktibas çalışmaları yapmışlardır. Hanefilere gelince, usullerini<br />
belirleyen esasi kitaplar Ebu Bekr el-Cessas’ın “Fusul”ü, Ebu’l-Hasan<br />
Ubeydullah el-Kerhi’nin “Risale”si, Ebu Zeyd ed-Debusi’nin “Tesis”i<br />
ve “Takvim”i ve Ebu Bekr es-Serahsi’nin “Usûl”ü gibi kitaplardır.<br />
Fakat birinci mukaddimede geçtiği gibi İslam Dini’nin beyan dili<br />
Arapça’dır. Dolayısıyla maksudunu doğru anlamak için elbette Arapça<br />
kelamı Arabın üslûbu ve mizanıyla anlamak lazım, antik cahil 41<br />
Yunan’ın fehimiyle değil.<br />
41 Burada cahilden kastettiğim bilgisiz olduğu değildir. Lakin semavi bir kitaba ve mürsel<br />
bir Nebi’ye tabii olmadığından ötürü hakkı batıldan ayırt edemeyen hidayetten yoksun<br />
bir cahil olmasıdır.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 31<br />
Aristo’nun Dili<br />
Ömer (radıyallahu anhu)’nun hilafeti döneminde başlayan fetihler<br />
neticesinde birçok acem bölgeleri fethedildi ve İslam dünyanın dört<br />
bir yanına yayılmaya başladı. Bu, Arap-İslam topluluğun Arap olmayan<br />
milletlerle ve bu milletlerin dilleri ve kültürleri ile temasa ve<br />
bilgi alışverişine sebep oldu. Yabancı kitaplar Arapça’ya tercüme edilerek<br />
ulemaya sunuldu. Daha henüz hicretin birinci asrında Logik<br />
veya Analitik diye bilinen, antik Yunanistan’dan gelen ve düşüncenin<br />
kalıplarını tayin eden bu bilim İslam âlemine Mantık ismiyle giriş<br />
yaptı. 42 Yabancı ve İslam’ın istidlal masdarlarından birisi olmamasına<br />
rağmen tez kabul gördü ve özellikle ikinci asırda güçlü bir varlık<br />
gösteren Mutezile fırkasının vesilesiyle İslam uleması arasında ciddi<br />
bir şekilde yayıldı. Hatta dördüncü asırdan sonra mantık umumen<br />
İslam ulemasının itikad ve fıkıh usûlünde düşüncelerini düzenleyen<br />
ve belirleyen bilim oldu. Mantık, ilimlerin ilmi 43 , ilimlerin başı 44<br />
gibi unvanlar almaya başladı. Artık İslam ulemasına “Mantık’ı bilmeyenin<br />
düşüncesine itibar edilmez” sözü hâkim olmuştu. İslam<br />
ümmetinde varid olan bütün sapmalara -ister dinin aslında ister<br />
dinin ferinde olsun- İslam ulemasının İmam eş-Şafii (rahimehullah)’ın<br />
dediği gibi “Kur’an’ın lügatini bırakıp Aristo’nun lügatini almaları” sebep<br />
olmuştur. Zira Mantık, insanın tasavvurunu, tasdikini ve istidlalini<br />
belirlediği kalıplara ve kanunlara göre tayin eden hâkim bir yasalar<br />
sistemidir.<br />
42 Müslümanların antik Yunan ve Roma felsefesiyle tanışması özellikle Şamlı Hristıyanlar,<br />
Süryaniler vesilesiyle gerçekleşmiştir. Yunanca ve Süryanice’den ilk kitap tercümeleri<br />
Halid bin Yezid bin Muaviye (Vefat H: 85) zamanında yapılmıştır. Sonra Abbasiler zamanında<br />
tercüme faaliyetleri hız kazanmıştır. Halife Ebu Cafer el- Mansur (Vefat H: 158)<br />
döneminden itibaren Cundi-Şapur Akademisi’ndeki Süryaniler, İranlılar ve daha sonra<br />
Harranlılar ve Nabatlar bu tercüme faaliyetine katıldılar. Bunlar Yunanca, Pehlevice,<br />
Hindçe(Sanskritçe), Süryanice, Nabatiçe (Babil dili) ve Kıptca'dan Arapça’ya pek çok<br />
eser tercüme ettiler. Halife Me’mun (Vefat H: 218) zamanında ise tercüme faaliyetleri<br />
iyice hızlandı. Hicri üçüncü asır ecnebi kitapların tercüme edildiği altın dönemdi. Aristo’nun<br />
telif ettiği Organon kitabının ilk Arapça’ya tercüme edilmesi de el-Mansur döneminde<br />
olmuştur.<br />
43 Ebu Hamid el-Gazzali (rahimehullah)’ın ifadesidir.<br />
44 El-Farabi’nin ifadesidir.
32<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
“İslam filozoflarının” ikinci büyük 45 ismi olan İbn-i Sina (Vefat<br />
H: 428) Mantık’ın gayesini şöyle tarif eder: “Mantık, insanda, fikrini<br />
sapmalardan koruyacak kanuni bir aletin bulunmasını murad eder. Burada<br />
fikirden kastettiğim insanların zihninde hazır olan tasavvuri veya tasdiki<br />
şeylerden zihninde hazır olmayanlara intikal etmesidir.” 46<br />
İbn-i Sina’nın bu Mantık tarifinden çıkaracağımız bazı önemli<br />
hususlar vardır:<br />
Birinci husus: Mantık ilmi bir alettir yani kendisi kastedilen bir<br />
ilim değil, başka bir ilme zemindir. O başka ilim de Kelam ilmi (itikad),<br />
“Hikmet ilimleri” ve “İslam Felsefesi”dir. Ayrıca yukarıda geçtiği<br />
gibi Hanefi ve cumhurun fıkıh usûlünde yazılmış olan kitapların<br />
anlaşılması için de mantık elzemdir.<br />
İkinci husus: Mantık ilmi kanunidir yani fikre kalıplar ve kanunlar<br />
koyar. Düşüncenin mantıklı ve dolayısıyla doğru olması için,<br />
fikir bu kalıplarda ve bu kanunlara riayet ederek meydana gelmesi<br />
lazımdır. Aksi hâlde, yani fikir belirlenmiş kalıpların dışında veya<br />
kanunlara aykırı oluşmuşsa düşünce mantıklı olmaz ve dolayısıyla<br />
yanlış olur.<br />
Üçüncü husus: Mantık ilmi tasavvuru da, tasdiki de kalıplara sokar<br />
ve kanunlara tabii kılar.<br />
Tasavvur: Tasavvur düşüncenin ilk aşamasıdır. İnsanın haricinde<br />
olan bir şeyin hakikatlerinin zihninde oluşan suretidir. Bu şeyi (bu<br />
insan veya başka bir canlı veya bir fiil veya bir eşya veya bir fikir, bir<br />
ideoloji veya buna benzer başka bir şey olabilir) zihninde nasıl tasvir<br />
ederse öyle yargılayacaktır. Bunun için “insan efkârının esiridir”<br />
denilir.<br />
45 İlki Farabi’dir. Hatta el-Muallimu’s-Sani (ikinci muallim) olarak anılır. El-Muallimu’l-<br />
Evvel (birinci muallim) Aristo’dur.<br />
46 El-İşaratu ve’t-Tenbihat, 122.sayfa. (Daru’l-Mearif, üçüncü baskı m.1983)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 33<br />
Tasdik: Tasdik düşüncenin ikinci aşamasıdır. İnsanın haricinde<br />
olan bir şeyi vasıflandırması, yargılamasıdır. Yani zihninde tasvir ettiği<br />
şeye bir hüküm atfetmesidir.<br />
Buna göre mantık hem fikrimin temel taşlarını oluşturan tasavvura<br />
kanunlar getirmekte hem de o tasavvurdan intikal ederek yapacağım<br />
vasıflandırmaya ve yargılamaya da kanunlar getirmektedir.<br />
Üçüncüsü olarak da yaptığım yargılamaları birbiriyle ilişkilendirmeme<br />
yani istidlalde bulunmama da kanunlar getirmektedir. Düşüncemin<br />
üç aşamasında bu kalıplardan çıkmazsam ve kanunları ihlal<br />
etmezsem, düşüncem mantıklı ve doğru olur. Aksi hâlde mantıksız<br />
ve yanlış olur.<br />
Dördüncü husus: Mantık ilminin gayesi “zihinde hazır olan tasavvur<br />
ve tasdiklerden” yani bilinenlerden intikal ederek, “zihinde<br />
hazır olmayan tasavvur ve tasdiklere” yani bilinmeyenlere ulaşmaktır.<br />
Beşinci husus: Mantık ilminin esasi aleti kıyastır, yani meçhul<br />
olanı malûm olanla karşılaştırarak meçhul olanı belirlemektir.<br />
Gördüğün gibi Mantık düşüncenin oluşmasına ve düşüncenin<br />
neticelerine tamamen hâkim olan bir kanun sistemidir. Bu sistemin<br />
gayesi, fikir malûm olanlardan meçhul olanlara intikal ederken, fikri<br />
sapmalardan korumaktır. Bu korumayı gerçekleştirebilmesi için de<br />
kalıplar ve kanunlar belirlemiştir.<br />
Belki bazıları “Güzel ya! Düşüncenin hatalardan korunması kötü<br />
bir şey mi?” diyebilir. Buna derim ki: Evet! Benim düşünceme kalıplar<br />
ve kanunlar getiren, Allah’a iman etmemiş, Rasûl’e tabii olmamış,<br />
antik Yunanistan’ın ve umumen Batı âleminin hayat felsefesinin temelini<br />
oluşturmuş olan müşrik bir Yunan olduğu zaman... Evet! O<br />
zaman bu yanlış ve kötü bir şeydir. Özellikle ben bu kanunlarla Rabbimi,<br />
O’nun emirlerini ve nehiylerini ve umumen kulluğumu tarif<br />
edecek, doğru veya yanlış olarak yargılayacak ve neticeler çıkaracaksam...<br />
Evet! O zaman bu, yanlış ve kötü bir şeydir.
34<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Belki bazıları “Evet doğru, Mantık kanuni bir kıyas sistemidir ve<br />
düşüncenin doğruluğunu veya yanlışlığını sadece belirlediği kanunların<br />
doğru icra edilmesine göre kabul eder. Lakin İslam uleması da<br />
Aristo Mantıkı’nın bu kusurunu görmüşlerdir ve dolayısıyla oluşturulan<br />
tasdiklerin alakalı ilmin asıllarına arz edilmesi gerektiğini<br />
ve o asıllara mutabakatı kadar doğru olacağını söylemişlerdir.” diyeceklerdir.<br />
Buna cevaben derim ki: Doğru, lakin birincisi bu manada<br />
Mantık’ın ıslah edilmesine ancak Ebu Hamid el-Gazzali (rahimehullah)’tan<br />
sonra başlanılmıştır ki el-Gazzali (rahimehullah)’ın vefatı<br />
hicri 505’dedir. Aristoteles’in Organon’undan 47 sonra özellikle “İslam<br />
mantıkçılarının” dayandığı esasi kitap olan İsagoci 48 ilk Abdullah bin<br />
el-Mukaffa (Vefat H: 142) tarafından Arapça’ya tercüme edilmiştir.<br />
Daha sonra Ebu Osman ed-Dimeşki (Vefat H: 302’den sonra) de tercüme<br />
etmiştir. Ebu Osman ed-Dimeşki’nin İsagoci tercümesini sonra<br />
Esiru’d-Din el-Ebheri (Vefat H: 663) ihtisar etmiştir ve bu haliyle<br />
de İslam uleması arasında meşhur olmuştur. Aristo’nun Organon’una<br />
gelince, ilk Arapça’ya tercüme edenler Abdullah bin el-Mukaffa<br />
ve oğlu Muhammed’dir. Dolayısıyla, gördüğün gibi, 300 seneden<br />
fazla bir zaman Mantık kendi ecnebi kalıpları dâhilinde kalmıştır.<br />
Ve ikincisi, bunun hiçbir önemi yoktur çünkü problem; ilahi kelamı,<br />
Kuran’ı ve Sünneti Allah tarafından konuşulmuş ve vaz edilmiş<br />
bir dile ve oluşturduğu kültüre mebni olan düşünce sistemiyle değil,<br />
müşrik Yunan’ın diline, fehimine ve kültürüne mebni olan bir<br />
düşünce sistemiyle anlamaya çalışmaktadır. Allah (celle ve âlâ) tarafından<br />
konuşulmuş ve vaz edilmiş bir dile ve oluşturduğu kültüre<br />
mebni olan düşünce sistemi hangisidir, diye soracak olursan derim<br />
ki: O düşünce sistemi sahabenin fehimidir. Sahabenin fehimini hiçbir<br />
yabancı düşünce bulandırmamıştır. Niye sahabe arasında itikadi<br />
47 Aristoteles (vefatı MÖ.384) Organon adı altında yazdığı altı kitapta Mantık konularını<br />
incelemiştir. Altı kitap şunlardan ibarettir: Kategoriler, Önermeler, Birinci Analitikler,<br />
İkinci Analitikler, Topikler ve Sofistik Deliller. Aristo bu kitaplarda kavramlar,<br />
hükümler, akılyürütmeler ve çeşitli ispat şekilleri üzerinde durmaktadır. Sonra, yine<br />
Aristo’ya ait olan Retorika ve Poetika kitaplarını da Organon’a ekleyerek sekiz kitaba<br />
çıkarmışlardır. Helenistçiler ve İbn-i Sina İsagoci’yi de Organon’a giriş olarak ekleyerek<br />
dokuz kitaba çıkarmışlardır.<br />
48 Mantık ilminin vazgeçilmez mukaddime kitabı İsagoci’nin müellifi m.305’de vefat eden<br />
Yeni Platoncu felesefeci ve Aristoteles’in Organon’da tesis ettiği düşünce yasalarını<br />
geliştiren Yunan Porphyrios (Porfirios)’dur.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 35<br />
ihtilaflar zuhur etmedi? Niye sahabe Allah (azze ve celle)’nin sıfatlarını<br />
tartışmadı? Niye sahabe kulların fiillerini yaratan Allah mıdır kendisi<br />
midir, tartışmadı? Niye sahabe amel imandan mıdır, değil midir,<br />
tartışmadı? Niye sahabe Allah’ın iradesini tartışmadı? Niye sahabe<br />
kaderi tartışmadı? Niye sahabe zati ve ihtiyarı sıfatları ayırmadı?<br />
Niye sahabe Kur’an’ın mahlûk oluşunu tartışmadı? Niye sahabe iman<br />
mefhumunu ve tevhidi tartışmadı?<br />
Çünkü sahabenin telakki masdarı birdi: Kur’an ve Sünnet. Kur’an<br />
ve Sünnet dışında hiçbir kaynağa iltifat etmediler. Bütün hakkı, bütün<br />
doğruları ve bütün hidayeti sadece Kur’an ve Sünnette bildiler ve<br />
aradılar. Bunun için onların fehimi müstakimdi. Onların tasdiklerine<br />
cevher, araz, kadim, hadis, hakikat, mecaz vs. gibi kıstaslar yön<br />
vermiyordu… Arap lügatinin kalıpları ve Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem)’den gördükleri ve duydukları yön veriyordu.<br />
Bunun için bozuk bir düşünce sistemi vesilesiyle edilmiş bozuk<br />
tasdikleri, aynı bozuk sistemle edilmiş bozuk asıllara arz edilmesinde<br />
hiçbir fayda yoktur.<br />
İmam Malik bin Enes (rahimehullah)’ın (Vefat H: 179) dediği gibi,<br />
“Bu ümmetin ilkleri neyle ıslah oldularsa sonuncuları da ancak onunla ıslah<br />
olacaklardır. İlklerin zamanında din olmayan bugün de din değildir.”<br />
Bunun için tek hak fırka olan Hadis Ehli fırkasının tasavvur ve<br />
tasdik ve istidlal esasları şunlardır:<br />
Birinci esas: Arab lügatı.<br />
İkinci esas: Sahabenin fehimi ve fetvaları.<br />
Üçüncü esas: İlahi hitabın tabiatı teabbud olması.<br />
Hak ehli olan Hadis Ehli fırkasının beyan kaideleri bu esaslara<br />
mebnidir; Yunan Aristoteles’in Mantıkı’na değil.
36<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Denilse ki “Mantık bir kıyas sistemidir ve eş-Şafii, Malik ve Ahmed<br />
gibi Hadis Ehli’nin imamları da kıyasla şer’î hükme varmayı<br />
kabul etmişlerdir.” Derim ki: Evet! Ama kıyas kalıplarını ve kanunlarını<br />
Aristoteles’ten almamışlardır. Muhakkak Allah (celle ve âlâ) aklı,<br />
malûm olmayanları malûm olanlara benzeterek malûm olmayanlara<br />
ulaşma kabiliyeti ile yaratmıştır. Lakin aklın bu kabiliyetine sınırlar,<br />
ölçüler ve kaideler getirmiştir. Aklı, anlamakta aciz olacağı yerlerde<br />
kıyas yapmaktan men etmiştir. Allah (azze ve celle) bizim için razı olduğu<br />
kıyas sistemini Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in diliyle ve sahabenin<br />
tatbikiyle bize bildirmiştir. Ben aslen aklın kıyas yapmasını<br />
inkâr etmiyorum ama Kur’an, Sünnet ve sahabenin fehiminden gayri<br />
bir düşünce sistemiyle kıyas yapmayı inkâr ediyorum.<br />
Ayrıca şunu da söylemek gerekir: Muhtelif ve karşılıklı meşruiyetini<br />
ve muteberliğini tartışan düşünce sistemlerinin bazı muayyen<br />
hususlarda aynı oranda hakka isabet etmeleri mümkündür. Zira<br />
haktır, hakikattir dolayısıyla vardır. Var olan bir şeyin mütenakız<br />
görüşler tarafından ispat edilmesi garip bir şey değildir. Mesela şeriat<br />
da zinayı, hırsızlığı ve haksız yere adam öldürmeyi yasaklar; beşeri<br />
kanunlar da yasaklar. Her ne kadar iki kanun sistemi karşılıklı<br />
meşruiyetini ve muteberliğini tartışsa da bu hususlarda aynı oranda<br />
hakka isabet etmişlerdir; çünkü hakikatte bu eylemler insan ve<br />
topluluk için zararlı ve meni zaruri olan davranışlardır. Lakin aynı<br />
oranda muayyen bir hususta hakka isabet etmiş olmaları iki sistemi<br />
de meşru ve muteber kılmaz. Bilakis tek meşru ve muteber sistem İslam<br />
şeriatıdır. Buna benzer, Mantık yasalarıyla yapılmış bazı tarifler<br />
veya istidlaller isabetli olabilir. Lakin bu tarif ve istidlallerin isabetli<br />
olmaları selefî 49 düşünce yasalarına uyumlu düştüklerinden dolayıdır.<br />
Bununla beraber, Mantık’ı bir düşünce sistemi derleyicisi olarak<br />
doğrulamaz ve meşrulaştırmaz.<br />
Velhasıl: Hak ehli olan Hadis Ehli fırkasının telakki masdarı<br />
Kur’an ve Sünnettir. Bu masdardan hüküm istihrac etmek için edindikleri<br />
kaidelerin (beyan kaideleri) esasları<br />
49 Burada Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat veya Hadis Ehli de diyebilirdik ama maksudu en açık<br />
ve net ifade ettiği için selefi tabirini tercih ettim.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 37<br />
Bir: Fesahat devri Arabın lügati ve<br />
İki: Sahabe (radıyallahu anhum ecmain)’in fehimi ve fetvaları ve<br />
Üç: Hitabın tabiatı teabbud olmasıdır.<br />
* * *
- üçüncü mukaddime -<br />
İstihsan Hakkında
40<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
İstihsan, İslam ulemasının kabulünde ihtilaf ettikleri şer’î delillerdendir.<br />
Bu delil ile alakalı usulî ihtilaflara ve bilahire fıkhi tatbikiyle<br />
alakalı tartışmalara girmek istemiyorum. Bu, konumuzun çok<br />
fazla dışına çıkar. Ama yine de Hak ehli olan Hadis Ehli mezhebiyle<br />
diğer mezhepler arasında menhecî en mümeyyez fark olduğundan<br />
ötürü ciddi ihtisar ve çok basit bir dille konumuza bir asıl olabilecek<br />
kadar izah etmek istiyorum. Çünkü yukarıda söylediğim gibi, bizim<br />
tasavvurumuzu ve akabinde varacağımız hükmü belirleyecek olan<br />
Allah (azze ve celle)’nin Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’e indirdiği dinin<br />
beyan kaideleri olmak zorundadır; ecnebi ithal kaideler değil. Tevfik<br />
sadece Allah’tandır.<br />
ْ سْ تِ حْ سَ ان<br />
(istahsene) fiilinin masdarıdır اِ سْ تَ حْ سَ نَ (istihsan) lügatte إ ال<br />
ve güzel, uygun, doğru bulmak, saymak manalarına gelir. Istılahta<br />
ise istihsanın tarifinde pek ihtilaf edilmiştir. İstihsanı şer’î delil olarak<br />
kabul eden âlimlerin tariflerini “İstihsan, delillerin tearuz halinde<br />
daha güçlü olan delilin alınmasıdır” tarifinde toplamak mümkündür.<br />
İstihsanı şer’î delil olarak kabul etmeyenler “İstihsan, müctehidin<br />
aklıyla (yani hevası ve herhangi bir muteber şer’î delile dayanmadan)<br />
hükme varmasıdır” diye tarif etmişlerdir. Bununla beraber bütün<br />
imamların bir şekliyle istihsan delilini kullandıklarından ötürü<br />
iki kesimin arasındaki ihtilafın hakiki değil lafzî olduğu söylenilmiştir.<br />
Yani istihsanı delil olarak kabul etmemiş ve kötülemiş olan âlimler<br />
ve istihsanı delil olarak kabul ve tatbik etmiş olan âlimler makbul<br />
istihsanın hakikatinde ittifak etmişlerdir lakin farklı isimlerle adlandırmışlardır.<br />
Dolayısıyla, zahiren bir ihtilaf varmış gibi görünse de<br />
hakikaten yoktur, demişlerdir. Bunun için genelde usûl uleması istihsan<br />
delilini ikiye ayırarak, ittifaken kabul edilen istihsan ve ittifaken<br />
kabul edilmeyen istihsan olarak taksim etmişledir. İttifaken<br />
makbul olan istihsanı “Bir delilin başka bir delile tercih edilmesi”
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 41<br />
veya “Delillerin tearuz halinde daha güçlü olan delili almak” olarak<br />
tarif etseler de hakikaten istihsanı “Has bir delilin varlığı sebebiyle<br />
bir meselede benzeri olan bir meselenin hükmüne varmamak” olarak<br />
tarif etmişlerdir. İttifaken makbul olmayan istihsanı ise “Müctehidin<br />
aklıyla (yani hevası ve herhangi bir muteber şer’î delile dayanmadan)<br />
hükme varmasıdır” olarak tarif etmişlerdir.<br />
Lakin işin hakikati şu ki Hadis Ehli imamlar ve Rey Ehli mezheplerin<br />
arasındaki istihsan tartışması lafzî değil, hakikidir. İmam<br />
eş-Şafii, İmam Malik, İmam Yahya bin Said ve İmam Ahmed rahimehumullah<br />
gibi Hadis Ehli imamların, Usûl âlimlerinin kabul etmedikleri<br />
istihsan türünü batıl görmeleri açıktır; lakin doğru olan<br />
şu ki kabul ettikleri istihsan türünü de batıl görmüşlerdir. Çünkü<br />
mezhepler indinde makbul olan istihsan, illeti tahsis ederek kıyasa<br />
muhalif hükme varmaktır veya muhalif nassları kıyaslayarak istihsan<br />
konusunu tahsis etmektir. Ama kıyas şer’î bir delildir. Kur’an ve<br />
Sünnete mebnidir. Dolayısıyla şer’î delil olan kıyasın mebni olduğu<br />
illeti tahsis edecek olan da şer’î delil olmak zorundadır. Ama istihsan<br />
ehlinin istihsan tatbiklerine bakıldığında muhassisin (tahsis edenin)<br />
şer’î delil olmadığı görülmektedir. Bunun için İmam eş-Şafii (rahimehullah)<br />
“İstihsan ile hükmetmek telezzüzdür” ve “Kim istihsanla hükmederse<br />
teşri etmiştir” demiştir. Ve İmam Ahmed (rahimehullah) “Ebu Hanife’nin<br />
arkadaşları kıyasa muhalif bir şey söylediklerinde “Kıyası bırakıp bunu<br />
istihsan ediyoruz” derler. Böylece hak olduğunu iddia ettiklerini (kıyası) istihsan<br />
ile terk ederler. Ben ise gelen her hadisi uygularım. Ona kıyas yapmam”<br />
demiştir. 50 Çünkü tahsisi gerektiren şer’î delilin olmamasına rağmen,<br />
illeti tahsis ederek şer’an vacip olan kıyasın hilafına hükme varmışlardır<br />
veya iki nassın birini diğerine kıyaslayarak ve istihsan konusunu<br />
istisna ederek nassın birini işlevsiz ve diğerine zıt kılmışlardır.<br />
Benim burada gayem istihsan delilini tafsili tartışmak değildir elbette.<br />
Lakin Hadis Ehli imamların usûlcülerin taksimatına göre hem<br />
ittifaken kabul edilmeyen istihsan türünü hem de sözde ittifaken<br />
50 Camiu’l-Meseili l’ibni Teymiyye, 2.cilt/166,167.sayfa. (Daru Alemi’l-Fevaid, birinci<br />
baskı h.1422)
42<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
kabul edilen istihsan türünü reddetmiş olmalarını dile getirmektir. 51<br />
Ve aslında bundan ziyade konumuza bir asıl olduğu anlaşılması için<br />
niye reddetmiş olmalarını izah etmektir. Çünkü istihsan her hâlde<br />
delilsiz hüküm beyan etmektir. İster varılan hüküm tamamıyla nefis<br />
ve hevaya mesnet olmuş olsun ister sahih illetin gerektirdiği vacip kıyasa<br />
delilsiz illet tahsisi sebebiyle muhalefet edilmiş olsun, her hâlde<br />
varılan hüküm şer’î delilden gayrısına mebni olmuştur. Bunun için<br />
merduttur. Çünkü şer’î hüküm muhakkak Kur’an ve(ya) Sünnete<br />
mesned olmak zorundadır.<br />
Bundan ötürü şer’î hüküm şu asıllara (külli kaidelere) mutabık<br />
olmak zorundadır. Aksi takdirde nefsî ve hevaî olur.<br />
Bir:<br />
İslam Dini’nin esasi kanunlarından biri, hükmün Allah (celle ve<br />
âlâ)’ya mahsus olmasıdır. O, hükmünü Rasûlü Muhammed (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’e vahyetmiştir. Semadan tenzil olmuş vahiy Kur’an ve<br />
Sünnettir. Dolayısıyla her hüküm bu iki kaynağa mesnet olma zorundadır.<br />
Değilse Kur’an ve Sünnet dışında bir kaynağa müsnettir. Ya<br />
insanın haricinde başka mahlûkata müsnettir veya insanın dâhilinde<br />
aklına ve hevasına müsnettir. Bu da istihsandır.<br />
İki:<br />
Esasi hüküm kaidelerden birisi de hükmün zahire göre oluşudur.<br />
Mekke’den Medine’ye hicret eden kadınlar için Allah (subhanehu ve teâlâ)<br />
şöyle buyuruyor: “Ey iman edenler! Mü’min kadınlar hicret ederek<br />
size geldikleri zaman onları imtihan edin. Allah onların imanlarını<br />
daha iyi bilir.” Yani Allah (celle ve âlâ) onların hakikaten mü’min<br />
olduklarını sizden daha iyi bilir.Ama “Eğer siz onların mü’min kadınlar<br />
olduğunu öğrenirseniz” yani sizler onların zahirlerinden<br />
yani açığa vurduklarından mü’min olduklarını anlarsanız “onları<br />
kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir ve onlar<br />
51 Bu hususta tafsîlî bilgi edinmek isteyenlere, asırlarca mefkut olan ve yakın tarihte Allah<br />
celle ve âlâ’nın lütfu ve keremiyle bulunmuş olan İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah)’ın<br />
telif ettiği “Kaidatun fi’l-İstihsan” risalesini okumayı önemle tavsiye ederim.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 43<br />
da bunlara helal değildir.” 52 Dolayısıyla Allah (azze ve celle) şer’î emir<br />
ve hükmü “onları kâfirlere geri döndürmeyin.Bunlar onlara helal<br />
değildir ve onlar da bunlara helal değildir” diyerekhicret eden kadınların<br />
izhar ettiklerine bağlamıştır.<br />
Ve münafıklar… Allah (subhanehu ve teâlâ) münafıklar için şöyle buyuruyor:<br />
“Münafıklar sana geldikleri vakit “Şahitlik ederiz ki sen<br />
muhakkak Allah’ın Rasûlüsün” derler. Senin mutlaka Kendisinin<br />
Rasûlü olduğunu Allah bilir ve Allah münafıkların yalancı olduklarına<br />
şahitlik eder. Onlar yeminlerini kalkan yaptılar…” 53 yani<br />
öldürülmeye karşı kalkan yaptılar. Çünkü münafıklar hakikatte kâfirdir<br />
ve dolayısıyla canları ve malları müslümanlara helaldir lakin<br />
İslam’ı izhar ettiklerinden dolayı canlarını ve mallarını müslümanlardan<br />
korumuşlardır. Allah (celle ve âlâ) münafıkların hakikaten kâfir<br />
olduklarını elbette biliyordu, hatta hakikatte kâfir olduklarını beyan<br />
etti, hatta isimlerini Rasûlü Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’e bildirdi<br />
ama buna rağmen küfrü değil de İslam’ı izhar ettiklerinden dolayı<br />
zahiren İslam hükmünü aldılar. Çünkü Allah (subhanehu ve teâlâ)<br />
dünyada hükümlerin zahirine göre olmasını emretmiştir. İmam<br />
eş-Şafii (rahimehullah) şöyle der: “Allah (azze ve celle) kullarına iki hükümle<br />
hükmetmiştir: Biri Kendisiyle kulları arasında olan hüküm ve diğeri<br />
dünyada kulların kendi aralarında olan hüküm. Kendisi ve kulları arasındaki<br />
hükümde alenen yaptıklarıyla mükâfatlandırdığı ve cezalandırdığı gibi<br />
gizledikleriyle de mükâfatlandırır ve cezalandırır. Bu hususta haklarında<br />
hüccetin kaim olması için onlara gizlediklerini de açığa vurduklarını da<br />
bildiğini bildirmiştir ve “O şüphesiz gizliyi de gizlinin gizlisini de bilir”<br />
54 ve “O gözlerin hain bakışını da bilir, gönüllerin gizlediğini de”<br />
demiştir. (Ve ikincisi) Kulları sadece (azze ve celle)’nin istediği kadar bilmeleri<br />
mümkündür. Gizli olanları kullarından örtmüştür. Onların arasına onlara<br />
Allah’ın hükümlerini ikame eden Rasûllerini göndermiştir. Rasûllerine ve<br />
kullarına dünya hükümlerini izhar ettiklerine göre olacağını beyan etmiştir.<br />
Kullarından küfür ehli olanların kanlarını mübah kılmıştır ve “müşrikleri<br />
bulduğunuz yerde öldürün” demiştir ama İslam’ı izhar ettikleri zaman<br />
52 El-Mümtehine Sûresi 10.ayet<br />
53 El-Münafikun Sûresi 1. ve 2.ayet<br />
54 Taha Sûresi 7.ayet
44<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
haram kılmıştır ve “hem bir fitne kalmayıp, din yalnız Allah’ın oluncaya<br />
kadar onlarla savaşın. Vazgeçerlerse, düşmanlık ancak zalimlere<br />
karşıdır” ve “Hata dışında bir mü’min, diğer bir mü’mini öldüremez”<br />
ve “Kim bir mü’mini kasten öldürürse cezası, içinde ebedî<br />
olarak kalacağı cehennemdir” demiştir. Müşrikler imanı izhar etmediler<br />
ve bunun için Allah (azze ve celle) kanlarını mübah ve onlarla savaşmayı emir<br />
ve farz kılmıştır ama sonra münafıklar imanı izhar ettiler ve Allah (azze ve<br />
celle) Nebi’sine onlara karşı savaşmaya izin vermemiştir. Hâlbuki açığa vurdukları<br />
gizlediklerinin hilafına olduğunu Nebi’sine haber vermiştir ve onlar<br />
için “onlar o küfür kelimesini kesinlikle söylediler. İslam’a girdikten<br />
sonra yine kâfirlik ettiler” ve “dönüp de yanlarına geldiğinizde<br />
kendilerinden yüz çeviresiniz diye Allah’a yemin edecekler. Siz de<br />
onlardan yüz çevirin. Çünkü onlar gerçekten murdar kimselerdir.<br />
Yaptıklarının cezası olarak nihayet varacakları yer cehennemdir”<br />
demiştir. Ama imanı izhar ettiklerinden dolayı Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem) onlarla savaşmamıştır ve Müslümanlarla evlenmekten ve onlara varis<br />
olmaktan men etmemiştir.” 55<br />
Üç:<br />
Ve yukarıda geçtiği gibi beyan kaidelerinin esaslarından biri, hitabın<br />
tabiatının teabbud olmasıdır. Yani biz kulluk için yaratıldık ve<br />
başıboş bırakılmadık. Allah (subhanehu ve teâlâ) ile aramızdaki ilişkinin<br />
temelini bu oluşturmaktadır. “İnsan سُ ً دى (sude) bırakılacağını mı<br />
َ ى“gibi sanır?” Ve İmam eş-Şafii (rahimehullah)’ın dediği<br />
emir ve nehiyle muhatap olmayandır. Yani insan kendisini ilahi emir<br />
ve nehiylerden soyutlanmış olarak bırakılacağını mı zanneder? Bilakis,<br />
insan her hâlde ve her zamanda Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın emir<br />
ve nehiyleri ile muhataptır. Hayatımızın hiçbir lahzasında Allah (subhanehu<br />
ve teâlâ)’nın beyan ettiği emirler ve nehiyler üzerimizden kalkmaz.<br />
Beyanının delaleti sarih ve vazıh olmadığı hâllerde de yine Allah<br />
(subhanehu ve teâlâ)’nın o hâldeki emir ve nehiylerini bulmakla (ictihad<br />
etmekle) mükellefiz. Mevzuda nassın olmayışı veya bizzat mevzuyla<br />
alakalı nassın olmayışı veya var olan nassların delalet ihtimalleri<br />
olması vs. gibi hâller Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın o mevzudaki emir<br />
(es-sude)” السُّ د<br />
55 El-Umm, Kitabu İbtali’l-İstihsan. 9.cüz/82.sayfa. (Daru’l-Vefa, birinci baskı h.1422)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 45<br />
veya nehyine itaat etme emrini üzerimizden asla kaldırmaz. Bunun<br />
için İmam eş-Şafii (rahimehullah) “(Bu alametlerle yönü tayin etmekte) ictihad<br />
ederek Allah celle seneuhu insanlara yüzlerini Mescidu’l Haram’a doğru<br />
çevirmelerini emretmiştir. Yoksa, Mescidu’l Haram’ı gözle göremedikleri<br />
zaman istediğiniz yere doğru namaz kılın, dememiştir. Böylece (ictihad<br />
ederek) celle seneuhu’nun emirlerini terk edenler değil, itaat etmek için çaba<br />
sarf edenler olmuşlardır” der. Her hâlde Allah (azze ve celle)’nin ve O’nun<br />
emriyle Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in hükmünü aramak ve hükmün<br />
durduğu yerde durmak bizim kulluğumuzdur. Bu suretin dışına<br />
çıkıldığında kulluğun dışına çıkılmış olur. Hâlbuki bizi Allah (celle<br />
ve âlâ) sadece kulluk için yaratmıştır: “Ben cinleri ve insanları sadece<br />
Bana kulluk etsinler diye yarattım.”<br />
Bunun için Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), kendisine kimlerin<br />
münafık oldukları semadan bildirilmesine rağmen onları öldürmemiştir.<br />
Çünkü kuldur, itaat için yaratılmıştır.<br />
Ve bunun için Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), adilin hilafına<br />
şahitlik etmesine rağmen namaz kılanın vs. öldürülmesine mani olmuştur.<br />
Çünkü kuldur, itaat için yaratılmıştır. 56<br />
Ve bunun için Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem), eşi tarafından<br />
zina etmekle suçlanan ve inkâr eden ama akabinde zina ettiğine dair<br />
delaletin zuhur etmesine rağmen yine de o kişiyi zina cezasıyla yargılamamıştır.<br />
Çünkü kuldur, itaat için yaratılmıştır. 57<br />
56 Burada işaret ettiğim kıssa İmam Malik’in Muvatta’sında, İmam eş-Şafii’nin Musned’inde,<br />
İmam Ahmed’in Musned’inde ve başkalarında rivayet ettikleri şu hadisedir: Abdullah<br />
bin Adiyy el-Ensari (radıyallahu anhu) şöyle diyor: “Bir adam geldi ve Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) ile gizli bir şeyler konuştu. Biz onların konuştuklarını anlamadık.<br />
Sonra Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) sesli konuşmaya başlayınca anladık ki<br />
bu adam Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e münafıklardan bir adamın öldürülmesi<br />
hakkında danışıyormuş. Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ona şöyle dedi: “O, Allah’tan<br />
başka ilah olmadığının şahitliğini yapmıyor mu?” Dedi ki: “Elbette! Lakin onun<br />
şahitliği yok (geçersiz)!” Dedi ki: “O, namaz kılmıyormu?” Dedi ki: “Elbette! Lakin<br />
onun namazı yok (geçersiz)!” Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “İşte<br />
bunlar Allah-u Teâlâ’nın beni men ettikleridir!””<br />
57 Burada işaret ettiğim kıssa İmam Malik’in Muvatta’sında, İmam eş-Şafii’nin Musned’inde<br />
ve el-Beyhaki’nin Marifetu’s-Sunen’inde rivayet ettikleri şu hadisedir: Hişam bin<br />
Urve (radıyallahu anhu) diyor ki: “Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e el-Aclaniyyu<br />
denilen adam geldi. Kızılca, uzun boylu ve zayıf bir yaratılışta olan birisiydi. Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’e “Şerik bin Sehma için ne dersin? O fulana (kendi zevcesini
46<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Ve bunun için Ömer (radıyallahu anhu) üç tane adil şahitlik etmesine<br />
rağmen, emredilmiş olan dört adil şahitlik etmediği için bırak zina<br />
cezasının icra edilmesini, üç şahitlik eden adillere iftira cezası uygulamıştır.<br />
Çünkü kuldur, itaat için yaratılmıştır. 58<br />
Bunun misallerini çoğaltabilirim ama anlayan için bu kadarı kâfi.<br />
Bilâhare, Nâsiru’s-Sunne İmam eş-Şafii (rahimehullah)’ın dediği gibi<br />
derim ki: “Bu Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in dışında hiç kimsenin<br />
istidlalsiz konuşmasının caiz olmadığına delildir… Hiç kimseye güzel ve<br />
doğru bulduğu ile (istihsan ile) konuşmak caiz değildir ki şüphesiz istihsan<br />
ile konuşmak evvelinde misali olmayan bir şeyi ihdas etmektir.” 59<br />
* * *<br />
kast ediyor) yaklaştı ve o şimdi hamiledir. Hâlbuki ben ona şu kadar zamandan beri<br />
elimi sürmedim” dedi. Şerik bin Sehma, el-Aclaniyyu’nun amcasının oğlu ve iri yapılı,<br />
sert mizaçlı, simsiyah gözlü ve iri kalçalı bir adamdı. Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)<br />
Şerik’i çağırdı; o iddia edileni inkâr etti. Sonra kadını çağırdı; o da inkâr etti. Sonra<br />
eşiyle lanetleştiler. Kadın hamileydi. Sonra Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle<br />
buyurdu: “Kadını takip edin! Eğer doğurduğu çocuk simsiyah gözlü ve kalçaları iri<br />
olursa muhakkak eşi onun hakkında doğru konuşmuştur. Ama doğurduğu çocuk vehira<br />
(bir kertenkeletürü) gibi kızılca olursa muhakkak yalan konuşmuştur.” Sonra kadın<br />
simsiyah gözlü ve iri kalçalı bir çocuk doğurdu. Akabinde Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem) şöyle buyurdu: “Onun durumu açık ve net oldu! Allah’ın hükmü olmasaydı<br />
(onlar için başka bir hükmüm olacaktı)” ”<br />
58 Burada işaret ettiğim kıssa el-Hâkim’in Mustedrek’inde ve ihtisar ile İmam Buhari’nin<br />
Sahih’inde ve başkalarının rivayet ettikleri şu hadisedir: Abdulaziz bin Ebu Bekre’nin<br />
anlattığına göre, Ebu Bekre (radıyallahu anhu) Muğire bin Şu’be (radıyallahu anhu)’yu<br />
zina etti suçlamasıyla o zaman halife olan Ömer (radıyallahu anhu)’ya şikâyet etmiştir.<br />
Ömer (radıyallahu anhu) da suçlamanın tahkiki için Muğire bin Şu’be (radıyallahu anhu)’yu<br />
ve Ebu Bekre (radıyallahu anhu)’yu şahitleriyle beraber Medine’ye çağırdı. İki<br />
taraf Emiru’l-Mü’minin Ömer (radıyallahu anhu)’nun huzuruna vardıklarında Ebu<br />
Bekre (radıyallahu anhu)’ya “Delillerini getir Ey Eba Bekra” dedi. Ebu Bekra (radıyallahu<br />
anhu) “Şahitlik ederim ki apaçık ve kat’i surette zinayı gördüm” dedi. Sonra kardeşi Ebu<br />
Abdullah (radıyallahu anhu) aynı şahitliği getirdi ve “Şahitlik ederim ki apaçık ve kat’i<br />
surette zinayı gördüm” dedi. Sonra Şibl bin Ma’bed (radıyallahu anhu) öne çıktı ve ona<br />
da sorulduğunda aynı şahitliği getirdi. Sonra Ziyad (radıyallahu anhu) öne çıktı. Ömer<br />
(radıyallahu anhu) ona “Ne gördün?” diye sordu. Ziyad (radıyallahu anhu) “İkisini bir<br />
çarşaf altında gördüm. Sesler de işittim. Ama bundan başkasını bilmiyorum” deyince,<br />
Ömer (radıyallahu anhu) Muğire (radıyallahu anhu)’nun kurtulmasına çok sevindi ve tekbir<br />
getirdi. Ziyad (radıyallahu anhu)’nun dışında diğer üç şahide 80 sopa vurdurdu.<br />
59 Er-Risale, 50. Sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-Arabi baskısı h.1425)
- birinci kısım -<br />
(Fasıl)<br />
Bir Şeyin <strong>Hakikati</strong> Nedir?
48<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Burada hakikat olarak isimlendirdiğimi bir şeyin tanımı, tarifi<br />
veya hudutları olarak da adlandırabiliriz. Özellikle had veya tarif<br />
olarak ulemanın sözlerinde çokça rastlayabiliriz. “Falan şeyin tarifi,<br />
falan şeyin hudutları” dediklerini çokça görebilirsin. Hakikat tabirini<br />
tercih etmemin sebebi, tarifte hudutları (mana sınırları) belirlenecek<br />
olan şeyde söz konusu olanlar, o şeyin asılları ve gerçekleri olduğunu<br />
ve o şeyin mahiyetini ve varlığını oluşturduğunu daha güzel vurguladığındandır.<br />
Ebu’l-Meali el-Cuveyni (rahimehullah) (Vefat H: 478) “Bir şeyin haddi<br />
ve hakikati onu başkalarından temyiz eden hususiyetleridir” der 60 . Usûl<br />
âlimlerinin çoğu bir şeyin haddini lafzî, resmî ve hakiki olarak üç<br />
kısma ayırırlar. Bir şeyin hakikati nedir sorusundaki amacı Ebu Hamid<br />
el-Gazali (rahimehullah) (Vefat H: 505) şöyle açıklıyor: “ مَ ا (ma (Ne?<br />
Nedir?) sigasıyla üç şey istenilebilir:<br />
Bir: Bir lafzın açıklanması. Mesela عُ َ قار (ukar) kelimesini bilmeyen kimsenin<br />
“Ukar nedir?” sormasına, eğer soran kişi محخَ ْر (hamr) kelimesini biliyorsa<br />
buna “Ukar, hamrdır” diye cevap vermesi gibi.<br />
İki: Sorulan şeyi diğer şeylerden temyiz eden, tayin edilmiş, cami’ ve mani’<br />
61 olan bir lafzın istenmesi. Nasıl olursa olsun, ister sorulan şeyin zatının<br />
arazlarından (ilineksel vasıflar) veya zatının hakikatinden uzak lazımlar<br />
(ayrılmaz vasıflar) olsun, isterse zatının hakikatinden ibaret olsun, fark etmez.<br />
Zati vasıf ile arazi vasıf ara sındaki fark aşağıda gelecek. Mesela “Hamr<br />
nedir?” diye sorana “Hamr, köpükle beraber atılan, sonra mayalan mış<br />
hâle dönüşen ve testide saklanan sıvıdır” denilmesi böyledir. Burada gaye,<br />
60 Et-Telhisu fi Usuli’l-Fıkh, 3.sayfa. (Daru’l-Beşeiri’l-İslamiyye baskısı h.1417)<br />
61 Mantık âlimleri bir şeyin tarifinin جَ امِ عٌ مَ انِعٌ (camiun ve maniun) olmasını şart koşarlar.<br />
Bunun manası yapılan tarifin tarif edilecek olan şeyin tüm efradına şamil olması<br />
(cami’) ve aynı zamanda dâhil olmayanı da ihrac etmesidir (mani’).
