Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
i <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong><strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong>BI KURMANCIYA GEWRrojen barnasbend û nivîs(1979-2001)
Rojen BARNASBi <strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong>
Enstîtuya kurdî ya Parîsê© Rojen BARNASBI KURMANCIYA GEWR(Bend û nivîs / 1979-2001)ISBN: 2-908416-19-0
Rojen BARNASBI KURMANCIYA GEWR(Bend û nivîs / 1979-2001)
Pirtûkên Rojen Barnas ên çapbûyî:1. Li Bandeva Spêde (fli’r)-19792. Heyv Li Esmanê Diyarbekirê (fli’r)-19833. Milkê Evînê (fli’r)- 19954. Hingê (kurteçîrok)- 19975. fii’r -1- (berhevoka 1 û 2 yan)- 2002
NAVEROKPêflgotin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71. Vexwendin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92. Xwendina <strong>bi</strong> zimanê kurdî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113. Çend bermayeyên mîtolojîk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154. Di xusûsa ziman de flêla siyasî . . . . . . . . . . . . . . . . . . .195. Di nav çandeya gelêrî de hin hêmanên mîtolojîk . . .226. Tengasiya me û mefermendî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .287. Sergiranî û kêflmekêflî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .318. Rastnivîsîna kurdî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .359. Li ser Bateyî çend gotin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4110.fiairê ronahî û hiflyariyê Cegerxwîn . . . . . . . . . . . . . . .4711.Ede<strong>bi</strong>yat û rewfla me ya îroyîn . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7712.Ser<strong>bi</strong>lindiya berxwedan û <strong>bi</strong>serketinê . . . . . . . . . . . . .9513