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 49<br />
hamrın hakikatine değinmeksizin hamrın genel hatlarıyla kendisine denk<br />
düşecek olan arazi ve lazımi vasıflarını hamrı dışarda bırakmayacak ve<br />
hamr olmaya nı dâhil etmeyecek şekilde toplamaktır.<br />
Üçüncüsü: Bir şeyin mahiyetinin ve zatının hakikatinin talep edilmesi.<br />
Mesela “Hamr nedir?” diye sorana “Hamr, üzümden sıkılarak elde edilen<br />
sarhoş edici içkidir” denilmesi böyledir. Bu söz hamrın hakikatini ortaya<br />
çıkarır. Sonra da kuşkusuz bu sözü temyiz işlemi takip eder.<br />
İşte had ismi yaygın olarak bu üç hususta müştereken kullanılmaktadır.<br />
Biz bunlardan her biri için ayrı birer isim oluşturalım ve birinciye lafzî tanım<br />
diyelim. Çünkü soran kişi, sadece sözcüğün açıklanmasını istemektedir.<br />
İkinciye resmî (biçimsel) tanım diyelim. Çünkü bu, şeyin hakikatini kavramaya<br />
arzu duymaksızın şeyin biçimsel bilgisini istemektir. Üçüncüsünü de<br />
hakiki ta nım olarak isimlendirelim. Çünkü soran bununla şeyin hakikatini<br />
kavramayı istemektedir. Bu üçüncü tür tanımın şartı, yapılan tanımın şeyin<br />
tüm zati sıfatlarına şamil olmasıdır. Mesela, canlının tanımı sorulduğunda,<br />
“Canlı, duyarlı cisimdir” denirse zati bir niteliği söylenmiş olur. Fakat<br />
bu nitelik cami’ ve mani’ olması hu susunda yeterli olmakla birlikte yine de<br />
eksiktir. Aksine bu cevaba “iradeyle hareket eden” kaydının da eklenmesi gerekir.<br />
Çünkü akıl ancak bu iki temel özelliği toplayarak canlının hakikatinin<br />
özü nü idrak edebilir. Bir şeyi diğer şeyler den ayırabilecek biçimsel bir tanım<br />
yapmak isteyen kişi ise canlının tanı mında cisim yerine duyarlı demekle yetinebilir.”<br />
62<br />
Bir şeyin tarifini doğru yapmanın, onun zati vasıflarını ve gerçeklerini<br />
doğru belirlemenin ve sınırlarını doğru koymanın çok büyük<br />
bir önemi vardır; çünkü söz konusu şey yapılan tarife göre tanınacak<br />
ve uygulanacaktır. Ve bunun devamında şeyin zıddı da ancak doğru<br />
tarif neticesinde doğru tanımlanabilecektir.<br />
Âllame Şeyh Abdullatif bin Abdurrahman bin Hasan rahimehumullah<br />
(Vefat H: 1292) şöyle diyor: “Bil ki, kim herhangi bir şeyin hakikatini<br />
tasavvur edebilirse ve mahiyetini ona özel vasıflarıyla bilirse, zorunlu<br />
olarak onu bozanı ve zıddı olanı da bilir. Kapalılık ancak iki hakikatten<br />
62 El-Mustasfe, 1.cüz/48.sayfa. (Muessessetu’r-Risale, ilk baskı h.1417)
ي<br />
ُ<br />
َ<br />
50<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
birisinin anlaşılamamasından veya ikisinin mahiyetlerinin bilinmemesinden<br />
meydana gelir. Fakat durum bu olmazsa ve ikisi de (şeyin ve zıddının<br />
hakikati) tamamıyla tasavvur edilirse, birinin diğeri için ne kapalılığı ve<br />
ne de anlaşılmazlığı ve karışıklığı söz konusu olmaz. Ümmetin nicesi -ismin-<br />
sınır ve hakikatlerinde bilgisizliklerinden dolayı helak olmuştur. Nicesi<br />
de bundan dolayı hataya, şüpheye ve anlaşmazlıklara düşmüştür. Bunun<br />
örneği İslam ve şirktir. İkisi birbirine zıttır, bir araya gelmezler ve ikisi de<br />
aynı anda kalkmaz. İslam ve şirkin veya ikisinden birinin hakikatlerindeki<br />
cehalet insanlardan birçoğunu şirke ve salihlere ibadet etmeye düşürmüştür.<br />
Bunun sebebi hakikatlerin ve mefhumların bilinmemesidir.” 63<br />
Ve ümmetin hidayet imamlarından biri olan İmam İbn-i Teymiyye<br />
(rahimehullah) (Vefat H: 728) ismin haddini belirlemekteki öneme<br />
şöyle dikkat çekiyor: “Bil ki, tekfir ve tefsik meseleleri isim ve ahkâm<br />
meselelerindendir. İsim ve ahkâm meseleleri ahiret diyarında müjdenin ve<br />
tehdidin taalluk ettiği ve dünyada dostluk ve düşmanlığın, öldürmenin, ismetin<br />
(korunmanın) ve buna benzer başkasının taalluk ettiği meselelerdir.<br />
Muhakkak ki Allah (subhanehu ve teâlâ) cenneti mü’minlere vacip ve kâfirlere<br />
haram kılmıştır. Bu, her zaman ve mekânda geçerli olan külli hükümlerdendir.”<br />
64<br />
Fasıl<br />
Tekfir’in lügavi hakikati. (Arabın kelamında tekfir kelimesinin<br />
kullanım şekilleri)<br />
(keffera, aynu’l-fiil şeddeli) mazi sülasi كَ َّ ف رَ (tekfir) kelimesi ت ْ فِ <br />
mezid fiilin masdarıdır. ً ,keffera)كَف yukeffiru, tekfiran).<br />
ْفِا<br />
َك ي<br />
ِّرُ ت<br />
َف<br />
َّرَ يُك<br />
ْعِ يل<br />
َعَّل يُفَعِّل تَف<br />
َك<br />
babında ً ت<br />
َرَ vezninde gelmiştir. Mücerredi ف<br />
(kefe- كَف<br />
ra)’dır. Aynu’l-fiilin cinsinden bir harf ekleyerek bu hâle gelmiştir.<br />
Arabın sülasi mücerred fiili bu vezinde çekmesinin sebebi ta’diyet<br />
(fiilin mef ’ule geçiş yapması) içindir. Bu babta gelen müteaddi fiilden<br />
şu manalar türeyebilmektedir:<br />
ْ َف عِ يل<br />
63 Minhacu’t-Tesis, 11.sayfa. (Daru’l-Hidaye baskısı)<br />
64 Mecmuu’l-Feteva 12.cüz/468.sayfa. (Daru’l-Vefa, ikinci baskı h.1426)
ً<br />
ً<br />
ي<br />
َ<br />
ضْ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 51<br />
Fiilin, failin veya mef ’ulün çokça olması (Teksir). Failin bir yöne<br />
teveccüh etmesi (Teveccüh). Mef ’ulün fiilin aslına nispet edilmesi<br />
(Nispet). Kısaltma (İhtisar). Failin mef ’ulden fiilin aslını gidermesi<br />
(Selbiyet). Ve bundan başka manalar. Fakat Arap فَعَّ َ ل (aynu’l-fiil şeddeli)<br />
vezninde gelen fiilleri az da olsa, فَعَ َ ل (aynu’l-fiil şeddesiz) veznin<br />
manasında da kullanmıştır.<br />
Sülasi mücerred كَ َ ف رَ (kefera) fiili; aslen bir şeyi setretmek, üstünü<br />
örtmek, kapatmak, gizlemek gibi manalara gelir.<br />
za- (feaale, aynu’l-fiil şeddeli) vezninde geldiği فَعَّ َ ل (kefera) كَ فَ رَ<br />
man, lügatte kullanımları başlıca şunlardır:<br />
ْ -Örtmek, gizlemek, gidermek:<br />
فِ <br />
el-Ez- Yemininin kefaretini verdi. Et-Tehzib sahibi .كف رَع نْ heri (rahimehullah) (Vefat H: 370) şöyle der: “Kefarete kefaret denilmiştir<br />
çünkü günahları örter.”<br />
فِ <br />
ه Zırhını elbiseyle örttü, gizledi. Yani zırhı üzerine .كف elbise giydi.<br />
َك ي ا<br />
ِ ينِ هِ ت<br />
َك ي ا<br />
َ ث وْ بٍ ت<br />
َّ رَ دِ رْع ُ بِ<br />
Ebu Mansur el-Ezheri (rahimehullah) silah kuşanana da kâfir denildiğini<br />
söyler. Çünkü silah onu örtmüştür. Bunun için kişi silahını<br />
.denilirتَ İbn-i Ömer (radıyallahu anhuma)’nın َ كف<br />
hadisi bu manaya muhtemeldir:<br />
َّ رَ الرَّ جُ ُ ل بِسِ لَحِ هِ kuşandığında<br />
ُ ْ رِق<br />
bir- “Benden sonra dönüp .لَ <br />
birinizin boyunlarını vuran kâfirler olmayın!” 65 Yani silahlarınızı<br />
kuşanmış, birbirinizle savaşmaya hazır olanlar olmayın. El-Hattabi<br />
َّ<br />
ارٌ (rahimehullah) ve başkaları bu hadiste<br />
(mütekeffirun) manasında olduğunu söylerler.<br />
مُ تَ كَ فِّ رُ ون (küffar) kelimesinin كُ ف<br />
تَ ْجِ عُ وا بَعْ دِ ى كُ ف َّارً ا ِ يَ بُ بَعْ ضُ ك<br />
َابَ بَعْ ض<br />
آتِ ه:geçiyor Ve ayette şöyle<br />
bağışlar.<br />
ُ سَ يِّ<br />
. Onun kötülüklerini örter, yani يُ كَ َّ ف َ رْع ْ نه<br />
65 Sahih-u Müslim, 234.hadis, Sahihu’l-Buhari, 4051.hadis
ً<br />
ب<br />
ب<br />
جَ جَ<br />
ِ<br />
َ<br />
َ<br />
52<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
-Boynu öne doğru eğmek, eğilmek:<br />
ف الصَّ لَةِ geçiyor: Ebu Ma’şer hadisinde şöyle<br />
ِ ي <br />
ي َ<br />
َ نَ<br />
namazda tekfiri kerih görürdü.” 66 Yani kıyamda çok eğilmeyi kerih görürdü.<br />
Arap tazim etmek için boynunu rükû mahalline yakın öne<br />
eğmeye tekfir demiştir.<br />
-İtaat etme manasında boyun eğmek:<br />
َنَّهُ<br />
ك ,O“ .أ<br />
ْفِ<br />
َّك<br />
يَكْرَ هُ الت<br />
Ebu Said el-Hudri (radıyallahu anhu) hadisi buna misaldir:<br />
نَ ْ نُ<br />
َإِ نَّ َ ا <br />
َّقِ هللاَ فِ َ ينا ف<br />
ج ْتَ اع ج ْنَ ا<br />
َ ف َ ُ ق ُ ول : ات<br />
ْ ْ اع وَ ْ وَ <br />
ُك ِّ رُ الل ِّسَ ان<br />
َإِ ن أَ ع َ اءَ ُ ك َّهَ ا ت<br />
ْ نُ ا آدَ مَ ف<br />
ْ ن اسْ ت َ مْ َ ت اسْ ت َ مْ َ نا وَ إِن<br />
َإِ<br />
بِ كَ ، ف<br />
َت<br />
َ ف<br />
َ ق<br />
َّ ال ْ ض<br />
َ ق<br />
َصْ بَ حَ<br />
إِذَ ا أ<br />
“Sabah olduğu zaman bütün organlar dili tekfir ederek (yani<br />
ona boyun eğerek ve itaatlerini ikrar ederek) şöyle derler: “Bizim<br />
için Allah’tan kork, zira biz seninle ayaktayız. Sen doğru olursan<br />
bizde doğru oluruz, sen eğilirsen biz de eğiliriz.” 67<br />
sava- Yani Kays’ın .وَ إذَ ا ِ س عْ ت<br />
Cerir’in 68 sözü de bu manaya misaldir:<br />
َ ف ْ فِ <br />
َ ها ... ف<br />
şını duyduktan sonra, artık silahı bırakın ve boyun eğin ve itaat edin.<br />
َ رْ بِ قَيْسٍ بَ عْ د<br />
َك<br />
ِّرُ وا ت<br />
َحَ وَ ك<br />
َ َض عُ وا السِّ ل<br />
ي ا<br />
-İmanın zıddı olan küfrü bir kişiye nispet etmek:<br />
Onu tekfir etti. Yani imanın zıddı olan küfrü ona nispet كَ ف ْ فِ ً .<br />
etti.<br />
َك<br />
ي ا َّ رَ هُ ت<br />
66 Hadisi İbnu’l-Esir (rahimehullah) “en-Nihayatu fi Garibi’l-Hadisi ve’l-Eser”inde kaf ile fe<br />
babında zikretmiştir.<br />
67 Sunenu’t-Tirmizi, 2588.hadis ve şöyle diyor: Hammad bin Zeyd’ten başkasından bu hadisi<br />
bilmiyoruz. Başkaları da ondan ref etmeden rivayet etmişlerdir.<br />
68 Cerir bin Atiyye bin el-Hatefe et-Temimi el-Basri (rahimehullah). Üç büyük İslam şairlerinden<br />
biridir. Diğer ikisi el-Ferezdek ve el-Ahtal’dır. Cerir asrının en gözde ve en fasih<br />
İslam şairiydi. Hicri 110’da vefat etmiştir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 53<br />
Fasıl<br />
Tekfir’in şer’î hakikati. (Şari’nin hitabında tekfir kelimesinin<br />
kullanım şekilleri)<br />
Şari’nin hitabında tekfir kelimesi şu iki manada gelmiştir:<br />
Bir. Günahların tekfiri. Yani masiyetlere terettüp eden günahların<br />
giderilmesi ve dolayısıyla bağışlanılması. Genel itibariyle namaz,<br />
abdest ve büyük günahlardan kaçınmak gibi salih ameller Allah<br />
(celle ve âlâ)’nın meşiyetiyle günahlara kefaret olur. Öldürmek, yemin<br />
bozmak, zihar yapmak, ramazan orucunu cima ile bozmak ve hac<br />
haramlarını işlemek hariç; bunlar için Allah (azze ve celle) mahdut bir<br />
kefaret belirlemiştir.<br />
İki. İslam’ın aslını bozan söz, fiil veya itikad sebebiyle sahibine<br />
verilen küfür hükmü. Selef indinde tekfir mutlak ve muayyendir.<br />
Mutlak tekfir Kur’an ve Sünnete göre mükeffer 69 olan söz, fiil veya<br />
itikada küfür hükmünü ıtlak etmektir. Kim şöyle derse kâfir olur,<br />
kim şöyle yaparsa kâfir olur veya kim şöyle itikad ederse kâfir olur,<br />
demek gibi. Muayyen tekfir ise mutlak küfür hükmünü failine inzal<br />
etmektir. Bu da durumdan duruma farklıdır. Mesela dinin aslında<br />
veya fer’inde olabilir veya hafi veya zahir meselede olabilir. Duruma<br />
göre maniler işler ve şartlar aranır veya işlemez ve aranmaz. Veya<br />
bazıları işler ve bazıları işlemez. Muayyen tekfir hususu ayrıntıları<br />
çok olan bir meseledir. Her kişiden kişiye farklıdır. Küfre girmiş olan<br />
kişinin daima küfür hükmünü de alması gerekmez. Bu meselelere<br />
burada girmeyeceğim. Risalenin girişinde söylediğim gibi tekfir<br />
mevzusu fıkhî mahiyetiyle bu risalenin gayesi değildir. Benim âcizane<br />
bu risalede söylemek istediğim sadece şudur: Tekfir lügatte ve<br />
şeriatta hüküm ifade eder.<br />
69 Küfre nisbetini sağlayan
54<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Fasıl<br />
Hüküm Nedir?<br />
ٌ ْ<br />
(hukmun) sülasi mücerred َ َ حُ ك<br />
mastarıdır. (hakeme) fiilinin حَ ك<br />
El-Ezheri (rahimehullah) hüküm, adil yargıdır, der. Lügatte hükmetmek,<br />
men etmektir. Bunun için yargıya hüküm denilmiştir. Çünkü kadı<br />
hükmüyle hükmü dışında kalanları men etmiştir. İbn-u Munzir (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 711) şöyle der: “Arap, men ettim ve reddettim manasın-<br />
َّ ْ ُ ت da<br />
َ ْ ت<br />
َ ْ ت<br />
(hakemtu ve ahkemtu ve hakkemtu) der. Bunun حَ ك<br />
için insanlar arasında hükmedene hâkim denilmiştir; çünkü zalimi zulmetmekten<br />
engeller.” 70 Hüküm kelimesinin lügat manasından şu ortaya<br />
çıkıyor: Allah (celle ve âlâ) mesela bir şeyi vacip kılmış ise bunun manası<br />
aynı zamanda vacip kıldığının hilafını da men etmiş olmasıdır.<br />
ُ وَ حَ ك<br />
ُ وَ َ أ حْ ك<br />
Istılahta hükmün manası bir şeye bir şeyi ispat ederek veya nefyederek<br />
izafe etmektir. Yani bir şeye bir şeyi izafe etmek veya nefyetmek<br />
o şey hakkında hüküm vermek olur. Mesela “Zeyd” demek<br />
hüküm olmaz fakat “Zeyd kalktı” demek hükümdür çünkü Zeyd için<br />
kalkmış olduğunu ispat etmiş olur. Nefiy de böyledir. “Zeyd kalkmadı”<br />
demek, Zeyd hakkında hükmetmektir çünkü kalkma eylemi<br />
kendisine nefyedilerek izafe edilmiştir. “İçki” demek hüküm değildir<br />
fakat “İçki haramdır” demek hükümdür. Çünkü içki için haramlığı<br />
ispat etmiştir. Veya “İçki helal değildir” demek içki hakkında hüküm<br />
vermektir çünkü içkiye cevazı nefyederek izafe etmiştir.<br />
Bu manada, hüküm şu dört halin dışına çıkmaz:<br />
Hüküm ya şer’îdir ya örfidir ya aklidir veyahut lügavidir. Mesela:<br />
Limon tansiyonu düşürür demek örfî, adetsel hükümdür. Bu hüküm<br />
tecrübe ve tekrar ile sabittir. Şer’î bir delil ile değil. Çoğu durumlarda<br />
bu doğrudur; lakin her zaman değil.<br />
70 Lisanu’l-Arab, حمك maddesi. (Dar-u Sadır ilk baskı)
ٌ<br />
َ نَ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 55<br />
Bir ikinin yarısıdır demek, akli hükümdür. Bu aklen sabittir. İnsanlar<br />
bu hükümde ihtilaf etmez çünkü doğruluğu bütün insanlar<br />
indinde aklen sabittir. Bilakis bu hükme muhalefet edenler inkâr<br />
edilir.<br />
faildir” (Zeyd kalktı) cümlesinde “Zeyd merfudur; çünkü قَامَ َ ز يْد<br />
demek,lügavi hükümdür. Zeyd kelimesi vucuben ref edilir ve ref alameti<br />
olarak zammeyi alır. Zeydi nasp edip fethayla harekelemek caiz<br />
değildir.<br />
“Yalan söylemek caiz değildir” demek, şer’î hükümdür çünkü yalan<br />
söylemenin haramlığı şer’an sabittir. Şer’î hükmü usûl ulemasının<br />
ekseri şöyle tarif eder: “Şer’î hüküm Allah’ın talep, tahyir ve vaz’ (ahiri<br />
(ع bakı mından mükelleflerin fiillerine ilişkin olan hitabıdır.” Usûlcülerin<br />
ekserine göre hüküm bizzat hitabın kendisidir. Mesela, َ<br />
“Namazı kılın” hükümdür, ِّ<br />
hü- “Zinaya yaklaşmayın” ل<br />
kümdür, derler. Fukaha ise “Şer’î hüküm Allah’ın talep, tahyir ve vaz’<br />
bakı mından mükelleflerin fiillerine ilişkin olan hitabın delalet ettiğidir”<br />
diye tarif ederler ve geçen misallerde “Namazı kılın” emrinden namazın<br />
vacip hükmünü ve “Zinaya yaklaşmayın” nehyinden zinanın<br />
haramlığını çıkarırlar.<br />
َة<br />
أَقِ يمُ وا الصَّ ل<br />
ْرَ بُوا الز<br />
تَق<br />
El-mühim, şer’î hüküm Allah (azze ve celle)’nin mükelleflere hitabıdır<br />
veya hitabın delalet ettiğidir. Hitabı mutekaddim ulema “Gayesi,<br />
anlama kabiliyetine sahip olana bir şeyi anlatmak olan kelamdır” diye tarif<br />
etmişlerdir. 71 Şu hâlde Allah (azze ve celle)’nin mükelleflere hitabı olarak<br />
tarif ettiğimiz şer’î hüküm en basit tarifiyle Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın<br />
akıl sahiplerine onlardan murad ettiğini anlatmasıdır. Bu anlatım ya<br />
lafız ve mana olarak indirdiği ile tahakkuk etmiştir… Bu Kur’an ve<br />
kudsi hadistir. Veya mana olarak indirdiği ve Rasûlü (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem)’in kendi sözleriyle ifade ettiği ile tahakkuk etmiştir… Bu da<br />
Nebevi sünnettir.<br />
71 El-Bahru’l-Muhitu fi Usuli’l-Fıkh, 1.cüz/98.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı<br />
h.1421)
56<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Ayrıca varid ilahi anlatım ya vürud (senet) ve delalet (mana) yönüyle<br />
sabittir. Delaleti sarih ayet ve mütevatir sünnet böyledir. Veya<br />
da vürud ve delalet yönüyle nazar, istihrac ve istinbata muhtaçtır.<br />
Delaleti muhtemel ayet ve delaleti muhtemel mütevatir sünnet ve tevatür<br />
altı sünnet böyledir. İkincisi, yani vürud ve delalet cihetinden<br />
istinbata muhtaç olan hitap, Allah (celle ve âlâ)’nın müctehid ulemayı<br />
ilahi hükmü istihrac ve istinbat etmekle mükellef kıldığı hitabıdır.<br />
Bazı istinbatlarında ulema icma etmiştir ama ekserinde ise icma etmemişlerdir<br />
ve istinbat ettikleri hükümler kabul ve redde açık ictihad<br />
kabilinden olmuştur.<br />
Kısaca şer’î hüküm, Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın mükelleflere hitabı<br />
yani mükelleflere neyi murad ettiğini haber vermesidir, dedik.<br />
Allah (azze ve celle) mükelleflere hitap ederek bir şeyi ilzami (bağlayıcı<br />
olarak) talep ettiğini veya ilzami terki talep ettiğini veya ğayri ilzami<br />
(bağlayıcı olmayarak) talep ettiğini veya ğayri ilzami terki talep<br />
ettiğini veya amel ve terk arasında muhayyer bıraktığını haber veriyor.<br />
Bu beş isteğine usûlde teklifî hükümler denilir. İcap, tahrim,<br />
nedep, kerahet ve ibahet. Bir de bu hükümlerle bir şekilde ilişkiye<br />
soktuğu hükümler vardır. Bunlara da vazai hükümler denilir. Bunlar;<br />
sebep, illet, şart ve manidirler ve bu dördün tabileri sıhhat, fesat,<br />
azimet, ruhsat, eda, kaza ve iadedir. Teklifî hükümler Allah (subhanehu<br />
ve teâlâ)’nın bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını istediğini veya<br />
ikisi arasında muhayyer bıraktığını ifade eder ve vazai hükümlerde<br />
bu isteğine sebebi, illeti, şartı veya maniyi ifade eder. İster teklifî hükümler<br />
olsun ister vazai hükümler olsun, her iki kısım da Allah (celle<br />
ve âlâ)’nın muradından haber verir. İşte iyi anlaşılması gereken ve bu<br />
risalenin yazılmasına gaye olan önemli birinci husus budur: Hüküm<br />
vermek Allah (azze ve celle)’nin iradesinden haber vermektir. Yani kişi<br />
şu vaciptir dediği zaman, “Allah (celle ve âlâ) bizim şunu yapmamızı<br />
bağlayıcı olarak istiyor. Yaptığımız takdirde bizi mükâfatlandıracaktır,<br />
yapmadığımız takdirde ise bizi bundan ötürü cezalandıracaktır.”<br />
demektedir. Şu haramdır dediği zaman, “Allah (celle ve âlâ) bizim şunu<br />
terk etmemizi bağlayıcı olarak istiyor. Terk edersek bizi mükâfatlandıracaktır,<br />
terk etmeyip işlersek bizi cezalandıracaktır.” demektedir.<br />
Başka bir tabirle, şer’î bir hükümden konuşan âlemlerin Rabbi ve
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 57<br />
cennet ve cehennemin sahibi Allah (celle ve âlâ)’nın adına konuşmaktadır.<br />
Eğer Rabbinin murad ettiğini haber verdiğinden kâni ise rahat<br />
olabilir. Fakat değilse yani başkasını taklit ediyor veya hatta aklından,<br />
kendi anlayışından ve ilmî ehliyetten yoksun konuşuyorsa, o<br />
zaman tek hüküm sahibi Allah (celle ve âlâ)’nın ona şöyle demesinden<br />
korksun: “Yalan söyledin. Ben bunu helal kılmadım, şunu da haram<br />
kılmadım”. Seleften birçoğu şöyle demiştir: “Sizden birisi Allah bunu<br />
helal kıldı, şunu haram kıldı demekten çekinsin. Zira Allah da ona “Yalan<br />
söyledin. Ben bunu helal kılmadım, şunu da haram kılmadım”der.” 72<br />
Muhakkak ki Allah (azze ve celle) insanlara anlayamayacakları bir<br />
dilde hitap etmedi. Kuşkusuz hitabının bir kısmı açık ve nettir; selim<br />
akıl sahibi her kişi tarafından doğru anlaşılabilirdir. Dinin aslına<br />
taalluk eden konuları beyan eden ayetler böyledir. Fakat bir kısmı<br />
da vardır ki onlar imtihan vesilesidir. Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle<br />
buyuruyor: “Ey iman edenler, Allah’ın Rasûlü’nün huzurunda öne<br />
geçmeyin ve Allah’tan sakının. Şüphesiz Allah işitendir, bilendir.<br />
Ey iman edenler, seslerinizi peygamberin sesi üstünde yükseltmeyin<br />
ve birbirinize bağırdığınız gibi ona sözle bağırıp söylemeyin;<br />
yoksa siz şuurunda değilken, amelleriniz boşa gider.” 73 “Hakkında<br />
bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp, bunların<br />
hepsi ondan sorumludur.” 74 “Eğer bilmiyorsanız, zikir ehline<br />
sorun.” 75 “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi dolayısıyla şuna<br />
helal, buna haram demeyin. Çünkü Allah’a karşı yalan uydurmuş<br />
olursunuz. Şüphesiz Allah’a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa ermezler”<br />
Ve bu manadaki diğer ayetler. Hüküm koymak sadece ve<br />
sadece Allah (celle ve âlâ)’ya aittir. Yaratmakta O’nun şeriki olmadığı<br />
gibi emretmekte de O’nun şeriki yoktur. “İyi bilin ki yaratma da emretme<br />
de yalnız O’nundur” 76 “Hüküm ancak Allah’ındır. O, hakkı<br />
72 Bk. İlamu’l-Muvakkiin, 4.cüz/175.sayfa. (Daru’l-Cil baskısı m.1973)<br />
73 El-Hucurat Sûresi 1. ve 2. ayetler<br />
74 El-İsra Sûresi 36.ayet<br />
75 El-Enbiya Sûresi 7. ve en-Nahl Sûresi 43.ayet<br />
76 El-Araf Sûresi 54.ayet
58<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
haber verir” 77 “Hüküm ancak Allah’ındır. O, Kendisinden başkasına<br />
ibadet etmemenizi emretmiştir” 78 “Hüküm ancak Allah’ındır” 79 .<br />
Hüküm koymakta hiç kimsenin payı yoktur. Ne meleğin ne Rasûlün<br />
ve ne de âlimin. Dolayısıyla beşerin işi hüküm koymak değil, ilahi<br />
hükümden haber vermektir. Yukarıda geçtiği gibi hükümlerden bir<br />
kısım var ki delaleti sarihtir. Fakat bir kısım var ki o muhtemeldir<br />
ve ictihada dayanır. “Oysa bunu Rasûlüne veya içlerinden emir<br />
sahiplerine götürmüş olsalardı, içlerinden işin iç yüzünü araştırıp<br />
çıkarabilenler, onun ne olduğunu elbette bilirlerdi.” 80 Hitabın<br />
ekseri de bu kısımdandır. Bazısının delaletinde ulema ittifak etmiştir<br />
ama çoğunda ihtilaf etmiştir. Bunun için birileri “Hüküm Allah<br />
(subhanehu ve teâlâ)’nın hitabıdır, yani muhatabına (mükellefe) meramını<br />
kelam ile aktarmasıdır, dolayısıyla kelamı anlamak meramını<br />
anlamak için kâfidir. Allah Kur’an’ı bizim onu anlayabilmemiz için<br />
tertemiz ve apaçık bir Arapçayla indirmiştir. Ben Kur’an’ı okurum<br />
ve anlarım ve zahirinden anladığım gibi amel ederim. Benim mükellef<br />
olduğum budur” deseler 81 derim ki: Bu iş sizin anladığınız gibi<br />
değildir. Allah (subhanehu ve teâlâ) ve Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in<br />
kullandıkları muayyen lafızlar ile neyi murad ettiklerini anlayabilmek<br />
için kullandıkları kelimelerin lügatteki manalarını ve binalarını<br />
(mana inşalarını) ve bu kelimelerin terkip içine girdiği zaman neyi<br />
ifade ettiğini bilmek gerekir. Fakat bu kâfi değildir, zira Şari’ kelimeleri<br />
lügat manalarından şer’î manalara nakletmiştir ve meramını<br />
muhataplara aktarmak için belirli üsluplar kullanmıştır. Ayrıca Şari’<br />
77 El-Enam Sûresi 57.ayet<br />
78 Yusuf Sûresi 40.ayet<br />
79 Yusuf Sûresi 67.ayet<br />
80 En-Nisa Sûresi 83.ayet<br />
81 Burada misal getirdiğim Arapça’yı bilen kişi fakat vakıaya baktığımızda aslen Kur’an’ı<br />
anlamayanlar; çünkü Arapça bilmiyorlar, böyle konuşuyorlar. Allah (subhanehu ve teâlâ)<br />
Kur’an’ı Türkçe indirmemiştir. Türkçe meal ancak Kur’an’ın mana yönüyle Türkçe’ye<br />
aktarılması olabilir. Manayı aktarmakta da aktaranın manayı ne kadar doğru anladığına<br />
bağlıdır. Her bir meal işin hakikatinde bir yorumdur. Tercümanın yorumudur. Binaenaleyh,<br />
doğru bir Kur’an meali için tercümanın sadece Arapça bilmesi kâfi değil,<br />
istinbat ilimlerine de haiz olması zorunludur. Muhakkak meal sahibi ekser ayetlerde<br />
muhtelif muhtemel manalar arasında bir manayı tercih etme durumundadır. Tercih<br />
ictihaddır. Dolayısıyla Türkçe meallerden hüküm çıkaranlar bilsinler ki Allah (azze ve<br />
celle)’ye iftira etmeleri yüksek bir ihtimaldir, yaptıkları kesinlikle caiz değildir ve ne<br />
kadar “ayet açıktır, herkes böyle anlar” deseler de sadece asıl itibariyle başkasının (meal<br />
sahibinin) anlayışını ilimsiz ve delilsiz taklit etmektedirler.
ِ<br />
َ<br />
ي<br />
ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 59<br />
kullandığı bazı kelimeleri bir kabilenin örfünde kullanılan manasıyla<br />
da kullanmıştır. Böyle bir hâlde kelimeyi hangi manada kullanacağız?<br />
Lügat manasında (ekser Arap kabilelerin kullandığı mana) mı<br />
yoksa örfi manasında mı? Ve böyle bir hâlde nüzul sebebi ayetin delaletini<br />
tahsis edici olur mu veya olmaz mı? Ve ilahi muradı istihrac<br />
etmekte başka çok önemli bir unsur da şudur: Kıraat farklılıkları.<br />
Sonra, istinbatın meşhur asılları aam-has, mutlak-mukayyet ve nasih-mensuh<br />
gibi meseleler. İlahi hitabın delalet ettiğini anlayabilmek<br />
için bu konularda mutkin olmak muhakkak gereklidir. Şer’î hüküm<br />
mücerred anlayış, görüş ve istihsandan çıkmaz. Neyi kast ettiğimi<br />
birkaç misal vesilesiyle izah edeyim:<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
ْ َ رَ افِ قِ<br />
ال<br />
َ<br />
ُ ْ إِل<br />
َيْدِ يَك<br />
ُ ْ وَ أ<br />
َ ك<br />
ْ ن<br />
ُوا وُ جُ وه<br />
يُّ َ ا الَّذِ نَ آمَ نُ وا إِذ تُ ْ إِل الصَّ َ ل ةِ ف ْ َاغ سِ ل<br />
َ<br />
ُ ْ إِل<br />
َك<br />
ُ ْ وَ أ َرْجُ ل<br />
وَ امْ سَ حُ ُءُ وسِ ك<br />
قُ ْ <br />
ي َ أَ َ ا<br />
َ عْ بَ<br />
الْك<br />
وا ِب <br />
“Ey iman edenler, namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve<br />
dirseklere kadar ellerinizi yıkayın. Başlarınızı meshedin. Her iki<br />
topuğunuza kadar ayaklarınızı da.” 82<br />
Bu ayete sıradan bir gözle baktığımızda çok kapalı, anlaşılması<br />
zor bir ifade yoktur. Bu ayette ilahi muradın ne olduğunu anlamak<br />
çok da zor değil gibi görünüyor. Bazı çevrelerde sıkça duyabildiğimiz<br />
bir hüküm bu ayet için geçerli gibi görünüyor: “Bu açık bir meseledir”.<br />
Durum böyle mi bakalım.<br />
قُْ تُْ Bir.<br />
(kumtum) faili muttasıl zamir olan قُْ <br />
mazi fiildir. إذَ ا (İza) şart manasında istikbal zarfıdır. إذَ ا قُْ تُْ “kalkacağınız<br />
zaman” manasına gelir. Bu ifadeden şu manaları çıkarmak<br />
mümkündür:<br />
تُْ kumtum) (iza إِ ذَ ا<br />
a) قَامَ (kame) fiilini ifradi hakikatiyle alırsak manası aşağıdan yukarıya<br />
doğru ayağa kalkmaktır. Dolayısıyla şartın cevabı olan ayette<br />
82 El-Maide Sûresi 6.ayet
َ<br />
َ<br />
60<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
zikredilen azaların yıkanma veya mesh edilme emri, şart var olduğunda<br />
söz konusu olur. Şu hâlde, mesela namazı ayakta değil oturduğu<br />
yerde kılan bu emirle muhatap olmaz. Bunu bildiğim kadarıyla<br />
kimse söylememiştir ama yukarıdaki sözden anlaşılabilecek ihtimallerden<br />
biri olduğu için zikrettim. Fakat ayete “uykudan kalkıp namaza<br />
duracağınız zaman abdest alın” şeklinde mana vermiş olanlar olmuştur.<br />
Mesela Zeyd bin Eslem ve es-Suddi rahimehumullah’tan bu<br />
mana nakledilmiştir.<br />
َامَ (b<br />
َ<br />
(ila’s-salati) terkibi içinde alırsak ki إل<br />
doğru olan budur, o zaman mana “namaza durmayı azmettiğiniz zaman”<br />
olur. Yani ayetin manası “namaz kılmak istediğiniz zaman abdest<br />
alın” olur. Çünkü قَامَ إل (kame ila) Arapça’da bir şeye başlamaya,<br />
girişmeye ıtlak edilir.<br />
الصَّ لَةِ (kame) fiilini ق<br />
ْ َ ةِ c)<br />
قُ<br />
(iza kumtum ila’s-salati) ibaresinin zahirinden إِذَا<br />
anlaşılan her namaz için abdestin vacip oluşudur. Çünkü cevap olan<br />
mezkûr azaların yıkanması ve mesh edilmesi namaza durma şartına<br />
bağlanılmıştır. Her ne zaman şart var olursa cevabı gerekli olur. Cevapta<br />
fe harfiyle bağlanılmış olan اِ غْ سِ لُ وا (iğsilu) emir fiilidir. Emir de<br />
vucub ifade eder. Bu manada her namaz için ayrı abdest almak vacip<br />
olur. İster şahıs önceden abdestli olsun ister abdestsiz olsun. Ayrıca<br />
bir abdest ile iki ve fazla namaz da kılmak caiz olmaz. Bu mana Ali<br />
(radıyallahu anhu) ve İkrime (rahimehullah)’tan nakledilmiştir.<br />
تُ ْ إِل الصَّ ل<br />
Veyahut burada emirin manası icap değil mendupluktur. Bu hâlde<br />
ayetin manası “her namaz için abdest almak menduptur” olur.<br />
Usul âlimleri arasında emir sigasının aslen ne ifade ettiği ihtilaflıdır.<br />
Bir kesime göre emir aslen vucubu ifade eder ve ancak karine<br />
ile mendupluğa veya ibahete hamledilir. Racih olan budur. Bir<br />
kesime göre emir aslen mendupluğu ifade eder ve ancak karine ile<br />
vucuba hamledilir. Bir kesime göre de aslen ne vucubu ne de mendupluğu<br />
ifade eder, ancak karine ile ikisinden birine hamledilir. Bu,<br />
emir sigasının delalet ettiği şer’î hüküm açısından manalandırma
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 61<br />
farklılıklarıdır. Aşağıda inşai kelam olma hasebiyle mana ihtimallerinden<br />
de bahsedeceğim inşallah.<br />
-keliالصَّ لَة<br />
Cumhur ise ayetin manasını “abdestsiz olup namaza durmak istediğiniz<br />
zaman abdest vaciptir” veya “abdestli iseniz menduptur”<br />
şeklinde takdir etmişlerdir ve ayetin bu şekilde manalandırılmasına<br />
başka harici deliller göstermişlerdir.<br />
İki. الصَّ َ لة (es-salet)’in lügatte manası duadır. Şu hâlde ُ<br />
mesini lügavi hakikatiyle alır ve ayete mana verirsek manası, dua<br />
edeceğiniz zaman abdest alın olacaktır. Ayetin şer’î delaleti, dua etmek<br />
için abdest almak vaciptir olacaktır. Elbette bu söz batıldır. ُ<br />
kelimesini şer’î nasslarda mutlak olarak lügavi hakikatiyle zındıklardan<br />
başkası almıyor. Bu yorumlarıyla dinin beş esaslarından birini<br />
inkâr ediyorlar. Hak olan, Şari’nin الصَّ ُ لَة kelimesini şer’î bir hakikate<br />
nakletmiş ُ olmasıdır. Yani Allah (celle ve âlâ) ve Rasûlü (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem) الصَّ ل kelimesinin hudutlarını belirlemişlerdir. Buna göre ُ<br />
Şari’nin tayin ettiği söz ve fiillerden oluşan, tekbir ile başlayan ve selam<br />
ile biten bir ibadettir.<br />
الصَّ لَة<br />
الصَّ لَة<br />
َة<br />
Arapça’da kelimenin üç hakikati vardır: Lügavi, örfi ve şer’î hakikati.<br />
Kelimenin lügavi hakikati, fesahat devri Arapların o kelimeyi<br />
kullandıkları manaları ve binalarıdır. Örfi hakikat, kelimenin bir kabile<br />
veya belde halkından lügavi hakikati dâhilinde veya haricinde<br />
özel kullanımıdır. Şer’î hakikat ise, kelimenin Şari’ tarafından kullanım<br />
hâlidir. Bir kelimede üç hakikat veya ikisi birleştiği zaman ve<br />
bu hakikatlerden biri şer’î ise, İslam ulemasının ittifaklarıyla şer’î<br />
hakikat mukaddemdir. Kelimenin lügavi veya örfi hakikatine iltifat<br />
edilmez; ancak bunu gerektiren bir karine varsa müstesna. Bundan<br />
sonra kelimenin örfi mi lügavi hakikati mi mukaddemdir? Bu husus<br />
cumhur ulema ile Hanefi uleması arasında ihtilaflıdır. Cumhura<br />
göre örfi hakikat mukaddem iken Hanefilere göre lügavi hakikat<br />
mukaddemdir. Bu ihtilaf burası yeri olmayan birçok şer’î hükümlere<br />
yansımıştır.
62<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Üç. فَ اغْ سِ لُ وا (fağsilu) ف rabıtasıyla gelmiş emir fiilidir. Ayetin buradan<br />
sonraki kısmı şartın cevabıdır. Yukarıda emir sigasının usûlde<br />
şer’î delaleti hususunda ihtilaftan bahsettim. Kelam olma hasebiyle<br />
emir inşadır. Arapça’da kelam iki kısma ayrılır: İnşa ve haber. İnşai<br />
kelam olarak emir, itaati iktiza eden (gerektiren) buyruğu veya ricayı<br />
veya duayı ifade eder. Yüksek mertebede birisinin aşağı mertebede<br />
birisine emirle hitap etmesi itaati iktiza eder. Müsavi mertebelerde<br />
olan birilerinin birbirilerine emirle hitap etmeleri ricayı ifade eder.<br />
Aşağı mertebede olanın yüksek mertebede birisine emirle hitap etmesi<br />
duayı ifade eder.<br />
َ ُ ْك Dört.<br />
çoğuludur ve yüz manasındadır. واجَ هَ (vêcehe) fiili karşı karşıya oldu,<br />
karşılaştı, görüştü gibi manalara gelir. وَ جْ ه (yüz) de buradan gelmedir;<br />
çünkü iki kişinin karşılaştığında görüştükleri yüzleridir. Pekâlâ,<br />
vechin haddi nedir? Ağız, burun ve göz veche dâhil midir? Değil midir?<br />
Dâhildir diyenlere göre bu ayet aynı zamanda mazmaza (ağıza<br />
su verip çalkalamak), istinşak (buruna su çekmek) ve istinsarın (suyu<br />
burundan dışarı sümkürmek) vacip oluşuna da delildir. İmamlardan<br />
Ahmed ve İshak rahimehumallah’tan bu görüş nakledilmiştir. Ekser<br />
ulema burun ve ağzın iç kısımlarını yüzden görmemişlerdir ve bunun<br />
için bu ayetteki emre dâhil kabul etmemişlerdir. Gözlere gelince<br />
ulemanın ittifakıyla yıkanması vacip değildir fakat nakledildiğine<br />
göre İbn-i Ömer (radıyallahu anhuma) gözlerinin iç kısımlarını da yıkarmış.<br />
Ayrıca sakal da insanın yüzleştiği bölgeye dâhildir. Şu hâlde ayetin<br />
zahirinden sakalı yıkamanın vacipliği de çıkıyor. Said bin Cubeyr,<br />
İshak ve bazı Maliki uleması rahimehumullah’tan bu görüş nakledilmiştir.<br />
(vech)’in وَ جْ ه (vucuh) وُ جُ وهٌ yüzlerinizi. (vucuhekum)وُ جُ وه<br />
(eydiyekum ile’l merafık) ellerinizi dirseklere أَيْدِ يَك<br />
kadar. Bu ayette إل harf-i cerrini ve mecrurunu iki manada yorumlamak<br />
mümkündür. Musahabe (beraber manasında) ve intiha (zaman<br />
veya mekân itibariyle gayenin son bulması) manasında. İlkine göre<br />
ayetin manası ellerinizle beraber dirseklerinizi de yıkayın olur. Fakat<br />
burada إل intiha içindir denilirse ki racih olan budur, o zaman ayetin<br />
manası ellerinizi dirseklerinize kadar yıkayın olur. Bu durumda da<br />
َى ال ْمَ رَ افِقِ Beş.<br />
ُ مْ إِل
ي<br />
َ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 63<br />
iki mana caiz olur. Birincisi, dirsekler yıkama emrine dâhildir ve<br />
ikincisi, dâhil değildir. İmam Malik (rahimehullah)’tan gelen bir rivayete<br />
göre dirsekler yıkama emrine dâhil değildir. Fakat eksere göre dâhildir<br />
çünkü إل den önce gelen sonra gelenin cinsindendir. Bu durumda<br />
da إل kendisinden sonra gelenin, önce gelene dâhil olduğunu ifade<br />
eder.<br />
Altı. امْ سَ حُ وا (imsehu). Emir fiilidir. Manası “mesh edin”dir. Fakat<br />
lügatte mesh eylemi meshin neyle yapıldığını ifade etmez. Ayette<br />
emir ْ ُ<br />
başında ب (be) harf-i cerri olmasaydı kuru elle de başın mesh edilmesi<br />
caiz olduğunu ifade ederdi. Lakin ب (be) harfi meshin suyla<br />
olmasını iktiza ediyor.<br />
(ruusekum)’un رُ ءُ وسَ ُ ْك şeklinde gelmiş olsaydı, yani وَ امْ سَ حُ وارُءُ وسَ ك<br />
بُِ ءُ وسِ ك<br />
Yedi. ْ ُ (bi ruusikum). İbn-u Hişam (rahimehullah) Muğni’l-Lebib’inde<br />
ب (be) harf-i cerri için on dört mana zikreder. Bunlardan bu<br />
ayet için muhtemel olanlar şunlardır: ب (be) harfi ilsak için gelmiştir<br />
veya teb’iz için gelmiştir veya da zaiddir. İlkine göre ayetin manası<br />
“başınız ile” yani “başınızı su ile mesh edin” olur. İkincisine göre “başınızın<br />
bir kısmını mesh edin” olur ve üçüncüsüne göre ب harfi mananın<br />
te’kidi için gelmiş olur. Birinci ve üçüncü ihtimaller arasında<br />
aslen fark yoktur lakin ayeti ikinci ihtimale göre yorumlayanlar meshte<br />
vacip olan miktarın başın bazısı olduğuna başka delillerle beraber<br />
bu ayeti delil gösterirler.<br />
ْ ن Sekiz.<br />
ُ ْ إِل َعْبَ ِ<br />
ُ ْ ila’l-ka’beyn). (ve erculekum وَ أ<br />
üzere okumak (erculekum, lam harfi fethalı) kıraat imamlarından<br />
Nafi’, İbn-u Amir, el-Kesei ve Hafs rivayetinde Asim’in kıraatleridir.<br />
Kıraat imamlarından İbn-u Kesir, Ebu Amr, Hamza ve Şu’be rivayetinde<br />
Asim ْ ُ<br />
okumuşlar- (erculikum, lam harfi kesreli) mecrur أرْجُ لِك<br />
dır. Bu kıraat farkı şu manalara ihtimal veriyor: أرجلمك nasp halindeyse<br />
(yani erculekum ise) amili اغْ سِ لُ وا fiilidir ve ayetin manası “ve ayaklarınızı<br />
da yıkayın” olur. أرجلمك cer halindeyse en yakın mecrura matuftur<br />
o da ب ile mecrur olmuş رُ ءُ وسِ ُ ْك (ruusikum)dur. Bu hâlde ayetin<br />
manası “başlarınızı mesh edin ve ayaklarınızı da mesh edin” olur. İki<br />
nasp أرْجُ لَك<br />
َك<br />
َرْجُ ل<br />
الْك
ي<br />
ي<br />
64<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
muhtelif manaya göre ayetin şer’î delaleti ya ayakların yıkanmasının<br />
vacipliği veya mesh edilmesinin vacipliği olur. 83<br />
َ ْ ن Dokuz.<br />
bahsetti- (ile’l-ka’beyn). Yukarıda dirsekler için إِل<br />
ğim durum burada da geçerlidir. إل ile geçişten dolayı ka’beyn’in yıkama<br />
emrine dâhil olup olmadığı muhtemeldir. Bu bir mesele ve iki,<br />
tesniyesidir. ile mecrur olmuş إل (ka’b)’ın كعْ ب ka’beyn) (el الْك ْ ن<br />
Pekâlâ, ب ın’كعْ haddi nedir? Lügatçilerin cumhuruna göre ka’beyn,<br />
ayağın iki yan tarafında dışarıya doğru yükselen iki kemiktir. Bazılarına<br />
göre ise ka’b ayağın yüzündedir.<br />
الْك عْ بَ َ<br />
َ عْ بَ<br />
ف On. Ayette yıkanması veya mesh edilmesi emredilen azalar<br />
harfiyle başlamıştır ve و harfiyle birbirine atfedilmiştir. Bu abdest<br />
azaları arasında tertibin (azaların ayette zikredildiği sırasıyla yıkanması<br />
veya mesh edilmesinin) ve muvalatın (azaların fasılasız ve ardarda<br />
yıkanması, mesh edilmesi) varlığına muhtemeldir. Bunun için<br />
bazılarına göre bu ayet tertibin ve muvalatın vacipliğini ifade eder.<br />
ف harfi aslen tertibi iktiza etmediğinden ve و görüşe, Başkaları da bu<br />
harfi de burada takibi ifade eden atıf harfi değil, cevabı şarta bağlayan<br />
rabıta olduğundan itiraz etmişlerdir.<br />
Evet! Sıradan gözle baktığında manası açık ve net gibi görünen bu<br />
ayet için sana en azından on ihtimal getirdim. Bu ihtimallerin hepsi<br />
lügat kaynaklıdır. Kur’an apaçık ve saf bir Arapçayla indirilmiştir.<br />
Arapça’yı bilmek ilahi muradı anlamak için kâfidir, diyen bana bu<br />
ayette Allah (azze ve celle)’nin bize ne demek istediğini kesinleştirsin<br />
bakalım. Mevcut mana ihtimalleri içinde Allah (celle ve âlâ)’nın hangi<br />
manayı kast ettiğini bize beyan etsin. Bunun tek bir yolu olur… Allah<br />
(azze ve celle)’nin neyi murad ettiğini bu iddia sahibine vahyetmesi.<br />
Bunu iddia etmesi de muhal olduğuna göre, Allah (celle ve âlâ)’nın<br />
mezkûr ihtimaller içinde neyi nasıl kast ettiğini kesinlik ve katiyet ile<br />
bilmediğini itiraf etme mecburiyetindedir. Mevcut mana ihtimalleri<br />
83 Manen mutevatir hadislerin varlığı ayetin cer ile kıraati mestlere meshin cevazına delalet<br />
ettiğini ifade ediyor. Bunun için Ehl-i Sünnetin icmasıyla vacip olan, ayakların yıkanmasıdır.
ب ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 65<br />
arasında tercih edebilir ama bunun için Arapça’yı bilmek yetmez, istinbat<br />
ehli olmak şarttır.<br />
Başka bir misal: Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
وَ إِذا حَ لَلتُ ْ فَاصْ طاد ُ وا<br />
“Ve ihramdan çıktığınız zaman avlanın.” 84<br />
ْ<br />
Önceki ayette إذا (iza) ve ف (fe) harfiyle alakalı ihtimaller burada<br />
da geçerlidir. Bunları tekrarlamayacağım. حل َّ (halle) fiilinin muhtelif<br />
mana hakikatlerine de girmeyeceğim. Sadece şu kadarını misal vermek<br />
istiyorum: Şartın cevabı emir fiili olarak gelmiştir. Şu hâlde ayetin<br />
zahirine göre, ihramlı için ihramdan çıktıktan sonra hemen avlanmak<br />
vaciptir. Daha önce de geçtiği gibi fukaha indinde racih görüşe<br />
göre emir vucubu ifade eder. Ancak bir karine emrin mendupluğa<br />
veya ibahete hamledilmesini gerektirirse bu durum hariç. Fakat<br />
burada ulemanın icmasıyla اصْ ُ طَادوا (istadu) emri ibahet ifade ediyor.<br />
Yani ayetin manası icmaen “ve ihramdan çıktığınız zaman isterseniz<br />
avlanın”dır. Emrin ibahete hamledilmesini gerektiren karine ise ihramlıya<br />
avlanmanın haram olmasıdır. Önce haram olan bir şeyin<br />
sonra emredilmesi, o haramın kalktığını ve asıl haline döndüğünü<br />
yani mubah olduğunu ifade eder.<br />
Başka bir misal: Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
َن نَ زِّل<br />
ْ َوَ ارِ يُّون َ عِ يسَ ْ نَ ا مَ رْ يَ َ هَ ل َسْ َ ت طِ يعُ رَ بُّ ك<br />
َّق تُ ْ مُ ْ ؤ مِ نِ ي نَ<br />
السَّ مَ اءِ قَال<br />
ْ ي َ أ ْ يُ َ َ عل َيْ َ نا مَ َ ائِد ةً مِ نَ<br />
َّ َ ْ إِن ُ ك ْ ن<br />
َ ات ُ واالل<br />
َال َ ال َ <br />
إِذْ ق<br />
“Hani Havariler, “Ey Meryem oğlu İsa, Rabbin göktenbize bir<br />
sofra indirebilir mi?” demişlerdi. O, “İman etmiş kimseler iseniz<br />
Allah’tan korkun” demişti.” 85<br />
84 El-Maide Sûresi 2.ayet<br />
85 El-Maide Sûresi 112.ayet
َ<br />
َ<br />
َ<br />
ن ُت<br />
ْ<br />
66<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
(el-isti- الإ سْ تِ طَاع<br />
(hel) هَ ل<br />
هَ ل يَسْ ت<br />
Ayetin zahirine göre Havariler Allah (celle ve âlâ)’nın sofra indirebi-<br />
َ ُ ةÇünkü lecek kudrette olup olmadığını sormuşlardır.<br />
taa) lügatte, takat ve bir şeye kudret sahibi olmak demektir. ْ<br />
َطِ يعُ istifham harfi de ya evet veya hayır cevabını ister. Şu hâlde<br />
hel)رَ yestatiu Rabbuke) kıraatinde ayetin manası “Senin Rabbin بُّ ك<br />
gökten sofra indirmeye güç yetirir mi, kudreti var mıdır?” olur ve İsa<br />
(aleyhissalatu vesselam) tarafından evet veya hayır ile cevaplanma ihtimali<br />
olan hakiki bir soru olur ki bu da Allah (celle ve âlâ)’nın kudretinde şek<br />
olur.<br />
Ayetin diğer mana ihtimalleri şöyledir:<br />
Birincisi: Bu Arapça’da, aşağıda olanın kendisinden yüksek bir<br />
mertebede olandan bir şeyi talep ettiğinde veya bir ihtiyacını arz ettiğinde<br />
kullanılan bir üslûptur. Bu şekilde sormasının sebebi, soranın<br />
sorulanın kudretinden şüphe ettiğinden dolayı değil, bilakis sorulanın<br />
kudretinden emin olduğundan ve sorulana karşı edebi ve<br />
ihtiramından dolayıdır. Bu aynı Yahya el-Maziniy’in naklettiği ha-<br />
ْ ِ ي يَ diste bir adamın Abdullah bin Zeyd (radıyallahu anhu)’ya<br />
ِ<br />
َّ أ<br />
Bana“كَيْف Rasûlullah’ın nasıl abdest aldığını gösterebilir َ نَ<br />
misin?” sorusuna benziyor.<br />
أتَسْ َ ت طِ يعُ أن<br />
manasındadır. (yutiu) يُطِ يعُ (yestatîu)يَسْ burada ت َ طِ يعُ<br />
ك<br />
رَسُ ول هللا يَتَوَض<br />
manasında- يُطِ يعُ burada يَسْ ت<br />
İkincisi:<br />
Es-Suddi (rahimehullah) şöyle der: Ayetin manası “Rabbinden sorsan<br />
َ طِ يعُ isteklerini kabul eder mi?”dir. Çünkü<br />
dır. Bu aynı Arabın اسْ تَ جَ ابَ (istecebe)’yi أجَ ابَ (ecêbe)manasında kullanması<br />
gibidir. Bunun gibi اسْ َ ت َ ط َ اع (istetâa) أطَ َ اع (etâa) manasındadır,<br />
yani isteği kabul etti, icabet etti manasındadır.<br />
Üçüncüsü: َ Ayeti Ali, İbn-i Abbas, Aişe ve Muaz bin Cebel (radıyallahu<br />
anhum) هَ ل (hel testetiu Rabbeke) şeklinde okumuşlardır.<br />
Said bin Cubeyr, Mucahid ve kıraat imamlarından el-Kesei rahimehumullah<br />
da böyle okumuşlardır. Bu kıraatte اسْ َ ت َ ط َ اع fiilinin faili İsa<br />
aleyhissalatu vesellem’dır ve رَ بَّ كَ (Rabbeke) mef ’uliyet üzere mensuptur.<br />
Yani soran İsa (sallallahu aleyhi ve sellem)’dir ve sorulan Allah (azze<br />
ve celle)’dir. Bu hâlde ayetin manası “Sen Rabbinin gökten bize sofra<br />
ْ تَسْ َ ت طِ يعُ رَ بَّ ك
ف<br />
ف<br />
ي<br />
ي<br />
َ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 67<br />
indirmesini sorabilir misin?” olur. Bunun için Aişe (radıyallahu anha)“-<br />
Havariler Allah’ın gökten sofra indirebileceğinde şüphe etmemişlerdir lakin<br />
“sen Rabbinden sorabilir misin” demişlerdir” der.<br />
Evet! Ayetin muhtelif mana ihtimalleri muhtelif hükümler doğuruyor.<br />
İlk ihtimal ile mana verenlere göre bu ayet akidede cehaletin<br />
özür olduğuna delildir. Diğer ihtimallerle mana verenlere göre ise<br />
ayetin aslen cehalet mevzusuyla alakası yoktur. Usûlen ayetin manası<br />
son olarak zikrettiğim ihtimale hamledilmesi gerekir. Çünkü ayetlerin<br />
değişik sahih kıraatleri, Arapça gibi fasih ve beliğ olan bir dilin de<br />
çaresiz ve aciz kaldığı, kâmil olan ilahi hitabın mana alanını toparlamaktadır.<br />
Bu manada sahih kıraat farklılıkları müteşabih ayetlerin<br />
beyanı için muhkem ayetlerin üstlendiği görevi üstleniyorlar ve bir<br />
kıraatte ihtimalli olan manayı tasrih edebiliyorlar. Allah-u âlem.<br />
Başka bir misal: Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
َ<br />
ٌُّ ي <br />
َ ْ لِكُ ون<br />
َ خَّ رَ الش مْ سَ َّ وَ ال َ ْق مَ رَ ك جْ رِ ي لِ أَجَ لٍ<br />
يُولِ ج ُ اللَّيْ ل ِ ي ال َارِ نَّ وَ يُولِ ج نَّ َارَ ِ ي اللَّيْ لِ وَ س<br />
َّ ُ رَ بُّ ك ُ ْك وَ ال نَ تَد َ مِ نْ ُ د ونِهِ مَ ا َ مِ نْ قِ ط<br />
مُ سَ مًّ ذَ لِك<br />
ُ ْ وَ يَوْ مَ الْقِ يَ امَ ةِ يَكْ فُ رُ ونَ<br />
َك<br />
َد يَسْ مَ عُ وا د َ اءَ ك َوْ ِ س عُ وا مَ ا اسْ تَ جَ ابُ وا ل<br />
إِنْ ت<br />
ْل<br />
َ يُنَ بِّئ َ مِ ث<br />
ُ ْ وَ ل<br />
شِ ْ بِ كِ ك<br />
ْمِ ي ٍ<br />
ُ خ َ بِ ي ٍ<br />
ْ ُ عون<br />
ُ ك<br />
َّذِ <br />
ُ ال<br />
ْ ُ ل<br />
َ ُ ال<br />
ُ ْ ل<br />
ُ ْ وَ ل<br />
ُ ع<br />
َ<br />
ُ ُ الل<br />
َ<br />
ُ ْ ل<br />
ُ وه<br />
“Geceyi gündüze bitiştirir, gündüzü de geceye bitiştirir. Güneşi<br />
ve ayı emre amade kılmıştır, her biri belirlenmiş bir süreye kadar<br />
akıp gitmektedir. İşte bunları yaratan Allah sizin Rabbinizdir.<br />
Mülk yalnız O’nundur. O’ndan başka dua/ibadet ettikleriniz ise bir<br />
çekirdeğin incecik zarına bile malik değildirler. Onlara dua etseniz<br />
duanızı işitmezler, işitseler bile size cevap veremezler. Kıyamet<br />
gününde ise, sizin şirk koşmanızı inkâr edeceklerdir (teberri edeceklerdir).<br />
Her şeyden haberdarolan Allah gibi sana kimse haber<br />
veremez.” 86<br />
ْ ع<br />
86 Fatır Sûresi 13. ve 14.ayetler
ي<br />
ي<br />
ي<br />
ْ<br />
68<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ُرُ ون<br />
dua/iba- kıyamet günü kendilerine وَ يَوْ مَ الْقِ يَ امَ ةِ يَك<br />
Bu ayette Allah (celle ve âlâ) rububiyetini ispat ediyor ve uluhiyetine<br />
delil getiriyor: “İşte bunları yaratan sizin Rabbiniz Allah’tır. Mülk<br />
yalnız O’nundur.” Sonra, O’ndan başka ibadet edilenlerin dünya ve<br />
ahirette acizliğini haber verdikten sonra kıyamet günü de kendilerinin<br />
Allah (azze ve celle)’ye ortak koşulmalarını müşriklere inkâr edeceklerini<br />
beyan ediyor. Konumuza misal getirmek istediğim yeri ise<br />
الَّذِ ن ettikleriniz”. “O’ndan başka dua/ibadet الَّذِ ْ ُ عون ُ ونِهِ şudur:<br />
mevsuledir ve umum ifade eder. Manası “O’ndan başka her neye<br />
veya her kime dua/ibadet ederseniz”dir. Bu ifade Allah (azze ve celle)’den<br />
başka dua/ibadet edilen her şeyi ve herkesi kapsar. Cansız putlar,<br />
cinler, melekler, Nebiler, salihler… Canlı, cansız, diri veya ölü Allah’tan<br />
başka dua/ibadet edilen her şeyi. Devamındaْ إِن ْ ع yani<br />
ُ<br />
“Onlara dua/ibadet etseniz” diyor. Muttasıl nasp zamiri ْ ُ<br />
(hum) en ه<br />
yakın isme dönüyor, o da الَّذِ ن dir. Ve sonra bu Allah’tan başka ibadet<br />
edilenlerin ْ ُ<br />
ْ ف َ بِ<br />
det edenlerin şirk koşmalarını inkâr edeceklerinden haberdar ediyor.<br />
Allah (subhanehu ve teâlâ) yapılan dua/ibadetleri ْ ُ<br />
(şirkikum)<br />
diyerek şirk olarak isimlendiriyor. Müfred شِ ْ ك (şirk) lafzına muttasıl<br />
kefu’l-muhatabı (ك) cemaat mimiyle (م) izafet ediyor. Müfrede izafet<br />
umum ifade eder. Şu hâlde ْ ُ<br />
(şirkikum) lafzı şirkin her türünü<br />
kapsar. Büyük şirki de küçük şirki de. Kur’an’da asıl olan lafızların en<br />
âlâ manasına hamledilmesidir. Şu hâlde ayetin manası “ibadet türünden<br />
bir duayla Allah’tan başka herhangi birisine yönelirse büyük<br />
şirk ile müşrik olur”dur. İster doğrudan Allah’tan başkasına yönelsin<br />
ister vesile kılarak olsun, her iki hâlde de ayetin zahirine göre müşrik<br />
olur. Fakat ْ ُ<br />
lafzının ifade ettiği umumu başka harici delillerle<br />
tahsis edersek ayetin manası, doğrudan Allah’tan başkasına ibadet<br />
türünde bir duayla yönelirse o müşriktir fakat aslen duayı Allah (celle<br />
ve âlâ)’ya yönlendiriyor lakin duasının icabeti için diri veya ölü birilerini<br />
vesile kılıyorsa müşrik değildir, olur. Bu hâlde ayette geçen şirk<br />
lafzını küçük şirke hamletmiş ve failini İslam dairesinden çıkarmamış<br />
oluruz. Ayetin zahirini bu şekilde tevile açan muhassisler 87 bir,<br />
şirk lafzının hakikati ve iki, büyük şirk ve küçük şirkin arasındaki<br />
farka delalet eden diğer nasslar olabilir.<br />
ُوه<br />
تَد<br />
نَ تَد<br />
شِ ْ كِ ك<br />
شِ ْ كِ ك<br />
َ مِ ن د<br />
شِ ْ كِ ك<br />
شِ ْ كِ ك<br />
87 Tahsis edenler
شَ<br />
ي<br />
ي<br />
ثُ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 69<br />
El-mühim, son derece önemli, dinin aslına taalluk eden bu meselede,<br />
aynı ayetten iki manayı da çıkarmak mümkündür. Hangisi Allah<br />
(azze ve celle)’nin murad ettiğidir? Sadece Arapça bilmek ve Kur’an<br />
okumak ilahi muradı ortaya koymak için yeterli gelmeyecektir. Mevzuda<br />
varid olan diğer nassları ve bu nassların delaletlerini, mensuh<br />
olup olmadıklarını ve selefin bu nassları nasıl anladıklarını bilmek<br />
gerekli olacaktır.<br />
Birinci önemli hususun daha iyi anlaşılması için getirdiğim bu<br />
misallerden 88 sonra ikinci önemli hususa gelelim:<br />
Hüküm vermek verilen hükmü mahkûmun aleyh 89 hakkında<br />
kesinleştirmek manasına gelir. Çünkü lügatte َ َ<br />
(ahkeme şey’en ihkamen ve hukmen) bir şeyi kesin bildi ve sapasağlam<br />
yaptı manalarına gelir. Allah (celle ve âlâ)’nın şu kavlinde olduğu<br />
gibi:<br />
ُ ْ ن حَ كِ ي ٍ َ خ بِ ي ٍ<br />
أحْ ك<br />
ْ ءً إحْ اكما وَ حُ كْ ً ً<br />
َد<br />
الر كِ تَ ابٌ أ ُحْ كِ َ ت ْ َ آ ُ تُه َّ فُصِّ ل ْ َت مِ نْ ل<br />
“Elif, Lam, Ra. Bu, ayetleri sağlamlaştırılmış, kesinleştirilmiş,<br />
sonra da Hâkim ve Habir olan Allah tarafından geniş geniş açıklanmış<br />
bir Kitaptır.” 90<br />
Bu manada, bir şeye bir şey, müspet veya menfi izafet edildiğinde<br />
o şey hakkında hüküm verilmiş olur ve verilen hüküm de o şey için<br />
َ ٌ يْد (Zeyd kalktı) veya ق َ ٌ يْد kesinleştirilmiş olur. Mesela<br />
kalkmadı) denildiğinde Zeyd hakkında kalkma eyleminin varlığı<br />
veya yokluğu kesinleştirilmiş olur. Lügatte yani insanlar arasındaki<br />
kullanım böyledir. Yani insanlar kendi aralarında konuşurken farkında<br />
olmasalar da bir şeye bir diğerini ispat ederek veya nefyederek<br />
(Zeyd مَ ا قَامَ ز<br />
َامَ ز<br />
88 Konuya dört misal getirdim. İlk ikisi ibadet alanından ve son ikisi itikad alanındandır.<br />
Zira her iki alanda da ilahi muradı taşıyan lafızlar sarih ve kat’i olabileceği gibi ihtimalli<br />
ve akabinde ictihada açık da olabilir. Dini asıl ve füru olarak ikiye taksim edip,<br />
ilkine alelıtlak tekfir, tefsik ve tebdi’ terettüp eder; fakat ikincisine alelıtlak ta’zibi hiçbir<br />
hüküm terettüp etmez demek, bid’at fırkaların usûlüdür. Ehl-i Sünnetin usûlünde ta’zibi<br />
hükümlerin varlığı ve yokluğu dinin aslında ve fer’inde mümkündür.<br />
89 Kendisine hüküm verilen.<br />
90 Hud Sûresi 1.ayet
70<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
izafet ettiklerinde bunun kesinlikle böyle olduğunu kast ediyorlar.<br />
Yukarıda verdiğim misalde olduğu gibi. “Zeyd kalktı” diyen şahsın<br />
Zeyd’in kalktığı hususunda şüphesi yoktur. Şüphesi olsaydı “Zeyd<br />
kalktı” değil “Zeyd belki kalktı” veya “Zeyd kalkmış olabilir” gibi bir<br />
tabir kullanırdı.<br />
Bu anlaşıldıysa, ikinci önemli husus olarak saydığım meseleye gelelim:<br />
İnsanlar kendi aralarındaki bu kullanımı Allah (celle ve âlâ)’nın<br />
hitabına aktarıyorlar ve O’nun hükümlerinden bahsederken aynı<br />
kullanım içinde değerlendiriyorlar. Bunun için dinde sadece siyah ve<br />
beyazı kabul ediyorlar. Farkında olmasalar da kendi görüşlerini Allah<br />
(azze ve celle)’nin meselede koyduğu hüküm olduğunu zannediyorlar 91<br />
ve bunun için herkese karşı savunuyorlar. Hatta kıt anlayışları sebebiyle<br />
Allah’ın hükmünü inkâr ettiğini zannederek muhaliflerini tekfir,<br />
tefsik 92 ve tebdi’ 93 ediyorlar. Hâlbuki hakkında konuştukları şer’î<br />
bir hükümdür. Yani Allah (azze ve celle)’nin hitabıdır, kişinin hitabı değil;<br />
senin, benim değil, Allah’ın hitabıdır. O’nun neyi kast ettiğini sen<br />
ben değil ancak Kendisi (celle ve âlâ) kesinleştirebilir. Ve bunu hitabının<br />
bir kısmında yapmıştır ve bir kısmında yapmamıştır ki kalpleri eğri<br />
olanlar belli olsun: “Sana Kitab’ı indiren O’dur. Onun bazı ayetleri<br />
muhkemdir ki bunlar Kitab’ın anasıdır. Diğerleri de müteşâbihtir.<br />
Kalplerinde eğrilik olanlar fitne aramak ve onu tevil etmek için<br />
ondaki müteşâbih ayetlerin peşine düşerler. Hâlbuki onun tevilini<br />
ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: “Biz ona inandık.<br />
Hepsi Rabbimiz tarafındandır” derler.” 94 Şu hâlde şer’î bir mevzuda<br />
konuşan kişi semadan inmiş burhanını gösterebilmelidir. Kendi anlayışına<br />
göre bir şeye helal veya haram demesi kendisinden başkasını<br />
bağlamaz ve kendisinin de lehine değil ancak aleyhine olur.<br />
Fıkıh ehli ise, Allah (celle ve âlâ)’nın muradını kesinleştirmekteki acziyetlerini<br />
itiraf ederler ve ancak ilahi muradı zannedebileceklerini 95<br />
91 Burada zannediyorlar fiili halkın kullanımı üzeredir, bilmenin alt kısımlarından olan<br />
zan değil.<br />
92 Kişiye fasık hükmünü vermek.<br />
93 Kişiye bid’atçı hükmünü vermek.<br />
94 Al-i İmran Sûresi 7.ayet<br />
95 Burada zannedebilecekleri fiili ıstılahi manadadır.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 71<br />
bilirler. Bunun için de hüküm koymakta son derece ihtiyatlı olurlar<br />
ve muhtemel muhalif görüşlere de müsamaha gösterirler. Bunun için<br />
Medine ehlinin imamı Malik bin Enes (rahimehullah) verdiği bir fetva-<br />
نَ ْ نُ ي نَ dan sonra<br />
ْ ن َ نظ َّ َ ظن<br />
“Biz yalnızca bir zanda bulunup إِ<br />
zannediyoruz. Biz, kesin bir bilgi elde etmiş değiliz” 96 demiştir. 97<br />
ُ نُّ إِ ل<br />
ًّ ا وَ مَ ا <br />
ب ُ سْ َ ت يْ قِ نِ <br />
Buraya kadar şer’î hükmün hakikatini açmaya ve izah etmeye çalıştım.<br />
Tevfik Allah’tandır. Bundan sonra risalenin konusu olan tekfir<br />
hükmüne gireceğim inşaAllah. Buraya kadar söylediklerim konumuza<br />
bir temhid olarak anlaşılmalı. Burada yine şunu tekrarlamakta<br />
fayda olacaktır: Bu risalenin gayesi tekfir mevzusunu fıkhi mahiyetiyle<br />
incelemek değildir. Bu risalenin gayesi, tekfirin hakikatini incelemektir<br />
ve böylece Allah’ın izni ve keremiyle fıkhi mahiyetinin daha<br />
iyi anlaşılmasına yardımcı olmayı sağlamaktır. Yer yer alışılagelmişin<br />
dışında yaptığım farklı değerlendirmeler veya taksimatlar bu maksat<br />
doğrultusunda değerlendirilmeli. Muvaffak kılan sadece Allah’tır.<br />
* * *<br />
96 El-Casiye Sûresi 32.ayet<br />
97 Konunun bütünlüğünü korumak için burada şunu eklemek gerekir: Bu hükmün beyanı<br />
zanna dayandığı mevzularda böyledir fakat kat’i olan mevzularda hüküm beyan etmek<br />
Allah (azze ve celle)’nin Kendisinin tasrih ettiği hükmü nakletmekten ibaret olur.
- ikinci kısım -<br />
(Fasıl)<br />
“Tekfir Şer’î Hükümdür.”<br />
Ne Demek?
74<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Daha önce tekfirin şer’î kavram olarak iki manaya geldiğini söylemiştim.<br />
Fakat mutlak olarak tekfirden bahsedildiği zaman kast<br />
edilen; İslam’ın aslını bozan söz, fiil veya itikad sebebiyle sahibine<br />
verilen küfür hükmüdür. “Verilen küfür hükmü” ibaresinin manası,<br />
Kitap ve Sünnetin mükeffer 98 olduğuna delalet eden söz, fiil veya<br />
itikad sahibininin dünya ve ahirette ahkâm terettüp etmesini iktiza<br />
edecek şekilde Kufru’l-Ekber’e nispet edilmesidir. Bu nispet ya mutlak<br />
olur veya muayyen olur. Mutlak olduğu zaman hüküm ispat edilmiş<br />
olur lakin ispat edilmiş olan hükmün faili için geçerli olup olmayışı<br />
belirlenmiş olmaz. Muayyen olduğu zaman ispat edilmiş olan<br />
hüküm faili için de ispat edilmiş olur ve fail taalluk eden ahkâmı<br />
alır. Mesela, hırsızlığın hükmü sağ elin bilekten kesilmesidir. Fakat<br />
hırsızlık eden muayyen kişinin elinin kesilip kesilmeyeceği, kadının<br />
meseleyi tahkik edip şartların oluşmuş veya oluşmamış, engellerin<br />
de kalkmış veya kalkmamış olduğunu kararlaştırması sonrasındadır.<br />
Bunun gibi, bir sözün veya fiilin veya itikadın İslam milletinden çıkaracak<br />
küfür olduğunu ispat etmek mutlak tekfir hükmüdür. Fakat<br />
söz veya fiil veya itikadın küfür olması zorunlu olarak sahibinin de<br />
kâfir olmasını iktiza etmez. Ancak ehil kişi şartların oluşmuş olduğunu<br />
ve engellerin kalkmış olduğuna kanaat getirmiş ise küfür hükmünü<br />
sahibi için de ispat eder. Bunun akabinde tekfir edilmiş olan<br />
şahıs İslam dairesinden çıkmış olur ve İslam’ın ona kazandırdığı can<br />
ve mal emniyetini kaybeder. Yukarıda ehil kişi şartların oluşmuş olduğuna<br />
ve engellerin kalkmış olduğuna kanaat getirmiş ise dedim;<br />
çünkü ulema tekfir hükmünü iktiza eden veya men eden şartlar ve<br />
manilerin açılımlarında ve sınırlarında ihtilaf etmişlerdir. Tabii bu<br />
tekfirin zanna 99 dayandığı hususlarda böyledir. Zanna dayanmayıp<br />
98 Küfür nispetini gerektiren.<br />
99 Burada ıstılah manasıyla kullanılmıştır.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 75<br />
kat’i olan tekfirde aslen şartlar ve manilerin tahkiki (tahkiku’l-menat)<br />
aranmaz. Bunu aşağıda Allah (celle ve âlâ)’nın izniyle açacağım.<br />
Birinci kısımda şer’î hükmün Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın iradesinden<br />
haber vermek olduğunu söylemiştim. Tekfir de şer’î bir hüküm<br />
olduğuna göre tekfir etmek, mutlak veya muayyen olsun, Allah (azze<br />
ve celle)’nin söz konusu söze, fiile veya itikada ve sahibine küfür hükmünü<br />
vermiş olduğunu haber vermek olur. Böyle bir hükmü Allah<br />
(azze ve celle)’ye izafet edebilmek için kuşkusuz mesnedi Allah (subhanehu<br />
ve teâlâ)’nın vahyi olması lazımdır. Bu manada İmam eş-Şafii (rahimehullah)<br />
şöyle demiştir: “Kesinlikle hiç kimseye şu helaldir şu haramdır demek<br />
caiz değildir. İlmî cihetten olması müstesna. İlmî cihet ise Kitabın veya Sünnetin<br />
veya icmanın veya kıyasın verdiği haberdir.” 100<br />
Bu büyük imamın sözüne göre hükmün kaynağı iki yola münhasırdır:<br />
Birinci yol nasstır yani Kur’an, Sünnet ve kat’i icmadır. Ve<br />
ikinci yol da kıyastır yani fer’in asıla illette birliklerinden dolayı ilhak<br />
edilmesidir. Bu yol saf ictihaddır. Birinci yol ise asıl itibariyle değil<br />
ama tatbik itibariyle ictihada açıktır. Ve Âllame eş-Şevkani (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 1250) şöyle diyor: “Bil ki, Müslüman bir kişinin İslam<br />
Dini’nden çıkıp küfre girmiş olmasına hükmetmek, Allah’a ve ahirete iman<br />
etmiş bir Müslümanın ancak gündüz güneşinden daha aydın bir burhan ile<br />
yaklaşacağı bir meseledir.” 101 Ve İmam İbn-i Kayyım (rahimehullah) şöyle<br />
diyor: “Allah ve Rasûlü’nün tekfir etmediğini tekfir etmek kebairdendir.” 102<br />
Bu büyük âlimin sözüne dikkat et! “Allah ve Rasûlü’nün tekfir etmediğini”<br />
diyor, demek ki bir kişi bir kişiyi tekfir edecek olursa bu hükmün<br />
Allah (azze ve celle)’ye ait olduğuna, O’nun katında sabit olduğuna<br />
kanaat getirmesi lazım. Bu, aklıyla ve hevasıyla değil, ancak burhan<br />
ile olacak bir iştir. Aksi takdirde Allah (celle ve âlâ)’ya karşı bilmediği<br />
bir şey söylemiş olur. Hatta belki yalan uydurmuş olur. Ve bu muhakkak<br />
“kebairdendir”. Bunun için İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah)<br />
şöyle diyor: “Küfür şer’î hükümdür ve şeriatın sahibinden alınır. Akıl ile<br />
bir sözün doğruluğunu ve yanlışlığını bilmek mümkündür. Ama akla göre<br />
100 Er-Risale, 1.cüz/39.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı)<br />
101 Es-Seylu’l-Cerar, 978.sayfa. (Dar-u İbn-i Hazm, ilk baskı)<br />
102 İ’lamu’l-Muvakkiin, 4.cüz/405.sayfa. (Daru’l-Cil baskısı m.1973)
76<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
doğru olan her şeyin şeriatta bilinmesi vacip olmadığı gibi, akla göre yanlış<br />
olan her şeyin de şeriatta küfür olması gerekmez.” 103<br />
Evet! Aklın, görüşün ve istihsanın tekfir hükmünde bir nasibi<br />
yoktur. O, Allah (azze ve celle)’nin hakkıdır ve bunun için ancak O’nun<br />
vahyine mesnet olabilir. Bunun için Yemen imamı İbnu’l-Vezir<br />
el-Mürteza (rahimehullah) (vafatı h.840) şöyle diyor: “Muhakkak ki tekfir<br />
katıksız semaidir(naklidir), aklın ona dâhil olacağı yer yoktur.” 104<br />
Fasıl<br />
Tekfir iki kısımdır:<br />
Kat’i tekfir ve Nazari tekfir. 105<br />
Tekfir hükmü Allah (azze ve celle)’nin bir söze veya fiile veya itikada<br />
ve sahibine küfür hükmünü verme yönünde iradesinden haber vermek<br />
olduğuna göre, tekfir hükmünü iki kısma ayırabiliriz:<br />
Birinci kısım: Allah (azze ve celle)’nin bu yönde iradesini açık ve sarih,<br />
birden fazla ihtimale açık olmayan şekilde beyan ettiği ve O’na<br />
nispeti kesin olan hüküm.<br />
Ve ikinci kısım: Açık ve sarih beyan etmediği, birden fazla ihtimallere<br />
açık olan veya O’na nispeti kesin olmayan, nazara ve istidlale<br />
muhtaç olan hüküm.<br />
Başka bir tabirle bu taksimata binaen tekfiri şu iki kısma ayırabiliriz:<br />
Kat’i tekfir ve nazari tekfir.<br />
Kat’i tekfir hükmü, kat’i ilme dayanan ve nazari tekfir hükmü,<br />
zanni ilme dayanandır. Kat’i ve zanni kavramlarını ulema muhtelif<br />
tarif etmişlerdir. Nitekim bunlar beşer tarafından vazedilmiş<br />
103 Deru Tearuzi’l-Akli ve’n-Nakl, 140 (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h.1417)<br />
104 El-Avasim ve’l-Kavasim, 178 (Muessessetu’r-Risale, içinci baskı h.1415)<br />
105 Bu taksimat tekfirin şer’î hüküm olması cihetinden usûli bir taksimattır, fıkhi değil.<br />
Daha önce de ifade ettiğim gibi bu risale tekfiri fıkhi mahiyetiyle konu etmemektedir.<br />
Fakat tekfiri fıkhi mahiyetiyle daha iyi anlayabilmek için usûli bir tahlildir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 77<br />
manaları temsil eden terimlerdir ve tenevvüye 106 açıktır. Bu kavramlar<br />
tevkifi 107 değil tevfiki (ictihadi)’dir. Dolayısıyla ulema ıstılahlardaki<br />
farklılıklara itiraz etmemişlerdir. Bu bağlamda haberin ne şartlarda<br />
ilim ifade ettiğini ve ne tür ilim ifade ettiğine ilişkin muhtelif<br />
görüşleri de vardır. Benim burada kat’i ilim ve zanni ilim olarak kast<br />
ettiğim en basit ifadeyle şudur: Kat’i ilim vürud (senet) ve delalet<br />
(mana) cihetiyle kat’i olandır ve zanni ilim vürud (senet) ve delalet<br />
(mana) cihetiyle zanni olandır.<br />
İlmin bu taksimatını ulemanın sözlerinde bulmamız mümkündür.<br />
Mesela:<br />
İmam eş-Şafii (rahmetullahi teâlâ aleyh) şöyle diyor: “İlim ikidir: Yaygın<br />
olan ve herkesin bildiği ilim;bu, aklını kaybetmiş olan müstesna, baliğ<br />
olanın cahil olması mümkün olmayan ilimdir. Beş vakit namaz gibi ve<br />
Allah’ın insanlara Ramazan ayında oruç tutmayı emretmiş olması gibi ve<br />
gücü yettiği hâlde hac etmesi gibi ve mallarının zekâtını vermesi gibi ve<br />
zinayı, katli, hırsızlığı, içkiyi ve buna benzer şeyleri haram kılmış olması<br />
gibi. Allah-u Teâlâ kullarını bu gibi şeyleri bilmekle ve canlarından ve mallarından<br />
vermekle mükellef kıldığı gibi haram kıldığı şeylerden ellerini çekmekle<br />
de mükellef kılmıştır. Bu bilgiler Allah’ın kitabında kelimesiyle yazılı<br />
olan ve İslam ehlinin genelinde malum olan, avamın avamdan naklettiği,<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’den hikâye ettikleri bilgiler sınıfındandır.<br />
Bu bilgileri aktarmayı inkâr etmedikleri gibi, üzerlerine vacip olduklarını<br />
da inkâr etmezler. Ayrıca bu ilim, bildirilmesinde hata olması mümkün olmayan<br />
ve tevile açık olmayan ilimdir. Ayrıca bu tür ilimde tartışma da caiz<br />
olmaz.” Devamında kendisine “Ve ikincisi nedir?” diye sorulduğunda<br />
(İmam eş-Şafii (rahimehullah) şöyle diyor: “Kulların ara sıra işledikleri farzların<br />
teferruatı, hüküm vs. olup yaygın olmayan, hakkında Kitaptan nass<br />
bulunmayan ve ekserisinde sünnetten de nass bulunmayan, hakkında sünnetten<br />
bir şey var olsa da bu umumen bilinen bir haber değil de ancak hususen<br />
bilinen bir haber olandır. Ayrıca tevile açık ve kıyas yoluyla ulaşılabilecek<br />
olandır.” 108 İmam eş-Şafii (rahimehullah) ilmin bu tarifinde bizim<br />
106 Çeşitliliğe.<br />
107 Şeriatın belirlediği.<br />
108 Er-Risale, sayfa 357,358,359. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı)
78<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
taksimatımıza işaret ediyor ve kat’i ilmi “Bu bilgiler Allah’ın kitabında<br />
kelimesiyle yazılı olan” diyerek senet cihetiyle kat’i olduğunu ve “Bildirilmesinde<br />
hata olması mümkün olmayan ve tevile açık olmayan ilimdir”diyerek<br />
de delalet cihetinden kat’i olduğunu ifade ediyor. Zanni ilmin<br />
de “Kitaptan nass bulunmayan ve ekserinde sünnetten de nass bulunmayan.<br />
Hakkında sünnetten bir şey var olsa da bu umumen bilinen bir haber değil<br />
de ancak hususen bilinen bir haber olur” diyerek senet cihetinden zanni<br />
olduğunu ve “Ayrıca tevile açık ve kıyas yoluyla ulaşılabilecek olandır” diyerek<br />
de delalet yönüyle zanni olduğunu ifade ediyor.<br />
Ve Hanefi ulemasının büyüklerinden fakih ve usûlcü âlim Ebu<br />
Bekr el-Cassas (rahimehullah)’ın (Vefat H: 370) sözleri de yaptığımız<br />
taksimatı açık ifade ediyor. O (rahimehullah) hükümleri ikiye ayırarak<br />
şöyle diyor: “Biri Allah-u Teâlâ’nın hakkında kat’i delil var ettiği ve ilme<br />
ulaştırandır. Öyle ki bunu bırakan isabet etmemiş olur, bilakis Allah’ın hükmünü<br />
terk etmiş hata sahibi olur. İkincisi, yolu ictihad ve zannı galip olan ve<br />
matlub ilme ulaştıran kat’i delilin bulunmadığıdır.” 109<br />
Ve müceddit İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah) şöyle diyor:<br />
“Doğru olan şu ki, meseleler iki kısma ayrılır: Katiyet ile isabet etmiş olduğu<br />
meseleler ve hakka isabet etti mi, hata mı ettiğini kesin bilmediğimiz<br />
meseleler. Bu, delillerin ve araştırana hükmün beyan olması hasebindedir.”<br />
110 İmamımız (rahimehullah) “Doğru olan şu ki” dediğinde konudaki<br />
mevcut ihtilafa işaret ediyor lakin sahih olan meselelerin ve bu meselelerin<br />
dayandıkları delillerin ve meselelerden çıkan hükümlerin “İki<br />
kısma ayrılmasıdır”“Katiyet ile isabet etmiş olduğu meseleler” yani hakka<br />
isabetin kat’i olduğu meseleler ki bu ancak sübutu ve delaleti kat’i<br />
olan delillere dayanmasıyla mümkün olur ve “Hakka isabet etti mi,<br />
hata mı ettiğini kesin bilmediğimiz meseleler”;çünkü delilleri ya delaleti<br />
muhtemel olanlardır veya senetleri hakkında ihtilaflar vardır.<br />
Ve İmam İbn-i Kayyim (rahimehullah) mevzuyu daha anlaşılır bir şekilde<br />
şöyle açıklıyor: “Kur’an ve Sünnet’in lafızları üç kısımdır: Sadece bir<br />
109 El-Fusulu fi’l-Usul, 1.cüz, sayfa 161,162. (Vizaratu’l-Evkafi ve’ş-Şuuni’l-İslamiyye. Devletu’l-Kuveyt.<br />
İlk baskı, h.1405)<br />
110 El-Musvedde, sayfa 504. (Daru’l-Kitabi’l-Arabi baskısı)
ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 79<br />
mana ihtimali olan nasslar, zahir manası dışında mercuh 111 mana ihtimalleri<br />
olan lafızlar ve açıklanmaya muhtaç olan lafızlar. Bunlar açıklanmazlarsa<br />
muhtemel manalara açık olurlar.” İmam İbn-i Kayyım (rahimehullah)<br />
bahsi “Kur’an ve Sünnet’in lafızları”yla tahdid ediyor çünkü cumhur<br />
ulemada şer’î deliller semaidir. Ve bunlar “Üç kısımdır”: Birinci kısım<br />
“Sadece bir mana ihtimali olan nasslar”. Bunlar bizzat yakin ifade eder,<br />
yani hiç kimse bu delilin sübutunda veya delalet ettiği manada tereddüt<br />
etmez. Bu delilin hiç kimse için bir kapalılığı veya başka ihtimali<br />
yoktur. Bu delillere bina edilen hükümler kat’idir. İkinci kısım “Zahir<br />
manası dışında mercuh mana ihtimalleri olan lafızlar” yani bu deliller<br />
hem sübut cihetinden ve hem de delalet cihetinden ihtimallere açık<br />
olan, tereddüdü kabul eden, lakin mercuh ihtimallerin varlığıyla<br />
beraber racih bir ihtimalin zahir olduğu delillerdir. Üçüncü kısım<br />
“Açıklanmaya muhtaç olan lafızlar” yani iki cihetten de muhtemel olan<br />
ve ihtimallerin müsavi olup tercihi zahir olmayan deliller. Bu deliller<br />
birinci ve ikinci tür delillerin doğrultusunda değerlendirilmeleri<br />
gerekir.<br />
Ulemanın ilmi, kat’i ve zanni olarak ikiye ayırmaları Kur’an’nın<br />
da şahitlik ettiği haktır. Zira Allah (azze ve celle) şöyle buyuruyor:<br />
ِب َ ااتٌ<br />
َش َ<br />
ْكِ َ تابِ وَ أ َ ُخ رُ مُ ت<br />
َ َ ٌ ات ه ُ نَّ أ ُمُّ ال<br />
ُ ْ ك<br />
ْكِ َ تابَ مِ ن ْ ُ ه آ َ تٌ م<br />
َّذِ ي أنْ زَل َ ال<br />
هُ وَ ال<br />
َ َ َ عل َيْ ك<br />
“Sana Kitabı indiren O’dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir.<br />
Bunlar kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı ise müteşabihtir.” 112<br />
İmadu’d-din Hafız İbn-i Kesir (rahimehullah) ayetin tefsirinde şöyle<br />
diyor: “Allah-u Teâlâ Kur’an’da “Bir kısım ayetler(in) muhkem (olduğunu).<br />
Bunlar kitabın anası (olduğunu)” haber veriyor. Yani açıklanmış,<br />
delaleti apaçık, hiçbir kimse için anlaşılmazlığı ve kapalılığı yoktur. Ve<br />
“Diğer bir kısmı ise müteşabihtir” bunlar insanların çoğu veya bazıları<br />
için anlaşılmazdırlar, yani delalet yönüyle muhkem ayetlere uygun olma<br />
111 İki ihtimal arasında racih olmayan.<br />
112 Al-i İmran Sûresi 7.ayet
80<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ihtimali de var, Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın ayette muradı yönüyle değil ama<br />
lafız ve terkip itibariyle başka bir şeye delalet etme ihtimali de var.” 113<br />
Bundan sonra, “Kat’i ilim, senet ve delalet cihetiyle kat’i olandır<br />
ve zanni ilim, senet ve delalet cihetiyle zanni olandır” cümlesini<br />
açıklamaya geçmeden evvel kısa da olsa bir hususa değinmek konumuzun<br />
daha iyi anlaşılması için önemlidir. Bu husus şudur: İlmin<br />
kat’iyeti veya zanniyeti başlı başına İslam uleması arasında çok tartışılmış<br />
bir meseledir.<br />
İttifak ettikleri şudur: Mütevatir nakil ilim ifade eder, ameli icap<br />
ettirir ve inkârı küfürdür.<br />
Mevcut ihtilafı ise ihtisar ile şöyle toparlayabiliriz:<br />
Bir. Ekser ulemaya göre şer’î deliller ancak semai (nakli)’dir ve<br />
iki kısma ayrılır: Kat’i deliller, bunlar kat’i ilim ve yakin ifade eder ve<br />
zanni deliller, bunlar zanni ilim ifade ederler. Buna göre kat’i delile<br />
dayanan hükümler kat’i olur ve zanni (muhtemel) delile dayanan hükümler<br />
de zahir veya racih hükümler olur fakat kendisine hüccet olarak<br />
ulaşmış olanın üzerine amelin vucubiyeti açısından kat’i olur. 114<br />
Bu kısım âlimlerden bazıları da şer’î delillerden çıkan ahkâmın umumen<br />
kat’iyet ifade ettiğini söyler; ister hükmün dayandığı delil kat’i<br />
olsun ister zanni olsun 115 . Ulemadan başkalarına göre ise şer’î deliller<br />
umumen kat’iyet ifade eder. Bu âlimlere göre şeriatta zanni deliller<br />
yoktur. Bunun manası şudur: Bir delil kat’i ilim ifade etmiyorsa delil<br />
değildir. 116 Ve Fahruddin er-Razi (Vefat H: 606) ve onun yolunu izleyenlere<br />
göre semai delillerde asıl olan ancak zannı galip derecesine<br />
çıkabilmeleridir çünkü er-Razi’ye göre nakli delillerin kat’iyetini düşüren<br />
çok ihtimaller vardır. Ancak bu ihtimallerin kalkmasıyla nakli<br />
delil kat’iyet kazanır. Bu ihtimalleri “Mahsul”ünde saymıştır. Böyle<br />
113 Tefsiru’l-Kurani’l-Azim, 2.cüz, sayfa 7. (Dar-u Tayyibetin li’n-Neşri ve’t-Tevzi’, ikinci<br />
baskı h.1420)<br />
114 Yukarıda sözlerini aktardığım âlimler bu kısma misaldir.<br />
115 Bk. El-Bahru’l-Muhit, 1.cüz, sayfa 95-97. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h.1421)<br />
116 Bu, genelde kıyas karşıtı zahiri mezhebine mensup ulemanın ve bazı Mutezile görüşlü<br />
âlimlerin görüşüdür.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 81<br />
bir şart getirerek baştan nakli delillerin kat’i ilim vasıflarını düşürmüştür<br />
ve zanniyattan kılmıştır. Bununla da kalmamıştır ve ikinci<br />
bir külli kaide olarak nakli delil ile akli delilin çatıştığı hallerde akli<br />
delilin nakli delile takdim edilmesi gerektiğini iddia etmiştir. Çünkü<br />
akıl naklin fehmi için asıldır. Asıl ise ihtilaf halinde fer’i olana mukaddemdir,<br />
demiştir. Bu iki külli kaideyle er-Razi bir, genel itibariyle<br />
nakli delillerin yakini olmadığını, zanni olduğunu iddia etmiştir 117<br />
ve iki, aklı asıl kılarak naklin önüne geçirmiştir. Böylece dinin aslını<br />
da fer’ini de akla açmıştır; nakli delillerin dokunulmazlığını kaldırmış<br />
ve dinin esaslarını yıkmıştır. Hatta İmam İbn-i Kayyım (rahimehullah)<br />
Fahruddin er-Razi’nin yaptığını tağut olarak isimlendirir ve<br />
şöyle der: “İslam fırkalarında İbnu’l Hatib’ten 118 önce onun gibi bu tağutu<br />
ortaya çıkarmış, iyice yerleştirmiş, varlığını genişletmiş ve güçlendirmiş birisi<br />
bilinmez.” 119 Maalesef mütekellim mezhebine 120 mensup başka usul<br />
âlimleri de er-Razi’yi bu görüşünde desteklemişlerdir, hatta “Mahsul”ü<br />
cumhurun fıkıh usûlünde esasi kitap olmuştur. Muhakkak bir,<br />
iki çürük elma sebebiyle elma sepetini atmak akılsızlık olur fakat<br />
özellikle bu hususa dikkat edilmeli; çünkü bu usûlü inhirafın nereye<br />
çıktığı aşikârdır. 121<br />
117 El-Mahsul’unda şöyle diyor: “Bil ki, insaf olan şu ki bu lafzi (nakli) delillerin yakin<br />
ifade etmesine bir yol yoktur. Ancak yakin ifade etmesini sağlayan karineler ile beraber<br />
gelirse hariç. İster bu karineler müşahede edilmiş olsun veya bize tevatüren nakledilmiş<br />
olsun…” (1.cüz, sayfa 575,576) ve başka bir yerde “…lakin biz şunu açık ifade ettik: Lafzi<br />
(yani nakli) deliller nerde olursa olsun yalnız zan ifade eder…” (3.cüz, sayfa 303,304.<br />
Camiatu’l-İmam Muhammed bin Suud el-İslamiyye, ilk baskı h.1400)<br />
118 Fahruddin er-Razi’nin lakabıdır.<br />
119 Es-Savaiku’l-Mursele, 2.cüz, sayfa 640. (Daru’l Asime, üçüncü baskı h.1418)<br />
120 Buradaki kasıt mütekellim fırkası değil, fıkıh usûlünde cumhurun mezhebidir.<br />
121 Muhakkak Fahru’r Razi’nin ortaya attığı görüşü ulema farklı değerlendirmiştir. Hepsi<br />
İmam İbn-i Teymiyye ve İmam İbn-i Kayyım (rahimehumallah) kadar sert tepki vermemişlerdir.<br />
Çoğu er-Razi’nin sözlerini, daha doğrusu sözleriyle kast ettiğini farklı<br />
yorumlamışlardır. El-Mahsul’ünde saydığı, kendi tabiriyle lafzi delillerin kat’iyetini<br />
düşüren ihtimallere insaf ile baktığımızda, çoğu lafzın medlulünde olan ihtimaller olduğunu<br />
görüyoruz. Binaenaleyh er-Razi’nin kast ettiği “lafızdaki mana ihtimallerinden<br />
dolayı bizzat lafzın kendisinden delaletini kesinleştirmek mümkün değildir ancak harici<br />
karineler (başka nasslar veya sahabe sözü gibi) ile semai delillerin medlulü kat’iyet<br />
ifade eder” ise, o zaman bu söz kısmen doğru olabilir. Fakat kast ettiği “mutlak olarak<br />
semai delillerin delaletini kat’i surette tayin etmek mümkün değildir” ise, o zaman bu<br />
şüphesiz batıldır. Bunu söylemeyi gerekli buldum çünkü er-Razi’nin bazı sözleri ihtimallidir.<br />
Mesela “…bil ki, insaf olan şu ki bu lafzi delillerin yakin ifade etmesine bir yol<br />
yoktur. Ancak yakin ifade etmesini sağlayan karineler ile beraber gelirse hariç. İster bu<br />
karineler müşahede edilmiş olsun veya bize tevatüren nakledilmiş olsun…” sözü gibi.<br />
Ayrıca lafzi (nakli) delillerin sübut açısından kat’iyet ifade edebileceğini de inkâr etm-
82<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
İki. Dinin aslında hükümler yalnız kat’i delillerle sabit olur. Bunda<br />
ihtilaf yoktur. Fakat kat’i delil nedir? Yukarıda buna ilişkin muhtelif<br />
görüşleri saydım. Bununla irtibatlı ittifak edilmiş başka bir husus,<br />
kat’i delilin ilim ifade ettiğidir. Dinin aslı yalnız ilimle sabit olur, zan<br />
ile değil. Bunda ihtilaf yok fakat ihtilaf ilmin tarifinde vaki olmuştur.<br />
Ekser fukahaya göre bir haberin ilim ifade etmesi için mütevatir<br />
olması şarttır. Mütevatiri de “Âdeten yalan söylemek üzere anlaşması<br />
mümkün olmayan sayıda bir ravi topluluğun naklettiği haber”<br />
olarak tarif etmişlerdir. Mütevatir haberin tarifinde fakihler ve hadisçiler<br />
arasında bir ihtilaf yoktur. 122 Fakat naklin tevatürü için ravi<br />
adedin kaç kişiye ulaşması gerektiği noktasında ve habere kat’iyeti<br />
kazandıran yalnız adedin mi olduğu yoksa genel itibariyle karineler<br />
mi olduğu noktasında her iki kesim ulema arasında ihtilaf mevcuttur.<br />
Bu ihtilaf da tevatür şartlarını tamamlamamış haberin ilim ifade<br />
edip etmemesine yansımıştır. Zira bir haberin ilim ifade etmesi için<br />
kat’i olması gerekir, kat’i olması için de mütevatir olması gerekir. Dolayısıyla<br />
ekser fukaha tevatür vasfına haiz olmayan haberi yani ehad<br />
haberi ilim ifadesinden men etmiştir ve zanniyattan kılmıştır. 123 Laiyor.<br />
Fakat Mahsul’ünde saydığı dokuz ve başka bir yerde on ihtimalin içinde getirdiği<br />
naklin akla ters düşmesi ihtimaline gelince bunun batıllığında hiçbir şüphe yoktur. Hatta<br />
tek başına sadece bu ihtimalin sıhhatini kabul etsek, çoğu nakli delillerin kat’iyetini<br />
nefyetmiş oluruz. Tabii şunu da burada belirtmemiz gerekir: Er-Razi nakli delillerin<br />
kat’iyetini takriben imkânsız bir hâle sokmasıyla beraber tamamen de işlevsiz kılmıyor.<br />
Ancak zannı galip derecesine çıkabilir diyor. Zannı galip ile amelin vacipliği ise icma<br />
ile sabittir. El-mühim, er-Razi’nin neyi kast ettiği ihtimalli olmasıyla beraber, neye yol<br />
açtığı ortadadır. Vakıada dinin aslını ve fer’ini atıl kılanlar bu görüşten besleniyorlar<br />
ve bu görüşün ispat ettiği bir ilaha ibadet ediyorlar. Dolayısıyla Âllame Şemsu’d-din<br />
İbn-i Kayyım (rahimehullah)’ın tespiti ne de yerinde olmuş: “Onun gibi bu tağutu ortaya<br />
çıkarmış, iyice yerleştirmiş, varlığını genişletmiş ve güçlendirmiş birisi bilinmez”.<br />
Allah-u Â’lem.<br />
122 Fakat usûl âlimlerinin cumhuru mütevatiri “Sözlerinden ilim hâsıl olacak sayıda bir<br />
topluluğun haberidir.” olarak tarif etmişlerdir. Bk. el-Mahsul, 4.cüz/323.sayfa. (Camiatu’l-İmam<br />
Muhammed bin Suud el-İslamiyye, ilk baskı h.1400) Usûlcülerin mütevatir<br />
haberi tariflerinden usûlcülere göre tevatürle ilmin zaruri ilişkisi açık ortaya çıkıyor.<br />
123 Ehad haberin tarifinde de ulema ihtilaf etmişlerdir. Ehad haberin tarifinde ittifak ettikleri<br />
husus, mütevatir haberin şartlarına haiz olmamasıdır. Hadis ulemasının ekseri<br />
ehad haberi garip, aziz ve meşhur olmak üzere üç kısma ayırmışlardır. Bazıları bir<br />
dördüncü kısım olarak mustefız (ahiri ض ile) haberi eklemişlerdir. Âlimlerin çoğuna<br />
göre bu üç veya dört kısım ehad haberdendir. Bazıları ise mustefız haberi ehad ile<br />
mütevatir haber arasında kabul etmişlerdir. Kimisi de meşhur ve mustefız haberi mütevatir<br />
haberden saymıştır. Bu ihtilafın hasebinde haberin kat’iyeti noktasında da ihtilaf<br />
etmişlerdir. Meşhur ve mustefız haberi mütevatire ilhak edenler, kat’iyetini ve ilim ifade<br />
ettiğini de savunmuşlardır. Katmayanlar kabul etmemişlerdir. Müstefızı ehad ile<br />
mütevatir haber arasında görenlerden kimisi kat’iyetini savunmuştur kimisi zannı galip<br />
ifade eder ve başkaları da yakine yakındır demişlerdir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 83<br />
kin hadis imamları ve Hadis Ehli fukahası sahih ehad haberlerin de<br />
ilim ifade ettiğini savunmuşlardır ve dinin aslında sahih ehad haberle<br />
delil getirmişlerdir. Şüphesiz doğru olan da budur; çünkü tevatür,<br />
haberin senediyle alakalıdır, haberin şeriat sahibine sahih nispetiyle<br />
değil. Haberin sıhhati yönünden ilim ise adil ve zapt ehli ravinin<br />
mislinden şeriat sahibine muttasıl senetle ve illetlerden ve şazlardan<br />
ari rivayetiyle vacip olur. Ehad haberin kat’iyetini tevatür yanında<br />
başka karineler de sağlayabilir. Mütevatir olması bir haberin kat’iyeti<br />
için en güçlü karine olabilir lakin buna münhasır olduğunu söylemek<br />
için delil gereklidir. 124<br />
Üç. Konumuzda ulema arasında üçüncü bir ihtilaf mevzusu da<br />
şudur: Kat’i haber ilim ifade eder lakin ifade ettiği ilim zaruri midir<br />
nazari midir? Cumhura göre kat’i haber zaruri ilim ifade eder. Zaruri<br />
ilim, insanların reddedemedikleri zorunlu bilgidir; bizzat duygu<br />
organlarıyla müşahede edilen gibi yakinen sabit olur. Araştırmaya<br />
da muhtaç değildir, bunun için de sübutunda şek ve şüphe yoktur.<br />
Ayrıca bu ilmin zorunluluğunda büyük ve küçük, araştırmaya ehil<br />
olan ve olmayan eşittir. Nazari veya başka bir ismiyle müktesep ilim<br />
ise araştırmaya ve delillendirmeye muhtaç olan ilimdir. Dolayısıyla<br />
da kabul ve redde açıktır.<br />
İşin doğrusu, burada üç maddede toplamaya çalıştığım mevzumuzla<br />
alakalı ihtilafların her birinin çok ayrıntıları vardır. Bu kısa<br />
risale bu ayrıntıların ve sonuçların kuşkusuz yeri değildir. O zaman<br />
biri “Niye bu ihtilafları getirdin ki, hem meselenin teferruatına girmiyorsun<br />
hem de bir sonuca bağlamıyorsun, sadece kafa karıştırıyorsun”<br />
diyebilir. Cevap olarak derim ki:<br />
Birincisi, gayem bizzat bu ihtilaflar ve bu ihtilafları çözmek değildir.<br />
Bu ayrı ve kendi başına bir konudur. Bu ihtilaflara sadece konumuzun<br />
daha iyi anlaşılması için hacet duyulduğu kadar zikretmek<br />
istiyorum. Çünkü bizim konumuz hüküm konusudur. Yani, kişi<br />
124 Hatta İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah) bir haberin yalnız tevatür şartıyla ilim ifade<br />
ettiğini söyleyenlerin ilklerden öncülerinin olmadığını ve bu konuda kelam ehlini<br />
izleyen muteahhirun ulemasından sadece bir azınlık olduklarını söyler. Bk. Mecmuu’l-Fetava,<br />
13.cilt/357.sayfa. (Daru’l-Vefa, 3.baskı h.1426)
84<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
hüküm vereceği zaman bütün bu ihtilaflara da dikkat etme durumundadır.<br />
Bunun için muhakkak bu ihtilafları bilip, içlerinde racih<br />
olanı ayırt edebilecek ilmî ve ahlakî bir olgunlukta olması gerekir.<br />
Muayyene hüküm vermek amelîdir, tatbikîdir, tahkikîdir. Evet, her<br />
ne kadar ahkâmı kat’i ve nazari olarak taksim etsek ve akabinde haberin<br />
kat’iyeti ilmen de zaruriyetini iktiza eder desek de haberin kat’i<br />
olması için varid olan tevatür şartı ihtilaflıdır. Bunun yanında ehad<br />
haberin ilim ifade etmesi ihtilaflıdır. Muhaddisler ve Hadis Ehli fukahası<br />
sahih ehad haberin ilim ifade ettiğini kabul ederken, ekser<br />
fukaha ehad haberi zanniyattan kabul eder. İlklerine göre sahih ehad<br />
haber dinin aslında delil ve hüccet iken, ikincilere göre hüccet değildir.<br />
Çünkü dinin aslı zanni haber ile sabit olmaz. Şu hâlde bazı<br />
âlimler için kat’i ilim ifade eden, yani onun için inkârı ve muhalefeti<br />
caiz olmayan ehad haber, diğer bir kısım âlimler için böyle olmayabilir.<br />
125 Bu ihtimal ilmin tevatür yoluyla kat’iyet ifade ettiği alanda da<br />
değerlendirilmeli, 126 tabi katiyeti icma mahalli olan meseleler hariç.<br />
İkincisi, Bundan sonra gelen konunun doğru anlaşılması için bu<br />
ihtilaflara muhtasar da olsa girmeyi gerekli buldum. Çünkü Allah<br />
(celle ve âlâ) ve Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in tayin etmedikleri ve cezmetmedikleri<br />
alanda, muhakkak beşerin koyduğu sınırlar olacaktır.<br />
Beşer sınır çizmeden, tayin etmeden, belirlemeden anlayamaz. Bu<br />
muhakkak bir zarurettir. Bunun için kâmil ve mubin dinimizde ehli<br />
için ictihad memduhdur. Fakat bu sınırlar semadan tayin edilmemiştir,<br />
tevkifî değildir, ictihadidir. Dolayısıyla bu ictihadi sınırların kuşattığı<br />
alanlar sadece siyah veya beyaz değildir. Siyah ve beyazın arasında<br />
muhakkak başka renkler de olacaktır. İctihadın olduğu yerde<br />
muhakkak ihtilaf da olacaktır. Çünkü nazar ehlinin bir şeyi tasavvur<br />
125 Olmayabilir derken, keyfine göre kabul eder veya kabul etmez kast etmiyorum. İslam<br />
ulemasını böyle bir davranıştan uzak görmek dini fehmedebilmenin ön şartlarındandır.<br />
İslam ulemasının masum ve hatadan beri olmamakla beraber, ihtilafları muhakkak<br />
naklen veya aklen makbul delillere dayanmaktadır. Tabii bu her ihtilafın ve her görüşün<br />
makbul olduğunu ve her görüş sahibinin isabet ettiğini iktiza etmez. Lakin meselelerde<br />
tahkikin derinliğini ve ciddiyetini zorunlu olarak gerektirir. Ve hassaten ihtilaf iman<br />
ve küfür hükmüne ilişkin olduğu zaman bu daha da önemli oluyor. Zira bu alandaki<br />
ihtilafların sadece azı safsataya ve zındıklığa dayanıyor. Ekseri ise usuli farklılıklara ve<br />
bunların fere nakline ve tatbikatına dayanıyor.<br />
126 Özellikle lafzi tevatürün varlığı nadir olup ekser tevatür ehad haberlere dayanan manen<br />
tevatür olduğuna dikkat edersek.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 85<br />
etmesinde farklılıklar muhakkaktır. Tasavvura göre de hükme varacaktır.<br />
Ancak nassın bulunduğu yerde ictihad caiz olmaz çünkü<br />
nazara mahal yoktur. Bunun için ihtilafın kabulü elbette kayıtsız,<br />
şartsız değildir. Bilakis İslam dininin kat’i asıllarından birinde veya<br />
dinde zarureten bilinmesi gereken bir meselede ictihad edenin ictihadı<br />
kendisinden elbette kabul edilmez ve durumuna göre hüküm<br />
alır. İcmanın oluştuğu hafi bir meselede (kapalı, araştırmaya muhtaç<br />
mesele) ictihad eden ve varid icmaya muhalefet edenin ictihadına<br />
müsamaha edilmez fakat tekfirine de gidilmez; çünkü ancak nazar<br />
ve istidlal ile dinde bilinmesi mümkün olan bir mesele (hafi mesele),<br />
icma edilmiş ve muhalefet edenlerin ihtilafları muteber olmasa da<br />
dinde zarureten bilinmesi gereken bir mesele olmaz. Ama ictihad ettiği<br />
ihtilaf edilmiş olan hafi bir meseleyse şu üç halin dışına çıkamaz:<br />
Bir: İctihadı Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’ın usûlüne uygundur. Böylesi<br />
ictihadında ya isabet etmiştir veya hata etmiştir. Her iki hâlde<br />
sevap sahibidir.<br />
İki: İctihadı bid’at ehlinin asıllarından birisine dayanmaktadır.<br />
Böylesi ictihad ettiğinden dolayı değil, ictihadı bid’atçıların bid’atından<br />
olduğu için bid’atçı olur ve görüşü reddedilir.<br />
Ve üç: İctihadı küfre dayanmaktadır. Böylesi de kâfirdir.<br />
Muhtasar ifadeyle, muhtelif dini görüşlere böyle yaklaşılması gerekir.<br />
Bu kısa temhitten sonra “Tekfir, kat’i tekfir ve nazari tekfirdir.<br />
Kat’i tekfir hükmü kat’i ilme dayanan ve nazari tekfir hükmü zanni<br />
ilme dayanandır.” cümlesini Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın yardımıyla<br />
açalım.<br />
Önce bazı kavramlar:<br />
İlim: İlmin tarifinde usûlcüler çok ihtilaf etmişlerdir. Hatta kimisi<br />
ilmin haddini belirlemeyi doğru görmemişlerdir. Ebu’l-Hattab<br />
el-Kalvazani (rahimehullah)’ın (Vefat H: 510) dediği gibi doğru bir
86<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
tarifin cami’ ve mani’ olmasını gerekli görerek ilmin en isabetli tarifi<br />
“Eşyayı olduğu hâl üzere tanımak” tarifi olacaktır. 127 İlim de iki kısımdır:<br />
Zaruri ilim ve nazari ilim. Zaruri ilim, marifetin nazar ve istidlalsiz<br />
hâsıl olanıdır. Mesela, duygu organlarından biriyle bilmek<br />
gibi. Eşeğin anırmasını duyan bunun eşeğin sesi olduğuna araştırma<br />
ihtiyacı duymadığı gibi. Veya bir koku aldığında kokunun güzel veya<br />
çirkin olduğunu bildiği gibi. Bu marifet, duygu organların eşyayı<br />
mücerred idrak etmeleriyle hâsıl olur, araştırmaya ihtiyaç duymazlar.<br />
Nazari ilim ise, eşyayı tanıyabilmek için araştırmaya ve istidlale<br />
muhtaç olanıdır.<br />
İlmin zıddı cehalettir. Cehalet iki kısımdır: Basit (yalın) ve mürekkep<br />
(bileşik, karışık) cehalet. İlki, hiç bilmemektir. Mesela, İslam<br />
tarihinde Bedr Savaşı diye bir savaşın vuku bulduğunu bilmemek<br />
gibi. İkincisi, bilgi sahibi olmakla beraber yanlış bilmektir. Mesela,<br />
Bedr Savaşı’nın hicretten sonra üçüncü senede vuku bulduğunu bilmek<br />
gibi.<br />
Zan: Zan iki çeşittir. İlki, Allah (azze ve celle)’nin kitabında ve Rasûlü<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’in diliyle yerdiği zandır. Mesela, Allah (celle ve<br />
âlâ)’nın şu kavlinde olduğu gibi: “Hâlbuki onların buna dair bilgileri<br />
yoktur. Onlar ancak zanna uyarlar. Zan ise şüphesiz, hak adına<br />
hiçbir şey ifade etmez.” 128 Bu zannın dayanakları heva ve şehvettir<br />
ve menkule ve makule karşı büyüklenmek ve muhalefet etmektir.<br />
Halk arasında zannın mana kullanımı genelde budur. Fukaha arasında<br />
zannın mana kullanımı ise farklıdır. Fukahanın ıstılahında zan,<br />
birinin diğerine göre daha açık olmasıyla beraber iki ihtimalin var<br />
olmasıdır. Racih olan ihtimal, zandır. Bu, zannın ikinci çeşididir. Bu<br />
manada zannın dayanağı şer’î delillere ve karinelere sahih nazardır.<br />
Ulemanın şer’î bir hükmü zannetmesi bu manadadır. Yani muhtemel<br />
hükümler arasında zahir olanı tercih etmesidir.<br />
127 Ebu’l-Hattab (rahimehullah)’ın tercih ettiği tarif “Malumu olduğu hâl üzere tanımak”tır.<br />
Fakat bu tarifte devr (tarif edileni tarif olunanla tanımlamak) olduğu için “Eşyayı olduğu<br />
hâl üzere tanımak” daha isabetlidir; çünkü mantık âlimlerine göre tarifte devr<br />
batıldır. İlmin tarifi ve muhtelif görüşler için bk. Et-Temhidu fi usuli’l-fıkh, 1.cilt, sayfa<br />
35-41. (Camiatu Ummu’l-Kura, Kulliyetu’ş-Şeriati ve’d-Diraseti’l-İslamiyye baskısı)<br />
128 En-Necm Sûresi 28.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 87<br />
Şek ve vehim: Şek, iki ihtimalin müsavi olmasıdır. Birinin diğerine<br />
tercih edilecek bir yönünün olmamasıdır. Vehim ise, iki ihtimalin<br />
içinde mercuh 129 olandır.<br />
Kat’i ilim: Sübutunda ve delaletinde ihtimal veya şek bulunmayan,<br />
delil ile yakinen var olan bilgidir.<br />
Zanni ilim:Sübutunda ve delaletinde ihtimal bulunan, delil ile<br />
var olan, zahir veya racih bilgidir.<br />
Ulemanın bir haberin kat’i ilim ifade etmesinden kastettikleri,<br />
haber verilenin kesin bir surette, şüphesiz ve tereddütsüz haber sahibine<br />
ait olmasıdır. Zanni ilim ifade etmesinden kastettikleri ise, yakinen<br />
değil fakat zannı galip ile haberin haber sahibine ait olmasıdır.<br />
İlmin senedi itibariyle kat’i olması:Bu durum, delilin senedi itibariyle<br />
mütevatir olduğu zaman ulemanın ittifakıyla söz konusudur.<br />
Senet cihetinden ihtilafsız mütevatir olan delil, Kur’an ve lafzi mütevatir<br />
sünnettir. Fakat mütevatir altı sünnet, yani ehad haberin senet<br />
cihetinden kat’iyet ifade etmesi ihtilaflıdır. Ebu’l-Huseyn el-Basri,<br />
el-Baci ve el-Balkini gibi mütekellim usûlcülerine göre ehad haber<br />
mutlak olarak kat’iyet ifade etmez. İbn-i Hazm (rahimehullah)’a göre,<br />
haberin senet yönüyle kat’iyet ifade etmesi için haberin bir adil ravi<br />
tarafından Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e muttasıl senetle rivayet<br />
edilmesi kâfidir. 130 Ekser ulemanın sözlerinden çıkan görüş ise şudur:<br />
Ameli icap eden ehad haber karineler eşliğinde sübut ve delalet<br />
cihetinden kat’iyet ifade edebilir. Ehad haberin kat’i ilim ifade etmesini<br />
sağlayan karineler; ümmetin haberi kabul ile karşılaması, onunla<br />
amel etmesi veya ravilerin adaletinde icma edilmiş olması veya<br />
haberin manası Kur’an’a dönmesi gibi karineler olabilir. Genel itibariyle<br />
bu karineler ehad haberde muhtemel olan hata, unutma, vehim<br />
veya yalan gibi şüpheleri gideren ve böylece ehad habere senet veya<br />
delalet itibariyle kat’iyet kazandıran karinelerdir. Ulemanın çoğu<br />
ehad haberin karineler eşliğinde kat’iyet ifade edebileceğini kabul<br />
129 Racih olmayan.<br />
130 Bk. El-İhkamu fi Usuli’l-Ahkâm, 1.cüz/114.sayfa. (Daru’l-Hadis, ilk baskı h.1404)
ُ<br />
ٌ<br />
ْ<br />
88<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
etmişlerdir. 131 Bununla beraber karineler hakkında ihtilaf etmişlerdir<br />
veya bazıları karinelerin tahakkukunu uzak ihtimal görmüştür. Velhasıl,<br />
ulemanın ekserine göre ehad haber sübut cihetinden karineler<br />
eşliğinde kat’i ilim ifade edebilir.<br />
İlmin delaleti itibariyle kat’i olması: Lafızlar medlulünün 132 vuzuhu<br />
133 yönünden iki kısımdır: Medlulü kat’iyet derecesine varacak<br />
şekilde vazıh olan lafızlar ve böyle olmayan lafızlar. Cumhur ulema<br />
ilkine nass ve ikincisine zahir demiştir. Nass olan lafız, delalet ettiği<br />
manadan başka mana ihtimali taşımayan sarih olan lafızdır. Zahir<br />
olan lafız, racih olan mana delaletinden başka mana ihtimalleri de<br />
içeren muhtemel lafızdır. 134 Delilin nass 135 mertebesinde olması ona<br />
delalet cihetinden kat’iyet kazandırır. Çünkü nass olan lafzın medlulü<br />
apaçık ortaya çıkmıştır. Başka mana ihtimalleri barındırmadığı<br />
için delaletinde şüphe söz konusu değildir. Ebu Bekr el-Bakillani (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 403) nass için şu ayetleri misal getirmiştir:<br />
“Zina- 136 لَ ت ِّ نَ Rasûlüdür” Muhammed“م Allah’ın<br />
ya yaklaşmayın”<br />
Kendinizi“لَ 137<br />
وا öldürmeyin” 138<br />
ُ ْ َ خ ْ شيَة َ قٍ<br />
Evlatlarınızı“أَوْلد َ<br />
fakirlik korkusuyla öldürmeyin” 139 “ve<br />
وََ ل تَ ق تُ لُ ْ<br />
ْرَ بُوا الز<br />
َق<br />
َن ْفُسَ كُ<br />
ُوا أ<br />
ُل<br />
ْت<br />
تَق<br />
ُ َمَّ د رَسُ ول هللاِ<br />
َك<br />
َ إِمْ ل<br />
131 Bk. Nuzhetu’n-Nazar, ibni Hacer el-Askalani, sayfa 60 ve 76-78. (Matbaatu-Sefir, ilk<br />
baskı h.1422). Mecmuu’l-Fetava, ibni Teymiyye, 18.cilt/40.sayfa. (Daru’l-Vefa, üçüncü<br />
baskı h. 1426). El-Udde, Kadı Ebu Yala, 3.cüz/900.sayfa. (Suudi Arabistan, Riyad,<br />
ikinci baskı h.1410). Mukaddimetu-ibni Salah, Ebu Amr ibni Salah, sayfa 28. (Daru’l-Fikr<br />
baskısı h.1406). El-Burhan, el-Cuveyni, 1.cilt/373,374. (Daru’l-Ensar, ikinci<br />
baskı h.1400). El-Bahru’l-Muhit, ez-Zerkeşi, 1.cüz/ 377.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye<br />
baskısı h.1421)<br />
132 Delilin delalet ettiği.<br />
133 Mana açıklığı.<br />
134 Hanefi uleması lafız ve medlulü arasındaki ilişkiyi farklı taksim etmişlerdir. Bu taksimata<br />
göre lafız zahir (işitildiğinde manası hemen anlaşılan, açıkça bir manaya delalet<br />
eden ve tevil ve tahsise muhtemel lafız), nass (manası zahir lafızdan daha açık ve tevil<br />
ve tahsise muhtemel lafız), müfesser ( manası nass olan lafızdan daha açıktır ve tevil ve<br />
tahsis ihtimali yoktur) veya muhkemdir (manası müfesser lafızdan daha açıktır ve tevil,<br />
tahsis ve neshi kabul etmeyen lafız)<br />
135 Kur’an ve Sünnet metnine de ıstılahta nass denilir. Fakat bu bahiste kastedilen bu<br />
değildir.<br />
136 El-Fetih Sûresi 29.ayet<br />
137 El-Isra Sûresi 32.ayet<br />
138 En-Nisa Sûresi 29.ayet<br />
139 El-Isra Sûresi 31.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 89<br />
buna benzer muradında işkâl ve ihtimal olmayan açık nasslar” demiştir. 140<br />
Bu misallerde zikredilen delillerin nass olmaları mücerred lafızdan<br />
kaynaklanıyor. Bununla beraber ekser ulemaya göre mana vuzuhu<br />
cihetinden nass olmayan lafızlar da harici kat’i karineler ile kat’iyet<br />
ifade edebilir. Bu daha önce geçti.<br />
Ayrıca lafızlar taaddüt 141 ve tevahhüte 142 delaleti bakımından da<br />
iki kısımdır: Âm lafızlar 143 ve has lafızlar 144 . Hususa delalet eden lafızlar<br />
ittifaken kat’iyet ifade eder. 145 Lakin umuma delalet eden lafızlar<br />
kat’iyet ifade eder mi etmez mi bu ihtilaf konusudur. Cumhur<br />
ulemaya ve Hanefilerden bazılarına göre âm lafızlar aslen kat’iyet<br />
ifade etmez 146 ; ancak karinelerin kat’iyeti iktiza etmeleri veya etmemeleri<br />
hariç. Bu durumda âm lafız kat’i surette her efradına şamil<br />
midir değil midir karinelere göre tayin edilir. 147 Hanefi ulemasının<br />
cumhuruna göre ise âm lafızlar aslen kat’iyet ifade eder. 148149<br />
140 Et-Takribu ve’l-İrşad, 1.cilt/340,341.sayfa. (Muessesetu’r-Risale, ikinci baskı h.1418)<br />
141 Çokluk.<br />
142 Teklik.<br />
143 Tek bir mana için konulan, bütün fertlerini bir anda kapsayan ve kapsadığı fertlere<br />
sınırlı olmayan kelimeler.<br />
144 Tek bir mana için konulan ve kapsadığı fert veya fert lere sınırlı olan kelimeler.<br />
145 Bu has lafzın âm lafza mukabilinde söz konusudur; fakat lafız bir yönden âm ve bir<br />
yönden has ise, lafzın delaleti has yönüyle kat’i olur. Fakat lafzın âm yönü kat’iyet ifade<br />
eder mi etmez mi bu ulema arasında ihtilaflıdır. Mesela “Müslümanlara ikram et”<br />
denildiğinde, muradın Müslümanlar olmayanlara ikram edilmemesi olduğu kat’iyen<br />
vazıhtır. Bu yönüyle Müslümanlar lafzı Âdemoğullarından bir cins için hastır. Lakin<br />
Müslümanlar cinsi, içinde umumen her bir müslüman ferdin maksut olduğu kat’i<br />
midir? İşte bu ihtilaf konusudur.<br />
146 Yani lafzın şamil olduğu her bir fert kat’iyet ile dâhil olmaz ama idhali zahir veya racih<br />
olabilir.<br />
147 Mesela “O her şeyi bilendir” veya “Göklerde ve yerde olanlar Allah’ındır” gibi ayetlerde<br />
âm lafzın efradın her birine delalet ettiği kat’iyen bilinir. Ama “Onlar öyle kimselerdir<br />
ki, insanlar kendilerine “insanlar size karşı bir ordu hazırladılar. O hâlde onlardan<br />
korkun” dediler ve bu onların imanını artırdı ve “Allah bize yeter. O ne güzel vekildir”<br />
dediler.” ayetinde âm olan insanlar lafzının fert fert bütün insanlara delalet etmediği<br />
kesindir. Zira insanlardan bazısı Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile beraber idi.<br />
Bazıları da ordu hazırlandığını haber verdiler. Bazıları da orduyu hazırladılar. Şu hâlde<br />
insanlar lafzından umumen her ferdin kastedilmediği luzumen vazıh olmuştur.<br />
148 Yani mücerred âm lafzın delaleti, kabul ettiği tüm efrada kat’iyen şamildir.<br />
149 Bk. El-Bahru’l-Muhit, 2.cüz/197-204.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h.1421).<br />
Usulu’s-Serahsi, 1.cüz/132-139.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h. 1414)
90<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Ve üçüncü olarak, lafızlar medlulünün lafızda geçtiği hâl üzere<br />
anlaşılması ve lafızda geçmediği hâl üzere anlaşılması bakımından<br />
yine iki kısma ayrılır. 150 Bu durumda mefhumun delaleti kat’i midir?<br />
Mefhumu’l-Muvafeka 151 kat’iyet ifade edebilir 152 ama Mefhumu’l-Muhalefe’nin<br />
153 delaleti ancak zan ve racih olabilir.<br />
İlmin senedi itibariyle zanni olması: Mütevatir olmayan veya<br />
karineler eşliğinde kat’iyet mertebesine ulaşmayan ehad haber vürud<br />
cihetinden zannidir. Ayrıntılar yukarıda geçti.<br />
İlmin delaleti itibariyle zanni olması: Lafzın manası veya medlulü<br />
muhtemel 154 ise delil delalet cihetinden zanni olur.<br />
150 Bir kelimenin lafızda zikri geçtiği ve ifade edildiği şekil üzere bir hükme delalet etmesine<br />
mentuk denilir. Lafızda zikri geçmeyen ve ifade edilmeyen bir hükme delalet edene<br />
de mefhum denilir. Cumhur ulemaya göre mefhum iki kısımdır: Mefhumu’l-Muvafaka<br />
ve Mefhumu’l-Muhalefe. Hanefi uleması lafzın manaya delalet şekillerini şöyle taksim<br />
ederler: Delaletu’l-İbare (lafzın, nassın gelişindeki asli maksat olan veya ona tabi olarak<br />
kastedilen hükme delalet etmesidir), Delaletu’l-İşare (lafzın nassın gelişinde asli veya<br />
tebe'i olarak kastedilmeyen fakat asıl maksat olan mananın gerekli kıldığı, bununla<br />
birlikte sözün doğruluğu ve şer’î yönden sağlıklı anlaşılması kendisine bağlı olmayan<br />
hükme delaletidir), Delaletu’n-Nas (lafzın nassda belirtilen duruma ait hükmün, tahkik<br />
ve ictihadda bulunmaya ihtiyaç duyulmaksızın ve sırf dil unsuruna dayanarak anlaşılabilen<br />
illetteki müştereklik sebebiyle, nassda belirtilmeyen durum hakkında da sabit<br />
olduğunu göstermesidir) ve Delaletu’l-İktiza (lafzın doğru veya şer’î yönden sağlıklı<br />
anlaşılması kendisine bağlı olan meskûtun anh (İbarede yer almayan) bir manaya<br />
delalet etmesidir). Cumhur indinde mantuk olanı Hanefilerin Delaletu’l-İbare, İşare<br />
ve İktiza karşılıyor. Cumhurun Mefhumu’l-Muvafakayı Hanefilerde Delaletu’n-Nas<br />
karşılıyor. Mefhumu’l-Muhalefe Hanefiler indinde delil olarak makbul değildir.<br />
151 Lafzın, tahkik ve ictihada ihtiyaç duyulmaksızın mücerred dil unsuruna dayanarak<br />
illette müşterek olması sebebiyle mantukun (lafızda geçen durumun) hükmünü<br />
meskûtun anh (lafızda geçmeyen durum) için de sabit olduğuna delalet etmesidir.<br />
152 Mesela “Anne ve babaya iyi davranın! Eğer onlardan biri veya ikisi ihtiyarlığa ererse<br />
sakın onlara “öf ” (bile) deme. Onları azarlama, onlara tatlı ve güzel söz söyle” ayetin<br />
mantukundan anne ve babaya öf demenin ve azarlamanın haramlığı kat’iyen vazıh<br />
oluyor. Aynı zamanda dövmenin veya sövmenin evlasıyla haram olduğuna da kat’iyen<br />
delalet ediyor. Zira salt öf demek ve azarlamak haram ise, daha şiddetli eziyet olan<br />
dövmek ve sövmek evlasıyla haram olmalı. Veya İbn-i Ömer (radıyallahu anhu)ma<br />
yoluyla rivayet edilen sahih hadiste Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) düşman topraklarına<br />
Kur’an ile gitmeyi nehyediyor. İmam Ahmed ve başkalarının tahriclerinde<br />
“Onu ele geçirme korkusundan ötürü” ilavesi vardır. Yanı Kur’an ile düşman topraklarına<br />
nehyin sebebi kâfirlerin onu ele geçirme ihtimali var olduğundandır. Şu hâlde<br />
Kur’an’ı ele geçirmeleri ihtimalinden ötürü nehiy varid olmuşsa, o zaman Kur’an’ı kâfire<br />
rehin bırakmak evlasıyla haram olur.<br />
153 Lafzın, mantukun hükmünün, hükümde ehemmiyet arz eden kayıtlardan birisini taşımadığından<br />
ötürü meskûtun anh hakkında geçerli olmadığına delalet etmesidir.<br />
154 Cumhura göre lafzın manası zahir ise veya Hanefilere göre lafzın manası zahir veya<br />
nass ise zanni olur. Veya cumhura göre lafzın delalet ettiği hüküm Mefhumu’l-Muhalefe<br />
ise delalet cihetinden zanni olur.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 91<br />
Geçen sayfalarda açmaya çalıştığım konuyu şöyle hulasa edebiliriz:<br />
Kat’i tekfir senet yönüyle ve aynı zamanda delalet yönüyle kat’i<br />
ilme dayanan tekfirdir. Bunun manası; kat’i tekfirin mesnedi mütevatir<br />
nass olmak zorundadır. Bu tahdid ile ehad haber –kat’iyet sağlayan<br />
karineler ile beraber gelse de- kat’i tekfire mesnet olamaz. Aynı<br />
zamanda haber mütevatir olsa, mesela Kur’an veya mütevatir sünnet<br />
gibi, lakin delilin mana veya hüküm delaleti sarih olmayıp ihtimalli<br />
ise kat’i tekfire mesnet olamaz. Çünkü şer’î bir hükmü Allah (azze ve<br />
celle)’ye veya Rasûlü Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’e kat’i surette<br />
nispet etmek ancak kat’i nass ile caiz olur. Bilakis bu durumda hükmü<br />
Allah (celle ve âlâ) veya Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’e nispet etmek<br />
zorunludur, zira iradeleri kat’iyen vuzuh bulmuştur. Kat’i nass ile sabit<br />
olan hükmü şeriat sahibine nispet etmemek, açık beyan olmuş<br />
iradesini inkâr etmek olur. Bunun için kat’i nass ile sabit olan tekfir<br />
hükmünü Allah (azze ve celle)’ye nispet etmek ve ispat etmek O’nun<br />
kelamına imandan ve iktizadan neşet eder. Zira bu tür tekfir ilahi<br />
iradeyi tasdik edip ona boyun eğmektir. Bu ise imanın ta kendisidir.<br />
Şu hâlde bu tür tekfir 155 muhakkak imanın sıhhat şartlarındandır.<br />
Bu tekfiri gerçekleştirmeyen Allah (celle ve âlâ)’nın kelamını ve kelamından<br />
kat’iyet ile vuzuh olmuş olan iradesini yalanlamış olur. Bu<br />
da şüphesiz tekfirden imtina edeninin küfrüdür. Bunun için bu tür<br />
tekfirde kâfiri tekfir etmeyen kâfir olur kaidesi işler. Çünkü esasında<br />
kat’iyet ile sabit olan tekfirin tekzibi veya şekki vardır. Çünkü bu tekfir<br />
aslında sadece Allah (subhanehu ve teâlâ)’nın sarih hükmünü nakletmekten<br />
ibarettir. İctihas ederek ilahi muradı fehmetmeye çalışmaktan<br />
ve ilahi hükümden haber vermekten değil.<br />
Dolayısıyla kat’i ilme dayanan tekfir, söz sahibine (Allah (celle ve<br />
âlâ)’ya) isnadı ve delaleti açısından ihtimal taşımadığı için, kesin ilahi<br />
iradenin beyanıdır ve bunun için tahakkuku zorunludur.<br />
155 Kat’i tekfir.
92<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Ayrıca bu tür tekfirde Tahkiku’l-Menata 156 ihtiyaç da yoktur çünkü<br />
Tahkiku’l-Menat’ın gayesi maznun 157 ihtimalleri gidermektir. Fakat<br />
bu durumda ihtimal yoktur. Küfrü kat’idir. Bunun için bu tür<br />
kâfiri tekfir etmeyen kâfir olur. Çünkü esasında kat’iyet ile sabit olan<br />
tekfirin tekzibi veya şekki vardır. Yani gaybı bilen, kalplerin hâlini<br />
gören Allah (azze ve celle)’nin o kalp sahibinden verdiği haberi tasdik<br />
etmemesi veya verdiği haberin doğruluğunda şüphe etmesi vardır.<br />
Dinin kat’iyetini inkâr edenin hüccet ikamesiz tekfirinde icma vardır.<br />
Sadece şu zamandaki Cehm bin Safvan ve Cad bin Dirhem gibilerinin<br />
halefleri buna itiraz eder. Ama Ehl-i Sünnet’in bu hususta<br />
ihtilafı yoktur. Bunun için İbn-u Ebi’l-İzz (rahimehullah) (Vefat H: 792)<br />
Ebu Cafer et-Tahavi (rahimehullah)’ın “Kıble ehlinden kimseyi günahından<br />
ötürü tekfir etmeyiz” sözünü açarken şöyle diyor: “Bir kişi<br />
zahir ve mütevatir vacipleri veya zahir ve mütevatir haramları veya buna<br />
benzerini 158 açıktan inkâr ederse tevbeye çağırılır. 159 Eğer tevbe etmezse kâfir,<br />
mürted olarak öldürülür. Bunda müslümanlar arasında ihtilaf yoktur.” 160<br />
Fakat bunun dışında kalan tekfir zanni ilme dayanır ve dolayısıyla<br />
nazaridir. Yani tekfire mesnet olan delil vurud cihetinden kat’i fakat<br />
delalet cihetinden zanni olabilir veya vurud cihetinden zanni ama<br />
delalet cihetinden kat’i olabilir. Veya iki cihetten de zanni olabilir.<br />
Üç durumda da ilahi iradeden kat’i surette haber vermek mümkün<br />
olmaz ve dolayısıyla ancak ilahi hükmü zannetmek 161 mümkün olur.<br />
Zan ise ictihaddır, tahkik ve istidlal neticesinde tekfirin lüzumunu<br />
veya lüzumsuzluğunu tercih etmektir. Tercih de tasavvura döner. Ta-<br />
156 Başka bir deyimle tekfir hükmünü vakıaya (şahsa ve hâline) indirgeyebilmek için şartların<br />
oluşmuş olduğunu ve manilerin kalkmış olduğunu araştırmak.<br />
157 Zannedilen.<br />
158 Tevhid ve vela gibi dinin diğer tevatür ile sabit olan hususlar.<br />
159 Yani riddetinden ötürü tevbeye çağırılır. Eski ulema tevbeye çağırma ifadesini riddet<br />
hükmünün sübutundan sonrası için kullanırdı. Daha sonra bazı âlimler tevbeye çağırmayı<br />
hüccet ikamesi manasında kullanmaya başlamışlardır. Bu hususa dikkat edilmeli.<br />
160 Şerhu’l-Akidetu’t-Tahaviyye, 316.sayfa. (el-Mektebu’l-İslami, dördüncü baskı h.1391)<br />
161 Yani bu durumda ilahi irade kesin surette vazıh olmuştur demek mümkün değildir.<br />
Ancak müctehid, bana bu meselede tekfir hükmü zahir olmuştur veya tekfir racihtir,<br />
diyebilir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 93<br />
savvur ise zatidir. Bunun için nazari tekfir meselelerinde ulemanın<br />
ihtilaf ettiğini görebilirsin. Bu bir, bizzat delilden kaynaklanabilir<br />
veya ekser hâllerde olduğu gibi Tahkiku’l-Menat’tan kaynaklanır.<br />
Muhakkak ki nazari tekfirde ferdin üzerine tekfirin şartları oluşmuş<br />
mu ve manileri kalkmış mıdır, araştırılması lazımdır. Zira hem delilin<br />
ihtimalli olmasından ve hem de delilin muayyen şahıs hakkında<br />
geçerli olması muhtemel olduğundan tahkik ve ihtimallerin giderilmesi<br />
zorunludur. Lakin buna her müftünün aynı derecede muktedir<br />
olmadığı aşikârdır. Ya delile vakıf olmadığından veya delile vakıf<br />
olup delili farklı anladığından veya delili tevile zorunlu gördüğünden<br />
veya delilin sübutunu kabul etmediğinden veya sübutunda emin<br />
olmadığından veya mensuh gördüğünden veya delili hüccet olarak<br />
kabul etse de muayyen kişi için şartların oluşmadığını veya manilerin<br />
kalkmadığını gördüğünden ve bundan başka durumlar. Nazari<br />
tekfirde mevcut ihtimaller onu ictihada konu eder. Ve ictihada konu<br />
olduğundan dolayı nazari tekfir fıkıhtır. Zira fıkıh, şer’î hükümleri<br />
ictihad yoluyla bilmektir.<br />
* * *
Fasıl<br />
İlahi Hükmü Zannetmek<br />
Kime Caizdir?
96<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Nazari tekfir ancak ilahi hükmü zannetmektir, dedik. İlahi hükmü<br />
zannetmek ilmi ve ahlaki bir ehliyeti zorunlu kılar. Ehliyetsiz<br />
kişinin ilahi hükmü zannetmesi caiz değildir ve muahezeye tabidir.<br />
Caiz değildir çünkü zan şartlarına haiz değildir. Ve muahezeye tabidir,<br />
isabet etmiş olsa da; çünkü aslen kendisine caiz olmayan bir<br />
iş yapmıştır ve ilahi emre muhalif olmuştur. “Eğer bilmiyorsanız,<br />
zikir ehline sorun.” 162 Ehliyetsiz zan ilme değil ancak heva ve nefse<br />
dayanmaktadır ve bu yüzden kınanmış ve kötülenmiştir. “Onlar ancak<br />
zanna ve nefislerin hevasına uyarlar.” 163 Bu hâlde beyan ettiği<br />
hüküm Allah (azze ve celle)’nin hükmü değil, heva ve nefsinin koyduğu<br />
hüküm olur.<br />
Zan (ictihad) şartlarını şöyle hulasa edebiliriz: 164<br />
Müslüman olmak. Müşrik, kâfir ve mürtedin haberi makbul değildir.<br />
Baliğ olmak. Buluğa girmemiş çocuğun haberine hüküm terettüp<br />
etmez; çünkü çocuktan kalem kaldırılmıştır.<br />
Akıl sahibi olmak. Çünkü akıl teklif şartlarındandır. Fakat müctehidde<br />
aranan akıl sadece deliliğin zıddı olan akıl değil, bilakis fıkhi<br />
bir akıl seviyesine sahip olmasıdır. Bunun için güzel anlayışa, ince<br />
bir idrake, zihni bir berraklığa ve keskinliğe ve basiret ve kalp gözünün<br />
işlerliğine ve açıklığına sahip olmalıdır.<br />
162 El-Enbiya Sûresi 7.ayet ve en-Nahl Sûresi 43.ayet<br />
163 En-Necm Sûresi 23.ayet<br />
164 Tafsili için bkz:El-İhkam, el-Amidi, 4.cüz/227,228.sayfa. (Daru’l-Kitabi’l-Arabi, birinci<br />
baskı h.1404). El-İctihad, el-Cuveyni, 124-127.sayfa. (Daru’l-Kalem, birinci baskı<br />
h.1408). El-Udde, Ebu Ya’la, 5.cüz/1594,1595.sayfa. (Suudi Arabistan, Riyad, ikinci baskı<br />
h.1410). Ravzatu’n-Nazir, İbn-u Kudame, 352-354.sayfa. (Camiatu’l-İmami Muhammed<br />
bin Suud, ikinci baskı h.1399). Edebu’l-Mufti ve’l-Mustefti, İbnu’s-Salâh, 21-29.sayfa.<br />
(Mektebetu’l-Ulum ve’l-Hikem –Âlemu’l-Kutub, birinci baskı h.1407)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 97<br />
Adalet sahibi olmak.Yani şahsın dinen müstakim olması. Bunun<br />
manası, farzları ve onlara bağlı olan nafileleri terk etmemesi ve büyük<br />
günahlardan sakınması ve küçük günahlarda ısrar etmemesidir.<br />
Buna ilaveten iyi hâl sahibi olmasıdır. Yani ahlaki, edebî ve örfi güzellikleri<br />
muhafaza eden ve bunun zıddından sakınan olmasıdır.<br />
Arap lisanını bilmek.Arap kelamında kelimelerin ve ifade üsluplarının<br />
ne manaya geldiğini bilmek zorundadır. Bunun için sarf,<br />
nahiv, beyan ve meani gibi lügat ilimlerinde mutkin olma durumundadır.<br />
Zira Kur’an ve Sünnet nassları en yüksek belağat ve beyan seviyesine<br />
sahiptirler. Arapça’nın ifade ve tabirdeki üsluplarını, belaği<br />
ve beyani esrarını ihata etmeden, kelime ve ibarelerin ne ifade ettiğini<br />
iyice bilmeden şer’î nassların anlaşılması ve neye delalet ettiklerini<br />
idrak etmek mümkün değildir.<br />
Kur’an ve Kur’an ilimlerini bilmek. Umumen ayetlerin tümünü<br />
fakat hususen ahkâm ayetlerini bilmesi gerekir. Tefsir, nüzul sebepleri,<br />
nasih ve mensuh ve kıraat ilimleri gibi dallarına da vakıf olması<br />
zaruridir.<br />
Hadis ve hadis ilimlerini bilmek.En azından ahkâm hadislerini<br />
bilmeli. Ayrıca hadislerin derecelerini, sahihini, zayıfını, hüccet<br />
olanı hüccet olmayanından ayırabilecek dirayet ilmine sahip olmalı.<br />
Nasih ve mensuhu bilmeli ve hadis ravilerinin hâllerine ve hadis<br />
imamlarının hadis ve ricali için söylediklerine vakıf olmalı.<br />
Ulemanın icma ve ihtilaflarını bilmek. Ve bunun akabinde muhtelif<br />
görüşlerden doğruya veya racihe gidebilecek ilmî kudrete sahip<br />
olmak.<br />
Fıkıh usûlü bilmek. Çünkü hüküm çıkarmak için delillere vakıf<br />
olmak kâfi gelmez, delillerden istifade yollarına da vakıf olması<br />
gerekir. Şer’î lafızların mana ve hüküm delaletleri, delillerin kuvvet<br />
nispetleri, dereceleri ve tercih kaideleri gibi usûli meselelerde itkan<br />
sahibi olması gerektiği gibi şeriatın maksatlarına, hükümlerin illetlerine<br />
ve insanların örf ve âdetlerine ilişkin de ince ve geniş bir fehime<br />
sahip olmak zorundadır.
98<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Yukarıda ciddi ihtisar ile saydığım şartlara haiz olmayan kişiye<br />
şer’î hüküm beyan etmek 165 caiz değildir. Tekfir hükmü elbette buna<br />
dâhildir. Zira tekfir şer’î bir hükümdür. Nazari tekfirde şer’î hüküm<br />
vermek ancak yukarıda zikri geçen şartlara haiz olan kişi için caizdir.<br />
Kat’i tekfir ilahi haberin nakledilmesinden ibaret olduğu için şartlara<br />
haiz olsun veya olmasın her müslümanın üzerine vaciptir. Ancak<br />
tekfir kat’i tekfir cinsinden olsa da yine de tefferuata ve tahkike tabi<br />
olduğu için zikri geçen şartlara haiz olmayan müslümanlar şartlara<br />
haiz olanlara tabi olmaları gerekir.<br />
Geçen iki fasıla ilişkin önemli bir husus:<br />
Şer’î hitabı ve ilahi muradı anlamak ve tatbik etme cihetinden<br />
müslümanlar iki kısımdır: Müctehid olanlar ve olmayanlar. Müctehid<br />
olmayanlar da yine iki kısımdır: Halk ve ilim talebeleri.<br />
Müctehid olanlar yani ictihad şartlarına haiz olanlar, hem lügaten<br />
hem de ilmen semavi hitabı anlamaya muktedir olduklarından ötürü<br />
şer’î ahkâmı kat’i olanı nakletme suretiyle, zanni olanı da tahkik,<br />
tetkik, istinbat ve ictihad ederek beyan etmekle mükelleftirler. Beyan<br />
ettikleri şer’î ahkâmın ferdî ve ictimai tatbikinden mükellef olanlar<br />
da ilk sırada yine müctehid âlimlerdir.<br />
İlim talebelerine gelince, belirli oranda alet ve şer’î ilimlere vakıf<br />
olduğundan delilleri ve delaletlerini temyiz edebilecek bir durumda<br />
olabilir. Lügat ve istinbat ilimlerine vakıf olduğu derecede ilahi hitabı<br />
anlamakta nasibi olacaktır. Mertebesine göre ictihad vasfına yakın<br />
olan ilim talebeleri lügavi, ilmî ve ahlaki istidadına göre dini beyan<br />
etme mes’uliyetinde müctehid ulemaya ilhak edilir veya taklide daha<br />
yakın olanlar, sormak ve tabi olmakla mükellef olan halka ilhak edilir.<br />
Ne müctehid ve ne de ilim talebesi olmayanlar halktırlar. Sarf,<br />
nahiv, beyan ve meani gibi lügat ilimlerine vakıf olmadıklarından,<br />
165 Taklit etmek, tabi olmak veya nakletmek demiyorum. Bu konumuz değil. Bizim konumuz<br />
hüküm çıkarmaktır. Burada zikri geçen şartlara haiz olmayana hüküm çıkartmak<br />
caiz değildir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 99<br />
delilleri ve delaletlerini, bunlardan istifade yollarını bilmediklerinden<br />
ve racihi mercuhtan temyiz edemediklerinden ötürü şer’î ahkâmı<br />
beyan etmekle mükellef değildirler; bilakis ictihad mahalli olan<br />
şer’î ahkâmı beyan etmeleri 166 caiz değildir. Halkın mükellefiyeti bilmediklerini<br />
ulemaya sormak ve tabi olmaktır. Ancak dinde kat’iyen<br />
açıklanmış olan asli ve fer’i meseleleri ulemaya sormadan ikrar ve<br />
icra etmeleri gereklidir, zira Allah (azze ve celle) ve Rasûlü (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem)’in halkın anlayabilecekleri vuzuhta beyan ettiklerini ulemaya<br />
sormak istirşat 167 için değil ancak istişhat 168 için olur. Çünkü daha<br />
önce de geçtiği gibi, Şari’nin kat’iyet ile beyan ettiği meseleleri, ister<br />
dinin aslına taalluk eden meseleler olsun ister şer’î ahkâmdan olsun,<br />
açık ve seçik tek bir mana ifade eden lafızlarla beyan etmiştir. Dolayısıyla<br />
ilahi muradın sadece bu ve başkası olmayacağı kesin bir surette<br />
belirmiştir. “Bil ki Allah’tan başka ilah yoktur”, ”Ey kavmim!<br />
Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka ilahınız yoktur”, “O, sizin<br />
için yeryüzünü bir döşek, gökyüzünü bir bina kıldı. Ve gökten yağmur<br />
indirerek bununla sizin için (çeşitli) ürünlerden rızık çıkardı.<br />
Öyleyse bile bile Allah’a eşler koşmayın”, “Yoksa onların birtakım<br />
ortakları mı var ki Allah’ın izin vermediği şeyleri, dinden kendilerine<br />
teşri’ ettiler (şeriat kıldılar)? Eğer o fasıl kelimesi olmasaydı,<br />
elbette aralarında hüküm verilirdi. Gerçekten zalimler için acı bir<br />
azap vardır”, “Doğrusu Allah Kendisine şirk koşulmasını mağfiret<br />
etmez. Ondan başkasını da dilediğine bağışlar”, “Ey iman edenler,<br />
Yahudi ve Hristiyanları dostlar edinmeyin. Onlar birbirlerinin<br />
dostudurlar. Sizden onları kim dost edinirse, kuşkusuz onlardandır.<br />
Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu hidayet etmez”, “İman<br />
edenler Allah yolunda savaşırlar. Kâfir olanlar ise tağut yolunda<br />
savaşırlar. Öyleyse şeytanın dostlarıyla savaşın”, “Hiç şüphesiz Allah<br />
katında tek din İslam’dır” gibi ayetlerden veya “Namazı kılın,<br />
zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin. Hayır olarak kendi nefisleriniz<br />
için önceden takdim ettiğiniz şeyleri daha hayırlı ve daha<br />
büyük bir ecir olarak Allah katında bulursunuz. Allah’tan mağfi-<br />
166 Hüküm beyan etmekle kastettiğim, hüküm çıkarmaktır. Yoksa taklit veya tabi olarak<br />
hüküm aktarmak değil.<br />
167 Doğru olanı göstermelerini istemek.<br />
168 Şahit manasında delil göstermek.
100<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok esirgeyendir”,<br />
“Zinaya yaklaşmayın”, “Oysa Allah, alışverişi helal, faizi haram<br />
kılmıştır… Ey iman edenler, Allah’tan sakının ve eğer inanmışsanız,<br />
faizden arta kalanı bırakın. Şayet böyle yapmazsanız, Allah’a<br />
ve Rasûlü’ne karşı savaş açtığınızı bilin” ve “De ki: “Rabbim ancak<br />
hayâsızlıkları, onların açık olanı ve gizli olanını, bununla beraber<br />
günahı, haksız isyanı, Allah’a hakkında asla bir delil indirmediği<br />
herhangi bir şeyi ortak koşmanızı ve Allah hakkında bilmediğiniz<br />
şeyler söylemenizi haram kılmıştır” gibi ayetlerden halk Allah (celle<br />
ve âlâ)’nın neyi murad ettiğini anlayabilmek için ulemaya sorma ihtiyacını<br />
duymaz. Ancak tafsilatında kapalı kalan hususları muhakkak<br />
ulemaya sorması gerekecektir.<br />
Bu durumu İmam İbn-i Cerir et-Taberi (rahimehullah) şöyle izah ediyor:<br />
“Kur’an ayetlerinin manalarından bazıları da vardır ki onları Kur’an’ın<br />
indiği Arap dilini bilen her kişi anlayabilir. Bu, Kur’an’ın i’rabını vermek ve<br />
müşterek olmayan özel isimlerin müsemmalarını bilmek ve özel sıfatlarla<br />
nitelenen hususları bilmekt ir. Bu hususlarda Arap dilini bilen kimse bilgisiz<br />
olmaz. Mesela bir kişi “Onlara yeryüzünde ifsad (bozgunculuk)<br />
yapmayın” denildiği zaman onlar, “Biz ancak ıslah edicileriz” derler.”ayetini<br />
dinlediği zaman ifsadın (bozgunculuk yapmanın) terkedilmesi<br />
gereken zararlı bir şey olduğunu ve ıslah etmenin ise yapılması gereken<br />
faydalı bir şey olduğunu anlar. Fakat o, Allah-u Teâlâ’nın neleri ifsad etmek<br />
olarak kabul ettiğini ve neleri de ıslah olarak saydığı nı bilemez. Bunun için<br />
dil bilenin (Arapça’yı bilenin) Kur’an tefsirinden özel müsemmaları onlardan<br />
ayrılmayan ve müşterek olmayan isimleriyle ve özel sıfatlarıyla nitelenmiş<br />
olanları bilebilir. 169 Fakat gerekli olan ahkâmın ve sıfatların neler olduklarını<br />
bilemez. Çünkü bunları bilmeyi Allah (azze ve celle) Nebi’si (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) için has kılmıştır ve ancak onun beyan etmesiyle bilinmesi<br />
mümkün olur. Ayrıca ba zı manalar da vardır ki onları Allah Kendisinde<br />
saklı tutmuştur.” 170<br />
İmam et-Taberi (rahimehullah)’ın sözlerinden anlaşılıyor ki Arapça<br />
bilen kimse ayetlerde özel müsemması ve ona ait olan özel ismiyle<br />
169 Yani manası muhtemel olmayanları bilebilir.<br />
170 Camiu’l-Beyani fi Tevili’l-Kur’an, 1.cüz/75.sayfa. (Muessesetu’r-Risale, ilk baskı h.1420)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 101<br />
beyan edilmiş veya özel sıfatlarıyla nitelenmiş olanları mücerred dil<br />
bilgisiyle anlayabilir. Lakin isme taalluk eden ahkâmı ve varid tafsilatı<br />
mücerred lügat bilgisiyle anlayabilmesi mümkün değildir. Bilakis<br />
Rasûlullah sallallahu aleyhi ve âlihi vesellem’in ve onun varisleri olan<br />
İslam ulemasının izahatına muhtaçtır. İmam et-Taberi (rahimehullah)’ın<br />
sözlerini Abdullah İbn-i Abbas (radıyallahu anhuma)’nın şu sözleri tasdik<br />
etmektedir: “Tefsir dört türdür: Bir kısmını Araplar sözlerinden anlar.<br />
Bir kısmının tefsirini bilmemekten dolayı hiç kimse mazur sayılmaz. Bir<br />
kısmının tefsirini ancak âlimler bilir ve bir kısmının tefsirini de Allah’tan<br />
başka kimse bilmez.” 171 Ve sonra İmam Ebu Cafer et-Taberi (rahimehullah)<br />
şöyle diyor: “Tefsirin bir türü de vardır ki onu bilmemekte hiçbir kimse<br />
mazur görül mez” sözünden kastettiği (yani İbn-i Abbas (radıyallahu anhuma)<br />
Kur’an’ın manalarını anlama yollarından birini beyan etmek değil, tefsirden<br />
bazısını bilmemek hiç kimse için özür olmayacağını haber vermektir.”<br />
Evet, hitabı anlamaya muktedir ve lisan sahibi olan herkesin anlama,<br />
ikrar ve tatbik etme zorunda olduğu ve cehaleti özür olmayacağı<br />
ve terk edildiği takdirdecezaya tabi olacağı hususlar Şari’nin delaleti<br />
ihtimalli olmayan, sarih olan kelam ile beyan ettiği dinin aslına ve<br />
fer’ine taalluk eden kat’i meselelerdir.<br />
Âllame Bedruddin ez-Zerkeşi (rahimehullah) (Vefat H: 794) İbn-i<br />
Abbas (radıyallahu anhuma)’nın yaptığı taksimatın ikinci ve üçüncü kısmı<br />
için şöyle diyor: “İkincisi, kimsenin bilmemekle mazur olmadığı tefsirdir.<br />
Bu şer’î ahkâm ve tevhidin delillerini içeren nasslardan manaları kolayca<br />
anlaşılabilenlerdir. Sadece tek bir manayı açık ve net ifade eden bir<br />
lafızdan, bunun Allah’ın muradı olduğu anlaşılır. Tefsirin bu kısmında<br />
hükümle alakalı ihtilaf yoktur ve yorumu da karışık değildir. Nitekim herkes<br />
“Bil ki Allah’tan başka ilah yoktur” ayetinden tevhidin manasını ve<br />
O’nun ulûhiyetinde şeriki olmadığını idrak eder. Her ne kadar ل (la)’nın<br />
lügatte nefiy için ve إل (illa)’nın ispat için kullanıldığını ve bu üslubun hasr<br />
manasını iktiza ettiğini bilmese de. Ve herkes zarureten “Namaz kılın ve<br />
zekât verin” ayetinin ve benzeri ayetlerin muktezası emredilmiş olanın<br />
gerçekleştirilmesi için talep edildiğini bilir. Her ne kadar إفْعَ ْ ل (if ’al) sigası<br />
171 Ebu Cafer et-Taberi (rahimehullah) kendi senediyle tahric etmiştir. Camiu’l-Beyani fi<br />
Tevili’l-Kur’an, 1.cüz/75.sayfa. (Muessesetu’r-Risale, ilk baskı h.1420)
102<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
vucuben veya nedeben tercihi gerekli kıldığını bilmese de. Dolayısıyla bu<br />
kısımdan olan tefsirde kimse lafızların manalarını bilmediğini iddia edemez<br />
çünkü herkes için zarureten malumdur… Ve dördüncüsü: Ulemanın ictihadına<br />
konu olan tefsir. Buna tevil ismi ıtlak edilir. Tevil, lafzı döndüğü<br />
manaya hamletmektir. Şu hâlde müfessir nakledendir ve müevvil istinbat<br />
edendir. Yani hükümleri istinbat eder ve mücmeli açıklar ve umumu tahsis<br />
eder. İki ve ikiden fazla mana ihtimaliolan lafızlarda ictihad etmek sadece<br />
ulemaya caizdir. Ulemaya da bu konuda vacip olan şahitlere ve delillere itimat<br />
ekmektir, görüşe itimat etmeleri caiz değildir.” 172<br />
Âllame ez-Zerkeşi (rahimehullah)’ın sözlerinden de anlıyoruz ki, tek<br />
bir manaya delalet eden lafızlarla beyan edilmiş olan, dinin aslını ve<br />
fer’ini konu eden nassların iktiza ettiği mana hakikatlerini bilmemek<br />
anlama kudretine sahip olan kimse için caiz değildir. Zira bu nassların<br />
mana hakikatleri muhtemel değildir ve açıkça Şari’nin muradını<br />
tasrih ediyor. Fakat halkın mananın teferruatını veya mana inşasının<br />
efradını bilmemesi caizdir. Çünkü bunu bilmek ehline döner.<br />
Bunun gibi, Allah (celle ve âlâ)’nın veya Rasûlü (sallallahu aleyhi ve alihi<br />
ve sellem)’in tasrih ettikleri tekfiri ikrar etmesi ve tatbik etmesi halkın<br />
üzerine vaciptir, bu tür tekfirde cahil olmaları, ikrar etmemeleri ve<br />
uygulamamaları özür olarak kabul edilmez.<br />
Bu artık açık belli oldu. Fakat halktan talep edilen tekfirin sıfatı<br />
nedir? Çünkü halk aslen şer’î hüküm beyan etmekle mükellef değildir.<br />
Halk dinin aslında ve fer’inde kat’iyet ile beyan edilmiş olan<br />
hususları icmalen ikrar ve tatbik etmekle mükelleftir. Fakat tekfir<br />
şer’î hükümdür, icmali değil; tafsili bilgiyi zorunlu kılar, delillerin kısımlarını<br />
ve derecelerini bilmeyi ve hükmün illetlerini bilip vakıaya<br />
indirgemeyi gerekli kılar. Halkın buna muktedir olmadığı açıktır. Şu<br />
hâlde halktan istenilen tekfirin sıfatı nedir? 173<br />
172 El-Burhanu fi Ulumi’l-Kur’an, 2.cüz/165,166.sayfa. (Dar-u İhya-i Kutubi’l-Arabiyye, ilk<br />
baskı h.1376)<br />
173 Konunun kilit sorusu budur. Kanaatimce ulemanın umumen sözlerinde halka gerekli<br />
gördükleri tekfir burada sıfatı verilecek olandır. Sadece bazı özel vakıalarda halkı küfür<br />
nisbetiyle yükümlü görmüşlerdir. İleride Âllame Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’tan<br />
nakil getirirken bu hususa değineceğim inşallah.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 103<br />
El-Cevap:<br />
Yukarıda geçen İmam İbn-i Cerir ve Âllame ez-Zerkeşi rahimehumallah’ın<br />
sözlerinden şunu mülahaza edebiliriz: Halkın mükellef<br />
olduğu, ister dinin aslına taalluk etsin ister fer’ine taalluk etsin, hitabın<br />
manasını idrak etmek ve akabinde mana idrakin iktiza ettiği<br />
amelleri ikame etmektir. Tabii ki bu tek bir manaya delalet eden lafızlarla<br />
beyan edilmiş nasslar için geçerlidir. Çünkü mana ihtimalleri<br />
içeren nasslarda mana tercihleri yapmak aslen sadece tercih ehli<br />
ulema için caizdir.<br />
Lakin lafızlara terettüp eden şer’î ahkâma gelince, bunun beyanı<br />
ile halk asla mükellef değildir. Çünkü halkta ictihad vasfı yoktur. Bunun<br />
için et-Taberi (rahimehullah) “Kur’an ayetlerinin manalarından bazıları<br />
da vardır ki onları Kur’an’ın indiği Arap dilini bilen her kişi anlayabilir”<br />
diyor ve “Bu hususlarda Arap dilini bilen kimse bilgisiz olmaz. Mesela<br />
bir kişi,“Onlara yeryüzünde ifsat yapmayın” denildiği zaman onlar<br />
“Biz ancak ıslah edicileriz” derler”ayetini dinlediği zaman ifsadın<br />
terkedilmesi gereken zararlı bir şey olduğunu ve ıslah etmenin ise yapılması<br />
gereken faydalı bir şey olduğunu anlar” diyor, yani kastedilen mananın<br />
ve iktiza ettiği amelin bu olduğunu anlar. Lakin ifsadın ve ıslahın<br />
mana teferruatını ve “Gerekli olan ahkâmın ve sıfatların neler ol duklarını<br />
bilemez. Çünkü bunları bilmeyi Allah (celle ve âlâ) Nebi’si (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem) için has kılmıştır ve ancak onun beyan etmesiyle bilinmesi mümkün<br />
olur.” Yani lafızlara terettüp eden şer’î ahkâmı ancak Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve alihi ve sellem)’e indirilmiş olan şeriatı bilenin bilmesi mümkündür.<br />
Bunlar da topyekûn ümmet değildir, bilakis Nebi (sallallahu<br />
aleyhi ve alihi ve sellem)’in varisleri olan İslam ulemasıdır. Bunun aynısını<br />
ez-Zerkeşi (rahimehullah)’ın sözlerinde de bulabiliriz. O şöyle diyor:<br />
“Nitekim herkes “Bil ki Allah’tan başka ilah yoktur” ayetinden tevhidin<br />
manasını ve O’nun ulûhiyetinde şeriki olmadığını idrak eder. Her ne kadar<br />
(illa)’nın ispat için kullanıldığını ve bu إل (la)’nın lügatte nefiy için ve ل<br />
üslubun hasr manasını iktiza ettiğini bilmese de. Ve herkes zarureten “Namaz<br />
kılın ve zekât verin” ayetinin ve benzeri ayetlerin muktezası emredilmiş<br />
olanın gerçekleştirilmesi için talep edildiğini bilir”, yani ayetlerin<br />
açık lafızlarından mana ve mana muktezalarını anlar, “Dolayısıyla bu
104<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
kısımdan olan tefsirde kimse lafızların manalarını bilmediğini iddia edemez;<br />
çünkü herkes için zarureten malumdur” der. Lakin bu lafızlara hangi<br />
şer’î hükümlerin terettüp ettiğini bilemez. Bunun için “Her ne kadar<br />
إفْعَ ْ ل (if ’al) sigası vucuben veya nedeben 174 tercihi gerekli kıldığını bilmese<br />
de” diyor.<br />
Ama zanni ilme dayanan hükümlere gelince (konumuzda nazari<br />
tekfir) ez-Zerkeşi (rahimehullah) “İki ve ikiden fazla mana ihtimali olan<br />
lafızlarda ictihad etmek sadece ulemaya caizdir. Ulemaya da bu konuda<br />
vacip olan şahitlere ve delillere itimat etmektir, görüşe itimat etmeleri caiz<br />
değildir” diyor. Yani nazari tekfir gibi mana veya hüküm delaletleriyle<br />
veya senet cihetinden ihtimalli olan delillere mesnet olan hükümleri<br />
istihrac etmek sadece müctehid ulemanın işidir.<br />
Binaenaleyh derim ki: Halk nazari tekfir ile asla mükellef değildir.<br />
Halkın mükellef olduğu kat’i tekfirdir. Kat’i tekfirde en azından<br />
mükellef olduğu suret ise inkâr etmesidir. Zira inkâr tekfirin manasıdır.<br />
İnkâr ettiği takdirde kendisinden talep edilen tekfirin manasını<br />
getirmiştir ve imanın sıhhatini korumuş olur. Lakin şer’an sabit olan<br />
küfür ismini nispet etmediği için isyandadır.<br />
Ümmetin iki büyük âlimi olan Ebu Cafer et-Taberi (Vefat H:<br />
310) ve Bedruddin ez-Zerkeşi (Vefat H: 794) rahimehumallah’ın<br />
sözlerinden mülahaza ettiğimiz bu kıstası hicri 12. ve 13. asırda şirke<br />
ve küfre karşı tehvid mücadelesinin iki büyük âlimi olan Âllame<br />
Süleyman bin Abdillah bin Muhammed bin Abdilvehhab (şehadeti<br />
h.1233) rahimehumullah’ın ve Âllame Ebu Abdurrahman Abdullah<br />
Eba Butayn (rahimehullah)’ın (Vefat H: 1282) sözlerinde lafzen bulmamız<br />
mümkündür:<br />
Âllame Süleyman bin Abdillah bin Muhammed bin Abdilvehhab<br />
rahimehumullah şöyle diyor:<br />
“Tevhid kelimesinin manası yücedir, onun manası tüm manalardan<br />
daha yücedir. Onun hulasası, Allah’tan başkasına ibadet etmekten beri<br />
174 Daha önce geçtiği gibi vucub ve nedeb şer’î ahkâmdan, teklifi hükümlerdendir.
ب<br />
شَ فَ<br />
فَ<br />
ب ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 105<br />
olmak ve kalp ve ibadet ile Allah’a yönelmektir. İşte bu el-kufru bi’t-tağut’un<br />
ve Allah’a imanın manasıdır.” 175<br />
Dikkat et! Âllame Süleyman bin Abdillah (rahimehullah) tağutu tekfirin<br />
manasını neyle açıklıyor? Lafzıyla şöyle diyor: ِّ ُ ْ<br />
tağu- O“مَ Allah’tan başkasına ibadet etmekten beri olmaktır.” Yani ا سِ وَ ى هللا<br />
tun (Allah’tan başka ibadet edilenin) tekfirini beri olmakla (tekfirin<br />
manası) manalandırıyor.<br />
هُ وَ ال بَ َ اءَ ُ ة مِ نْ عِ بَ َ اد ةِ ك<br />
Meseleyi daha net Âllame Eba Butayn (rahimehullah)’ın şu sözleri<br />
izah ediyor:<br />
“Bir kişi, kabirlerde ve başka yerlerde işlenen, ölülere ve gaybta olanlara<br />
dua etmek, ihtiyaçlarının karşılanmasını istemek, sıkıntılarını gidermek,<br />
takarrub için adak adamak ve kurban kesmek gibi şirk olan eylemler<br />
için“bunlar şirktir ve sapıklıktır, kim bunları inkâr ederse haktadır ve kim<br />
bunları güzel gösterir ve bunların davetçiliğini yaparsa işleyenden daha<br />
şerlidir” derse, böyle birisinin İslam’ına hükmedilir. Çünkü bu, tağutu tekfir<br />
etmenin ve Allah’tan başka ibadet edileni tekfir etmenin manasıdır. Ve eğer<br />
bu tür eylemlerin yalnız Allah’a mahsus olan ve yalnız O’nun hakkı olan<br />
ibadetlerden olduğunu itiraf ederse ve bu tür eylemlerin O’ndan başkası için,<br />
ne mukarrab bir melek ve ne de gönderilmiş bir Nebi için, -bırak başkalarına-<br />
caiz olmadığını itiraf ederse, işte bu Allah’a imanın ve O’ndan başka<br />
ibadet edileni tekfir etmenin hakikatidir. Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle<br />
buyuruyor: “Kim la ilahe illallah der ve Allah’tan başka ibadet edileni<br />
inkâr ederse, onun malı ve kanı haramdır. Hesabı ise Allah-u<br />
Teâlâ’ya kalmıştır.”” 176<br />
Bak! Âllame Eba Butayn (rahimehullah) tağutu tekfir etmenin manasını<br />
nasıl inkâr ile açıklıyor. Lafzen şöyle diyor:<br />
ِ إ سْ َ ل مِ هِ<br />
ُ َ<br />
ُ ْ ك<br />
َ َ ذا <br />
َ ا إليْ هِ <br />
ْك<br />
ُ وتِ وال<br />
ٌّ مِ نَ الفَ اعِ لِ ، <br />
َ ا يُعْ بَ د<br />
َ َ يَّن ُ ه َ ودع<br />
ِ لطَّاغ<br />
ْ<br />
ُ ف رِ<br />
مَ نْ<br />
ُّ ق ومَ نْ ز<br />
ْ ُ حِ<br />
َ أنْك رَ ه ُ ه وَ ال<br />
لِ أ نَّ ه َ ا مَ عْ نَ الْك<br />
ُ مِ نْ د ُ ونِ هللا.<br />
ُ وَ <br />
ِب <br />
ْ<br />
ُ ف رِ<br />
َ ذ<br />
175 Teysiru’l-Azizi’l-Hamid, 112.sayfa (Mektebetu’r-Riyadi’l-Hadise baskısı)<br />
176 Ed-Dureru’s-Seniyye, 10.cüz/408,409.sayfa. (yayınevi yok, altıncı baskı h.1417)
106<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
“Kim bunları inkâr ederse haktadır ve kim bunları güzel gösterir ve<br />
bunların davetçiliğini yaparsa işleyenden daha şerlidir, derse böyle birisinin<br />
İslam’ına hükmedilir. Çünkü bu tağutu tekfir etmenin ve Allah’tan başka<br />
ibadet edileni tekfir etmenin manasıdır.”<br />
Ve sonra şöyle devam ediyor:<br />
“Tevhidi ve İslam’ın rükünlerini bilmek herkese farz kılınmıştır. Bu<br />
konuda taklid caiz değildir. Fakat delilleri bilmeyen halktan birisi Rabb<br />
Subhane’nin vahdaniyetine, Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in risaletine,<br />
ölümden sonra dirilişe, cennete ve cehenneme ve bu meşhetlerde işlenen<br />
şirklerin batıl ve sapıklık olduğuna kesin ve şüphesiz bir itikad ile inanırsa,<br />
böylesi müslümandır. Delillerini getiremese de; çünkü Müslümanların umumuna<br />
delil öğretilse de genelde manasını anlamazlar.” 177<br />
Bak! Allah beni ve seni hakka irşad etsin! Âllame Eba Butayn (rahimehullah)<br />
halka tevhid ve İslam’ın rükünlerini bilmenin farz olduğunu<br />
söylemesiyle beraber halk için imanın icmali manası olan “Rabb Subhane’nin<br />
vahdaniyetine, Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in risaletine,<br />
ölümden sonra dirilişe, cennete ve cehenneme… şüphesiz bir itikat ile inanmasını”<br />
nasıl kâfi görüyor. Ve halk için ancak, delillerden istihrac yoluyla<br />
elde edilen haramlık gibi şer’î hükmü değil de “şirklerin batıl ve<br />
sapıklık olduğuna kesin ve şüphesiz bir itikad ile inanmayı” gerekli görüyor.“Çünkü<br />
Müslümanların umumuna delil öğretilse de genelde manasını<br />
anlamazlar.” Çünkü o delilin mütekellimi (yani Allah (celle ve âlâ) kelamı<br />
en yüksek belağat, fesahat ve beyan seviyesinde konuşmuştur.<br />
Belağat ise istinbat ilimlerindendir. Halk ise istinbat ehli değildir.<br />
Ve başka bir yerde (rahimehullah) şöyle diyor:<br />
“La ilahe illallah, bir tek olan Allah için ibadeti ispat etmek ve O’nun<br />
dışında ibadet edilenlerden beri olmaktır. Bu, Allah’tan başka ibadet edilenleri<br />
tekfir etmenin manasıdır. Çünkü Allah’tan başka ibadet edilenleri tekfir<br />
etmenin manası, ondan beri olmak ve onun batıl olduğuna itikad etmektir.<br />
Bu “O halde kim tağutu inkâr edip Allah’a iman ederse, kopmayan<br />
177 Ed-Dureru’s-Seniyye, 10.cüz/408,409.sayfa. (yayın evi yok, altıncı baskı h.1417)
ف<br />
ي ب<br />
ب<br />
َّ<br />
ب<br />
َّ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 107<br />
sapasağlam bir kulpa yapışmıştır” ayetinde el-Kufru bi’t-Tağut’un<br />
manasıdır.” 178<br />
Pekâlâ, beri olmanın sıfatı nedir?<br />
Bu sorunun cevabı Allah (azze ve celle)’nin şu ayetindedir. Allah (subhanehu<br />
ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
ُ ْ وَ مِ َّا<br />
ُوا َ لِق وْ مِ ِ مْ إِ ُ َآءُ مِ نْ ك<br />
َال<br />
ٌ َ وَ الَّذِ نَ مَ عَ هُ إِذ<br />
ُسْ وَ ة حَ سَ ن ِ ي إِ ي<br />
ُ ْ أ<br />
َك<br />
قَد ْ َت ل<br />
ُ ْ وَ بَ َ دا بَ يْ ن َ َنا وَ بَ يْن ْعَ َ داوَ ُ ة وَ ال ْبَ غ َ اءُ أ َبَ ً دا حَ َّت<br />
تَعْ بُ د َ مِ نْ ُ د ونِ ِ الل كَ ف نَ بِ ك<br />
ْ تُؤ مِ ن ِ وَ حْ د<br />
نَّ <br />
ْ ض<br />
ْ ق<br />
ُ ُ ال<br />
َ ك<br />
ُ وا ِ لل َ هُ<br />
ْ َاهِ <br />
َ ٌ ة <br />
َ رْ <br />
ْ َ كن<br />
ُ ون<br />
“İbrahim’de ve onunla beraber olanlarda sizin için gerçekten<br />
uyulacak güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine, “Muhakkak<br />
bizler sizden ve Allah’tan başka ibadet ettiğiniz şeylerden beriyiz.<br />
Sizi inkâr ettik. Yalnızca Allah’a iman edinceye kadar bizimle<br />
sizin aranızda düşmanlık ve kin ebediyen baş göstermiştir” demişlerdi…”<br />
179<br />
(Sizin için gerçekten uyulacak güzel bir örnek vardır) yani Muhammed<br />
(sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in ümmeti için uyulması gereken<br />
güzel, Allah katında makbul ve mahmud bir örnek yardır. 180<br />
Örnek (İbrahim’de ve onunla beraber olanlarda)’dır. İbrahim (aleyhissalatu<br />
vesselam) ile beraber olanların kim olduğu ihtilaflıdır. İmam İbn-i<br />
Cerir (rahimehullah)’ın kendi senediyle gelen rivayette İbn-u Zeyd (rahimehullah)<br />
onunla beraber olanların Nebiler olduğunu demiştir. 181 Bu<br />
görüşte olanlar, kastolunanlar İbrahim (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in<br />
asrında olan veya onun asrına yakın olan veya umumen Nebilerdir,<br />
derler. 182 İmam İbn-i Kesir (rahimehullah) ve başkaları onunla beraber<br />
olanların onunla beraber iman etmiş ve ona tabi olanlar olduğunu<br />
söylerler. 183<br />
178 Ed-Dureru’s-Seniyye, 2.cüz/312,313.sayfa. (yayın evi yok, altıncı baskı h.1417)<br />
179 El-Mumtehine Sûresi 4.ayet<br />
180 Bk.Fethu’l-Kadir, 7.cüz/203.sayfa. (el-Mektebetu’ş-Şamile)<br />
181 Camiu’l-Beyan, 23.cüz/317.sayfa. (Muessesetu’r-Risale ilk baskı h.1420)<br />
182 El-Muharraru’l-Veciz, 5.cüz/295.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ilk baskı h.1422)<br />
183 Bk. Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim, 8.cüz/87.sayfa. (Dar-u Tayyibetin li’n-Neşri ve’t-Tevzi,
108<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
(Hani onlar kavimlerine demişlerdi) kavli ilklerin görüşüne<br />
göre, her bir Nebi’nin içinde bulunduğu kâfir kavminden ayette beyan<br />
edildiği sıfatlar üzere teberri ettiğine delil olur. Bu da söz konusu<br />
beraatın umumi İslam Dini’nin değişmez asıllarından, Nebiler aleyhimussalatu<br />
vesselam’ın ortak daveti olduğuna delil olur. Ayete ikincilerin<br />
görüşüne göre mana verirsek “onlar” İbrahim (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem) ve ona tabi olan müslüman halk 184 olur.<br />
(Muhakkak bizler sizden ve Allah’tan başka ibadet ettiğiniz şeylerden<br />
beriyiz). Allah katında güzel bulunmuş ve son İslam ümmetine<br />
de örnek gösterilmiş ve uyulması emredilmiş olan söz budur.<br />
Konumuz olan da budur. Çünkü halkın tekfiri, manası olan inkârdır,<br />
dedik. Daha şümullü bir tabir ile beraattır, dedik. Âllame Eba Butayn<br />
(rahimehullah)’ın sözü yukarıda geçti. Orada “çünkü Allah’tan başka ibadet<br />
edilenleri tekfir etmenin manası, ondan beri olmak ve batıl olduğuna itikat<br />
etmektir” diyor. Açıklanması gereken tek husus olarak bu beraatın sıfatı<br />
kaldı. İşte ayetin bundan sonraki kısmı İbrahim (aleyhissalatu vesselam)<br />
’ın ve onunla beraber olanların kâfir kavimlerinden ve Allah’tan başka<br />
ibadet ettiklerinden nasıl teberri ettiklerini açıklıyor. Asrımızın<br />
müctehid âlimlerinden Muhammed et-Tahir İbn-u Âşûr (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 1393) şöyle diyor: “”Sizi inkâr ettik” cümlesi ve bu cümleye<br />
matuf gelenler “muhakkak bizler beriyiz” cümlesinin açıklamasıdır.” 185<br />
Ve son asrın müctehid âlimlerinden Şihabuddin el-Alûsi (rahimehullah)<br />
(Vefat H: 1270) şöyle diyor: “”Sizi inkâr ettik” ve sonrasında gelenler“muhakkak<br />
bizler beriyiz”(kavlin)in açıklamasıdır.” 186<br />
Evet! Ayetin bundan sonraki kısmı Allah’tan başka ibadet edilenin<br />
(yani tağutu) tekfir etmenin manası olan beri olmanın ne sıfatlar<br />
üzere olması gerektiğini beyan ediyor:<br />
ikinci baskı h.1420). El-Camiu li Ahkami’l-Kur’an, 18.cüz/56.sayfa. (Dar-u Alemi’l-Kutub<br />
baskısı h.1423)<br />
184 İbrahim (aleyhissalatu vesselam) ile beraber olanların daha önce yaptığım üçlü taksimattan<br />
teşekkül edip etmediğine bakmakta fayda yoktur, zira şeriat sahibinin varlığı ile<br />
beraber kimseye ictihad etmek caiz değildir. Şu hâlde müctehid veya müctehidlerin<br />
varlığını farz etsek de Rasûlün varlığı ile beraber ictihad etmesi caiz olmaz. Dolayısıyla<br />
müctehidler var olsa da halk mertebesinde olurlar.<br />
185 Et-Tahriru ve’t-Tenvir, 28.cüz/129.sayfa. (Muessesetu’t-Tarihi’l-Arabi, ilk baskı h.1420)<br />
186 Ruhu’l-Meani, 14.cüz/264.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h.1415)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 109<br />
Birinci sıfat: ْ ُ<br />
ettik”. Sizi“كَ inkâr َ ف رْ نَ بِ ك<br />
İmam İbn-i Cerir (rahimehullah) şöyle diyor: “(Sizi inkâr ettik) kavlinin<br />
manası şudur: Sizin Allah’ı inkâr etmenizi ve O’na nankörlük etmenizi<br />
inkâr ettik ve Allah’tan başka ibadet ettiklerinizin hak olduğunu yalanladık<br />
ve reddettik.” 187<br />
Şemsuddin Ebu Abdullah el-Kurtubi (rahimehullah) (Vefat H: 671)<br />
şöyle diyor: “(Sizi inkâr ettik) kavli hakkında şöyle denildi: Yani fiillerinizi<br />
yalanladık ve reddettik ve sizin hak üzere olduğunuzu inkâr ettik.” 188<br />
Kadı Ebu Muhammed İbn-u Atiyye (rahimehullah) (Vefat H: 542)<br />
şöyle diyor: “(Sizi inkâr ettik), yani sizi sözlerinizde yalanladık ve hiçbir<br />
şeyinde size inanmıyoruz.” 189<br />
Şihabuddin el-Alûsi (rahimehullah) şöyle diyor: “Burada söz konusu<br />
inkâr kabulün yokluğuna mecaz veya kinâyedir. Sanki şöyle dediler:<br />
“Biz size ve sizin ilahlarınıza itimat etmiyoruz. Ve bize göre siz hiçbir şey<br />
değilsiniz.” 190<br />
Şu hâlde beri olmanın ilk sıfatı kâfirlerin ve ibadet ettiklerinin<br />
doğru olmadığını, batıl olduğunu itikad etmek ve kâfirlerin söylediği<br />
ve yaptığı işleri kabul etmemek, yalanlayıp reddetmektir.<br />
ُ ْ ال ُ sıfat: İkinci ve üçüncü<br />
“Bizimle sizin aranızda بَد<br />
düşmanlık ve buğz baş göstermiştir.”<br />
َك ْعَ َ د اوَ ة<br />
َا وبَيْن<br />
َن<br />
َ ا بَيْ ن<br />
Muhammed et-Tâhir bin Âşûr (rahimehullah) ayet-i kerimede zikredilen<br />
bu iki sıfat için şöyle diyor: “Aramızda kapalısı, gizlisi olmayan<br />
apaçık bir düşmanlık zuhur etmiştir. Yani sadece kalpte olan bir düşmanlık<br />
değil, bilakis söz ve kalp ile aleni ve vazıh olan bir düşmanlık. Buna benzer<br />
kişilerin münkeri değiştirme emrinde güç getirebildikleri en azı budur…<br />
Dil ile değiştirmek. Zira sayıları az ve zayıf olmaları sebebiyle kavimlerin<br />
187 Camiu’l-Beyan, 23.cüz/317.sayfa. (Muessesetu’r-Risale ilk baskı h.1420)<br />
188 El-Camiu li Ahkami’l-Kur’an, 18.cüz/56.sayfa. (Dar-u Alemi’l-Kutub baskısı h.1423)<br />
189 El-Muharraru’l-Veciz, 5.cüz/295.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ilk baskı h.1422)<br />
190 Ruhu’l-Meani, 14.cüz/264.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye baskısı h.1415)
110<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
durumunu elleriyle değiştirmeye güçleri yetmez. Adavet kötülük ve saldırganlık<br />
ile muameledir. Buğz nefsin nefreti ve hoşlanmamasıdır. Ayrı geldiklerinde<br />
biri diğerinin yerini tutabilir fakat burada beraber gelmelerinin<br />
gayesi iki hâlin de nefislerinde hâsıl olmasını sağlamak içindir. Düşmanlık<br />
ile muamele hâli ve nefret ve kerâhiyet hâli.” 191<br />
edin- Yalnızca“أبَ Allah’a iman ً دا حَ <br />
َ هُ sıfat: Dördüncü<br />
ceye kadar, ebediyen”<br />
تَّ ت ْ ُؤ مِ ن ُ وا بِ هللِ وَ حْ د<br />
İmam İbn-i Cerir et-Taberi (rahimehullah) şöyle diyor: ”Sizler yalnız<br />
Allah’a iman edinceye kadar bizim ve sizin aranızda adavet ve buğz ebediyen<br />
baş göstermiştir. Aramızda kesinlikle sulh ve yumuşama olmayacaktır.”<br />
Ve şöyle der: “Yalnız Allah’ı doğrulayıncaya ve O’nu birleyinceye ve yalnız<br />
O’na ibadet edinceye kadar bizim ve sizin aranızda adavet ve buğz ebediyen<br />
baş göstermiştir.” 192<br />
İmam eş-Şevkâni (rahimehullah) şöyle diyor: “(Yalnız Allah’a iman<br />
edinceye kadar) ve şirkinizi terk edinceye kadar. Ancak böyle yaparsanız<br />
düşmanlık dostluğa ve buğz muhabbete dönüşür.” 193<br />
El hulasa:<br />
İlahi kelâm küfür ve ehlinden teberri etmeyi nasıl nitelendirdiğini<br />
gördün. Ve İslam ulemasının ayette geçen nitelikleri nasıl açıkladıklarını<br />
da gördün. Şu hâlde yukarıda sorduğumuz soruya şöyle<br />
cevap verebiliriz: Beri olmanın sıfatı küfür ehlinin, ibadetlerinin ve<br />
ibadet ettiklerinin batıl olduğuna itikad etmek,onları inkâr edip reddetmektir.<br />
Bu red sadece kalbi buğz olarak değil, bilakis kavlen ve<br />
muktedir ise amelen, aleni düşmanlık olarak zuhur etmesi lazımdır.<br />
Kalpte var olan buğzun bedende zuhur etmesini ancak kudretsizlik,<br />
harici bir mani veya isteksizlik engelleyebilir. Kudretsizlik veya<br />
harici bir mani söz konusuysa aleni düşmanlık göstermediğinden<br />
191 Et-Tahriru ve’t-Tenvir, 28.cüz/129.sayfa. (Muessesetu’t-Tarihi’l-Arabi, ilk baskı h.1420)<br />
192 Camiu’l-Beyan, 23.cüz/317.sayfa. (Muessesetu’r-Risale ilk baskı h.1420)<br />
193 Fethu’l-Kadir, 7.cüz/203.sayfa. (el-Mektebetu’ş-Şamile)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 111<br />
dolayı mazur olabilir. Lakin sebebi isteksizlik ise, o hâlde hardal tanesi<br />
kadar iman kalmamıştır.<br />
Son olarak da, düşmanlık olarak zuhur eden inkâr sürekli olması<br />
lazımdır. İnkâr ve düşmanlığın kabule ve dostluğa, buğzun da muhabbete<br />
dönüşmesi ancak küfürlerini ve küfür amellerini terk ederlerse<br />
söz konusudur.<br />
Binaenaleyh, halktan kim bu sıfatlara haiz ise ona İslam hükmünü<br />
veririz. 194 Çünkü tekfirin manasını gerçekleştirmiştir. Âllame<br />
Eba Butayn (rahimehullah)’ın dediği gibi, “… Şirk olan eylemler için, bunlar<br />
şirktir ve sapıklıktır, kim bunları inkâr ederse haktadır ve kim bunları<br />
güzel gösterir ve davetçiliğini yaparsa işleyenden daha şerlidir, derse böyle<br />
birisinin İslam’ına hükmedilir. Çünkü bu, tağutu tekfir etmenin ve Allah’tan<br />
başka ibadet edileni tekfir etmenin manasıdır.”<br />
Açık bir şekilde görebildiğin gibi Eba Butayn (rahimehullah) kişinin<br />
İslam’ına hükmetmek için saydığı şirklerin haram olduğunu cezmetmesini<br />
ve işleyenin, hatta davetçiliğini yapanın tekfir etmesini şart<br />
koşmuyor. Çünkü haramlık ve tekfir şer’î hükümlerdir. Bunların tayiniyle<br />
ise halk muhatap değildir.<br />
“Pekâlâ, şeyhin sözlerinde izharı şart dediğin adavet ve buğz<br />
nerededir?” denilse, derim ki: Adavetin izharını kuşkusuz kudretin<br />
yokluğu veya harici manilerin varlığı engelleyebilir. Bunun için<br />
şahsın zahiren İslam’ına hükmetmek için asgari var olması gerekeni<br />
zikretmiştir, fazlasını değil; bu da sözdür. Bunun için “İşleyenden daha<br />
şerlidir,derse” demiştir.<br />
Bir fayda:<br />
Birisi, “Yukarıda Âllame Süleyman bin Abdillah ve Âllame Eba<br />
Butayn rahimehumallah’ın sözlerini naklederken el-Kufru bi’t-Tağut<br />
tabirini bazen inkâr ve bazen tekfir ile tercüme ettin. Kastın tekfir ise<br />
194 Yani şer’an muteber bir sebepten dolayı, falan İslam’a müntesip tağut kâfirdir, demese<br />
de ben onu tekfir edemem; çünkü şöyle şöyle dese de saydığım sıfatlara haiz ise İslam<br />
hükmünü veririz.
َ<br />
ٌ<br />
ٌ<br />
112<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
(keffe- كَ ف<br />
o zaman ك َ ف رَ بِ َ (kefera bi)’yi أ ْ ك َ ف رَ َ (ekfera) veya كَ َّ ف رَ (keffera) 195 gibi tuttuğundan<br />
mıdır? Zira tekfir كَ َّ ف رَ (keffera) sulasi mezidin masdarıdır.<br />
Şayet böyle diyorsan o zaman neye göre bazı yerlerde inkâr ile tercüme<br />
ettin?” diye sorsa, derim ki:<br />
(keffera) ile aynı değildir. Lâzım fiilin harf-i cer كَ ّ ف رَ bi) (kefera َ كف<br />
ile veya sulasi mücerred ise َ أ (ef ’ale) veya فَعَّ َ ل (fa’ale) babından<br />
tasrif edilmesiyle ta’diyet kazanması, fiilleri bu bablar arasında keyfe<br />
göre nakletmenin cevazını çıkarmaz. Tasrif babları ve babların mana<br />
binaları sonradan istikra ile tespit edilmiştir. Fesahat devri Araplar<br />
fiilleri bu bablara göre kullanmış değil, sonra gelenler fesahat devri<br />
Arapların fiilleri ne şekil ve ne mana üzere kullandıklarını tespit ederek<br />
bu bablara taksim etmişlerdir. Bunun için daima fiilin tasrifinde<br />
ve mana binasında asıl olan fesahat devri Arabın kullanımıdır. Sonrakilerin<br />
bablara sokarak evveller arasında kullanılmayan mana yüklenimleri<br />
değil. Mesela kişi şöyle dese: “Sulasi lâzım fiilin müteaddi<br />
(geçişli) olması üç şekildedir: Ya harf-i cer ile mef ’ule geçiş yapar<br />
veya َ أف (ef ’ale) babından çekilir veyahut فَعَّ َ ل (fa’ale) babından çekilir.<br />
Şu hâlde ك َ ف رَ بِ َ (kefera bi) fiilinde كَ َ ف رَ fiili ب harf-i cerriyle müteaddi<br />
olmuştur ve fiilin َ أف (ef ’ale) veya فَعَّ َ ل (fa’ale) babında aldığı mana<br />
َرَ bi) (kefera َ ك َ ف رَ بِ binalarını alır. Bunun için<br />
َّ رَ (ekfera) veya أك<br />
ra) manasındadır, yani küfre nispet etmek manasındadır.”<br />
ْف<br />
َف ْعَ ل<br />
ْعَ ل<br />
ْعَ ل<br />
َ رَ بِ <br />
Buna cevap olarak şöyle derim: Kelimelerin manaları tasrif bablarından<br />
değil Lisanu’l-Arap ve benzeri muteber mu’cemlerden bakılır.<br />
Mu’cemler fesahat devri Arapların söz konusu kelimeleri nasıl ve<br />
ne manalarda kullandıklarını toplamışlardır. Lügat âlimleri ancak<br />
hicri dördüncü asır öncesi mensur veya menzum mana kullanımlar<br />
hakkındaki nakilleri delil olarak kabul ederler. Dördüncü asırdan<br />
babının mana inşası ta’diyet içindir, yani fiilin eseri mef ’ule geçiş yapması, onun أَف 195<br />
üzerinde tahakkuk etmesi içindir. Bu babın masdarı إك َ ف ً ارا ْ (ikfaren)’dır. كَ َ ف رَ fiilin bu babta<br />
َ أ ْ كف ْ َ ف ً ارا çekilişi<br />
َ<br />
(ekfera ikfaren) olur. أكْف َ يْد ْرا (ekfera Zeydun Amra)’nın manası<br />
Zeyd Amr’da küfrün varlığına hükmetti olur. فَعَّ َ ل babının mana inşaları birden fazladır.<br />
Bunlardan biri nispet veya isnattır, yani fiilin eserin mef ’ule isnat veya nispet edilmesidir.<br />
Masdarı ً ت (tef ’îlen)’dir. ك َ ف رَ َ fiilin bu babta çekilişi ً كَ ف ْ فِ (keffera tekfîren)<br />
َ<br />
olur. كَف َ يْد ْرا (keffera Zeydun Amra)’nın manası Zeyd Amr’ı küfre nispet etti, onu<br />
tekfir etti olur. Görüldüğü gibi كَ َ ف رَ (kefera) fiilin iki babta çekilişi aynı manadadır.<br />
َك ي ا<br />
َّ رَ ت<br />
َرَ ز<br />
ع<br />
َ رَ إك<br />
ْ َف عِ يل<br />
َّرَ ز<br />
ع<br />
ْعَ ل
ِ<br />
ِ<br />
ْ<br />
ب<br />
ِ<br />
َّ<br />
ب<br />
ب<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 113<br />
sonraya varan mana nakilleri delil değildir. Bundan 1400 küsur yıl<br />
önce inmiş ve tamamlanmış fakat kıyamete kadar hükmeden bir şeriata<br />
lisan olmuş bir dilde sonradan kelimelere ve özellikle dînî kelimelere<br />
öncekilerin yüklemedikleri manalar yüklemek elbette caiz<br />
َرَ kefera)ك َ bi) fiili َ ف رَ بِ değildir. Fesahat devri Arapların alelıtlak<br />
(ek- أكْف<br />
fera) veya كَ َّ ف رَ (keffera) manasındadır dediklerini veya bu manada<br />
kullandıklarını kim nakletmiş?<br />
Âcizane kanaatim كَ َ ف رَ بِ fiilin karinelere göre inkâr manasında<br />
veya küfre nispet manasında gelebileceğidir. Bunun için kimi yerde<br />
inkâr manasına gelir ve kimi yerde tekfir manasına gelir. Bir misal ile<br />
mevzuyu açmaya çalışayım inşallah. Allah (subhanehu ve teâlâ) şöyle buyuruyor:<br />
َ َ ا<br />
انْفِ صَ امَ ل<br />
َ<br />
ل<br />
فَ َ نْ يَك<br />
ُ وتِ وَ يُؤ<br />
َ مْ سَ<br />
َ دِ اسْ ت<br />
ك ِ لْعُ رْ وَ ةِ ال<br />
َق ْ<br />
ِ لطَّاغ ْ مِ نْ ِ ِلل فَق َ ْوُ ث<br />
ْ ُ ف رْ<br />
Bu ayette يَكْ ُ ف رُ (yekfuru) fiil-i muzarisi ب (be) harfini almış ve sonra<br />
tağut kelimesi mef ’uliyet üzere mahallen nasb edilmiş. Mef ’ulün<br />
fiil ile ilişkisinde fiil iki hâl üzere olabilir. Ya bizzat müteaddidir veya<br />
lâzımdır. Lâzım ise mef ’ul ile arasında bir rabıtaya muhtaçtır. Bu rabıta<br />
harf-i cer olur. Fiil ile mef ’ul arasında rabıta görevi gören bu cer<br />
harfleri doğrudan fiil-fail-mef ’ul ilişkisinden meydana gelen manaya<br />
tesir ederler. Bunun için cer harflerine mana harfleri denilir. Mana<br />
harfleri çoktur, harf-i cerler de bunlardandır. Bu ayette يَكْ ُ ف رُ fiili ile<br />
mef ’ul olan tağut kelimesi arasında harf-iب ceri vardır. Cemaluddin<br />
İbn-u Hişam (rahimehullah) (Vefat H: ب(761 harfi için 14 mana zikreder.<br />
196 İlsak (yapıştırmak, tutturmak, yakınlaştırmak) 197 , ta’diyet (geçişli<br />
yapma) 198 , istiane 199 , sebebiyet 200 , musahabe (eşlik etme,<br />
196 Bk. Muğni’l-Lebib, 137-144.sayfa. (Daru’l-Fikr, altıncı baskı m.1985)<br />
ب ُ زَ يْدٍ 197 Mesela<br />
198 Mesela ذَ ه ب َ بَ زَ يْدٍ (Zeyd’i götürdü)<br />
199 Mesela ِ ْ ن ُ ت ز Zeyd’i)طَعَ mızrak ile yaraladım)<br />
kendi- Gerçekten)إنَّكُ siz buzağıyı ilah edinmekle kendi ْ ْ تُ<br />
nize zulüm ettiniz)<br />
ب رْ تُ زَ يْدٍ (Zeyd’i tuttum) veya أمْ سَ كْ ت<br />
geçtim) (Zeyd’in yanından مَ رَ<br />
َ يْدا بِ لرُ مْ<br />
ْعِ جْ ل 200 Mesela<br />
ظَ لَ ْ أنْفُ سَ كُ بِ خ تِّ اذِ كُ ال
ي<br />
ئ<br />
َ<br />
ِ<br />
ج<br />
آ<br />
ي<br />
ِ<br />
نَ ْ<br />
ِ<br />
114<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
beraberlik) 201 , zarfiyet 202 , bedel 203 , mukabele 204 , mucaveze 205 , istila 206 ,<br />
tebiz 207 , kasem 208 , gaye 209 ve tevkid. Tevkid mana delaletinde ب harf-i<br />
cerri zaiddir. Ya faile ya mef ’ule ya müptedaya ya menfi habere ya<br />
menfi hâle veya نَفس ْ ve ْ ن e’عَ ek olur. İbn-u Hişam (rahimehullah)’ın zikrettiği<br />
14 mananın 13’ü ta’diyet ve istianeye dönüyor ve biri müstakildir,<br />
o da te’kid manasıdır. Daha doğrusu te’kid manasının teferruatından<br />
(biraz önce saydığım altı hâl) iki mana müstakildir, diğer<br />
dördü ise yine ta’diyet veya istianeye dönüyor. Müstakil olan bu iki<br />
َإذا د mana müptedaya ve menfi habere ek gelmesidir. Mesela<br />
ُ ف<br />
َ يْد َ ِ اve<br />
Konumuz olan ayete dönersek يَك ُ ف رُ ْ fiili ve الطَّاغوت ُ mef ’ulü arasında<br />
gelen ب harfinin ifade ettiği mana özetle ya ta’diyet ya istiane veya<br />
tevkid 210 olacaktır. İstiane manası olumsuz olduğu açıktır. Kaldı ayetteki<br />
ب harfi ta’diyet veya te’kid ifade etmesi. Âcizane kanaatime göre<br />
ب iki manayı ifade etmesi de mümkündür. Tağut kelimesini cer eden<br />
harfi zaid gelmiş ve manayı te’kid etmek için gelmiş olabilir, mesela<br />
زَ يْ َ خ رَ جْ ت<br />
بِ<br />
gibi. مَ ا ز<br />
ٌ بِ ق<br />
َ ة<br />
ْ ع َ الن ْ خهل<br />
ِ<br />
ayet-iوهُ kerimesinde olduğu gibi veya amelin eseri ِّ زي إليكِ ِ ز<br />
mef ’ul üzerine tahakkuk etmesi için ta’diyet için de gelmiş olabilir.<br />
ب ج<br />
Bu kanaate varmış olmamın sebebi şudur: Fiil, fail, mef ’ul ihtiva<br />
eden kelam, yani fiil cümlesi, bir isnad terkibidir. Yani bu cümlenin<br />
öğeleri birbirine mesnettir. Fiil ve fail ve mef ’ulün doğrudan<br />
in) Denildi)قِ ki: Ey Nuh! Bizden bir selametle يل<br />
202 Mesela نَصَ ْ رٍ (Allah size Bedir’de yardım etmişti)<br />
203 Mesela وَ لَ ت ْ تَ َ نً ا ق ً َلِيل (Benim ayetlerimi az bir pahaya karşın satmayın)<br />
َيْمكُ 204 Mesela<br />
َ ل<br />
Selam)ادْ size! İşleyegeldiklerinizin karşılığı olmak ُ خل َ ن َ بِ<br />
üzere girin cennete)<br />
ي أيْدِ ِ م 205 Mesela<br />
koşar) (Nurları önlerinde ve sağlarında يَسْ عَ نُورُ ْ هُ بَ<br />
206 Mesela وإذَ ا مَ رُّ وا ب ُ ون (Yanlarından geçtiklerinde de birbirlerine kaş göz işareti<br />
َمٍ مِ َّ نا 201 Mesela<br />
ْ ط بِسَ ل<br />
َ َ ي ن ُوحُ ْ اه بِ<br />
َ كُ هللا بِ بَ د<br />
ت ثَ<br />
َش ُ وا بِ ي ي<br />
ُون سَ ل َمٌ ع<br />
َّة َ ا كُ ْ نْتُ تَعْ مَ ل<br />
ُوا ا ْل<br />
َ يْ ا نِ<br />
ِ مْ و أ بِ<br />
ِ مْ يَتَ َ غامَ ز<br />
yaparlardı)<br />
َ يْ نا َ يَشْ بُ ِ ب ا عِ بَ ُ اد هللا 207 Mesela<br />
ُ هلل العَ ظِ ي 208 Mesela<br />
بِ<br />
ي نِ مِ نَ السِّ جْ ن 209 Mesela<br />
ْ أحْ سَ نَ ي إذْ ْ أخ رَجَ<br />
bu- (Beni zindandan çıkardığında bana da iyilikte قَد<br />
lundu)<br />
pınardır) (Allah’ın kulların kendisinden içtikleri ع<br />
ederim) (Azim olan Allah’a kasem أقْمسَ<br />
210 Tevkid veya te’kid, ikisi de caizdir. Yani pekiştirme.<br />
ب
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 115<br />
birbiriyle ilişkisi vardır. Bu üç unsurun birbirinden kopuk olmaları<br />
mümkün değildir. Fiilin muhakkak faili olacak ve failin işlediği fiilin<br />
muhakkak üzerinde vuku bulacağı bir mef ’ul olacaktır. Fiil ister muteaddi<br />
ister lazım olsun. Muteaddi ise doğrudan mef ’ulü nasb edecek,<br />
yani üzerinde amel edecektir. Lazım ise ya mef ’ulü faili olacak<br />
veya harf-i cer ile fail dışında bir mef ’ule geçiş yapacaktır. Şu hâlde<br />
fiil muhakkak bir mef ’ul üzerinde vuku bulmak zorundadır.Fiilin<br />
mef ’ul üzerinde vuku bulmasının sıfatı ise fail ile doğrudan ilişkilidir<br />
çünkü vuku bulan eylemin sahibidir. Onun vasıflarıyla eylemin<br />
vasıfları eşittir. Bunun için Kufeli nahiv âlimleri mef ’ulü nasb eden<br />
amilin fiil ile failin beraber olduğunu söylemişlerdir. Hatta bazıları<br />
âmilin yalnız fail olduğunu söylemişlerdir. Ebu’l-Berekat el-Enberi<br />
(rahimehullah) (Vefat H: 577) şöyle diyor: “Basralı nahiv âlimleri failin de<br />
mef ’ulün de âmilinin fiil olduğunu söylemişlerdir. Ama Kufeli nahiv âlimleri<br />
görüşlerine şöyle diyerek delil getirmişlerdir: Mef ’ulü nasb eden fiil ve faildir<br />
dedik; çünkü mef ’ulün varlığı ancak fiil ve failin varlığından sonra mümkündür.<br />
Ya lafzen veya takdiren. Sadece fiil ve fail bir şey iseler hariç.”Sonra<br />
el-Enberi (rahimehullah) Kufelilerin delillerini zikrediyor ve Basralıların<br />
görüşü üzere reddediyor. 211<br />
El-muhim, konu Kufeli ve Basralı nahiv âlimlerin âmile ilişkin ihtilafları<br />
değildir; lakin önemli olan şu ki failin manası ancak mef ’ule<br />
isnad ile tamamlanır. Mef ’ul olmadan failden bahsetmek manasızdır.<br />
Maktul olmadığı zaman katilden bahsetmek manasız olduğu<br />
gibi. Fail ve mef ’ul birbirinden ayrılması mümkün olmayan iki unsurdur.<br />
Faili ve mef ’ulü tahdid eden de oluşan eylemin eseridir.<br />
(yekfu- يَكْ ف<br />
Şu hâlde mef ’ul üzerinde vuku bulan sadece fiil değil bilakis fiil-fail<br />
bütünlüğünden ve mef ’ul ilişkisinden teşekkül eden eserdir.<br />
Binaenaleyh, mef ’ule ister doğrudan ister dolaylı geçiş yapan her fiilin<br />
vasfı failiyle mahduddur ve bu hâliyle mef ’ul üzerinde vaki olur.<br />
ُ رُ harf-i ceri ta’diyet içindir dersek ب Şu hâlde ayetteki<br />
ru) fiili failine göre ve üzerinde vuku bulacağı mef ’ule الطَّاغوت ُ (tağut)’a<br />
göre mana alacaktır.<br />
211 Bk. El-İnsaf, 1.cüz/78-81.sayfa. (Daru’l-Fikr baskısı)
ِ ب<br />
شَ<br />
ي ي<br />
ب<br />
116<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Bunu ayrıca destekleyen harf-i cerlerin mana harfi olmalarıdır.<br />
Bu harfler bizzat kendi başına mana ifade etmezler, bilakis manada<br />
isim ve fiile tabidirler. Bunun için mesela ب harfi bizzat mana ifade<br />
etmez, bilakis beraber geldiği fiil, fail ve mef ’ule mana eserinde tabi-<br />
ْ ُ ت ْ ء (Zeyd’in yanından geçtim) ve مَ رَ رْ تُ زَ يْد Misal, dir.<br />
ْ ُ ت ِ هلل şeyi bir şeye yapıştırdım) ve<br />
cümlelerinin üçünde de ب harfiyle geçiş yapıldı fakat her bir cümlede<br />
ب harfi farklı bir mana ifade etti. Beraber geldiği fiil, fail ve mef ’ule<br />
göre.<br />
(bir ألْصَ ق ْ ءً بِسشَ<br />
istedim) Allah’tan)اسْ yardım تَ عَ ن<br />
Yukarıda geçenlere binaen derim ki: Bu ayette el-Kufru bi’t-Tağut’un<br />
manası inkârdır. Ayetin Türkçe meali de şöyledir: “O hâlde<br />
kim tağutu inkâr edip Allah’a iman ederse muhakkak ki kopmayan<br />
sapasağlam bir kulpa yapışmıştır.” Bunu gerektiren karine nedir<br />
diye sorulsa, derim ki: Ayetteki umum ifadesidir. Çünkü şart ismi<br />
(men) umum ifade eder. Yani bu hitaba müctehid de dâhildir, ilim<br />
talebesi de ve halk da dâhildir. Matlub fiilin failleri ümmetin umumudur.<br />
Halktan aranan fiil ise tekfirin manasıdır. O da inkârdır. Şu<br />
hâlde ayete umumu itibariyle inkâr manasını yüklemek gerekir. Fakat<br />
ayetin muhatap aldığı failin değişmesiyle matlub fiilin vasfı da<br />
değişebilir. Elbette görüşe göre (istihsana göre) değil, bilakis bunu<br />
iktiza eden delile göre. Buna göre muhatap hususen müctehid veya<br />
ُرُ بِ ictihad mertebesine yakın ilim talebesiyse, o zaman ayetteki<br />
(yekfuru bi) ifadesini tekfir ile manalandırmak mümkün olabilir.<br />
Çünkü bunlar ayetin iktiza ettiği şer’î hükmü beyan etmekle ve hükmü<br />
-ya fetva mahiyetinde veya kadı ise hüküm mahiyetinde- vaki<br />
olduğu şahsa inzal etmekle mükelleftirler.<br />
“Şu hâlde şartın cevabı “muhakkak ki kopmayan sapasağlam<br />
bir kulpa yapışmıştır” gereğince müctehid için şer’î hüküm mahiyetinde<br />
tağutu 212 tekfir etmek imanın sıhhati için şart mıdır?” diye<br />
مَ نْ<br />
يَكْف<br />
212 Burada mevzuya konu olan tağut, tağut cinsi ve asli kâfir olan veya kendini açıkça İslam’dan<br />
başka bir dine nispet eden veya açıkça kendine ibadete çağıran İslam’a müntesip<br />
tağuttur. Bunun dışında kalan tağutlar ictihad mahallidir ve binaenaleyh, haklarında<br />
hüküm de ictihada açıktır.<br />
Mef ’ulün fiilin manasına müteessir olmasından kastettiğim de budur. Mef ’ulün mahiyetine<br />
göre fiilin sıfatı değişecektir. Konumuzda, tağutun mahiyetine göre onu inkârın sıfatı
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 117<br />
sorulsa, derim ki: Muhakkak ki evet. Tağut cinsinin ve kat’iyet ile<br />
tağut olanın inkârı (halk için) veya tekfiri (ulema için) imanın sıhhat<br />
şartlarından olduğu bu ayet ile kat’iyen sabittir.<br />
“Halk için yeterli gördüğün inkâr sıfatını ulema için niye yeterli<br />
görmedin?” diye sorulsa, derim ki: Çünkü ulema dini açıklamak,<br />
hakkı ispat edip batılı izale etmek ve dinde hüküm beyan etmekle<br />
mükelleftir, halk ise değil. “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden<br />
“Onu muhakkak insanlara açıklayıp anlatacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz”<br />
diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu kulak ardı<br />
ettiler ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. O aldıkları şey ne<br />
kötüdür” ve “Muhakkak indirdiğimiz apaçık ayetleri ve hidayeti,<br />
insanlara Kitap’ta apaçık bir şekilde bildirdikten sonra gizleyenler<br />
var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edenler lanet<br />
eder. Ancak tevbe edenler, ıslah edenler ve açıklayanlar müstesna.<br />
Artık onların tevbelerini kabul ederim. Ben, tevbeleri çokça kabul<br />
edenim, çok rahmet edenim. Muhakkak inkâr edip de kâfir olarak<br />
ölenler var ya, işte Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların laneti<br />
onların üzerinedir.”ayetlerinin muhatapları ilk sırada âlimlerdir. Allah-u<br />
âlem.<br />
Yukarıda geçenlerde bir çelişkinin olduğu zannedilmesin. “Hem<br />
fiillerin manaları kıyasi değil simaidir diyorsun, kelime manaları tasrif<br />
babları ve mana binalarından değil, fesahat devri Arapların mana<br />
kullanımlarından alınır diyorsun; aynı zamanda reddettiğinle delil<br />
getiriyorsun” denilmesin. Arap, kişiyi küfre nispet etmek için veya<br />
kişinin küfrüne hükmetmek için كَ َ ف رَ fiilin ب harfiyle geçişli hâlini<br />
kullanmamıştır. Ben buna Arabın kelamında rastlayamadım. Bu manayı<br />
ifade etmek için كَ َ ف رَ fiilini ekser hâlde hemze ile veya ayn harfini<br />
َرَ بِ şeddeli kullanmıştır. 213 Bunun için alelıtlak<br />
tekfir manasındadır كَ ف<br />
değişecektir. Yukarıda saydığım tağutların tekfiri şarttır. Kişi halktan ise tekfirin manası<br />
(inkâr) şarttır. Müctehid ise şer’î hüküm mahiyetinde tekfir şarttır. İslam’a müntesip<br />
lakin hâli kapalı, İslam’ını gerektiren amelleri de var, küfrünü gerektiren amelleri de<br />
var, hakkında ulema ihtilaf etmiş, tağut olarak tekfir edenler de var, İslam vasfını ispat<br />
edenler de var. Bu tür tağutların tekfiri ictihad mahallidir.<br />
213 Bk.El-Mufredatu fi Ğaribi’l-Kur’an, sayfa 716. (Daru’l-İlm, ed-Daru’ş-Şamiyye baskısı<br />
h.1412). Lisanu’l-Arab, 5.cüz/144.sayfa. (Daru Sadir, ilk baskı). El-Kamusu’l-Muhit,<br />
606.sayfa. (el-Mektebetu’ş-Şamile). Es-Sihah-u fi’l-Luğa, 2/119.sayfa. (el-Mektebe-
118<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
demek veya umumen değil de hususen bu ayette tekfir manasındadır<br />
demek yanlıştır. Hem şer’î ve hem de lügavi bir bid’attır.<br />
Lakin ilahi kelamın en yüksek beyan mertebesinde olduğunu<br />
dikkate alarak ve daha önce izah ettiğim fiil, fail ve mef ’ul ilişkisini<br />
göz önünde bulundurarak, iktiza eden karineler gereğince ve fail ve<br />
mef ’ulün tesiriyle fiilin mana daralmaları veya genişlemeleri muhakkak<br />
olacaktır. Bu durum acem olan fakat Müslüman olmaları sebebiyle<br />
dini lisanları Arapça olan tüm milletler için bir müşküledir.<br />
Arapça fiillerin kök harfleri itibariyle ve ayrıca aldıkları mezid harfleri<br />
itibariyle ve ayrıca girdikleri terkibi hakikati itibariyle ve ayrıca<br />
fasih örfi kullanımları itibariyle oluşturdukları mana zenginliğini<br />
Türkçe veya başka diller karşılamakta aciz, aciz ve aciz kalıyorlar. Sulasi<br />
mücerred كَ َ ف رَ (ke-fe-ra) fiilinin fasih mana kullanımlarına ve malum<br />
harf eklemeleriyle oluşan mezid babların mana binalarına ve<br />
değişik Arap lügatlerindeki mana ifadelerine ve harf-i cer alarak<br />
mef ’ul üzerinde vaki olarak meydana gelen mana oluşumlarına Lisa-<br />
َ رَ nu’l-Arap gibi mu’cemlerden bir bak. Göreceksin ki bizim<br />
inkâr etti manasını verdiğimiz fiilin manasını izah etmek için İbn-u<br />
Manzur (rahimehullah) yedi sayfa doldurmuştur. Bunun için daha önce<br />
de dediğim gibi, Kur’an meali tercüme değil, tevildir. Kur’an ayetlerinin<br />
tercümesinden bahsetmek ulemanın ittifakıyla mümkün değildir<br />
çünkü tercüme bir sözün anlamını başka bir dile dengi bir tabirle<br />
aktarmaktır. Kur’an’ın manası hangi dile dengi bir tabirle aktarılabilir<br />
ki? Bunun için bu çalışmalara tercüme değil meal denilir. Meal<br />
kelimesi tevil kelimesiyle aynı kökten gelmedir. Yani mana ihtimallerinden<br />
birine döndürmektir. Çünkü meal sahibinin yaptığı Kur’an’ın<br />
Arapça’yı en yüksek belagat seviyesinde kullandığı mana zenginliği<br />
içinde muhtemel manalarından birisini tercih ederek buna yormaktır.<br />
Bunun için umumen fakat özellikle Kur’an için, şu Arapça kelime<br />
Türkçe’de şudur, demek aslen doğru değildir. Kelamda siyaka göre<br />
kelimelerin mana değişiklikleri muhakkak söz konusu olur.<br />
eşittir كَ ف<br />
tu’ş-Şamile). El-Muhkem-u ve’l-Muhitu’l-Azam, 7.cüz/4.sayfa. (Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye<br />
baskısı, m.2000)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 119<br />
Velhasıl,önceki sayfalarda sözü uzatmamın tek sebebi şu sözü ispat<br />
etmek içindir: Halk şer’î hüküm olan tekfir ile mükellef değildir.<br />
Halkın mükellef olduğu tekfirin manasıdır. 214 Yukarıda sunduğum<br />
nakli ve akli deliller bunun böyle olmasını gerektiriyor. Ayrıca dini<br />
hikmet de bunu gerekli kılıyor.<br />
Zira halkı şer’î hüküm mahiyetinde tekfir ile mükellef kılmak,<br />
halkı…<br />
…kudreti üstünde bir şeyle mükellef kılmak olur. Elbette ictihad<br />
her insanın güç yetirebileceği bir iş değildir. Muhakkak ictihad kabiliyetinin<br />
bir vehbî ve bir de kesbî yönü vardır. Zira bu iş, sahibine<br />
şer’î delilleri anlayabilme ve onlardan hüküm çıkarabilme imkânı<br />
veren özel bir muhakeme gücünü gerektirir. Bu melekeyi ise Allah<br />
(celle ve âlâ) herkese değil, sadece bazı kullarına nasip etmiştir. Kesbî<br />
yönüne gelince, ictihad mertebesine ulaşabilmek için kişi uzun yıllar<br />
lugavi ve şer’î ilimler tahsil etmek zorundadır. Herkesin bunu yapabilmesi<br />
muhakkak imkânsızdır. Herkesi tekfir ile yükümlü tutmak<br />
insanı elinde olmayan kişisel bir istidadı ve elinde olsa da çoğunluk<br />
için imkânsız ilimsel bir istidadı zorunlu kılmak olur. Bu ise şüphesiz<br />
güç yetirilemeyecek bir teklifte bulunmak olur ki bu caiz değildir.<br />
“Allah hiçbir kimseye gücünün yeteceğinden başkasını yüklemez.”<br />
…altından kalkamayacakları bir sorumluluk yüklemek olur.<br />
Çünkü hüküm beyan etmek ilahi iradeden haber vermektir. Başka<br />
bir ifadeyle Allah adına konuşmaktır. Bu elbette büyük bir mes’uliyettir<br />
ve ahlaki ve ilmî ehliyet gerekli kılar. Bilgisizce konuşmak her<br />
şey hakkında bir cerimedir fakat Allah (celle ve âlâ) hakkında bilgisiz<br />
konuşmak, bu daha da büyük bir cerimedir. Bunun için Allah (azze ve<br />
celle) nehyederek “Bilmediğin bir şeyin ardına düşme. Çünkü kulak,<br />
göz ve kalbin her biri ondan sorumludur.” buyuruyor.<br />
…ictihada zorlayarak zulmetmek olur. Hâlbuki halkın görevi ictihad<br />
etmek değil, zikir ehline sormaktır. “Eğer bilmiyorsanız zikir<br />
ehline sorun.”<br />
214 55.sayfaya da bak.
120<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Şu hâlde önceki fasılları şu cümleyle hatmedebiliriz: Halka düşen<br />
tekfirin manasını, yani inkârı gerçekleştirmektir.<br />
Fasıl<br />
İmanın sıhhat şartı tekfir değil, inkârdır<br />
Yukarıda zikri geçenlerden artık şu sonucu çıkarabiliriz: İmanın<br />
sıhhat şartı tekfir değil, inkârdır. Zira tekfir şer’î bir hükümdür.<br />
Hüküm beyan etmenin ise yukarıda geçen tafsilatı vardır. Kur’an ve<br />
Sünnet’in varid olması kâfi geleni var ve böyle olmayanı var. Lafzen<br />
ve sarih beyan edilmiş olanı var ve nazar ve istidlale muhtaç olanı<br />
var. İlkinde selim akıl ve fesahat kâfiyken, ikincisinde istinbat ehliyeti<br />
şarttır. Durum böyleyken nasıl olur da herhangi bir kişinin imanın<br />
sıhhati için tekfir etmesini şart koşarız. Müctehid olmak farz-u ayn<br />
mıdır? Bunu kim söylemiş? Farz-u ayn olan tekfir var kuşkusuz. Bu<br />
yukarıda geçti. Fakat mutlak surette farz-u ayn olan tekfirin manasıdır,<br />
o da inkârdır. İmanın sıhhati için kişide aranan vasıf inkârdır.<br />
Daha önce teberri etmenin tekfirin manası olduğu cihette bazı<br />
âlimlerin sözlerini aktarmıştım. İmanın sıhhati için ise tekfirin manasını<br />
inkâr ile tahdid etmenin sebebi ve delili nedir, diye sorulursa<br />
şöyle derim: Teberri etmek inkâr ile beraber kalbî buğzu ve sürekli<br />
olan zahiri düşmanlığı içerir. Bu hâl üzere olmak Müslümana ilahi<br />
bir tavsiyedir çünkü örnek olarak gösterilmiştir. Sanki “İbrahim (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) ve onunla beraber olanlar böyle yaptılar, siz de<br />
böyle yapın” denilmiştir. Örnek olmak ise mutlaktır. Asli unsurları<br />
da ihtiva eder, fer’i olanları da. Küfre ve ehline karşı tam manasıyla,<br />
kâmil ve Allah (azze ve celle)’nin rızasına uygun bir tavır muhakkak<br />
böyle olandır. Müceddid İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın<br />
bu ayete mesnet ederek tağutu inkârın sıfatına ilişkin söylediği<br />
söz de bu minvaldedir. 215<br />
Lakin hakiki İslam’ın sıhhati için kalben buğz etmek, batıl olduğuna<br />
itikad etmek ve yalanlayıp reddetmek kâfidir. İşte bu da<br />
215 Bu husus şüphelere cevap faslında gelecek.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 121<br />
inkârdır. Bunun delili İmam Müslim, İmam Ahmed ve başkalarının<br />
Tarık bin Şihab (radıyallahu anhu) yoluyla tahric ettikleri hadistir:<br />
“Sizden her hangi biriniz bir kötülük görürse onu hemen eliyle<br />
değiştir sin. Eğer buna gücü yetmiyorsa diliyle değiştirsin. Ona da<br />
gücü yetmiyorsa kalbiyle değiştirsin. İmanın en zayıfı da budur.” 216<br />
Bundan sonrasında ise iman kalmamıştır. İmam Müslim (rahimehullah)’ın<br />
Abdullah İbn-i Mes’ud (radıyallahu anhu) yoluyla tahric ettiği<br />
hadiste Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyuruyor: “Benden<br />
önce Allah’ın bir ümmete gönderdiği hiç bir Nebi’si yoktur ki o<br />
Nebi’nin, ümmetinden Havarileri ve sünnetine tabi olan, emrine<br />
uyan ashabı olmasın. Sonra onların ardından, yapmadıklarını<br />
söyleyen ve emrolunmadıkları şeyleri yapan nesiller gelir. İşte kim<br />
bunlara karşı eliyle cihad ederse o mü’mindir. Kim onlara karşı diliyle<br />
cihad ederse o da mü’mindir. Kim onlara karşı kalbiyle cihad<br />
ederse o da mü’mindir. Amma bunun ötesinde imandan bir hardal<br />
danesi de yoktur.” 217<br />
Bu hadisler münkere kalben buğz etmenin batıni imanın (hakiki<br />
İslam’ın) varlığı için kâfi geldiğine delildir. Zahiri İslam hükmü için<br />
ise muktedir ise ve harici mani yok ise en azından buğz ile beraber<br />
dil ile reddetmesi gerekir. Zira bu zahiri imanın (hükmi İslam’ın)<br />
en alt seviyesidir. Bu da inkârdır. Bunun için umumen İslam’ın sıhhati<br />
için şart olan inkârdır. İşte bunun için Eba Butayn (rahimehullah)<br />
“işleyenden daha şerlidir,derse” diyerek ve İbn-u Âşûr (rahimehullah) “yani<br />
sadece kalpte olan bir düşmanlık değil, bilakis söz ve kalp ile aleni ve vazıh<br />
olan bir düşmanlık. Buna benzer kişilerin münkeri değiştirme emrinde güç<br />
getirebildikleri en azı budur… dil ile değiştirmek” diyerek söz ile inkârı<br />
kâfi görmüşlerdir.<br />
216 Sahih-u Müslim, 186.hadis. (Daru’l-Cil ve Daru’l-Efeki’l-Cedide baskısı). Musned-u<br />
Ahmed bin Hanbel, 11480.hadis. (Âlemu’l-Kutub, ilk baskı h.1419)<br />
217 Sahih-u Müslim, 188.hadis. (Daru’l-Cil ve Daru’l-Efeki’l-Cedide baskısı)
ي<br />
122<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Fasıl<br />
İnkârın vasfı<br />
َ ر<br />
bil- (enkera) sulasi mezidin masdarıdır. Lügatte أنْك<br />
memek, nefyetmek ve kötü, çirkin olanı değiştirmek ve nehyetmek<br />
manalarına gelir. 218 Fukahanın ıstılahında inkâr, münkeri gidermek<br />
ُ 219 جُود gelir. ve cuhud manalarına<br />
(cuhud) reddetmek, tekzip etmek,<br />
terk etmek gibi manalara gelir.<br />
ْاك<br />
َ رَ (inkâr) الإ ن<br />
Yukarıda geçen Tarık bin Şihab ve İbn-i Mes’ud (radıyallahu anhuma)<br />
hadislerinde Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) inkârı üç mertebeye<br />
taksim etmiştir: 220<br />
- Kalp ile inkâr<br />
- Dil ile inkâr<br />
- El ile inkâr<br />
İlk mertebe imanın varlığı için şarttır. İkincisi İslam’ın vacibi için<br />
şarttır. Üçüncüsü İslam’ın kemal şartıdır. Yani münkeri izale emrine<br />
en kâmil icabet onu eliyle değiştirmektir. Ama diliyle değiştiren<br />
emre icabet etmiştir. Kalbiyle buğz eden ise ancak dil ile redde gücü<br />
yetmediğinden ötürü susmuştur ve dolayısıyla imanını korumuştur.<br />
Her üç hâlde de şahıs Şari’nin istediğini yerine getirmiş olur. Bunun<br />
için de kudreti ölçüsünde işlediğini kendisinden kabul eder. El<br />
ile değiştirmeye muktedir olan el ile inkâra mükelleftir. Dil ile değiştirmeye<br />
muktedir olan dil ile inkâra mükelleftir. El veya dil ile<br />
218 Bk. Lisanu’l-Arap, 5.cüz/232.sayfa. (Dar-u Sadır baskısı)<br />
219 Bk. El-Mevsuatu’l-Fıkhiyyetu’l-Kuveytiyye, 7.cüz/57.sayfa. (Daru’s-Selasil, üçüncü<br />
baskı)<br />
220 (Sizden her kim bir kötülük görürse onu değiştirsin) hadisinde dikkat edilirse Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’in emrettiği fiildir ( َ ِّ ْ ه onuفَل değiştirsin). Bu fiil müteaddidir.<br />
Fail haricinde bir mef ’ul üzerinde vaki olur. Münkeri el ile değiştirmede bu<br />
aşikârdır. Dil ile de böyle; fakat kalp ile buğzetmek kalbin amelidir ve etkisi faile<br />
münhasırdır. Bununla beraber Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bu mertebeyi de<br />
“değiştirme” dâhilinde görmüş ve kabul etmiştir. Çünkü kalben inkârın tesiri dünyada<br />
hissedilmese de melei’l-â’lâ’da muhakkak müteessirdir.<br />
ْيُ غ
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 123<br />
değiştirmeye muktedir olmayan kalp ile inkâra mükelleftir. Şu hâlde<br />
kalp ile inkâr asıl olandır. Zira birincisi, şer’an matlub olanın (el, dil<br />
ve kalp ile inkârın) en az şer’an makbul olanla (kalp ile inkâr ile) cevabıdır<br />
ve ikincisi, bedensel ameller (el ve dil ile inkâr) kalpten neş’et<br />
eder. Şu hâlde el ile inkârın da dil ile inkârın da vaki olması ancak<br />
kalp ile inkârın varlığı neticesindedir. Bu da kalp ile inkârı el ve dil ile<br />
inkâra asıl yapar. Şu hâlde kalp ile inkâr, mevzumuzda asıl olandır.<br />
Kalbin hareketi veya hâli itibariyle kalbin inkârını iki kısımda değerlendirmeliyiz:<br />
İlki; kalbin sakin, mutmain, rahat ve kesin olduğu ve ikincisi; kalbin<br />
tedirgin, rahatsız ve tereddüt ve şüphe içinde olduğu hâl. Kalbin<br />
ilk hâli kendisine kesin ve ihtimalsiz bilgi verildiğinde hâsıl olur.<br />
İkincisi de kalbe ihtimalli ve tartışmalı bilgi verildiğinde hâsıl olur.<br />
Buna binaen kalbin inkârını da tekfirin kat’i veya nazari olmasına<br />
göre taksim edebiliriz. Kat’i tekfir de söz konusu küfrü kalp tereddüt<br />
etmeden, kat’iyet ile batıl oluşuna itikad ederek inkâr eder. Nazari<br />
tekfir ise aslen ihtimallere dayandığı için kalbin mutmain olması ancak<br />
zannı galip derecesinde mümkün olur. Kalp açısından bu zannın<br />
hâsıl olması da ancak iki hâlde var olur:<br />
Bir: İctihad ile<br />
İki: Taklid ile.<br />
Binaenaleyh, halktan bir müslüman tekfiri kat’i olan bir kişinin<br />
veya cemaatin veya hareketin veya teşkilatın veya hükümetin veya<br />
düşüncenin veya benzerinin batıl olduğuna veya batıl üzere olduğuna<br />
kalben itikad eder, doğru olduğunu yalanlar ve onu diliyle<br />
reddederse tekfirin manasını ve üzerine vacip olanı yerine getirmiş<br />
olur. Fakat tekfiri kat’i olan şahsın, ideolojinin veya teşkilatın batıl<br />
olduğunda şüphe ederse ve kat’i surette yalanlamaz ve reddetmez ise<br />
İslam’ının sıhhati için şart olan inkârı getirmemiş olur ve bunun için<br />
de imanı batıl olur.
124<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Şeyh Salih bin Fevzan el-Fevzan istiğase meselesinden bahsederken,<br />
şirki inkâr etmekte ve şirke giden yolları kapatmakta hiçbir<br />
surette gevşeklik gösterilmemesi gerektiğini söyledikten sonra şöyle<br />
diyor: “Şüphesiz ki bu şirkin ve bu sapıklığın ümmette baş göstermesi ancak<br />
insanların akide mevzularında gevşekliklerinden ve âlimlerin şirkin tehlikesini<br />
açıklama hususunda sustuklarından ve şirk sebeplerinden kaçındırmadıklarından<br />
ötürü olmuştur. İnsanların şirk işlediklerini ve kabirlere ibadet<br />
ettiklerini görmüşlerdir ve onları nehyetmemişlerdir. Hüsn-ü zan yapar<br />
ve vacip olan inkârı yerine getirmemişlerdir, lakin kendi içlerinden inkâr<br />
etmişlerdir, dersek durum böyledir. Ama bunu caiz görmüşlerse bu şirktir ve<br />
küfürdür. Zira bundan razı olan faili gibi olur.” 221<br />
Şeyhin bu sözünden açık anlıyoruz ki insanın kendi nefsinde,<br />
açığa vurmadan ettiği inkâr mutlak vacibin yerine gelmesi için kâfi<br />
değilse de imanın sıhhati için kâfidir. Fakat caiz görmesi -ki bu inkârın<br />
yokluğuna delalet eder- şirk ve küfürdür.<br />
Lakin bazı durumlarda dil ile reddin yokluğu tekfir kat’i de olsa<br />
mazur görülebilir.<br />
Bir: İkrah. Zira ikrah kalbin iradesinin bedende zuhur etmesini<br />
engeller. İkrah hâli olmasa kalbin inkârı muhakkak bedende tezahür<br />
edecekti; fakat harici bir etken onun zuhur etmesini engellemiştir.<br />
Hatta ikrah hâlinde küfrü izhar etmek dahi mazur görülmüştür.<br />
İki: Takiyye. Müslüman acizliğinden dolayı kâfirler arasında kalmaya<br />
mecbur kalmışsa kâfirler tarafından gelecek muhtemel bir zararı<br />
def etmek için dil ile inkârdan sukût edebilir. Bu müslümanın dil<br />
veya el ile inkârını engellemiş olan, hicretten ve nefsini korumaktan<br />
aciz olmasından başka bir sebep değildir. Hicret edebilse veya imanını<br />
izhar edebilecek kudrete sahip olsa dil ve hatta el ile reddederdi.<br />
Üç: Daha büyük bir mefsedetin endişesi. İki mefsedet arasında<br />
hafif olanı tercih etmek, muhakkak bu kâmil dinin umdelerindendir<br />
ve derin fehimin semeresindendir. Genelde bu bahis daha çok nazari<br />
221 İanetu’l-Mustefid, 203.sayfa. (Muessessetu’r-Risale, üçüncü baskı h.1423)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 125<br />
tekfir mevzularında geçerlidir fakat kat’i tekfirde de söz konusu olabilir.<br />
Dört: Zannına göre inkârın faydasız olması. Zira Allah (azze ve<br />
celle) “O hâlde, eğer öğüt fayda verirse öğüt ver” 222 buyuruyor. Bu<br />
durum da bir önceki gibidir. Genelde nazari tekfire konu olur fakat<br />
kat’i tekfirde de varid olabilir. 223<br />
El hulasa, el ile inkâr tekmilattan ve dil ile inkâr vacibattandır,<br />
imanın aslı kalpte inkârdır dersek o zaman, sözlerinde, amellerinde<br />
ve hâlinde aksi zuhur etmediği sürece müslümanda asıl olan kalbinde<br />
şirk ve küfre karşı inkârın varlığıdır, dememiz gerekir ki doğru<br />
olan da budur. Yani tanımadığımız ve zahiren müslüman olan her<br />
kişinin, tekfiri kat’i olan kâfirleri inkâr ettiğini kabul etmemiz gerekir.<br />
Çünkü müslümana karşı hüsn-ü zan vaciptir. İnkârı vacip olan<br />
bir şeyi diliyle reddetmediyse eğer, onu bundan engelleyen yukarıda<br />
geçen özürlerden biri vardır muhakkak deriz. Zira zahiren sahip olduğu<br />
imanı kudret hâlinde küfrü dil ile reddetmesini sağlardı.<br />
Fakat şuna dikkat et! Tekfir kat’i olan hususlarda durum böyledir,<br />
çünkü bu tür küfürlerde kalp inkârda tereddüttü kabul etmez. Bilakis<br />
kat’iyet ile batıl oluşuna itikad eder. Bu durum da inkârı iktiza eder.<br />
Lakin sözünde, amelinde veya hâlinde kalben tereddüt içinde olduğu<br />
veya kalben inkâr etmediği zuhur ederse İslam’ın sıhhati için şart<br />
olan inkârın yokluğu vazıh olmuştur ve bununla beraber de küfrü.<br />
Nazari tekfir konularına gelince, bunlar aslen ictihada dayanır ve<br />
dolayısıyla kabul ve redde açıktır. Bir kişinin İslam’ında nazari tekfir,<br />
İslam’ın varlığı ve yokluğu için kıstas değildir.<br />
222 El-A’la Sûresi 9.ayet<br />
223 Bu dört maddenin hangi muayyen hâllerde varid olabileceğini misallendirmek istemedim;<br />
çünkü bu her bir maddenin özünde var olan ihtilaflara değinmeyi gerektirecekti<br />
ve bu risaleyi çok fazla uzatacaktı. Ve ikincisi risalenin gayesini- tekfir konusunu fıkhi<br />
mahiyetiyle işlememeyi- korumak istedim.
ب ي<br />
َ<br />
126<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Fasıl<br />
Muayyen tekfir fıkhi bir meseledir, itikadi değil<br />
Bir kişiyi küfre nispet etmek, yani tekfir etmek şer’î bir hükümdür.<br />
Şu vaciptir veya şu haramdır demek ile falan Müslümandır veya<br />
kâfirdir demek arasında fark yoktur. Şer’î ahkâmda kat’i hükümler<br />
var olduğu gibi zanni hükümler de vardır. İlki dinde zarureten bilinmesi<br />
gereken 224 ve ictihada açık olmayan hükümlerdir ve ikincisi<br />
cehaletin mazeret olduğu 225 ve ictihada açık olan hükümlerdir. Tekfir<br />
hükmü de böyledir. İctihada açık olanı var ve olmayanı var. Bunlar<br />
yukarıda geçti. Tekfir hükmünü muayyene inzal etmeye gelince<br />
(muayyen tekfir), ictihaddır. Zira tahkiku’l-menata dayanır. Yani<br />
muayyen şahsın mutlak hükme uygun olup olmadığını araştırmaya<br />
dayanır. Bu hususta nazar ehli arasında muhakkak ihtilaflar vuku<br />
bulacaktır. Bunun için şahısların ve fırkaların tekfirleri konusunda<br />
ulemanın çokça ihtilaf ettiğini görebilirsin. Tabii bu ihtilaflar nazari<br />
tekfir bahsinde caizdir. Kat’i tekfir bahsinde ise hükümde ihtilaf caiz<br />
değildir. 226 Fakat hükmü muayyene inzal etmekte hükmün mesned<br />
olduğu delilden kaynaklananbir ihtilaf söz konusu olabilir. Mesela:<br />
َّ ُ ف َ ه<br />
ُ ْ َ الل<br />
َ ْ ك<br />
hük- (Kim Allah’ın indirdiğiyle وَ مَ نْ ْ ل <br />
metmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir) ayeti vürud cihetinden<br />
kat’idir çünkü sahih kıraatlerdendir. Delalet cihetinden de kat’idir<br />
çünkü mana ve hüküm delaleti sarihtir. Allah celle va âlâ’nın indirdiğiyle<br />
hükmetmeyen kâfirdir. Ayetin delalet ettiği hüküm kat’idir.<br />
Fakat hükmün muayyene inzali nazaridir. Nasıl? Çünkü ayetin<br />
son kısmın başında gelen نْ (men)مَ mevsuledir ve ya ayetin daha<br />
önceki kısmına dönüyor ve “şu hâlde insanlardan korkmayın, Benden<br />
korkun. Ayetlerimi az bir bedel karşılığında satmayın” sözleriyle<br />
anlatılan zümreyi tanımlıyor veyahut istinafıdır ve icmalen<br />
ِ ا نْ أَ زَل<br />
ُولئِ ك<br />
َأ<br />
ُ ُ الْاكفِ رُ ونَ<br />
224 Müslüman olan veya böyle olduğunu iddia eden ve Müslümanlar arasında yaşayan veya<br />
Müslümanlara ulaşma imkânına sahip olan için bu konularda cehalet özür değildir.<br />
225 Cehalet mazeret olur; eğer yeni İslam’a girmiş veya Müslümanlardan uzak yaşıyor ve<br />
Müslümanlara ulaşma imkânı yoksa.<br />
226 Mesela küfrü Kur’an veya sahih Sünnet’te lafzen beyan edilmiş olan Ebu Leheb ve<br />
Firavun gibi.
ي<br />
ي<br />
ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 127<br />
Allah’ın indirdikleriyle hükmetmeyen cinsi murad ediyor. Bu cihetten<br />
ayetin mana delaleti zannidir. İki manaya da ayet elverişlidir. Bunun<br />
için ulema ayetin delalet ettiği hüküm Yahudilere has mıdır veya<br />
bize de şamil midir konusunda ve eğer bize de şamil ise hüküm her<br />
muayyeni kapsar mı, kapsamaz mı hususunda ihtilaf etmiştir. Bid’at<br />
fırkalarının asıllarına ve açılımlarına 227 başvurmadığı sürece Ehl-i<br />
Sünnet uleması birbirilerini bu husustaki ihtilaflarından ötürü kötülememişlerdir.<br />
يَ Fakat َ<br />
َّ َ ه<br />
َّذِ َ ال َّ الل<br />
َّ َ ُ ve ل َ ْ د َ كف<br />
َّذِ َ ال َّ الل<br />
َ ْ د َ كف<br />
gibiثَلث ayetler hükümde kat’idir ve hükmün muayyene inzali de<br />
kat’idir. “Andolsun ki “Allah, üçün üçüncüsüdür” diyenler kâfir olmuşlardır.”<br />
228 “Andolsun ki “Allah, kesinlikle Meryem oğlu Mesih’tir”<br />
diyenler kâfir olmuşlardır.” 229 Zira الَّذِ نَ (ellezine) ism-i mevsuledir,<br />
230 umum ifade eder ve şamil olduğu her ferdi hükme dâhil<br />
eder. Ancak hükmü tahsis eden bir delil varsa başka. Binaenaleyh,<br />
her kim- ferden ferden- Allah üçün üçüncüsüdür derse, yani itikad<br />
ederse veya Allah Meryem oğlu Mesih’tir derse kâfir olmuştur. Böylesinin<br />
tekfirinde tevakkuf etmek ilahi kelamı tekzip etmek olur. Bu<br />
hususta ihtilaf caiz değildir ve müsamaha edilmez.<br />
َق<br />
ل<br />
ُوا إِ ن<br />
َ رَ ال ي نَ ق<br />
َق ثَ لِث<br />
ُوا إِ ن<br />
َ رَ ال ي نَ ق<br />
ب نُ ا مَ رْ <br />
ْ َ سِ يحُ ْ<br />
ُ وَ ال<br />
َةٍ<br />
Velhasıl, diğer ictihadi meselelerde olduğu gibi bu bahiste şer’an<br />
muteber bir ihtilaf olduğu sürece muhalif görüşe müsamahayla yaklaşmak<br />
asıldır. Zamanımızda Ehl-i Sünnet âlimleri arasında yaygın<br />
olan muhtelif görüşlerin bu minvalde değerlendirilmesi gerekir.<br />
Ehl-i Sünnet içinde muayyen tekfir hükmü için şartların oluşması<br />
227 Özellikle zamanımızda bu meselede bazıları tarafından getirilen en çirkin bid’atlerden<br />
birisi, Allah’ın indirdikleri hükümleri vazai hükümlerle tebdil edenlerin tekfiri için getirdikleri<br />
istihlal şartıdır. Bu şartın Kufe’de türemiş olan mürcie fırkasından başka selefi<br />
yoktur.<br />
228 El-Maide Sûresi 73.ayet<br />
229 El-Maide Sûresi 72.ayet<br />
الَّذِ نَ ism-i mevsuledir, ikinci misal getirdiğim ayette de مَ نْ 230 İlk misal getirdiğim ayette<br />
ism-i mevsuledir. İkisi de umum ifade eder lakin مَ نْ istifham ve şart ismi olarak da gelebilir.<br />
Bu iki hâlde kesin umum ifade eder. Fakat مَ نْ mevsule geldiği zaman bağlantılı<br />
geldiği ana cümleyle sınırlı olabilir veya olmayabilir de. İki durum da caizdir. Bunun<br />
için ulema arasında yukarıda geçen ihtilaf varid olmuştur. İhtilafın var olmasıyla beraber<br />
eksere göre ayetin delaleti son İslam ümmetine de şamildir. Ama الَّذِ نَ mevsulesi<br />
umum ifade eder ve zikredilen sıfatlara haiz olan her ferde şamildir.
128<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ve manilerin kalkması ulema arasında ihtilaf edilmemiş bir meseledir.<br />
İhtilaf sadece şartların ve manilerin teferruatında ve vakıaya<br />
indirgenmesinde söz konusudur: Cehalet, tevil, hata, ikrah ve taklidin<br />
sınırları ve muayyen vakıalarda işleyip, işlememeleri. Çünkü<br />
muayyen tekfir amelî bir hükümdür. Menatların tahkikidir. Mutlak<br />
şer’î hükmün vakıaya indirgenmesidir. Fer’i şer’î delillerin muayyen<br />
vakıalara uygulanmasıdır.<br />
Bir mesele:<br />
Birçok kişinin tekfir bahsinde ihtilaf olarak gösterdikleri ve lakin<br />
tekfir hükmüyle aslen bir ilgisi olmayan bir mevzu, şirku’l-ekber’de<br />
cehaletin mazeret olup olmamasıdır. Evet, bu meselenin aslen tekfir<br />
konusuyla bir alakası yoktur; çünkü tekfir fıkıhtır lakin şirku’l-ekber’de<br />
cehalet mevzusu itikadi bir meseledir. 231 Şirku’l-ekber’de cehaleti<br />
özür görmeyen Ehl-i Sünnet uleması risalet öncesi de şirk sıfatının<br />
sabit olacağını savunurlar fakat küfür nispetini ancak risalet sonrasında<br />
caiz görürler. Yani tekfir hükmü için şirku’l-ekber’de cehaleti<br />
mazeret kabul eden Ehl-i Sünnet âlimlerinin getirdikleri şartların<br />
oluşması ve manilerin kalkması umdesini bu âlimlerde işletirler.<br />
Tekfir hükmünün vaki olmasında ve muayyene inzal edilmesinde iki<br />
görüşü savunan Ehl-i Sünnet âlimleri arasında ihtilaf göremezsin.<br />
Var olan ihtilafın hakikati ise Allah (celle ve âlâ)’ya teslim olmuş olan<br />
bir kişinin aynı zamanda Allah (celle ve âlâ)’ya ortak koşabilmesinin<br />
mümkün olup olmamasıdır. İlkler bunun mümkün olmadığını, bir<br />
insanın ya sadece Allah (azze ve celle)’ye teslim olmuş muvahhid veya<br />
O’nunla başkasını eşitlemiş müşrik olacağını savunurlarken, ikinciler<br />
bunun mümkün olacağını ve yalnız Allah (celle ve âlâ)’ya teslim<br />
olmuş muvahhidin aynı zamanda bilmeden Allah (celle ve âlâ)’yı bir<br />
başkasıyla eşit tutabileceğini savunurlar. Her iki tarafında getirdikleri<br />
deliller var ve işin hakikatinde aralarında ciddi bir ihtilaf da yoktur;<br />
çünkü şirku’l-ekber’de cehaleti özür gören Ehl-i Sünnet âlimleri<br />
232 birincisi, ilme ulaşma imkânını cehaletin özür olup olmayışında<br />
231 Eskiler itikad bahsini de fıkıhtan saymışlardır fakat müteahhir ulemanın ıstılahında<br />
fıkıh ameli hükümlere hastır. Dolayısıyla akide mevzularını bu babta işlemezler.<br />
232 Mürcie mezhebinden etkilenmiş ve hatta Cehmiyye’nin delil getirdiği gibi delil getirenlerde<br />
durum farklı tabii.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 129<br />
kıstas getirmişlerdir ve ikincisi, şirki sahibine karşı inkâr etmeyi ve<br />
failine karşı hücceti ikame etmeyi acilen vacip görmüşlerdir. Her iki<br />
görüşü savunan âlimler şirk failini tevbeye çağırmayı vacip görmüşlerdir.<br />
Tevbe etmediği hâlde kâfir olacağında iki taraf da hemfikirdir.<br />
Bu tartışmaya burada girmek istemiyorum, konumuzda değil. Sadece<br />
çok yaygın ve Müslümanlar arasında ciddi ihtilaflara sebebiyet<br />
veren bu yanlış anlayışa dikkat çekmek istedim. Muhakkak zamanımızda<br />
her iki tarafta konuşan bazı ilim talebelerinin konuya ilişkin<br />
fehim ve kasıtlarında yanlışlıkları vardır. Her ihtilafta olduğu gibi bu<br />
ihtilaf da Kitap ve Sünnet’e ve selef-i Salihin’in fehimine çevrilmesi<br />
gerekir. Bu konu aslında Ehl-i Sünnet içerisinde ihtilaf mevzusu<br />
değildir lakin azgın nefis muti kalbin önüne geçtiğinde her mevzu<br />
marekeye dönüşür. Bunun için tekrar diyorum: Şirku’l-ekber’de cehaletin<br />
mazeret olup olmamasına ilişkin ihtilafın tekfir hükmüyle<br />
alakası yoktur. Tekfir hükmünün fıkıhdan bir bahis olması açısından<br />
iki görüş 233 arasında ihtilaf yoktur.<br />
* * *<br />
233 Tabii söz konusu olan Ehl-i Sünnet âlimleridir, yoksa bu meseleyi Mürcie, Mutezile<br />
veya Harici mezhebinin asıl ve kaidelerine göre işleyenler değil.
Fasıl<br />
Bazı Şüphelere Cevap
132<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Denilse ki: “Hatip kıssasında Hatip bin Ebi Beltea (radıyallahu anhu)’nun<br />
Mekke müşriklerine yazdığı ve Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve alihi ve sellem)’in Mekke’ye karşı savaş hazırlıkları içinde olduğunu<br />
haber veren mektup ortaya çıktığında Ömer (radıyallahu anhu) hemen<br />
onu tekfir etti. Tekfir ettiğinin delili onun boynunu vurması için izin<br />
istemesidir. Fakat Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) onu bu davranışından<br />
ötürü azarlamadı. Bu da küfrü zahir olmuş olanın tekfiri<br />
halktan da olsa caiz olduğunu gösterir.”<br />
Bu şüpheye şöyle cevap verilir:<br />
Birincisi, bu kıssa sizin lehinize değil aleyhinize delildir. Çünkü<br />
bu kıssa tekfirde ne kadar ihtiyatlı olunması gerektiğini ispat eden örneklerden<br />
birisidir. Zira zahiren küfür olan bir fiilin zorunlu olarak<br />
failine inzal edilmesi gerekmediğine delildir. Bilakis küfür hükmünü<br />
failinden engelleyen bir mani varid olabilir. Dolayısıyla muhtemel<br />
olan hâllerde failin hâli muhakkak incelenmesi gerekir. Bu kıssa da<br />
olduğu gibi. Hatip bin Ebi Beltea (radıyallahu anhu)’nun yaptığı muhakkak<br />
zahiren küfürdür. Bunun için Hatip (radıyallahu anhu) gönderdiği<br />
mektubu Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in huzurunda gördüğünde<br />
ilk dediği “Allah’a yemin ederim ki ben İs lam’dan sonra kâfir olmadım”<br />
olmuştur. Ve muhakkak hâli bu sözünü destekliyordu, zira<br />
kendisi Müslümanların yanında şirk ve müşriklere karşı savaşanlardandı.<br />
Bedir gazvesine katılmış ve imanında ve Allah ve Rasûlü<br />
ve İslam ve ehli için muhabbetinde daha önce şüphe varid olmamış<br />
değerli sahabelerdendir. Ayrıca yaptığı işle Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve alihi ve sellem)’e ve Müslümanlara zarar vermeyi de amaçlamamıştır.<br />
Bilakis zararın varid olmayacağına kanaat getirmiştir. Bunun için<br />
İmam Ahmed (rahimehullah)’ın rivayetinde “ama ben bunu Rasûlullah’ı<br />
aldatmak için veya nifaktan yapmadım. Ben kuşkusuz biliyorum ki Allah,<br />
Rasûlü’nü muzaffer kılacak ve onun için emrini tamamlayacaktır.” demiştir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 133<br />
Ayrıca saldırının ayrıntılarını ve benzeri sırları da ifşa etmemiştir.<br />
Ancak tevil etmiş ve Mekke’de geride bıraktığı ve zayıf konumda<br />
olan ailesini bu şekilde koruyabileceğini zannetmiştir. Nitekim Mekke<br />
kâfirlerine yazdığı mektupta İslam’dan sonra küfre girdiğini hiçbir<br />
hâlde ifade etmiyor. Meğazi sahipleri Hatip (radıyallahu anhu)’nun<br />
yazdığı mektubun metnini şöyle naklederler: “…ve bundan sonra. Ey<br />
Kureyşliler! Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) size gece gibi karanlık ve sel<br />
gibi silip süpüren bir orduyla geliyor. Allah’a yemin ederim ki, tek başına da<br />
gelse Allah onu destekler ve vaadini yerine getirir. Siz kendi halinize bakın.<br />
Vesselam.” 234 Kuşkusuz bu ifade casusluktan ziyade tehdittir.<br />
El-mühim, her ne kadar Hatip (radıyallahu anhu)’nun yaptığı zahiren<br />
küfür gibi görünse de hem hâli ve hem de gönderdiği mektubun içeriği<br />
onun sözünde doğru olduğunu destekliyor. Binaenaleyh, zahiri<br />
küfür fiili faili için de geçerli midir, muhakkak araştırılması gerekir.<br />
Tabii Hatip (radıyallahu anhu) misalinde buna gerek yok çünkü Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) onu sözünde tasdik ediyor. Fakat<br />
bu Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) için özel bir durumdur. Ondan<br />
başka her kişi böyle bir ihtimalli durumda failin kastını ve tevilinin<br />
geçerliliğini araştırmak zorunda olur. Bu durumda bu kıssa sizin dediğinizi<br />
değil, bizim dediğimizi destekliyor.<br />
İkincisi, Ömer (radıyallahu anhu)’nun tepkisine gelince (“bırak boynunu<br />
vurayım”) çıkardığı şer’î bir hüküm değil, zahiren gördüğü ihanete<br />
fevri ve hamasi bir tepkidir. Bunun için Ömer (radıyallahu anhu)<br />
“Ey Allah’ın Rasûlü! Şüphesiz ki o Allah’a ve Rasûlü’ne ve mü’minlere ihanet<br />
etti. Bırak boynunu vurayım” diyor. 235 İmam Buhari (rahimehullah)’ın rivayetinde<br />
“Şüphesiz ki o ikiyüzlülük yaptı. Bırak boynunu vurayım” diyor.<br />
Üçüncüsü, Ömer (radıyallahu anhu)’nun ister bu kıssa da olsun ister<br />
Abdullah bin Zi’l-Huveysira kıssasında olsun ister İbn-u Sayyad kıssasında<br />
olsun, Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in huzurunda<br />
şer’î hüküm çıkarıp infazını kesinleştirmesi ihtimali bile olmayan bir<br />
durumdur. Ömer (radıyallahu anhu)’nun “bırak boynunu vurayım” sözü<br />
234 Bk. Fethu’l-Bari İbn-,u Hacer, 7.cüz/520.sayfa. (Daru’l-Marife baskısı)<br />
235 İmam Ahmed tahric etmiştir.
134<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ancak ona zahir olan hâlde muhabbeti gereğince gerekli zannettiğini<br />
talep etmesi olarak anlaşılması mümkündür.<br />
Dördüncüsü, Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) Ömer (radıyallahu anhu)’yu<br />
azarlamamıştır; çünkü Ömer (radıyallahu anhu)’ya yapmış olduğu<br />
ameli yaptıran Allah’ı ve Rasûlü’nü ve mü’minleri sevmesidir. Onun<br />
muhabbeti ve samimiyeti onun bu tepkiyi vermesini sağlamıştır.<br />
Kuşkusuz sevgi ve samimiyet azarı hak eden değerler değildir. Fakat<br />
salih ve sahih amel için yalnız muhabbet kâfi değildir. İlim de zaruridir.<br />
İlim noktasında da Ömer (radıyallahu anhu)’nun Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’e muhalefeti söz konusu olmayıp itaati kesin olduğundan<br />
azarlamaya ihtiyaç yoktur. Bunun için de Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in isteğine müspet icap etmemesi ve akabinde isteğinde<br />
ısrar etmesi varid olmamıştır.<br />
İkinci şüphe<br />
Denilse ki: “Bir kişinin İslam’ının sahih olması için inkâr kâfi değil,<br />
tekfir şarttır. “Tağutu tekfir eden ve Allah’a iman eden…” ayeti<br />
buna delildir. Ayrıca söylediğimizi destekleyen ulema sözü de vardır.<br />
İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah) ve onun yolunu<br />
izleyen davet imamları tağutu tekfirde getirdikleri beş şartın içinde<br />
tağut ehlini tekfir etme şartını da getirmişlerdir.”<br />
Bu şüpheye cevap olarak derim ki:<br />
Bir. Zikrettiğin ayetin doğru mealinin “tağutu tekfir eden” değil<br />
“tağutu inkâr eden” olduğunu ve iddiana delil olmadığını yukarıda<br />
açıkladım.<br />
İki. Sözünle müctehid ulemayı kast ediyorsan… Doğrudur. Nazari<br />
bir mesele olmaması şartıyla tabii. Ancak nazari bir meselede kendisi<br />
indinde falan için küfür hükmü şer’an sabit olmuşsa, artık falanı tekfir<br />
etmesi hakiki ve zahiri İslam’ı için sıhhat şartı olur. Fakat halk için<br />
tekfir aslen bir yükümlülük değildir. Çünkü tekfir şer’î hükümdür.<br />
Yani Allah’ın hakkıdır. Hadler gibi. Recmetmek, el kesmek, dövmek,<br />
hapsetmek gibi hükümlerin halk tarafından çıkarılması caiz midir?
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 135<br />
Değildir. Çünkü bunlar Allah’ın hakkıdır. Sadece Allah’tan naklen<br />
caiz olur. Halkın ise Allah (celle ve âlâ)’dan nakilde ehliyeti tam değildir.<br />
Allah (azze ve celle)’den nakletmeye ehil olanlar ulemadır. Bunun için<br />
şeriatta hüküm makamı hakiki veya takdiri kadıya 236 verilmiştir.<br />
Üç. Fakat kast ettiğin halk ise, o hâlde İslam’dan kastettiğin kişinin<br />
hakiki İslam’ı mıdır, zahiri İslam’ı mıdır diye sormak lazım. Kastım<br />
hakiki İslam’ı yani imanıdır dersen derim ki, en zayıfı olsa imanın<br />
sıhhati için Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) buğzu yeterli görmüştür.<br />
Her iki hâlde sıhhati için tekfiri şart koşman yanlıştır. Kastım zahir<br />
İslam’dır dersen ki böyle olmak zorunda, çünkü tekfir dil ve el ile<br />
yapılan bir eylemdir, o zaman derim ki, bahsettiğin güç sahibiyse<br />
ve muteber özrü de yoksa kısmen doğrudur. Çünkü özürsüz dil ile<br />
inkârın terki zahir İslam’ın vacip kısmını bozar. Sadece şartları oluşmuş<br />
özel hâllerde tekfirin (kâfirlik nispetin) yokluğu halktan birisi<br />
olanın da hakiki İslam’ına zarar verebilir. Bu aşağıda gelecek inşallah.<br />
Dört. İddiana şahit getirdiğin ulema sözüne gelince, bu mevzuyu<br />
biraz açalım:<br />
-Birincisi, ulema sözü delil değildir, delile muhtaçtır.<br />
-İkincisi, bir âlimin sözüyle istidlalde bulunmak için o âlimin<br />
usûlde mezhebini, usûlden istifade mizacını ve menhecini ve sahipse<br />
-ki ekserde durum budur- kullandığı özel ıstılahını bilmek lazımdır.<br />
Aksi hâlde o âlimin demediğini ve kastetmediğini ona nispet etmiş<br />
olursun.<br />
-Üçüncüsü, ulemanın sözünde de müteşabih olanı var ve muhkem<br />
olanı var. Müteşabih olan söz birden fazla manaya muhtemel<br />
olandır ve muhkem olan söz tek manaya delalet edendir. Ulemanın<br />
müteşabih sözleriyle neyi kast ettiklerini anlayabilmek için muhkem<br />
sözüne sunulması gerekir ve bunun doğrultusunda alınması gerekir.<br />
Bu durum Allah (celle ve âlâ)’nın kelamı ve Rasûlü (sallallahu aleyhi ve<br />
236 Hakiki kadıyla kastettiğim, İslam şeriatının hâkim olduğu yerde şer’î idare tarafından<br />
atanmış kadılardır ve takdiri kadıyla kastettiğim, İslam şeriatının hâkim olmadığı ve<br />
Müslümanların ihtilaflarını arzettikleri ilim ehlidir.
136<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
sellem)’in sözleri için söz konusuysa, ulemanın sözleri için evlasıyla<br />
gerekli olur. “Sana Kitabı indiren O’dur. Ondan bir kısım ayetler<br />
muhkemdir. Bunlar Kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihtir…”<br />
ayeti Kur’an’da ihtimalli ve ihtimalsiz ayetler olduğunu,<br />
fakat anası ihtimalsiz ayetler olduğunu ve müteşabih ayetlerin muhkem<br />
ayetler gereğince alınması gerektiğini beyan ediyor. Aynı durum<br />
Nebevi söz için de geçerlidir. Ebu Hatim er-Razi (rahimehullah) şöyle<br />
diyor: ”Eğer bir hadisi 60 yönden yazmasak onu akledemezdik.” İbn-u<br />
Dakiki’l-İyd (rahimehullah) şöyle diyor: “Hadisin rivayet yolları toplanırsa,<br />
biriyle diğerine delil getirilirse ve cem edilmesi mümkün olanlar cem edilirse<br />
murad belli olur.” Ve İmam Ahmed (rahimehullah) şöyle diyor: “Hadisin<br />
rivayet yollarını toplamazsan onu anlayamazsın. Hadis hadisi açıklar.”<br />
Masum olan kelam için bu durum söz konusuysa masum olmayan,<br />
her dediğinde ilahi nazar altında olmayan, yanlış veya muradın<br />
beyan olması için yetersiz konuştuğunda semadan müdahale edilmeyen,<br />
kelimeleri yanlış kullanabilen veya kendine özel mana yüklenimleri<br />
(ıstılahı) olan ulema sözü için bu hayli hayli geçerlidir.<br />
İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın iman, şirk ve<br />
küfür meselelerinde sahip olduğu usûle ve kullandığı ıstılaha gelince,<br />
bunu bu risaleye konu etmek risaleyi çok fazla uzatır ve asıl konudan<br />
uzaklaştırır. Bu mevzu için ayrı bir çalışma zorunludur. Fakat burada<br />
şüpheyi izah edebilecek oranda ama ciddi ihtisar ile tekfirde usûlü<br />
için şöyle diyebilirim: İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)<br />
şirk ve küfür isimlerinde ayırım yapar. Şirk ismi şirku’l-ekber’den<br />
olan ve hakkında icma edilmiş bir fiil veya söz veya itikad ile faili<br />
için sabit olur. Bunun için bilirkişi olması şart değildir. Cahil de olsa<br />
müşrik olur. Zira dini isim ilmin ulaşmasıyla değil rükün sıfatların<br />
mevcut olmasıyla sabit olur. Müşrik kişi için ceza hukuku hariç bera<br />
ahkâmı uygulanır. Fakat kâfir ismi ancak ilmin kendisine ulaşmasından,<br />
küfür hükmü için şartların oluşmasından ve manilerin kalkmasından<br />
sonra hakkında sabit olur. Kâfir ismine terettüp eden ceza<br />
ahkâmı da ancak bu merhaleden sonra hakkında sabit olur. Kendisini<br />
İslam’a nispet eden ve İslam şiarları, Kur’an ve Sünnet metinleri<br />
ve ilimleri yaygın olan ve bununla beraber bu metinleri sahih surette
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 137<br />
açıklayabilecek rabbani ulemanın yokluğundan veya var lakin sayısı<br />
yok kadar azlığından veya idare tarafından halka ulaşması engellenmesinden<br />
ve benzeri sebeplerden ötürü icma edilmiş şirku’l-ekber<br />
türünden şirkler de halkın arasında yaygın olan toplulukları fetret<br />
ehli topluluklar olarak görmüştür ve hüccet ikamesinin tecdidini gerekli<br />
görmüştür. Ciddi ihtisar ile İmam Muhammed bin Abdilvehhab<br />
(rahimehullah)’ın tekfirde usûlü budur.<br />
O zaman iddia sahibinin görüşüne şahit getirdiği sözde kast edilen<br />
nedir? İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahmetullahi teâlâ aleyh)<br />
şöyle diyor: “Tağutu inkârın sıfatı şudur: Allah’tan başkasına ibadetin<br />
batıl olduğuna itikad etmen ve onu terk etmen ve ona buğzetmen ve ehlini<br />
tekfir etmen ve ehline düşmanlık etmendir.” 237 Konumuz olan şu ifadedir:<br />
“ve ehlini tekfir etmen”.<br />
Aslında iddia sahibi için çok daha verimli bir sözü var. Onu bilseydi<br />
bu sözü getirmezdi. İmam Muhammed (rahimehullah) şöyle diyor:<br />
“İslam Dini’nin aslı ve temeli iki emirdir: Birincisi,yalnız şeriki olmayan Allah’a<br />
ibadeti emretmek, buna teşvik etmek, bunun için dost olmak ve bunu<br />
terk edeni tekfir etmektir. Ve ikincisi, insanları Allah’a ibadet etmekte şirkten<br />
korkutarak uyarmak, bu hususta katı olmak, bunun için düşmanlık yapmak<br />
ve şirk işleyeni tekfir etmektir.” 238 İddia sahibi bu sözü duyar duymaz<br />
“İnsanın aleyhine olan bir sözü getirmesi akıl işi değildir. İmamın bu<br />
sözü bizim davamızı tam manasıyla tasdik ediyor.” diyecektir.<br />
Ama biz imamımız olan Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın<br />
bu sözünden korkmuyoruz çünkü iddia sahibinin anladığı gibi<br />
olmadığını biliyoruz.<br />
“Pekâlâ, bu sözün manasını kendisinden mi sordunuz?” diye sorulsa<br />
elbette hayır derim. Lakin ondan ve onun talebelerinden okumuş,<br />
onun usûlüne ve görüşlerine herkesten daha çok vakıf olan ve<br />
onun davasını üstlenmiş ve çizgisinden ayrılmamış olan âlimlerin<br />
açık sözlerinden öğrendik derim. Nasıl mı?<br />
237 Ed-Durer’us-Seniyye, 1.cüz/161.sayfa. (Yayınevi yok, altıncı baskı h.1417)<br />
238 Ed-Durer’us-Seniyye, 2.cüz/22.sayfa. (Yayınevi yok, altıncı baskı h.1417)
138<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
İster iddia sahibinin getirdiği söz olsun ister benim ona verdiğim<br />
söz olsun, ikisi de İmam’ın (rahimehullah)’ın kullandığı mutlak ifadelerdir.<br />
İslam’ın sıhhati için şart olanı (asli olanı) da kapsıyor, vacip olanı<br />
da kapsıyor ve kemalinden olanı da kapsıyor. “Allah’tan başkasına<br />
ibadetin batıl olduğuna itikad etmen ve onu terk etmen ve ona buğzetmen”<br />
ve“yalnız şeriki olmayan Allah’a ibadeti emretmek, bunun için dost olmak”<br />
muhakkak insanın İslam’ı için şart olanlardır. Bunları getirmeyen<br />
bir kişi hakikaten Müslüman değildir. Fakat İmam’ın “ve ehlini tekfir<br />
etmen ve ehline düşmanlık etmendir” ve “insanları Allah’a ibadet etmekte<br />
şirkten uyarmak”“bu hususta katı olmak, bunun için düşmanlık yapmak ve<br />
şirk işleyeni tekfir etmektir” sözleri İslam’ın vecibelerinden, lazımlarından<br />
ve kemalindendir.<br />
“Bu senin yorumun” denilirse derim ki, hayır bu İmam Muhammed<br />
bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın torunu, Necidli tevhid davasının<br />
ikinci müceddidi ve imamı, hatta Necid ulemasının tenkitçileri bile<br />
ilmî ehliyetini ve olgunluğunu ikrar ettikleri ve itibar ettikleri, meşhur<br />
Kitabu’t-Tevhid şerhi Fethu’l-Mecid’in sahibi Âllame Abdurrahman<br />
bin Hasan (rahimehullah)’tır. O, dedesinin yukarıda geçen sözünü<br />
şerh etmiştir. İsteyenler “Ed-Dureru’s-Seniyye fi Ecvibeti’n-Necdiyye”<br />
adlı kitabın 2.cüzünde 202.den 211.sayfaya kadar uzanan şerhini<br />
mütalaa etsinler ve İmam Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’ın<br />
kullandığı kelimeleri dikkat ile okusunlar. Görecekler ki yukarıdaki<br />
fasıllarda açıklamaya çalıştığımın aynısını söylemektedir. Burada sadece<br />
konumuz için önemli olan bazı yerleri aktaracağım.<br />
İmam Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah) (Vefat H: 1285) dedesi<br />
(rahimehullah)’ın yukarıda geçen sözünü getirdikten sonra şöyle<br />
diyor: “İşte bu tevhidin rükünleri, muktezası, farzları ve lazımları vardır. 239<br />
Hakiki İslam 240 ancak bunların ilmen ve amelen kaim olmasıyla tam ve<br />
kâmil hâsıl olur.” Sonra tevhidin nakızlarından bahsediyor ve onu batıl<br />
kılan 241 en önemlilerini sayıyor. İlk saydığı ibadette Allah (azze ve<br />
239 Yani bahsi geçen mutlak tevhid.<br />
240 İmamın bu sözünden anlaşılıyor ki bahsettiği hakiki İslam’dır, hükmi İslam değil. Başka<br />
bir tabirle imamın sözünde tarif edilen zahiri İslam değil, batıni İslam’dır.<br />
241 Yani sayacağı nakızlar tevhidi iptal ediyor. Bu şu demektir: Bu nakızlar tevhidin aslını<br />
bozuyorlar ve bunun için akabinde bu nakızları işleyen tevhid milletinden çıkar.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 139<br />
celle)’ye eş koşmak, ikinci olarak saydığı Allah’a eş koşana sadrını açmak<br />
242 ve üçüncü önemli nakız olarak saydığı müşrike dost olmak,<br />
ona destek olmak, ona el veya dil veya mal ile yardımcı olmak ve ona<br />
243 244<br />
dayanmaktır.<br />
Ve yukarıda bahsettiğim şerhte (rahimehullah) şöyle diyor: “… şirkten<br />
ve ehlinden uzaklaşmak ve teberri etmek vaciptir. 245 Bunu Allah (azze ve celle)<br />
“İbrahim’de ve onunla beraber olanlarda sizin için gerçekten uyulacak<br />
güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine “Muhakkak<br />
bizler sizden ve Allah’tan başka ibadet ettiğiniz şeylerden beriyiz.<br />
Sizi inkâr ettik. Yalnızca Allah’a iman edinceye kadar bizimle sizin<br />
aranızda düşmanlık ve kin ebediyen baş göstermiştir” demişlerdi.”<br />
kavliyle tasrih etmiştir. İbn-i Cerir’in dediği gibi, onunla beraber olanlar<br />
Rasûllerdir. Bu ayet şeyhimiz (rahimehullah)’ın söylediği her şeyi kapsamaktadır.<br />
Tevhide teşvik, şirkin nefyi, tevhid ehline dost olmayı ve tevhidi terk<br />
edeni tekfir etmeyi 246 … Şirk koşanın hâli hakkında Allah-u Teâlâ şöyle<br />
demiştir: “Yolundan saptırmak için Allah’a eşler koşar. De ki: “Küfrünle<br />
biraz eğlenedur! Muhakkak sen cehennemliklerdensin.” 247 İşte,<br />
ibadette ortak olan eşler edinmesi sebebiyle Allah-u Teâlâ onu tekfir etmiştir.<br />
Bu ayetin benzerleri çoktur. O hâlde kişi ancak şirki nefyetmekle, ondan<br />
teberri etmekle ve şirk işleyeni tekfir etmekle muvahhid olur. 248 … Sonra<br />
242 Yani kişinin şirk koşanı ve eylemini yalanlamaması ve buğz etmemesi.<br />
243 Yani onu ve şirkini reddetmemesi. Gördüğün gibi İmam Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)<br />
da hakiki İslam’ın aslını bozanın şirk ve şirk ve küfrü inkârın yokluğudur, diyor.<br />
Ama iddia sahibinin yaptığı gibi şer’î tekfir hükmünü hakiki İslam’ın mutlak nakızlarından<br />
saymıyor. Evet, şartları oluşmuşsa şer’î tekfir hükmünün yokluğu da şahsın zahiri ve hakiki<br />
İslam’ını aslından bozabilir. Fakat bu ancak bazı muayyen durumlarda söz konusu olur.<br />
İmam Abdurrahman (rahimehullah)’ın biraz sonra aktaracağım sözleri buna misaldir. Ama<br />
dikkat et! Bu durumun iddia sahibinin söylediğiyle alakası yoktur. Çünkü iddia sahibi şer’î<br />
tekfirin varlığını mutlak olarak İslam’ın sıhhati için şart koşuyor.<br />
244 Ed-Dureru’s-Seniyye, ihtisar ederek 11.cüz/300-302.sayfa. (Yayınevi yok, altıncı baskı<br />
h.1417)<br />
245 Bu konuyla alakalı fasılda geçtiği gibi zahiri İslam’ın sıhhati için şirk ve ehlinden teberri<br />
etmek vaciptir. Bu da inkâr, buğz, yalanlama ve dil ile red ile gerçekleşir. Ancak ilişkin<br />
fasılda saydığım özürler sebebiyle dil ile reddin yokluğu mazeret olabilir. Ama hakiki<br />
İslam’ın sıhhati için zahiri adavet şart değildir. Alakalı fasıla müracaat et.<br />
246 242 nolu dipnota bak<br />
247 Ez-Zumer Sûresi 8.ayet<br />
248 Yani kâmil muvahhid olur. Bu mana takdiri zorunludur; çünkü İmam burada değişik<br />
mertebeleri toplamıştır. Şirkin nefyi dinin aslındandır ve teberri etmek muktezası ve<br />
vacibidir. İbadetinde edindiği ortakları Allah’a eş koşanların tekfirini de kat’iyetten
140<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
(rahimehullah) 249 şöyle diyor: Ve ikincisi, insanları Allah’a ibadet etmekte şirkten<br />
uyarmak, bu hususta katı olmak, bunun için düşmanlık yapmak ve şirk<br />
işleyeni tekfir etmektir. Tevhid makamı ancak bununla tamamlanır 250 . Bu<br />
Rasûllerin dinidir. Onlar kavimlerini şirkten korkutarak uyarmışlardır… Ve<br />
(rahimehullah) şöyle diyor: “Bunun için düşmanlık yapmak.” Allah-u Teâlâ’nın<br />
buyurduğu gibi“Artık o müşrikleri nerede bulursanız öldürün, onları<br />
yakalayın, onları alıkoyun, onların bütün geçit yerlerini tutun” 251 bu<br />
konuda ayetler çoktur. Ve “hiçbir fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle<br />
Allah’ın oluncaya kadar onlarla savaşın” 252 ayeti gibi. Fitne şirktir.<br />
Sayılmayacak kadar çok ayetlerde Allah-u Teâlâ şirk ehlini küfür ile nitelemiştir.<br />
Bunun için muhakkak tekfir de edilmeliler. 253 Bu la ilahe illallah’ın,<br />
ihlas kelimesinin muktezasıdır. 254 Bunun için manası 255 ancak ibadetinde<br />
Allah’a eş koşanın tekfiriyle tamamlanır. 256 Sahih hadiste şöyle geçiyor: “Kim<br />
la ilahe illallah der ve Allah’tan başka ibadet edileni inkâr ederse,<br />
işte onun malı ve kanı haram kılınmıştır. Hesabı ise Allah’a aittir.”<br />
“Allah’tan başka ibadet edileni inkâr ederse” sözü nefyin te’kidi içindir ve<br />
ancak bununla kanı ve malı masum olur. Ama şüphe eder veya tereddüt<br />
ederse kanı ve malı masum değildir. İşte bu hususlar tevhidin tamamıdır 257 .<br />
Çünkü la ilahe illallah hadislerde ağır kayıtlarla belirlenmiştir. İlim, ihlas,<br />
sıdk, yakin ve şekkin yokluğu. Kişi ancak bunların hepsinin bir arada<br />
addetmiştir çünkü Allah (azze ve celle) tekfir etmiştir. Fakat burada tekfirden kasıt, ya<br />
tekfirin manasıdır veya ehlinden verilmiş şer’î tekfire tabi olmaktır. Bunu destekleyen<br />
İmam’ın sözü aşağıda gelecek inşallah. 242 nolu dipnota bak.<br />
249 Kast ettiği dedesidir.<br />
250 Yani ancak sayılanlarla tevhid tam ve kâmil olur. Fakat daha önce dediğim gibi bir şeyin<br />
kâmili ve tamı asli unsurlarını da kapsar, fer’i unsurlarını da kapsar. Aslın düşmesiyle<br />
şey de yok olur. Fakat vacibin düşmesiyle asıl yok olmaz. Binaenaleyh, şey de yok olmaz.<br />
Tekâmülattan olanın düşmesiyle ise ne asıl yok olur ve ne de vacip olan. Şu hâlde<br />
İmam Muhammed (rahimehullah)’ın bu sözlerinde tarif ettiği tevhidin tamıdır, kâmilidir.<br />
Aslen var olması için şartları değil.<br />
251 Et-Tevbe Sûresi 5.ayet<br />
252 El-Enfal Sûresi 39.ayet<br />
253 242 nolu dipnota bak.<br />
254 İmanın mutlak sıhhat şartı değildir. Ancak muteber şer’î tekfir hükmünden sonra imanın<br />
gerektirdiği olabilir.<br />
255 La ilahe illallah kelimesinin manası.<br />
256 Yani bahsettiği tekfir alelıtlak imanın tamamındandır, aslından değil.<br />
257 Şeyh (rahimehullah)’ın kullandığı ifadelere dikkat et! Onun ve dedesinin saydığı şeylerin<br />
toplamıyla tevhid tam olur. Fakat tamın nefyi zorunlu olarak küllün yokluğunu gerektirmez.<br />
Kemalin veya lazımın yokluğu tamın mutlak varlığını kaldırır ama aslına zarar<br />
vermez.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 141<br />
olmasıyla muvahhid 258 olur. Ve itikad etmesi, kabul etmesi, sevmesi, bunun<br />
için düşman ve dost olması. 259 İşte şeyhimizin zikrettiğinin toplumuyla bu<br />
hâsıl oluyor. Sonra (rahimehullah) şöyle diyor: “Buna 260 muhalefet edenler<br />
birkaç türdür 261 … İnsanlardan bazıları bir tek Allah’a ibadet ederler ve şirki<br />
inkâr etmezler ve ehline düşmanlık etmezler.” Ben derim: Şu malumdur<br />
ki şirki inkâr etmeyen tevhidi tanımamıştır ve yerine getirmemiştir. 262 Zira<br />
şunu artık bildin: Tevhid ancak şirkin nefyi ve ayette zikredildiği hâl üzere<br />
tağutu inkâr ile hâsıl olur. 263 Sonra (rahimehullah) şöyle diyor: “Ve bazıları<br />
müşriklere düşmanlık eder ama tekfir etmez.” Bu tür de la ilahe illallah’ın<br />
delalet ettiğini yerine getirmemiştir. Bu kelimenin delaleti şirkin nefyi ve iktizası<br />
olan failini tekfir etmektir. İcma ile beyandan sonra. 264 Bu İhlas Sûre-<br />
258 Şeyh (rahimehullah)’ın saydığı kayıtların varlığıyla kişi hakiki muvahhid olur fakat zahiren<br />
kişinin muvahhid olarak bilinmesi zahiren şirk koşmamasına bağlıdır. Bununla<br />
beraber batinen şirk sahibiyse hakikaten müşriktir.<br />
259 Dost ve düşmanlık muhakkak kişinin dinini açığa çıkaran bir unsurdur. Fakat bunu<br />
mutlak görmek yanlış olur, zira kişide ikrah, takiyye veya muteber tevil durumu varid<br />
olabilir. Bunun için, kim bizle beraberse dostumuzdur ve Müslümandır. Ve kim bizle<br />
beraber değilse düşmanımızdır ve kâfirdir, demek muhakkak yanlıştır.<br />
260 Yani dinin aslı ve temeli olan iki emre.<br />
261 Evet! İnsanlar tek tip değildir. Sıfatlarına ve hâllerine göre taalluk eden hükümler<br />
değişir. Bu çok önemli bir husustur. İnsanlarda değişmez olan asıl farklılıktır. Buna binaen<br />
insanlara taalluk eden hükümler de farklılık gösterecektir. Ancak bazı insanlar<br />
belirli konularda ittifak etmişler ve o konu üzere bir topluluk oluşturmuşlarsa o zaman<br />
o konuya taalluk eden hüküm o topluluğa da taalluk eder. Hüküm kat’iyse topluluğun<br />
hükmü de kat’i olur. İhtilaflıysa topluluğun hükmü de ihtilaflı olur.<br />
262 Dikkat et! Bak Şeyh (rahimehullah) tevhidin nefyini nasıl şirki inkâr etmenin yokluğuna<br />
bağladı.<br />
263 Burada şeyh (rahimehullah) tevhidin aslından bahsediyor.<br />
264 İmam Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’ın bu ifadesinden yukarıdan beri gerekli<br />
gördüğü tekfirle kastettiği beyandan sonra, yani hüccet ikamesinden sonra kaim olan<br />
şer’î hüküm mahiyetinde tekfir olduğunu anlıyoruz. Hüccet ikamesi, yani burada faile<br />
şirkini ve şirkin haramlığını beyan etmek icma ile sabittir diyor. Hüccet ikamesinden<br />
önce tekfir eden icmaen Ehl-i Sünnet’e muhalif olur. Tabii ki icmaen sabittir derken,<br />
halkın icmasıyla değil, ulemanın icmasıyla kastediyor. Zira halk din işlerinde ulemaya<br />
tabiidir. Halkın icma ettiğini farz etsek bile halkın icması muteber değildir çünkü<br />
ictihad ehli değildir. Şer’an muteber olan ictihad ehli ulemanın icmasıdır. El-mühim,<br />
elbette burada Şeyh (rahimehullah) halka usûlsüz bir tekfiri gerekli görmüyor, bilakis<br />
ulemanın tekfirde icma ettiğinden ötürü halka tekfirde ulemanın icmasına tabi olmayı<br />
gerekli görüyor. Zira Şeyh’in dedesinin bu sözlerini şerh ettiği zaman artık tevhid<br />
davası ilk İslam Devleti’nde meyve vermiş fakat Mısırlı Osmanlı orduları tarafından<br />
yıkılmış ve sonra da ikinci devlette tekrar canlanmış ve iktidar olmuştur. Bu zaman<br />
süreci içinde bölgede ciddi ve çok kapsamlı davet çalışması yapılmış ve hüccet bölgenin<br />
dört bir yanına ulaştırılmıştır. Tevhidin açık ve net ikame edilmiş ve şer’î ahkâmın<br />
kayıtsız ve şartsız iktidar olmuş olmasına rağmen tevhid ve şeriata muhalif olanları<br />
davetin uleması icmaen tekfir etmiştir. Ulemanın söz konusu muhaliflere şer’an küfür<br />
hükmünü vermeleriyle halka da bu küfür nispetini gerekli görmüşlerdir. Lakin tehvid<br />
davası açık ve net olmadan ve heryere ulaşmadan ne tekfir etmişlerdir ve ne de halka
142<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
si ve “Kul ya eyyuhe’l-kafirun” sûresinin içerdiğidir. Mumtehine Sûresi’nin<br />
“Sizi inkâr ettik” ayeti de böyledir. Ve her kim Kur’an’ın inkâr ettiğini inkâr<br />
etmezse Rasûlün getirdiği tevhide ve gereklilerine muhalif olmuştur 265 … Ve<br />
(rahimehullah) şöyle diyor: “Ve bazıları- bu en tehlikelitürüdür- tevhid üzere<br />
amel ediyor ama kadrini bilmiyor ve tevhidi terk edene buğz etmiyor ve tekfir<br />
de etmiyor.” (rahimehullah) “Bu en tehlikeli türdür” demiştir çünkü yaptığının<br />
kadrini bilmiyor ve tevhidinin sıhhatini sağlayacak ağır ama zorunlu kayıtları<br />
yerine getirmiyor. Zira tevhidin şirkin nefyini ve ondan teberri etmeyi<br />
ve ehline düşman olmayı ve onlara hücceti ikame etmekle beraber tekfir etmeyi<br />
iktiza ettiğini öğrendin 266 … Vuku bulmuş bir mesele kaldı. O da Şeyhu’l-İslam<br />
İbn-i Teymiyye (rahimehullah)’ın bazı zikrettiği sebeplerden ötürü<br />
başlangıçta muayyen tekfirde durmuş olduğunu ifade eden sözüdür. Bu sebepler<br />
onun hüccet ikamesinden önce tekfirde durmasını gerektirmiştir. 267<br />
(rahimehullah) 268 şöyle diyor: “Biz şunları zorunlu olarak biliyoruz: Nebi (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) hiç kimse için ölülerden birine, ne Nebilere ne salihlere<br />
ve ne de başkalarına, ne istiğase adı altında ve ne de başka bir adla dua<br />
etmeyi teşri etmemiştir. Ve bunun gibi ümmetine ölü için veya ölüye doğru<br />
secde etmeyi de teşri etmemiştir. Ve buna benzer diğer şeyler. Aksine biz<br />
biliyoruz ki o (sallallahu aleyhi ve sellem) bütün bu işlerden nehyetmiştir. Ve biliyoruz<br />
ki bu işler Allah ve Rasûlü (sallallahu aleyhi ve sellem)’in haram kıldığı<br />
şirktendir. Lakin sonrakilerin çoğunda cehaletin galip gelmesi ve risaletin<br />
eserlerine ilişkin ilmin azlığı sebebiyle bu tür şeyler sebebiyle muhalif oldukları<br />
hususlarda Rasûlün getirdiklerini beyan edinceye kadar tekfirleri mümkün<br />
değildir 269 .” Burada İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah)ın sözü bitiyor.<br />
tekfiri gerekli görmüşlerdir. Ancak mutlak manada tekfirin, ihlas kelimesinin tamamı,<br />
lazımı ve muktezası olduğunu söylemişlerdir. Bunu Şeyh Abdurrahman (rahimehullah)’ın<br />
bu yazının sonunda dedesi hakkında söyledikleri sözleri ispat ediyor. Orada<br />
şöyle diyor: “Aynısı davetin başlangıç zamanlarında Şeyhimiz Muhammed bin Abdilvehhab<br />
(rahimehullah)’ın başına da gelmiştir. Onların Zeyd bin Hattab’a dua ettiklerini<br />
işittiğinde “Allah, Zeyd’den daha hayırlıdır” derdi. Maslahatı gözeterek, yumuşak sözle<br />
ve nefret ettirmeden şirkin nefyini alıştırmak için böyle yapardı”<br />
265 Zira bu dinde kat’iyen sabittir. Ve dinin kat’iyetine muhalefet icmaen küfürdür.<br />
266 Hüccet ikamesiyle beraber tekfir şer’î tekfir hükmüdür.<br />
267 Yani tekfir etmemiştir.<br />
268 Kastettiği İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah)’dır.<br />
269 Buna dikkat et! İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah) hüccetin halk indinde var olmasına<br />
rağmen cehaletin galip gelmesinden ve hücceti ulaştırabilecek ilim ehlinin olmayışından<br />
dolayı tekfiri mümkün görmemiştir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 143<br />
Ben derim ki: 270 (rahimehullah) küfrü ıtlak etmeyi -özellikle muayyen şahsaengelleyen<br />
ve tekfirde durmasını gerekli kılan sebepleri zikretmiştir. Beyan<br />
edilmesi ve ısrar edilmesi hariç. 271 Bundan dolayı o tek başına bir ümmet<br />
oldu. Çünkü âlimlerden bazıları onu insanları ibadette şirk işlemekten nehyettiği<br />
için tekfir ettiler. Ve bu yüzden onlara dediğinin misliyle muamele<br />
etmesi mümkün olmadı. Aynısı davetin başlangıç zamanlarında Şeyhimiz<br />
Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın başına da gelmiştir. Onların<br />
Zeyd bin Hattab’a dua ettiklerini işittiğinde “Allah, Zeyd’den daha hayırlıdır”<br />
derdi. Maslahatı gözeterek, yumuşak sözle ve nefret ettirmeden şirkin nefyini<br />
alıştırmak için böyle yapardı. 272 Allah Subhanehu en iyi bilir.” 273 İmam<br />
Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’ın sözleri burada bitiyor.<br />
Âllame Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’ın bu açıklamalarından<br />
sonra İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın tağutu<br />
tekfirin sıfatında saydığı ehlini tekfir etmek İslam’ın sıhhat şartı<br />
değil, lazımı olduğunu artık anladın. Şer’î tekfir hükmünün halk<br />
üzerinde de lazım olması için ulema indinde icmaen sabit olması<br />
gerektiğini ve ulemanın halkı tekfirle yükümlü tutması gerektiğini<br />
de anladın. Ancak bu durumda halktan birisinin küfrü icma ila sabit<br />
olmuş 274 bir kâfiri tekfir etmemesi (o muayyen şahsı küfre nispet etmemesi)<br />
hâlinde İslam’ının lazımlarından birisini yerine getirmemiş<br />
olur ve durumuna göre hüküm alır. 275 Ama aslen halktan birisinin<br />
270 İmam Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah).<br />
271 Yani muayyene veya muayyen hükmünde topluluğa hüccet ikame edilmiş ve beyan<br />
edilmişse tekfir mümkündür. Pekâlâ, hüccet ikamesi nedir? Ciddi ihtisar ile ifade edecek<br />
olursak kat’i ve zahir meselelerde şer’î delilin ulaştırılması ve nazari ve hafi meselelerde<br />
ilim ehli tarafından şüphenin izalesidir.<br />
272 Yani İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah) tevhid davetinin başlangıç<br />
zamanlarında tevhid muhaliflerini şer’î hüküm mahiyetinde tekfir etmezdi. Çünkü<br />
Nebevi davette asıl olan yumuşaklık ve sevdirmektir, sertlik ve nefret ettirmek değil.<br />
Ayrıca henüz şartlar oluşmamıştı ve maniler de kalkmamıştı. Ancak uzun ve şefkatli<br />
bir davet çalışmasından sonra tüm itirazlara cevap verilmiş ve şüpheler giderilmişti ve<br />
halen tevhide ve şeriata muhalefet edenler üzerinde hüccet kaim olmuştu ve bununla<br />
beraber de küfürleri.<br />
273 Ed-Dureru’s-Seniyye, 2.cüz/202- 211.sayfalardan iktibas. (Yayınevi yok, altıncı baskı<br />
h.1417)<br />
274 Bu tekfir hükmü kat’i icmaya dayanırsa küfür nispeti kat’i olur ve nispet etmeyenin<br />
imanı aslından bozulur. Ancak ben –nasslarda zikredilenler hariç- tekfiri kat’i icmayla<br />
sabit olan fert veya topluluklar bilmiyorum. Fakat sukuti icmayla tekfirleri sabit olan<br />
çok fert ve topluluklar var.<br />
275 İcmanın kat’i olması için batıdan doğuya kadar var olan asrın bütün ictihad ehli ul-
144<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
İslam’ının sahih olması için müşrikleri muayyen tekfir etmesini şart<br />
koşmak İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın sözüyle<br />
murad ettiği değildir.<br />
eması söz konusu muayyen meselede seraheten, yani sözle beyan ederek veya amel<br />
ederek veya bazıları sözle beyan ederek ve bazıları amel ederek ittifak etmiş olmaları<br />
gerekir. Ayrıca Kur’an’dan veya Sünnet’ten bir nassa mesned olması gerekir. Bu şartlar<br />
altında var olmuş olan icma kat’iyet ifade eder ve inkârı küfür olur. Bunun varlığı mümkün<br />
müdür değil midir? Bu sorunun cevabı sahabe (radıyallahu anhu)m’dan sonrası için<br />
bugüne kadar ulema arasında tartışılır. Bu icmanın tahkiki ve sübutu kendi başına bir<br />
sıkıntıdır. Fakat dinde zorunlu bilinmesi gereken meseleler hakkında kat’i icma sabit<br />
olmuştur. Şu hâlde gerçekleşmesi muhakkak mümkündür. Lakin bir bölgedeki müctehidlerin<br />
istisnasız falanın veya falanların tekfirinde icma ettiklerine farz etsek yine de<br />
ıcma kat’i olmaz çünkü bölge dışındaki müctehidlerin ittifak etmeleri muhtemeldir.<br />
Bölgede oluşmuş icmanın diğer müctehidler tarafından kabulü de mümkündür, inkârı<br />
da mümkündür. Diğer müctehidlerin inkârı malum olmazsa hâsıl olan icmaya sükûti<br />
veya zanni icma denilir. Lakin inkâr edildiği meşhur olmasa bile ulema sukuti icmanın<br />
icma olarak muteber olabilmesi için üzerinden belirli bir vaktin geçmesini şart koşarlar.<br />
Bu vakti bazı âlimler icma etmiş ve muasir sükût etmiş müctehidlerin vefat etmeleriyle<br />
takdir etmişler. Önemli olan sükûti icmanın intişar edebilmesi ve her müctehide<br />
ulaşabilecek kadar bir vaktin geçmesidir. Böyle bir vaktin geçmesinden sonra muteber<br />
icma ve hüccet olur. Fakat hüccet gücü nasstan ve kat’i icmadan sonra gelir. Ama<br />
aynı asırda veya bütün dünya müctehidlerine ulaşması mümkün olan bir vaktin içinde<br />
bölge müctehidlerinin ittifak ettikleri hususa muhalif olan müctehid veya müctehidler<br />
malum olursa aslen icma hâsıl olmaz.<br />
İcma konusu ayrıntıları ve ihtilafları çok olan bir konudur, bunun için bundan fazlasına<br />
girmek istemiyorum ama doğru anlaşılması için sözümün biraz daha açılmaya<br />
muhtaç olduğunu düşünüyorum. Necidli davet imamları rahimehumullahu ecmain<br />
kendi zamanlarında ve bölgelerinde tevhid ve şeriat muhaliflerin tekfirini (kâfirlik nispetini)<br />
halk için vacip görüyorlardı. Mücerred tekfir etmeyenleri hem tevhidin vacibini<br />
hem de şer’an vacip olanı terk edenler olarak kâmil tevhidini bozmuş ama aslını korumuş<br />
asiler olarak görüyorlardı. Tekfir etmemekle beraber muhalifleri destekleyenleri<br />
de tekfir ediyorlardı. Bunun başlıca dayanakları şunlardı: Bir: Tevhid ve şeriat muhaliflerinin<br />
kat’i nassla müşrik olmaları. İki: Bu durumda hâsıl olan tekfirin kat’i olması.<br />
Üç: Bu hususta kendi aralarında icmanın var olması. Dört: Muteber tüm özürlerini<br />
giderecek kifayette davet çalışması yapılmış olması ve hüccetin bölge itibariyle kaim<br />
olmuş olması. Beş: Tevhid ve şeriat emirliğinin ikame edilmiş ve faaliyette olması. Altı:<br />
Bu emirliği kasteden ordunun müşrik mürted bir ordu olması. Yedi: Dolayısıyla Mısırlı<br />
Osmanlı ordusunu destekleyenler Müslümanlara zarar vermek üzere kâfirle birleşmiş<br />
olmaları.<br />
Bu ve belki başka sebeplerden ötürü necid davet imamları Mısırlı Osmanlı ordusunu<br />
ve askerlerini ve destekçilerini tekfir etmeyi halka vacip görüyorlardı. Bu hüküm<br />
kendi aralarında şüphesiz muttefekunaleyh’di, lakin bu hükümlerine muhalif olan<br />
müctehidler de vardı. Dolayısıyla şüphesiz icma varid olmamıştır. Kendi aralarındaki<br />
ittifak kat’i icma olmaz ve sukuti icma da olmaz. Dolayısıyla halka vacip gördükleri<br />
tekfir icmaya mesned değil, bölgedeki taklit mercileri, şer’î emirlik ve kadılık makamı<br />
kendilerinde olmasına mesned idi. Allah-u Âlem. Fakat yerli müşriklere veya Mısırlı<br />
Osmanlı ordusuna devlete ve ahalisine karşı destek verenleri tekfir etmeyenleri İslam<br />
milletinden ihrac ediyorlardı, zira bu dinde kat’i olan vela ve bera’nın ihlalidir. Allah-u<br />
âlem.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 145<br />
Ve yine Necidli davet imamlarından bir başkası, İmam Muhammed<br />
bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın sözlerini getirdikten sonra yaptığı<br />
açıklaması dediğimi destekliyor. O Âllame, tevhid davasının meşhurlarından<br />
ve imamlarından, Necidli tevhid davasının ikinci İmamı<br />
Abdurrahman bin Hasan (rahimehullah)’ın en gözde talebelerinden<br />
Hamed bin Atik (rahimehullah)’tır (Vefat H: 1301). Âllame Hamed bin<br />
Atik (rahimehullah), Abdullah bin Huseyn adlı kişiye yazdığı mektupta<br />
onun bazı bölge halklarının namazdan ve camiden engellememeleriyle<br />
dinlerini izhar etmiş olmaları şüphesini şiddetle reddediyor<br />
ve sonra İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın İslam<br />
Dini’nin aslı ve temeli iki emirdir, sözünü getiriyor ve şöyle diyor:<br />
“Necid davasının imamının dediği gibi: Birinci emir sadece şeriki olmayan<br />
Allah’a ibadet etmeyi emretmek, buna teşvik etmek, bunun için dost olmak<br />
ve bunu terk edeni tekfir etmektir. Ve ikinci emir Allah’a ibadette yapılan<br />
şirkten korkutarak uyarmak, bu hususta katı olmak, bunun için düşmanlık<br />
yapmak ve bu şirki işleyeni tekfir etmektir.” İşte dini izhar etmek budur ey<br />
Abdullah bin Huseyn.” 276<br />
Dini izhar etmek doğrudan kudret ile bağlantılıdır. Yani “Sadece<br />
şeriki olmayan Allah’a ibadet etmeyi emretmek, buna teşvik etmek, bunun<br />
için dostluk kurmak ve bunu terk edeni tekfir etmek” buna muktedir olan<br />
için gerekli olur; fakat bir kişinin hakiki İslam’ına ancak bu hususların<br />
varlığıyla hükmederiz demek, Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve<br />
sellem)’in getirdiklerine muhalefet olur. Zira o (sallallahu aleyhi ve alihi ve<br />
sellem) kişide buğzun varlığını imanın en zayıfı da olsa iman olarak<br />
kabul etmiştir. Buğz ise kalbin amelidir. Bu buğzun lazımı zahiren<br />
dil ile inkâr etmesidir muhakkak. Ve gücü yetiyorsa el ile izale etmesidir.<br />
Ama tekfir etmeyi imanın sıhhati için şart koşmak, eğer tekfirden<br />
kastedilen şer’î hüküm mahiyetinde tekfir ise -ki iddia sahibi<br />
bunu kastediyor- o zaman bu kişinin şahsa küfür hükmünü vermeyi<br />
ve ya kişiden küfrü dil veya eliyle izale etmeyi veya da kişiyi izale<br />
etmeyi şart koşmak olur ki bu el ile münkeri izaleyi imanın sıhhati<br />
için şart koşmak olur. Bu da gördüğün gibi Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem)’in şart koşmadığını şart koşmak olur.<br />
276 Ed-Dureru’s-Seniyye, 12.cüz/472.sayfa. (Yayınevi yok, altıncı baskı h.1417)
146<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Velhasıl, Âllame Hamed bin Atik (rahimehullah)’ın sözünden de anladın<br />
ki, İmam Muhammed bin Abdilvehhab (rahimehullah)’ın saydığı<br />
sıfatlar tevhidin tamamıdır, aslı değil.<br />
Şu yanlış anlaşılmasın. Ben demiyorum ki kimse kâfiri tekfir etmesin,<br />
eliyle küfrünü ve kendisini izale etmesin. Allah kalplere bakar.<br />
Buğz etmeniz kâfidir. Bırakın onların dini onların olsun, sizin<br />
dininiz de sizin olsun. Allah korusun, hayır! Bunu demiş olsaydım<br />
onların kanlarını kastetmiş olmazdım.<br />
Lakin bir kişinin İslam’ına hükmetmek için Şari’nin şart koşmadığı<br />
bir şeyi şart koşmaya itiraz ediyorum. Muhakkak ki tevhidini<br />
aslıyla, lazımlarıyla ve tamamlayıcı unsurlarıyla toplayan en faziletli,<br />
Allah katında en değerli olandır. Fakat bu ümmette nefsine zulüm<br />
edenler de var. Tevhidin lazımlarını ve tamamlayıcı unsurlarını terk<br />
ediyor ama tevhidin aslını bozacak bir nakızı yok. Böyle bir kişinin<br />
tevhidini tamamen yok sayarsan haksızlık etmiş olmazmısın? Belki<br />
terkinden ötürü Rabbi onu cezalandıracak belki de bizim bilmediğimiz<br />
sebeplerden ötürü affedecek ama her hâlde ebedi cehennem<br />
ehlinden olmayacaktır. Zira Rabbine eş koşmamıştır. Pekâlâ, sen onu<br />
ebedi cehennemlik yaptığında önce kendi nefsine ve sonra nefsine<br />
karşı zalim olan kardeşine zulmetmiş olmaz mısın? Aranızdaki fark<br />
ne olacak? Şeriat sahibinin daraltmadığı alanları sen daraltırsan,<br />
bir gün sende o dar alanda yer bulamayacağından emin olabilirsin.<br />
Bu ümmette sabikunlar da vardır, muktesitler de vardır, zalimun<br />
li nefsihi olanlar da vardır. Üç kısım da İslam ümmetindendir. Bu<br />
ümmetin tamamını sadece sabikunlardan olma şartıyla kabul edeceksen<br />
sağlıklı tasavvur, idrak ve icra yeteneğini yitirmişsin derim<br />
ve ey Müslüman, seni senden iyi bilen Rabbinin sözüne kulak ver<br />
derim: “Sonra Kitabı kullarımızdan seçtiklerimize verdik. Onlardan<br />
kimisi nefsine zulmedicidir, kimisi itidal üzeredir, kimisi de<br />
Allah’ın izniyle hayırlarda öne geçmiştir. İşte bu büyük lütfun ta<br />
kendisidir.” 277<br />
277 Fatir Sûresi 32.ayet
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 147<br />
El-hulasa, iddia sahibinin şer’î hüküm mahiyetinde tekfiri zahiri<br />
veya hakiki İslam için şart getirmesi ne delil gösterdiği ayetle ve ne<br />
de şahit olarak getirdiği âlim sözüyle ispat edilecek bir dava değildir.<br />
Zira şart, şeyin varlığı için haricinde zorunlu olandır. Fakat şer’î<br />
tekfir hükmü umumen ictihad ehli ulema için zorunludur. Halk için<br />
değil. Şu hâlde bilumum ümmet için tekfiri şart göstermek rüştten<br />
sapmadır. Ümmetin bilumum münkeri tağyir mevzusunda hakiki<br />
İslam’ı için zatında zorunlu olan (rükün) kalp ile inkârdır ve zahiri<br />
İslam’ı için muktezası olan dil ile inkârdır. Ancak hususi hâllerde<br />
ictihad ehli ulema tarafından icmaen verilmiş tekfir hükmünün infazı<br />
halka vacip olabilir. Zira ictihad ehli ulemanın 278 icma etmesiyle<br />
tekfir şer’an sabit olmuştur. 279 Bu hususi durumda halktan birisinin<br />
ulemanın tekfirini kat’iyen vacip 280 gördüğü şahsı tekfir etmekten<br />
imtina etmesi muhakkak onun dininin aslına zarar verecektir. Fakat<br />
bu durumun ayrıntıları 281 bu risalenin konusu değildir.<br />
Üçüncü şüphe<br />
Denilse ki: “Her mevzuda tekfir sadece ilim ehline aittir. Avamın<br />
umumen tekfirde nasibi yoktur.”<br />
Derim ki: Bu sözde alelıtlak doğru değildir. Çünkü dinde kat’i<br />
olan şeyler vardır ve nazari olanlar vardır. Kat’i olanlarda alelıtlak<br />
her Müslüman âlimdir. Zira şeriat sahibi kat’i mevzuları istinbate<br />
278 Şu zamanda hakkın garipliği ne kadar artmış ki adeta her sözde şunu kastediyorum,<br />
şunu kastetmiyorum demen gerekiyor. Aslında kendi özünde ispata ve izaha ihtiyaç<br />
duymayan sözler vardır. Mesela ictihad ehli ulema sözü böyledir. Elbette ictihad ehli bir<br />
âlim birincisi müslüman olacak ve ikincisi müctehid mertebesinde olacak. Müslüman<br />
değilse veya müslüman lakin talebeyse kendi aralarındaki ittifakları icma olmaz veya<br />
var olan icmayı bozmaz. Mesela şu zamanda İslam halkı arasında- Arap veya Türk veya<br />
başkası- meşhur olmuş birçok müftüler var. Kimisi Müslüman değil, hatta bunların<br />
arasında zındıklar var. Kimisi her konuda muteber değil çünkü bulunduğu makam<br />
fetvalarına yön veriyor. Kimisinden istifta caiz değil çünkü fıskı veya bid’atı zahir. Ve<br />
kimisi âlim değil, bilakis bir iki yıllık ilim talebesi. Elbette ne böylelerinin icması olur<br />
ne de böyleleri icma bozar. Fakat ulema ilmin en önemli dallarından cerh ve ta’dil ilmini<br />
terk edince zındık mehdi olur, sapık efendi hazretleri olur, devletçi selefi olur ve talebe<br />
Şeyhu’l-İslam olur.<br />
279 Bu icmanın mesnedi ya sarih (kat’i) icma veya sükûti (zanni) icma olabilir. Her iki<br />
hâlde de icma hüccettir ve şer’î hükme delil olur.<br />
280 Bu durumda icma kat’i olmak zorundadır.<br />
281 Kâfiri tekfir etmeyen kâfirdir mevzusu.
148<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
mahal bırakmadan apaçık beyan etmiştir. Lakin nazari mevzular<br />
istinbat ehline mahsustur. Bunun için Muhyiddin Ebu Zekeriyya<br />
en-Nevevi (rahimehullah) (Vefat H: 676) şöyle demiştir: “Emir ve nehiyler<br />
konusunda ancak âlim olan emreder ve nehyeder. Bu da duruma göre<br />
değişir. Eğer namaz, oruç, zina, içki ve benzerleri zahir vaciplerden ve<br />
meşhur haramlardan ise, bunlarda her müslüman âlimdir. Ama dakik ve<br />
ictihada taalluk eden fiil ve sözlerden ise, bunlara avamın dâhil olma durumu<br />
da yoktur inkâr etme durumu da yoktur. Bilakis bu mevzular âlimlere<br />
mahsustur.” 282283 Tekfir de böyledir. Allah (azze ve celle)’nin tasrih ettiği<br />
vardır. Bu türe kat’i tekfir dedik ve muhtemel olanı vardır; buna da<br />
nazari tekfir dedik. Her iki hâlde de şerî’ hüküm olması hasebiyle<br />
ulemaya mahsustur dedik. Fakat manası itibariyle Allah (azze ve celle)’nin<br />
tasrih ettiği kâfiri tekfir etmekle halk da mükelleftir. Bu manada<br />
halktan tekfiri umumen nefyeden imanın sıhhat şartlarından<br />
olan inkârı ve muktezasını da nefyetmiş olur ki bu Ehl-i Sünnet’in<br />
akidesi değildir. Bu mevzu yukarıda yeterince işlendiği için burada<br />
bu kadarıyla yetiniyorum. 284<br />
282 Adeta aynı sözlerle Şeyh Ali bin Hudayr (Rabbim onu korusun ve esaretten kurtarsın) takriben<br />
800 yıl sonra muayyen tekfir mevzusunda fetva vermiştir. Kendisine “muayyen<br />
tekfir kime caizdir? Sıradan bir kişi kendisinden açık ve sarih küfür sadır olanı tekfir<br />
edebilir mi? Özellikle bu kişi tekfir ahkâmını ve muteber manilerini idrak etmişse. Yoksa,<br />
hayır yapma! Bırak, bunu kadı veya müftü veya metbu âlim yapsın mı denilmesi<br />
gerekir?” diye sorulduğunda şöyle cevap veriyor: “Senin dediğin gibi, sıradan insan<br />
tekfir ahkâmını ve muteber manilerini idrak etmiş ise tekfir edebilir. Nebi (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in zamanından hâli hazıra kadar bu böyle yapılmıştır. Ama bunlar hakkında<br />
marifet sahibi olmayana tekfire yaklaşmak caiz değildir. Zira hadiste "Bir adam<br />
kardeşine hitaben“Ey kâfir dediği zaman, ikisinden biri bu sıfatla dönmüş olur" buyurmuştur.<br />
Tekfir kadı’nın veya müftünün veya metbu âlimin hususiyetlerinden değildir.<br />
Bu yanlıştır.”<br />
Şeyhimiz Ali bin Hudayr’ın (Rabbim onu korusun ve esaretten kurtarsın) bu fetvası bu<br />
risalenin içeriğine zahiren muhalif görünse de hakikatte değildir. Çünkü Şeyh’in itiraz<br />
ettiği bilumum tekfir bahsini ulemaya hasretmektir. Şeyh’in ispat ettiği ise muayyen<br />
kat’i tekfirin kişi ıstılahta âlim olmasa da caiz olacağıdır, eğer tekfir ahkâmını ve muteber<br />
manilerini idrak etmişse. İdrak ise bir şeyi en özel sıfatlarıyla ilmen kuşatmaktır.<br />
Ve daha sonra “ama bunlar hakkında marifet sahibi olmayana tekfire yaklaşmak caiz<br />
değildir” diyor. Marifet ise bir şeyi başkasından temyiz edecek zati hususiyetleriyle<br />
(rükünleriyle) bilmektir. Yani her ne kadar burada sıradan insan dese de tarif ettiği<br />
sıradan insan değildir, bilakis en azından ilerlemiş seviyede ilim talebesidir. Böyle<br />
olmayana Şeyh, bırak tekfir fetvasını vermeyi tekfirin yanına bile yaklaşmasın, diyor.<br />
Ayrıca sorulan küfrün türü de açık ve sarih olan küfürdür, ictihada mahal olan küfür<br />
değil.<br />
283 El-Minhac-u Şerh-u Sahih-i Müslim, 1.cüz/131.sayfa. (Dar-u İhyai’t-Turasi’l-Arabi,<br />
ikinci baskı h.1392)<br />
284 Şeyh Ali bin Hudayr (hafizahullah) için belki bazıları “Zaten tekfircilerin şeyhidir. O
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 149<br />
Fasıl<br />
Tekfir etmemekte şer’î hükümdür<br />
Şahsı küfre nispet etmek (tekfir) nasıl şer’î hüküm ise şahsı İslam’a<br />
nispet etmemek de şer’î hükümdür. Ancak şu var ki Şari’ şahsın<br />
İslam’ına hükmedilmesini kolaylaştırmış ama küfrüne hükmedilmesini<br />
zorlaştırmıştır. Meçhul kişinin ben Müslümanım veya bu manada<br />
bir ifadeyi İslam’ına hükmetmek için yeterli görmüşken, İslam’ı<br />
sabit olan kişinin küfrüne hükmetmek için hâlinin araştırılmasını<br />
ve küfür hükmünü ondan def edecek manilerin değerlendirilmesini;<br />
ancak küfür hükmünü engelleyecek mani olmadığı halde küfür hükmünü<br />
vermeyi uygun bulmuş. Bununla beraber şahsın ne ona ve ne<br />
buna nispetsiz olmasını da muhal kılmıştır.“Sizi yaratan O dur, öyle<br />
iken içinizden kiminiz kâfir ve kiminiz de mü’mindir.” 285<br />
Bu konuda aslın istishabı ancak dinini ifade etmeye bedensel<br />
veya varlıksal sebeplerden ötürü muktedir olmayan için söz konusu<br />
olabilir. Dillenmemiş çocuk gibi veya hafızasını kaybetmiş, bilinmeyen<br />
yetişken gibi. İlkine İslam hükmü verilir çünkü aslen İslam fıtratı<br />
üzeredir. İkincisine de tebeiyye yoluyla hüküm verilir. Fakat bunun<br />
dışında kendi dinini kavlen veya amelen ifade edebilecek kişide ne<br />
İslam asıl olandır ve ne de küfür. Kavlen veya amelen neyi izhar ediyorsa<br />
onun hükmünü alır. İslam’ı izhar ediyorsa İslam hükmünü alır,<br />
küfrü izhar ediyorsa küfür hükmünü alır. İslam ve küfrü 286 beraber<br />
caiz görmeyecek de kim görecek?” gibi sözler sarf edebilir. Bunun için tağut Suud Devleti’nde<br />
görev almış ve tekfircilikle itham edilmeyen, aksine Suud idaresinde ve idareye<br />
iyi gözle bakan çevrelerde makbul olan Şeyh Salih bin Abdilaziz ali’ş-Şeyh’in konuyla<br />
alakalı cevabını da buraya ekledim. Şeyh Salih bin Abdilaziz ali’ş-Şeyh’e “Birileri hiç<br />
kimseyi tekfir etmiyor. Tekfiri yalnız âlimlere ve kadılara sınırlı kılıyorlar” denildiğinde<br />
şöyle diyor: “Yani hüccet ikamesine ihtiyaç duyulan meselelerde, evet. Lakin dinde zorunlu<br />
olarak bilinmesi gerekenler, mesela birisi, müslümanlardan birisine içki helaldır,<br />
dese onu tekfir eder. Çünkü bu mesele istidlale ihtiyaç duymaz. Bu (içkinin haramlığı)<br />
dinde zorunlu olarak bilinen bir şeydir. Ama hafi meselelere, yani nadir meselelere<br />
veya hüccet ikamesine ihtiyaç duyulan meselelere gelince, şüphenin izalesi gerekli<br />
olduğundan muhakkak şüpheyi kaldıracak veya hükmedecek âlim zorunludur.” (Şerhu’l-Akideti’t-Tahaviyye,<br />
Salih bin Abdulaziz ali’ş-şeyh, sorular kısmı, 10.soru (Kaynak:<br />
el-Mektebetu’ş-Şamile))<br />
285 Et-Teğabun Sûresi 2.ayet<br />
286 Bazıları bu sözümden kendi hevalarına göre bir şeyler çıkarmamaları için diyorum ki,<br />
burada kasıt; sarih, bivah, ihtimalsiz, kastın tahkikine mahal olmayan küfür.
150<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
izhar ediyorsa küfür hükmünü alır, zira iki zıt aynı zamanda bir arada<br />
olamazlar. Hem İslam ve hem de küfrü izhar eden, Kitabın bir kısmına<br />
iman eden ve bir kısmını inkâr eden gibidir. Hevasına uygun<br />
olan kısmı tatbik ediyor ve hevasının hilafına olanı terk ediyor. Muhakkak<br />
bu davranış küfürdür. “Yoksa siz, Kitabın bir kısmına iman<br />
edip bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Artık sizden böyle yapanların<br />
dünya hayatındaki cezası aşağılık olmaktan başkası değildir.<br />
Kıyamet gününde de azabın en şiddetli olanına uğratılacaklardır.<br />
Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. İşte bunlar ahireti verip dünya<br />
hayatını satın alanlardır. Bundan dolayı azapları hafifletilmez<br />
ve kendilerine yardım edilmez.” 287<br />
Ama bazı kişiler meşru tekfiri mutlak bir cinayet olarak ve alelıtlak<br />
tekfir etmemeyi ilim, irfan ve fazilet, hayır olmazsa sonu hidayetten<br />
men ve hüsran olan en lüzumlu bir ibadet olarak iddia ediyorlar.<br />
Bunların eskilerden Cehm bin Safvan, el-Cad bin Dirhem gibilerinden<br />
başka hangi öncüleri vardır?<br />
Bu taifenin rüştten ve müstakim yoldan sapmaları anlaşılabilirken,<br />
tevhid savaşçıları olan ve münkeri izale etmek ve marufu emretmek<br />
fiilini bilfiil gerçekleştiren cihad ehli arasında da bu görüşün<br />
uzantılarının varlığı anlaşılır gibi değil. Hâlbuki tekfirin manası<br />
(yani inkâr) tevhidin iki rüknü olan nefiy ve ispatın ilki değil midir?<br />
<strong>Tekfirin</strong> manası (inkâr) dinin aslından değil midir? Ve şer’î hüküm<br />
olarak uyguladığımız tekfir İslam ceza hukukundan değil midir? İslam’ın<br />
emri bi’l-maruf ve nehyi ani’l-munker aslının tenfizi değil midir?<br />
Ve cihad fi sebilillah’ın gayesi tevhidin ikamesi, nefyin ve ispatın<br />
tatbiki ve münkeri ve münker sahibinin izalesi değil midir? Cihadın<br />
dayandığı şer’î hükümlerden birisi tekfir değil midir? Evet denilecek<br />
olursa ki zorunlu cevap budur, o hâlde ameli mebni olduğu<br />
hükmü zedelemek akıl işi değildir. Gaye cihad sahasında az da olsa<br />
var olan tekfirde aşırılığa karşı irşaddır denilirse derim ki; hayhay,<br />
pek de isabetli olur. Fakat tekfiri bilumum silmek değil irşat, ifsattır.<br />
<strong>Tekfirin</strong> sahih akidedeki mühim yerinden hiç bahsetmeden, ayırım<br />
ve tafsilata girmeden sadece alelıtlak tekfirden men etmenin sebebi<br />
287 El-Bakara Sûresi 85 ve 86. ayetler
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 151<br />
ancak tekfir bahsinde suu’l-fehim veya suu’l-kast veya ikisi bir arada<br />
olabilir. Tekfirden mutlak men eden bir baksın bakalım Allah (celle ve<br />
âlâ)’nın kelamından ve Rasûlü Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem)’in<br />
sünnetinden ve Ehl-i Sünnet ulemasından bu batıl davasına destekçi<br />
bulabilecek mi? Yoksa ona ve onun görüşüne sahip çıkanlar sadece<br />
Mürcie Eş’ari, Maturidi veya Sufi bid’atların eski ve yeni öncüleri<br />
veya bu bid’atlardan etkilenmiş olanlar mı olacak? Eskilerden sadece<br />
Cad bin Dirhem ve Cehm bin Safvan gibi selefin kötülediği kişilerin<br />
ve yenilerden de Ali bin Halebi veya Rabi el-Madhali gibi tağutların<br />
Müslümanlara karşı bekçiliğini yapan kişilerin insana imam olması<br />
müslüman için ve hususen bir mücahid için yeterli bir hüsrandır.<br />
Ehl-i Sünnet ulemasından kim tekfiri mutlak nefyetmiş ve nehyetmiş<br />
ve yermiş? Sahih tekfir akidesini kaldırmak demek doğrudan<br />
vela ve bera akidesini kaldırmak demek. Dostluk Müslüman için vaciptir,<br />
kâfire haramdır. Kâfire düşman olmak vaciptir, Müslümana<br />
haramdır. Pekâlâ, Müslümanı kâfirden ayırt edemezsen kime dost<br />
olacaksın, kime düşman olacaksın? Kimin canı için kendi canını<br />
feda edeceksin ve kimin canını kastedeceksin?<br />
“Biz mutlak olarak tekfire karşı değiliz, Ehl-i Sünnet ulemasının<br />
tayin ettiği kaidelere göre tekfiri biz de savunuyoruz; lakin biz Ehl-i<br />
Sünnetin usulünden uzak, Ehl-i Sünnet ulemasının nazarı altında<br />
olmayan, cahil-cühelaya bırakılmış, fesadı ıslahından çok olan tekfiri<br />
reddediyoruz.” derlerse derim ki: Bunu biz de reddediyoruz. Fakat<br />
o zaman neden sadece nefyediyorsunuz ve ispat etmiyorsunuz? Ehl-i<br />
Sünnet’in menheci bu mudur? Ehl-i Sünnet’in menheci, batılı nefyetmek<br />
ve aynı zamanda hakkı ispat etmek, münkeri nehyetmek ve<br />
bununla beraber marufu emretmek değil midir? Elbette. Fakat batılı<br />
nefyedip hakkı ispat etmemek ve münkeri nehyedip marufu emretmemek<br />
veya hakkı ispat edip batılı nefyetmemek ve marufu emredip<br />
münkeri nehyetmemek bid’at fırkalarının menhecidir. Şu hâlde, eğer<br />
Ehl-i Sünnet iseniz, tekfirin batıl türünü nefyederken hak olan türünü<br />
de ispat etmeniz gerekmez mi?
152<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
İşte biz tekfirin hak olduğunu, İslam’dan olduğunu ispat ediyoruz.<br />
Fakat mutlak değil. Tekfiri müctehid ulema için ispat ediyoruz ve<br />
halkı tekfirden umumen nehyediyoruz. Bununla beraber muayyen<br />
tekfirin ictihad olduğunu ispat ediyoruz ve ictihadın caiz olmadığı<br />
akide bahsinden olduğunu nefyediyoruz.<br />
İnkârın halk için vacip olduğunu ispat ediyoruz ve şer’î hüküm<br />
olarak tekfiri halk için nefyediyoruz.<br />
<strong>Tekfirin</strong> ictihad olması hasebiyle ulemanın mutlak ve muayyen<br />
hükümlerde ihtilaf edeceğini ispat ediyoruz ve muayyen tekfir bahsinin<br />
dinin ihtilaf kabul etmeyen kat’i meselelerden olduğunu nefyediyoruz.<br />
Sabit tekfir hükmünü alelıtlak ispat ediyoruz ve bu mutlak hükmün<br />
her muayyen için de geçerli olduğunu nefyediyoruz.<br />
Kat’i tekfire mevzu olan konularda tekfirin imandan olduğunu<br />
ispat ediyoruz ve nazari tekfirin kişinin İslam’ında kıstas olduğunu<br />
nefyediyoruz.<br />
Tekfir mevzusunun sadece selefin menheci üzere ve selefe marufta<br />
tabi olan Ehl-i Sünnet ulemasının nazarı altında alınması gerektiğini<br />
ispat ediyoruz ve Mürcie, Eş’ari, Mutezile, Harici ve Rafizi bid’at<br />
fırkalarının menhecinde tekfiri bilumum nefyediyoruz.<br />
Risaleye son vermeden evvel:<br />
Tekfiri kat’i ve zanni olarak taksim etmem yeni bir tekfir cinsini<br />
ihdas etmek değildir. Mevzu bahis olan maddenin fehme takribini<br />
sağlamak için bu isimler ile iki kısma taksim ettim. Buna lügavi ve<br />
şer’î tekfir de diyebilirdik. Yani lügavi hakikatiyle tekfir ve şer’î hakikatiyle<br />
tekfir diyebilirdik. Nitekim tekfirin lügavi manalarından biri<br />
ve bizim konumuz olan da budur… Kişiyi küfre nispet etmektir.<br />
Müspet veya menfi nispette bulunmanın hüküm olduğunu yukarıda<br />
izah ettim. Müslüman, müşrik, mü’min ve kâfir gibi isimler dinî
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 153<br />
isimlerdir ve sadece dinin sahibinden, yani Allah celle celeluhu ve<br />
O’nun emriyle Rasûlü (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’den alınır.<br />
Binaenaleyh, bir kişiyi küfre nispet etmek ancak iki hâl üzere<br />
olur:<br />
Bir: İlahi hükmü nakletmek suretiyle küfre nispet etmek.<br />
İki: İlahi hükümden haber vermek suretiyle küfre nispet etmek.<br />
Birincisi, nasslarda kat’i surette sabit olan tekfiri nakletmekten<br />
ibarettir. Bunun için her Müslüman, ister âlim olsun ister cahil olsun<br />
bu tekfiri getirme mecburiyetindedir. Hatta bu tür tekfiri terk<br />
etmesi halinde dinden çıkar, zira kat’i surette sabit olan ilmi inkâr<br />
etmiş olur. Başka bir deyimle Şari’yi yalanlamış olur. Bunun için bu<br />
tür tekfir dinin aslındandır diyebiliriz. <strong>Tekfirin</strong> nasslarda kat’i surette<br />
beyan edilmiş olması ya ismen geçmesidir veya hükme illet olan<br />
vasıfların seraheten beyan edilmiş olmasıyla olur. Mesela Firavun,<br />
Ebu Leheb ve münafıklar gibi ismen veya Yahudi ve Hristiyanlar gibi<br />
vasfen beyan edilmiş olanlar. Veya teşri yapanlar, Allah’ın inzal ettiği<br />
hükümlerle hükmetmeyenler, tağut yolunda savaşanlar veya Allah,<br />
Rasûlü ve ayetleriyle alay edenler gibi vasfen beyan edilmiş olanlar.<br />
İkincisinde ise, nasslar kat’i olmadığından ötürü kat’i bir küfür<br />
nispeti mümkün değildir. Dolayısıyla bu tür tekfirde istinbat ehli ilahi<br />
hükmü zannetme durumundadır. Kendisinde varid şer’î delillere<br />
binaen en azından zannı galiple kanaat etmiş olduğu ilahi hükümden<br />
haber verir. Tabii vardığı bu hükümde isabet etmiş de olabilir, hata<br />
etmiş de olabilir. Dolayısıyla bu tür tekfir ikinci şahsa lazım gelmez<br />
ve dinin aslının varlığında veya yokluğunda müessir değildir. Ayrıca<br />
ictihad konusu olduğu için halka açık değildir. Bu tür tekfirde halkın<br />
mükellef olduğu, varlığında, yokluğunda ve tafsilatında menhec<br />
ehli, müstakim ilim ehline tabii olmaktır. Mesela namazın, zekâtın,<br />
orucun ve haccın terki, müslümanı kasten öldürmek, Müslümanın<br />
casusluk yapması veya laik sistemlerde oy kullanmak, askere gitmek<br />
ve çocuğunu laik sistemin okullarında okutmak gibi muasır meseleler<br />
gibi.
154<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Şöyle denilebilir: “Bu kitapta şöyle bir tenakuz gördük: Hem halkı<br />
nasslarda kat’i surette tekfiri sabit olmuş olanları tekfir etmekle yükümlü<br />
tuttun hem de halkı umumen tekfirden men ettin ve ilim ehli<br />
için tahsis ettin. Bu çelişkili değil midir?”<br />
Buna cevaben derim ki: Evet! Allah (azze ve celle)’nin seraheten tekfir<br />
ettiklerini tekfir etmek elbette her müslümanın üzerine vaciptir.<br />
Zira bu semavi haberin tasdik edilmesidir. Semavi haberi tasdik etmeyen,<br />
kıble ehlinin ittifakıyla İslam’dan çıkar. Bunda gulatu Mürcie<br />
fırkası hariç hiçbir fırka ihtilaf etmez. Lakin bu şahsı şer’î hakikatiyle<br />
tekfir etmek yine de hüküm verme ehliyetine sahip olanlara mahsustur.<br />
Zira şer’î tekfir hükmüne cezai hükümler terettüp eder. Her<br />
ne kadar o şahsı nass kat’i surette tekfir etmiş olsa da ve her müslümanın<br />
o şahsı bu manada tekfir etmesi vacip olsa da, hatta tekfir<br />
etmediği takdirde dinden çıksa da, bir mani onun cezalandırılmasını<br />
engelleyebilir.<br />
Mesela Yahudinin veya Hristiyanın tekfir edilmesi kat’idir. Yahudi<br />
veya Hristiyanı tekfir etmeyen dinden çıkar. Çünkü Yahudi ve<br />
Hristiyanları tekfir etmeyen Allah (celle ve âlâ)’yı yalanlamış olur. Lakin<br />
her Yahudi ve Hristiyanın canı ve malı helal midir? Aslen evet!<br />
Lakin aslı kaldıran maniler varid olabilir ve Yahudi ve Hristiyanın<br />
canı ve malı haram olabilir. Mesela zimmî olabilir veya kendisine bir<br />
Müslüman tarafından eman verilmiş olabilir veya sulh yapılmış olabilir<br />
veya meşru emir şer’an muteber ve genel bir maslahattan ötürü<br />
mahdud bir zaman için Yahudi ve Hristiyanları hedef almaktan men<br />
etmiş olabilir. Bu ve buna benzer başka sebeplerden ötürü Yahudi<br />
veya Hristiyanın tekfiri vacip olmasıyla beraber canını ve malını kastetmek<br />
müslümana caiz olmaz.<br />
Veya kanun vaz edenin küfrü kat’idir ve ondan teberri etmek her<br />
Müslüman için zorunludur; lakin küfür hükmünün şer’î mahiyetiyle<br />
ferde inzal edilmesinda maniler varif olabilir. Mesela kıble ehli Mürcie<br />
itikad mezheplerinden birine müntesip olması sebebiyle veya<br />
bazı din ve ilim adamlarının şüphelerine veya fetvalarına uyması sebebiyle<br />
kanun vaz edeni, ondan teberri etmesiyle beraber tesmiyede
ب ي ِ<br />
َ<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 155<br />
tağut olarak veya kâfir olarak isimlendirmeyebilir. Böylesinin şer’an<br />
tekfiri fetva ehline mevkuftur, zira teberri etmesiyle aslen tekfirin<br />
manasını gerçekleştirmiştir ama küfür nispeti kat’i olmasına rağmen<br />
kâfir ismini vermeyerek lâfzen küfür nispetinde bulunmamıştır. Lâfzen<br />
kâfir veya tağut dememesi muhakkak şer’î emrin bir ihlalidir<br />
lakin şer’an tekfir edilmesini gerektiren bir ihlal midir, işte bunu hüküm<br />
beyan etmeye ehil olan istinbat ehli araştırması gerekir.<br />
Veya Allah (celle ve âlâ)’nın indirdikleriyle hükmetmeyenler kat’i<br />
surette kâfirdirler. Onların ilahi kelamda küfre nispetleri kat’idir. Al-<br />
ُ ُ ال َ buyuruyor: lah celle celeluhu şöyle<br />
َّ ُ ف َ ه<br />
ُ ْ َ الل<br />
َ ْ ك<br />
ْ<br />
“Ve kim Allah’ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta<br />
kendileridir.” Lakin birincisi, ayetin şamil oldukları failler ihtimallidir.<br />
Bunun zikri yukarıda geçti. Ve ikincisi, küfür hükmünü ilzam<br />
eden fiilin mana delaleti ihtimallidir. Çünkü hükmetme fiilin nefyedilmesi<br />
iki hâle de muhtemeldir. Ya fiilin aslen yani külliyen nefyedilmesine<br />
veya kemalin nefyedilmesi, yani cüziyyen nefyedilmesine<br />
muhtemeldir. Yani “kim hükmetmezse” denilirken, kim hiçbir zaman<br />
ve surette hükmetmezse manasına geldiği gibi, kim bir kere<br />
veya bazen hükmetmezse manasına da gelebilir. Bunun için ayetin<br />
tatbikinde İslam uleması ihtilaf etmiştir. Kimisi ayetin hükmüne sadece<br />
tamamıyla şeriat dışı hükümlerle hükmedenleri dâhil ederken,<br />
kimisi şeriat altında da olsa Allah’ın indirdiği hükümle hükmetmeyenleri<br />
ayetin hükmüne dâhil ederler. Ekser ulema ayeti ilk manaya<br />
göre alır. Buna binaen ulemanın ve dolayısıyla ümmetin ekseri Allah<br />
(azze ve celle)’nin hükümlerini tamamıyla terk edenleri tekfir eder ama<br />
umumen şeriata tabi ve şeriatı uygulayan fakat bir iki meselede kendisine<br />
helal kabul etmemiş ama nefsine uymuş ve Allah (azze ve celle)’nin<br />
indirdiği hükümden başkasıyla hükmedeni tekfir etmez. Bundan<br />
ötürü halktan birisi Allah’ın indirdiği hükümlerle hükmetmeyeni<br />
yukarıda izah edildiği surette inkâr etmesiyle ayetin ilzam ettiği<br />
kat’i küfür nispetinin hakikatini gerçekleştirmiştir. Lakin varid ihtilaf<br />
sebebiyle lâfzen küfür nispetini ya yapar veya yapmaz. Kişi bu<br />
hususta ihtilaf mevzularında tercih ehli olan ulemaya tabi olması<br />
gerekecektir.<br />
ل وَ مَ نْ<br />
َ ا نْ أَ زَل<br />
َئِ ك<br />
ُول<br />
َأ<br />
َ ْاك فِ رُ ون
ي<br />
ف<br />
ي<br />
َ<br />
شَ شُ<br />
ن<br />
ي<br />
156<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Veya tağutun yolunda savaşanın tekfiri kat’idir. Allah (subhanehu ve<br />
teâlâ) şöyle buyuruyor: وَ الَّذِ َ اتِل َ ُ وتِ “Kâfirler de tağut<br />
yolunda savaşırlar.” Lakin tağut yolunda savaşan fırkaya iştirak<br />
etmek zorunlu olarak savaşa iştirakı iktiza etmez. Buna göre savaşmak<br />
haricinde eylemlerde küfür nispetinin ferde inzal edilmesinde<br />
maniler varid olabilir. Bunların varlığını, geçerliliğini ve tafsilatını<br />
fetva ehli âlimler belirler.<br />
ُون ِ ي سَ بِ يلِ الطَّاغ<br />
نَ كَ َ ف رُ وا يُق<br />
Veya Allah (celle ve âlâ)’nın rububiyetinden ve O’na mahsus olan<br />
hüküm koyma yetkisini O’ndan başkası veya O’nunla beraber başkası<br />
için de ispat ederse kat’i surette müşrik olur. Allah (celle ve âlâ) şöyle<br />
buyuruyor: ُ َّ<br />
َُمْ َ َ كءُ ِّ ْ <br />
onların, “Yoksa أَمْ ل<br />
Allah’ın dinde izin vermediği şeyi kendilerine meşru kılacak ortakları<br />
mı vardır?” Lakin demokratik seçim sistemlerine dayalı oy<br />
kullanma eylemi bu ayetin hüküm delaletine dâhil midir ve eğer dâhil<br />
ise mücerred oy kullanma eylemi ile Allah’tan başkası için hüküm<br />
koyma yetkisini ispat etmek arasında rabıta ilzami midir değil midir?<br />
Başka bir ifadeyle oy kullanmakta kasıt müessir midir değil midir?<br />
Bu hususları beyan edecek olan ilim ehlidir. Dolayısıyla oy kullanmayı<br />
inkâr eden, yani oy kullanmaktan ictinab eden ve oy kullananlardan<br />
teberri eden Müslüman, ayetin ilzam ettiği kat’i şirk nispetinin<br />
hakikatini gerçekleştirmiştir. İstisnasız her oy kullananı şirk<br />
veya küfre nispet etmesi ise ictihadi bir meseledir. Bunu da ictihad<br />
ehlinden sorma mecburiyetindedir.<br />
َُمْ مِ نَ الد ِ مَا ل<br />
َعُوا ل<br />
بِهِ الل َأْذَنْ<br />
Eğer “Biz senin dediklerinde Nebevi ve ashabın sünnetine bir<br />
muhalefet gördük. Zira senin şer’î tekfir ile tabir ettiğin ve ulemaya<br />
mahsus kıldığın cezalandırma hukukunu Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem)’in zamanında halktan bazıları icra etmiştir ve Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) onları bundan dolayı azarlamamıştır. Eğer durum<br />
senin dediğin gibi olsaydı Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) böyle yapanları<br />
muhakkak azarlardı ve men ederdi.” denilse derim ki:<br />
Bu şüphenin cevabı birkaç cihetten olur:
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 157<br />
Birinci cihet: Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in itiraz etmediği<br />
vakıalar hepsi asli kâfir olan zimmî, köle ve benzerinde vaki olmuştur.<br />
Bunun için küfre nispetleri asıl ve sabit olandır. Ancak aşağıda<br />
geleceği gibi cezayı hükümsüz infaz etmelerini Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) mevzu olan duruma mahsus olarak onlardan kabul etmiştir.<br />
Mesela İmam Ebu Davud, en-Nesei, ed-Darakutni rahimehumullah<br />
ve başkalarının İbn-i Abbas (radıyallahu anhuma)’dan tahric ettikleri<br />
hadis. İbn-i Abbas (radıyallahu anhuma)’nın haber verdiğine göre Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem) zamanında efendisinden çocuk sahibi<br />
olan bir cariye vardı. Efendisi âmâ bir adamdı. O kimsenin o<br />
cariyeden iki oğlu da olmuştu. O kadın Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem)’in aleyhinde çok konuşur ve ona söverdi. Âmâ olan efendisi<br />
bu yaptığından onu engellemeye çalışırdı fakat kadın dinlemezdi.<br />
Yasaklamasına ve paylamasına rağmen devam ederdi. Yine o âmâ<br />
kişi bir gece Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’den bahsedince o kadın<br />
ileri geri söylenmeye başladı. (Âmâ adam şöyle der): “Bende dayanamayıp<br />
kalktım, hançeri alıp karnına sapladım, üzerine yüklendim<br />
ve onu öldürdüm.” Sabahleyin bu ölüm haberini Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’e ilettiler. Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) insanları topladı<br />
ve şöyle buyurdu: “Allah için şu işi yapan adam kendini göstersin.Yoksa<br />
onun aleyhine bir hakkım olacaktır.” Âmâ çekinerek,<br />
insanları aşarak Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in yanına geldi ve<br />
şöyle dedi: “Ey Allah’ın Rasûlü! O cariyenin sahibi benim, bana iyi<br />
davranan biriydi hatta ondan iki tane de inci gibi oğlum var. Fakat o<br />
senin aleyhinde çok konuşur ve sana söverdi; yasakladım fakat dinlemedi,<br />
payladım fakat vazgeçmedi. Dün akşam senden bahsettim<br />
ve yine senin aleyhinde kötü konuşmaya başladı. Dayanamadım ve<br />
hançerimi alıp karnına sapladım ve ölünceye kadar da ona yüklendim<br />
ve öldürdüm.” Bunun üzerine Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)“-<br />
Dikkat edin ve şahit olun, o kadının kanı hederdir.”buyurdu. 288<br />
288 Sunen-u Ebi Davud, 4363.hadis, Sunenu’n-Nesei, 4070.hadis, Sunenu’d-Darakutni,<br />
3195.hadis
158<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Hadisi şerh eden Ebu Süleyman el-Hattabi (rahimehullah)’ın “Bu,<br />
Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem)’e sövenin öldürüleceğini açıklamaktadır. Çünkü<br />
o Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e sövmesiyle dinden irtidat etmiştir” sözüne<br />
İmam İbn-i Teymiyye (rahimehullah) şöyle itiraz ediyor: “Bu, onun<br />
kadını Müslüman gördüğünü gösteriyor. Ama hadiste buna delil yoktur. Bilakis<br />
zahir olan o kadının kâfir olmasıdır.”<br />
Veya İmam Ebu Bekr İbn-u Ebi Şeybe (rahimehullah) eş-Şabi (rahimehullah)’tan<br />
tahric ettiği hadiste şöyle haber vermiştir: “Müslüman âmâ<br />
bir adam vardı. Yahudi bir kadının yanında barınırdı. Yahudi kadın<br />
onu yedirir, içirir ve ona iyilikte bulunurdu ama Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) hakkında konuşarak ona eziyet ederdi. Bir akşam yine<br />
onu onun (sallallahu aleyhi ve sellem)’in hakkında konuştuğunu işitince<br />
âmâ kadını boğarak öldürdü. Olayı Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e<br />
sundular. O da (sallallahu aleyhi ve sellem) insanları bunun için topladı.<br />
Adam kalktı ve kadının ona Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem)’i çekiştirerek<br />
ve söverek eziyet ettiğini ve bunun için öldürdüğünü haber verdi.<br />
Bunun üzerine Nebi (sallallahu aleyhi ve sellem) Yahudi kadının kanını heder<br />
kıldı.” 289<br />
İkinci cihet: Ama İslam’dan irtidat etmiş olanlar için Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) istitabeyi emretmiştir. Çünkü asıl ve sabit olan<br />
müslüman olmalarıdır. Bunun için küfre nispet edilmeleri için dinden<br />
çıkaracak sebebin haklarında sabit olduğu tahkik edilmesi lazımdır.<br />
İstitabe şu üç merhaleden oluşmaktadır:<br />
Birincisi, cezayı icab eden amelin tespit edilmesi.<br />
İkincisi, suçlunun tevbeye çağrılması.<br />
Üçüncüsü, şer’an sabit olmuş cezanın infaz edilmesi.<br />
İmam Ebu’l-Kasım et-Taberani (rahimehullah) Muaz bin Cebel (radıyallahu<br />
anhu)’dan şöyle tahric etmiştir: Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)<br />
289 Musannefu- İbn-i Ebi Şeybe, 37432.hadis
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 159<br />
onu Yemen’e gönderdiğinde ona şöyle demiştir: “İslam’dan irtidat<br />
eden erkeği İslam’a çağır. Eğer tevbe ederse ondan tevbesini kabul<br />
et. Eğer tevbe etmezse kafasını vur. Ve eğer bir kadın İslam’dan irtidat<br />
ederse onu İslam’a çağır. Eğer tevbe ederse ondan tevbesini<br />
kabul et. Eğer etmezse kafasını vur.” 290 Hafız İbn-i Hacer (rahimehullah),<br />
senedi hasen demiştir.<br />
Ve İmam ed-Darakutni ve el-Beyhaki rahimehumallah Cabir (radıyallahu<br />
anhu)’dan rivayet ettiklerine göre Ummu Ruman veya Ummu<br />
Mervan adında bir kadın irtidat etmiştir ve Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve alihi ve sellem) onun İslam’a çağrılmasını, tevbe ettiği takdirde kabul<br />
edilmesini, aksi takdirde öldürülmesini emretmiştir. Hafız İbn-i Hacer<br />
(rahimehullah), iki rivayet yolu için de senedi zayıftır, demiştir. Yine<br />
ed-Darakutni ve el-Beyhaki rahimehumallah’ın rivayet ettiklerine<br />
göre Ebu Bekir (radıyallahu anhu) İslam’dan sonra kâfir olan bir kadını<br />
tevbeye çağırdığını ve tevbe etmediğinden dolayı öldürdüğünü<br />
tahric etmişlerdir. Ve el-Beyhaki (rahimehullah) Aişe (radıyallahu anha)’dan<br />
rivayet ettiğine göre, Uhud günü bir kadın irtidat etmiş ve Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) onun tevbeye çağrılmasını, tevbe etmediği<br />
takdirde öldürülmesini emretmiştir. Ve Ebu’ş-Şeyh (rahimehullah) Cabir<br />
(radıyallahu anhu)’nun irtidat eden bir adamı dört defa tevbeye çağırdığını<br />
tahric etmiştir. 291<br />
Üçüncü cihet: Külli olarak sabit olan bir şeye (asıl) bazı mahsus<br />
hâllerde cüzlerin (fer’) muhalefet etmeleri aslı asıl olmaktan çıkarmaz<br />
ve bozmaz. Bilakis aslın bekasıyla beraber fer’i hâller kendine<br />
mahsus alanda işlerler.<br />
Asıl olan asli kâfirin öldürülmeden evvel İslam’a davet edilmesi ve<br />
mürtedin öldürülmeden evvel tevbeye çağrılmasıdır. Allah (azze ve celle)’yi,<br />
Rasûllerini aleyhimussalatu vesselam, din ve din ehlini sebbetmek,<br />
küçümsemek ve incitmek gibi azgınlıklarda veya büyücülerin,<br />
sihirbazların veya zındıkların tevbesiz öldürülmeleri bu sapkınlıklara<br />
mahsustur. Bu tür sapkınlıklarda Şari’nin tevbeyi cezanın infazına<br />
290 El-Mucemu’l-Kebir, 16517.hadis<br />
291 Bkz. Neylu’l-Evtar, 1603.sayfa. (Daru’l-Marife, birinci baskı h.1423)
160<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
mani kılmaması, aslen küfrü gerektiren nakızlardan bir nakızı irtikâp<br />
edenin istitabe edilmesi aslını bozmaz.<br />
Ayrıca asıl olan yukarıda zikri geçen üç merhale dâhilinde istitabenin<br />
kadıya veya fetva makamına mahsus olmasıdır. Yoksa halk<br />
arasında haksız ithamlar ve akabinde haksız cezalandırmalar vaki<br />
olur. İsteyen isteyeni zannettiği bir suçtan dolayı cezalandırır. Bunun<br />
akabinde kin, öfke, kargaşalar ortamı meydana gelir.<br />
Bunun için Cundub bin Kab (radıyallahu anhu) Irak emiri Velid bin<br />
Ukbe (radıyallahu anhu)’nun izni olmadan sihirbazı öldürdüğünde, Velid<br />
(radıyallahu anhu) onu hapsetmiştir ve hakkında Halife Osman (radıyallahu<br />
anhu)’ya yazmıştır. Osman (radıyallahu anhu) da ona, Cundub<br />
(radıyallahu anhu)’yu te’dip edip sonra bırakmasını emretmiştir. Çünkü<br />
her ne kadar sihirbazlık racih görüşe göre ölüm cezasını icab etse de<br />
bu hususta mes’ul olan kişinin iznini almadan öldürdüğü için mes’ul<br />
kişiye mahsus olana bir tür saldırı ve otoritesini zedelemek vaki olmuştur.<br />
Bu olayı İmam el-Buhari (rahimehullah) “Tarihu’l-Kebir”inde<br />
ve başkaları nakletmiştir.<br />
Dördüncü cihet: Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in azarlamaması<br />
aslen cevaz verdiğine delil olmaz. Azarı hak etmiş olmasıyla<br />
beraber azarlamayı engelleyen bir mani var olabilir. Yukarıda<br />
zikrettiğim kıssalar buna misaldir. İster âmâ cariye sahibi olsun ister<br />
Yahudi kadını öldüren âmâ Müslüman olsun, Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) aslında yaptıklarını yargılamak için insanları topluyor<br />
ve “Allah için şu işi yapan adam kendini göstersin. Yoksa (çağrıma<br />
icabet etmediği ve itaat etmediği için) onun aleyhine bir hakkım<br />
olacaktır.”buyuruyor. Bunun akabinde çekinerek Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in huzuruna varıyorlar ve öldürmelerinin tek sebebi<br />
öldürdüklerinin Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’i çekiştirip ona<br />
küfretmeleri olduğunu söylediklerinde “Dikkat edin ve şahit olun,<br />
o kadının kanı hederdir”, yani bu durumda haksız yere değil haklı<br />
olarak öldürülmüşlerdir. Buna binaen öldüren için de bir cezalandırma<br />
vaki olmayacağını haber veriyor.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 161<br />
Gördüğün gibi Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem), hakkında<br />
kötü konuşmalarından ve ona küfretmelerinden ötürü öldürmüş<br />
olmalarını öldürenleri azarlamaya veya cezalandırmaya mani kabul<br />
etmiştir. Ama burada önemli bir hususa dikkat etmek lazımdır. Öldürenin<br />
doğru konuştuğunu nereden bileceğiz? Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’in adamı mazeretinde tasdik etmesini, konuştuğunun<br />
doğruluğunu kendisine vahyedilmiş olmasıyla izah edebiliriz. Ama<br />
ondan (sallallahu aleyhi ve sellem)’den sonrakiler için nasıl ispat edeceğiz?<br />
Eğer herkese Allah’a, Rasûlü’ne, din ve din ehline küfredeni şer’î<br />
ispatını getirmeden öldürmek caizdir desek, bunu bahane ederek<br />
erkek kadınını, kadın erkeğini, düşman düşmanını ve muhalif muhalifini<br />
öldürecektir. Dolayısıyla bu tür vakıaları iki cihetten değerlendirmek<br />
lazımdır: Bir, şer’an matlup olması açısından ve iki, vaki<br />
olmuş olması açısından. Adam cariyesini veya diğeri Yahudi kadını<br />
öldürmüştür. Kimse onlara bunu emretmemiştir. Bunu şahsi bir<br />
sebepten dolayı da yapmamışlardır. Hatta iki olayda da öldürenler<br />
öldürülenlerin kendilerine ihsanını itiraf ediyorlar ama Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’i incittiklerinden dolayı yapmışlardır. Bu sebebi<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) hak bir mazeret olarak kabul<br />
ediyor ve onları yaptıklarından ötürü kötülemiyor ama övmüyorda.<br />
Hâlbuki aynı cariyenin veya Yahudi kadının yaptığı gibi onu inciten<br />
ve ona küfreden ve bunun için öldürülmelerini talep ettiği başkaları<br />
var. Mesela Yahudi Kab bin Eşref gibi. Onun için Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem) “Kim Kab bin Eşref ’in hakkından gelecek? O Allah ve<br />
Rasûlü’ne eza etmiştir!” dediğinde Muhammed bin Mesleme (radıyallahu<br />
anhu) “Ben, ey Allah’ın Rasûlü! Onu öldürmemi ister misin?”<br />
deyince Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) “Evet!” dedi. Sonra Muhammed<br />
bin Mesleme (radıyallahu anhu) gitti ve onu öldürdü. Hadisi<br />
İmam el-Buhari ve İmam Müslim “Sahih”lerinde tahric etmişlerdir.<br />
Veya Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in Abdullah bin Atik ve<br />
birkaç başka ensarı (radıyallahu anhum)’u Yahudi Ebu Rafi’yi öldürmek<br />
için göndermiş olması gibi. Abdullah bin Atik (radıyallahu anhu) Ebu<br />
Rafi’yi öldürdükten sonra merdivenden düşerek ayağını kırmıştır.<br />
Medine’ye varip olanları Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’e anlattıktan<br />
sonra ona “ayağını uzat!” demiştir. Sonra Abdullah bin Atik
162<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
(radıyallahu anhu) şöyle devam ediyor: “Ben de ayağımı uzattım. Rasûlullah<br />
ayağımı eliyle sıvazladı. Sanki ayağımdan hiç ağrı duymamışa<br />
döndüm.” Kıssayı İmam el-Buhari ve İmam Müslim rahimehumallah<br />
“Sahih”lerinde tahric etmişlerdir.<br />
İlkler (âmâ adamlar) azarlanmadıkları gibi methedilmediler de<br />
çünkü amellerinde bir ihlal var. Ama ikincilerin (Muhammed bin<br />
Mesleme ve Abdullah bin Atik (radıyallahu anhuma) methedilmişlerdir<br />
çünkü yaptıkları iş şer’an da matlup idi. Bunun için övülmeyi hak<br />
ettiler.<br />
Beşinci cihet: Bu durum fetva ehliyetine sahip olmayanın fetva<br />
vermesine benzer. Bu da asıl itibariyle caiz değildir. İmam Ebu Ömer<br />
İbn-i Abdilberr (rahimehullah) (Vefat H: 463) şöyle der: “Ulema, avamın<br />
âlimleri taklid etmesi gerektiği hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Âlimlerin<br />
ittifakıyla Allah-u Teâlâ’nın “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavlinden<br />
murad edilen avamdır. Ve nasıl ki âmânın kıbleyi tayin etmekte zorluk<br />
çektiğinde kıbleyi tayin edebilecek birisini taklid etmesi gerekliyse, neyle<br />
ve nasıl kulluk edeceğini bilemeyen ve anlayamayanın da âlimi taklid etmesi<br />
gerekli olduğunda icma etmişlerdir. Ayrıca avamın fetva vermesinin caiz olmamasında<br />
da ihtilaf etmemişlerdir. Bunun sebebi –Allah-u Âlem- helal ve<br />
haram beyan etmekte ve ilim hakkındaki cahillikleridir.” 292<br />
Ve İmam Ebu Davud (rahimehullah) hasen bir hadiste Ebu Hureyre<br />
(radıyallahu anhu)’dan Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in şöyle buyurduğunu<br />
tahric etmiştir: “Bir kimseye ilimsiz olarak fetva verilirse<br />
bu fetvanın günahı onu veren kimsenin üzerine olur.” 293<br />
Ve İmam Ebu Abdullah İbn-i Kayyim (rahimehullah) şöyle der: “Kim<br />
insanlara fetva vermeye ehil olmamasına rağmen fetva verirse günahkâr ve<br />
âsidir.” 294<br />
Ancak dinin aslından olan veya dinde apaçık olan mevzularda<br />
şer’î hükme ikdam etmesi mazeretli kabul edilebilir. Ve yukarıda<br />
292 Cami’u Beyani’l-İlmi ve Fazlihi, 989.sayfa. (Dar-u İbnu’l-Cevzi baskısı)<br />
293 Sunen-u Ebi Davud, 3657.hadis<br />
294 İlamu’l-Muvakkiin, 4.cüz/458.sayfa. (Daru’l-Hadis baskısı, h.1425)
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 163<br />
geçtiği gibi müctehid seviyesine yükselmemiş ilim talebesi için de<br />
söz konusu olabilir.<br />
Ebu İshak eş-Şatibi (rahimehullah) şöyle diyor: “Şer’î hükümlerle mükellef<br />
olanlar şu üç durumdan birisindedir:<br />
Birincisi: Müctehid olması…<br />
İkincisi: İlimden tamamıyla yoksun olan mukallid olması. Böylesine<br />
muhakkak ona önderlik edecek bir önder, ona hükmedecek bir hâkim ve tabi<br />
olacağı bir âlim lazım gelir…<br />
Üçüncüsü: Müctehid seviyesine ulaşmamış olmasıyla beraber delili ve<br />
durumunu anlayabilen ve hükmün dayanaklarını incelerken muteber tercihlerde<br />
bulunabilecek bir fehme sahip olan bir konumda olması. Böylesinin<br />
tercihine ve görüşüne ya itibar edilir veya edilmez. İtibar edersek bu cihette<br />
müctehid gibi olmuştur… Ama eğer itibar etmezsek o zaman avam derecesine<br />
döner…” 295<br />
Ama eğer sahabe (radıyallahu anhum)’dan gelen, Ali (radıyallahu anhu)’nun<br />
kendisine rab ve ilah diye itikad edenleri yaktırması gibi veya<br />
Muhacir bin Ebi Umeyye (radıyallahu anhu)’nun Rasûlullah (sallallahu<br />
aleyhi ve sellem)’e küfreden şarkıcı kadının elini kestirdiğini ve dişlerini<br />
söktürdüğü gibi veya mü’minlerin annesi Hafsa (radıyallahu anha)’nın<br />
kendisine büyü yapan cariyesini öldürtmesi gibi veya İbn-i Ömer (radıyallahu<br />
anhuma)’nın kölesinin elini kestiğini ve zina ettiğinden dolayı<br />
sopa vurduğu gibi veya mü’minlerin annesi Aişe (radıyallahu anha)’nın<br />
kölesinin elini kestiği gibi veya Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in<br />
kızı Fatima (radıyallahu anha)’nın zina eden cariyesine had uyguladığı<br />
gibi bazı eserlerle delil getirecek olursan derim ki: Bu eserlerin hepsi<br />
bizim tartıştığımız konunun dışındadır. Zira birincisi, söz ettiğin kişiler<br />
bizzat fetva ehliyetine sahip olan kişilerdir veya böyle olmasalar<br />
da fetva ehlinden sormuş olmaları muhtemeldir. Ali, İbn-i Ömer ve<br />
Aişe (radıyallahu anhum) bu ümmetin en büyük müctehid imamlarındandır.<br />
Hafsa (radıyallahu anha) Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in eşi<br />
295 El-İtisam, 3.cilt/441,442.sayfa. (Mektebetu’-Tevhid baskısı)
164<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
ve Ömer (radıyallahu anhu)’nun kızıdır. Fatima (radıyallahu anha) ise Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem)’in habibesidir. Muhacir bin Ebi Umeyye<br />
(radıyallahu anhu), Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in eşi Ummu Seleme<br />
(radıyallahu anha)’nın kardeşi Velid’tir. Muhacir ismini ona Rasûlullah<br />
(sallallahu aleyhi ve sellem) vermiştir. Hâdise vuku bulduğunda Ebu Bekir<br />
(radıyallahu anhu) tarafından Yemame’ye gönderilmiş valiydi. Yaptığını<br />
Ebu Bekir (radıyallahu anhu)’ya yazdığında Ebu Bekir (radıyallahu anhu) ona<br />
cevap olarak “Eğer yaptığınla benim önüme geçmeseydin, ben sana<br />
o kadını öldürmeyi emredecektim.” yazmıştır.<br />
Ve ikincisi, efendinin köle üzerinde had cezalarını uygulaması<br />
bahsimiz dışında bir konudur. Bu mevzuda da yukarıda geçtiği gibi<br />
aslen sabit olan külli kaide (had cezalarının kadı makamından icra<br />
edilmesi) mahsus bir alan için Şari tarafından mübah kılınmıştır. O<br />
da efendinin köle üzerinde had cezalarını infaz etmesidir. Ama bu<br />
bizim tartıştığımız konuyla alakalı değildir.<br />
Hatime<br />
Değerli ve aziz Müslüman kardeşim! Bil ki senin tekfir ettiğin<br />
Müslüman Allah indinde kâfir olmaz, Müslüman dediğin kâfir de<br />
Müslüman olmaz. Bil ki sen, ananın çocuğundan kaçtığı, babanın<br />
oğlundan kaçtığı, kadının kocasından kaçtığı, Allah’tan başka dostun<br />
olmadığı o günde tek başına Rabbinin huzuruna getirileceksin.<br />
Beraberinde sadece niyetin ve amellerin olacak. O gün Rabbini sana<br />
şefkatli, merhametli ve bağışlayıcı bulursan ne mutlu sana. Ama sana<br />
gazaplanmış, seni görmek istemeyen ve merhametinden uzaklaştıran<br />
bir Rabbine kavuşursan vay haline.<br />
Sakın ha unutma! Dünya imtihan diyarıdır. Fanidir. Ahirete intikal<br />
muhakkaktır. Oradan dönüş yoktur. Dünyada ne yaptın, yaptın.<br />
İyisiyle kötüsüyle. Her an seninle beraber olan kâtiplerin doldurduğu<br />
amel defterin ortaya dökecek bütün yaptıklarını kuşkusuz. Dünyada<br />
suluk ettiğin yol müstakim idiyse “İşte alın, okuyun kitabımı.<br />
Ben zaten hesabıma gerçekten kavuşacağımı biliyordum” diyenlerden<br />
olursun. “Artık o, hoşnut bir yaşayış içindedir. Yüksek bir cennette.<br />
Devşirilecek meyveler yakındır. Geçmiş günlerde peşinen
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 165<br />
işledikleriniz sebebi ile afiyetle yiyin, için” denilerden olursun.<br />
Ama dünyada nefsine, heva ve şehvetine uyduysan, müstakim yolu<br />
terk ettiysen “Keşke kitabım verilmeseydi ve keşke hesabımın ne<br />
olduğunu bilmeseydim” diyenlerden olursun. Allah (celle ve âlâ) beni<br />
ve seni kötü akıbetten korusun. O’nun merhametine nail olanlardan<br />
kılsın.<br />
Değerli ve aziz Müslüman kardeşim! Bil ki seni senden hoşnut<br />
olan Rabbine götürecek tek yol dinindir. Dinini sev, say, kolla ve güzelleştir.<br />
Dininin en yüksek gayesi daima kulluğunu yalnız Allah (celle<br />
ve âlâ)’ya sunman olsun. Rabbine itaat et ki tevhidin müstakim olsun.<br />
Amacın daima insanları mahlûka kulluktan kurtarıp Halik’e kulluğa<br />
kazandırman olsun. Dinini, Rabbini insanlara sevdirme ve insanları<br />
Rabbine sevdirme vesilesi edin. Dinin Müslümanların, miskinlerin,<br />
mazlumların ve çaresizlerin sığınabileceği merhamet ve şefkat<br />
kanatların olsun. Ama Rabbine asi olanlara, azgınlara, zalimlere ve<br />
mücrimlere karşı dinin şiddetli ama adil, tavizsiz ama insaflı bir kılıç<br />
gibi keskin olsun. Bunun için hiçbir zaman Kur’an ve Sünnet’ten ayrılma.<br />
Bil ki, Kur’an ve Sünnet’ten ayrılmamanın tek yolu, sahabeyi<br />
ve sahabeye marufta tabi olmuş olanları izlemektir. Ehl-i Sünnet ulemasını<br />
baban gibi, hatta babandan fazla say ve sev. Sakın ağzın onlara<br />
karşı azgın olmasın. Dikkat et! Âlimlerin eti zehirlidir. Ama onları<br />
masum da bilme. Her beşerin sözü kabul ve redde açıktır. Sadece<br />
Allah’ın Rasûlü Muhammed (sallallahu aleyhi ve alihi ve sellem)’in sözü değil.<br />
Ve bil ki, şu zaman Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem)’in “İslam garip<br />
başladı ve tekrar garip olacak. Ne mutlu o garipler için” diyerek<br />
haber verdiği zamandır. Kur’an ve Sünnet’i anlamakta ve yaşamakta<br />
kendine selefi imam edinirsen bil ki, gurbetin kaçınılmazdır. Ne<br />
mutlu sana! İnsanlar “Kimlerdir onlar, ya Rasûlallah?” diye sorduklarında<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) garipleri şöyle tarif etmiştir:<br />
“Onlar, insanlar bozarken düzeltenlerdir.” 296 Evet, değerli kardeşim.<br />
İnsanların işi gücü bozmak, ifsat etmek iken Rasûlullah (sallallahu aleyhi<br />
ve sellem)’in övdüğü gariplerin derdi düzeltmektir, ıslah etmektir. Senin<br />
yolun bu olsun!<br />
296 İmam Muslim, Ahmed, Tirmizi ve başkaları tahriç etmişlerdir.
166<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Bil ki, cehenneme çağıranların sayısı çokça fazladır. Dikkat et! Bir<br />
kısmı müstakim yolun bazı köşelerini tutmuş ve buradan hak yolun<br />
yolcularına davetlerini işittirmeye çalışıyorlar. Bunun için bid’at<br />
ehlini terk et. Onlarla oturup kalkma. “Kişi dostunun dini üzeredir.<br />
Şu hâlde, biriniz kimi dost edindiğine baksın.” 297 buyuruyor.<br />
Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem). Risaleti ancak âlemlere rahmet olan<br />
ve kıyamete kadar kılıçla gönderilmiş olan Nebi’nin ve onun dostlarının<br />
yolunu yol edinmişlerle dost ol ki onlar (Nebi ve dostları) ve<br />
onların dostları da seni dost edinsinler. Bunun için Rabbine iltica et.<br />
Seni hidayet etsin ve dostlarını sana dost kılsın. Allah (celle ve âlâ)’nın<br />
dinine kalbinle, dilinle ve elinle sahip çık ki O da sana yardım etsin<br />
ve ayaklarını sabit kılsın:“Ey iman edenler, eğer siz Allah’a yardım<br />
ederseniz O da size yardım eder ve ayaklarınızı sabit kılar.”<br />
Değerli ve aziz Müslüman kardeşim! Münkere ve ehline bilumum<br />
ve küfre ve ehline bil husus buğz et, onları ve küfürlerini yalanla ve<br />
reddet. Dilinle inkâr et. Gücün yetiyorsa elinle inkâr et. Bil ki imanın<br />
gerektirdiği ve arzuladığı ve Rabbinin emrettiği budur. Kâfire karşı<br />
küfrünü haykırmak senin yaratılış gayenin ta kendisidir. “De ki: Ey<br />
kâfirler! İbadet etmem o ibadet ettiklerinize. Siz de ibadet edenlerden<br />
değilsiniz benim ibadet ettiğime. Hem ben ibadet etmem<br />
sizin ibadet ettiklerinize. Hem de siz ibadet eden değilsiniz benim<br />
ibadet ettiğime. Size dininiz ve bana dinim.” Kimsenin kınamasından<br />
korkma. Bil ki sesin ne kadar gür çıkıyorsa ve elin ne kadar ağır<br />
iniyorsa Rabbin katında değerin de o kadar olacaktır. “Muhammed<br />
Allah’ın Rasûlüdür. Onun yanında bulunanlar da kâfirlere karşı<br />
şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükûa varırken<br />
secde ederken görürsün. Allah’tan lütuf ve rıza isterler. Yüzlerinde<br />
secdelerin izinden nişanları vardır. Bu, onların Tevrat’taki vasıflarıdır.<br />
İncil’deki vasıfları da şöyledir: Onlar filizini yarıp çıkarmış,<br />
gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, gövdesi üzerine dikilmiş<br />
bir ekine benzerler ki bu, ziraatçıların da hoşuna gider. Allah<br />
böylece onları çoğaltıp kuvvetlendirmekle kâfirleri öfkelendirir.<br />
Allah inanıp iyi işler yapanlara mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat<br />
etmiştir.”<br />
297 İmam Ahmed, Ebu Davud, Tirmizi ve başkaları tahriç etmiştir.
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 167<br />
Değerli ve aziz Müslüman kardeşim! Müslüman kardeşini sev,<br />
ona merhamet ve şefkat et. Teslim olduğu Rabbi ve tabi olduğu Nebi<br />
hürmetine ona karşı bağışlayıcı ve affedici ol. Kardeşin için zilletin,<br />
Rabbin katında izzetin olduğunu bil! Onun kanı, malı ve iffeti sana<br />
haram kılınmıştır. Bunlara elini uzatman elini ateşe uzatmandır. Sakın<br />
ha seni bu hususta bid’atçiler saptırmasın! Yoksa sana haram olanı<br />
helal görürsün ve kaybedenlerden olursun. Özellikle bir kişinin<br />
kanının, malının ve iffetinin helal kılınması senin işin olmasın. Eğer<br />
ahirette seni neyin beklediğini bilsen, inan bana, bu işe karışmak istemezsin.<br />
Bırak, şer’î hükümleri beyan etmekle mükellef olanlar bu<br />
işi yapsın. Senin işin zikir ehline sormak ve tabi olmak olsun. Allah<br />
için, sana söylüyorum sevgili din kardeşim, tekfir çok çetin bir iştir.<br />
İki yüzü bilenmiş keskin kılıç gibidir. Yüzleştiğin kâfir ise onun kafasını<br />
keser ama değilse senin kafan gider. Rasûlullah (sallallahu aleyhi ve<br />
sellem) “Kim bir mü’mini haksız yere kâfirlikle suçlarsa, işte bu onu<br />
öldürmek gibidir.” 298 buyuruyor. Bir mü’mini kasten öldürmenin cezası<br />
ebedi cehennemdir. Allah (azze ve celle) “Kim bir mü’mini kasten<br />
öldürürse cezası, içinde ebedi olarak kalacağı cehennemdir. Allah<br />
ona gazap ve lanet etmiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”<br />
buyuruyor. Ayetin tevili var, lakin bak sevgili kardeşim, Rabbim<br />
bana ve sana merhamet etsin, mü’mini kasten öldürmek Allah katında<br />
ne kadar büyük bir cerimedir. Pekâlâ, tekfir hükmü çıkarmaya<br />
ehil olmayan birisinin kardeşini haksız yere tekfir etmesi ne kadar<br />
muhtemeldir? Şu yazdığım risaleyi okudun. Allah için söyle ne kadarını<br />
anladın? Sana getirdiğim lügavi ve usûli mevzuların ve ihtilafların<br />
kaçını biliyordun? … Ne kadar muhtemeldir? Ben sana cevap<br />
vereyim: Yüzde yüz muhtemeldir.<br />
Bunun için değerli kardeşim, önce kendime sonra sana nasihatim,<br />
şer’î hüküm olarak tekfir çok çetin bir iştir. İlmî ve ahlaki ehliyet<br />
ister. Çünkü mes’uliyeti çok büyüktür. Bir insanın kanını, malını ve<br />
ırzını helal kılmak basit bir şey midir? Allah için! Ama bu insanın<br />
Allah katında hükmünün böyle olduğundan mutmain isen durum<br />
farklıdır. Biz kâfirlerin kanını akıtmayı Allah’a yaklaştıran en büyük<br />
gayelerden biliriz. Fakat Müslüman kanı… kardeş kanıdır.<br />
298 İmam Buhari ve başkaları tahric etmiştir.
168<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
“Kardeş olun ey Allah’ın kulları! Müslüman müslümanın<br />
karde şidir. Ona zulmetmez. Onu yardımsız bırakmaz. Onu tahkir<br />
etmez. (Üç defa kalbine işaret ederek) Takva şuradadır. Kişiye kötülük<br />
namına müslüman kardeşini tahkir etmesi kâfidir. Müslümanın<br />
her şeyi; kanı, malı ve ırzı müslümana haramdır.” 299<br />
Bunun için aziz din kardeşim, bil ki bu iş burada bitmez. Hayır<br />
muhakkak ahirete intikal edecek. Bu işlere ilimsiz girmişsen ve<br />
kardeşine haksızlık etmişsen hakiki Hak sahibinin senden hesap<br />
sormasından korkmalısın. “Sen falan kulumu kâfirlikle suçladın,<br />
canını, malını ve ırzını helal gördün, hâlbuki o Benim katımda Müslümandı”<br />
denilirse nasıl cevap vereceksin? “Ey Rabbim, ben cehaletimi<br />
itiraf ettim, falan kişiyi Kur’an ve Sünnet’le konuşur buldum,<br />
zikir ehlinden gördüm, ilmine ve hilmine itibar ettim ve sözüne tabi<br />
oldum” diyebilirsen kurtulmaya ümit edebilirsin; fakat “ben böyle<br />
zannettim, böyle bildim” diyeceksen verdiğin cevabın kabul edilmeyeceğinden<br />
korkmalısın. Kendi bildiğinin tek doğru olup, senin<br />
bildiğinin dışında her şeyin yanlış olduğu görüşüne sakın kapılma.<br />
Bu senin için bir felaket olur. Allah (subhanehu ve teâlâ)’dan sana hakkı<br />
göstermesini niyaz et ve ilim ehliyle beraberlikte ısrarlı ol. Senin bu<br />
ısrarın, tabi olduğun ilim sahiplerinde bir noksan varsa da sana hakkı<br />
bulmaya ve hak ehliyle beraber olmayı sağlayacaktır, inşaAllah.<br />
Ama ilim ehlinden ayrılır ve kendi başına yürümeye çalışırsan misalin,<br />
zifiri karanlık olan bir mağarada ışıksız yolunu bulmaya çalışan<br />
adamın misali olur. O zaman sağdan soldan gelen her hışırtıyı yırtıcı<br />
hayvan zannedersin, ayağının girdiği her deliği uçurum görürsün,<br />
ışık zannettiğin her pırıltıyı kurtuluş bilirsin.<br />
Önce cehaletini itiraf etmelisin ki ilim edinebilesin. Bunun için<br />
iki kişi ilim edinemez derler; kibirli olan ve çok utangaç olan. Her şey<br />
sadece senin bildiğin gibi değildir. Sana çok basit bir örnek vereyim:<br />
Müslüman halkın muazzam ekseriyeti Kur’an’ı sadece kendi bölgelerinde<br />
ve kendi ellerinde bulunduğu şekil üzere bilirler. Kur’an Allah’ın<br />
kelamıdır. Bir harfi, bir sesi değişmez derler. Hatta bunun için<br />
tartışırlar ve belki dövüşürler ama bildiklerinden kesinlikle taviz<br />
299 İmam Müslim, Ahmed, Tirmizi, Ebu Davud ve başkaları tahric etmiştir.
ي<br />
ن<br />
ي<br />
<strong>Tekfirin</strong> <strong>Hakikati</strong> 169<br />
yev- (maliki ”مَ لِكِ يَوْ مِ الد<br />
vermezler. Çünkü zanlarına göre ancak bu doğrudur ve doğru olabilir.<br />
“Ne yani birden fazla Kur’an mı var?” derler. Türkiyeli Müslü-<br />
مَ الِكِ يَوْ مِ “ Sûresi’nin manlar ve dünyada Müslümanların çoğu Fatiha<br />
(maaliki yevmid’din) ayetinin maaliki kelimesini mim harfini ِّ ”الد<br />
ِّ ن “ ayeti asli med ile okurlar. Birisinin bu<br />
mid’din) maliki kelimesinin mim harfi asli medsiz okuduğunu duysalar<br />
“Bak, Kur’an’ı yanlış okuyor” derler. Hatta belki düzeltmeye<br />
çalışırlar. Okuyan, biz böyle okuyoruz, bu da sahih kıraatlerdendir,<br />
dese onların “Yok böyle bir şey. Nereden çıkarıyorsunuz bunu? Siz<br />
yeni bir din mi getirmeye çalışıyorsunuz?” diyeceklerini duyacaksın.<br />
Hâlbuki bu itirazcılar bugün Müslüman halkın içinde okunmakta<br />
olan sahih kıraatlerden sadece birisini biliyorlar fakat her şeyi bildiklerini<br />
zannediyorlar. Karşı tarafı yanlış okumakla hatta fazlası, yeni<br />
din getirmek, fitne vs. şeylerle suçluyorlar.<br />
Kendileri için ise yanlış olma ihtimalini dahi vermiyorlar. Kendilerinden<br />
eminler. Fakat bu emin olmaları neye dayanıyor? İlme dayanmadığı<br />
kesin. İlme dayansaydı yukarıda geçen ayeti halk içinde<br />
okunan kıraatlerden Nafi kıraatinin iki ravisi Verş ve Kalun ve Ebu<br />
Amr kıraatin iki ravisi ed-Duri ve es-Susi asli medsiz okuduklarını<br />
bilirlerdi. Bırak bunu, dayandıkları ilim olsaydı en azından kendi<br />
okudukları kıraatin Asim kıraatinin Hafs rivayeti olduğunu bilirlerdi.<br />
Hayır, kendilerinden emin oluşları sadece kibirlerindendir. Her<br />
şeyi bildiklerini zannetmelerinden ama hakikatte çok az bilmelerindendir.<br />
Bunun için sana söylüyorum aziz kardeşim, yolun bu kibirli<br />
cahillerin yolu olursa hakkı bulamazsın. Ama kalbini hakka açarsan,<br />
görüşe taassup değil, selefin fehimiyle Kur’an ve Sünnet olursa menhecin<br />
ve Rabbine daima iltica edersen seni hidayet etmesi için, itaat<br />
edersen Rabbine küfür ve ehlini inkâr ederek, İslam ve ehlini de severek,<br />
bulacaksın muhakkak hakkı ve ehlini, bunda hiç şüphe yok.<br />
Çünkü Rabbin sana şöyle vaat ediyor: “Ama bizim uğrumuzda<br />
cihad edenleri elbette kendi yollarımıza hidayet edeceğiz. Hiç şüphe<br />
yok ki Allah iyi davrananlarla beraberdir.”
170<br />
Tarık Ebu Abdullah<br />
Allah (celle ve âlâ) beni de seni de rızasına hidayet etsin ve şeytanın<br />
tuzaklarından himaye etsin. Allah’a hamd olsun ve salât ve selam Allah’ın<br />
Rasûlü ve Halili Muahmmed’e ve ehli beytine ve ashabına olsun.<br />
“Herkesin kazandığı hayır kendisine, yaptığı kötülüğün zararı<br />
yine kendisinedir. Ey Rabbimiz, eğer unuttuk ya da yanıldıysak<br />
bizi tutup sorguya çekme! Ey Rabbimiz, bize bizden öncekilere<br />
yüklediğin gibi ağır yük yükleme! Ey Rabbimiz, bize gücümüzün<br />
yetmeyeceği yükü de yükleme! Bizi bağışla, bizi mağfiret et, bize<br />
rahmet et! Sensin bizim Mevlamız. Bizi kâfir kavimlere karşı destekle.”<br />
Rabbinin mağfiretine, merhametine ve rızasına muhtaç kulu.<br />
Tarık Ebu Abdullah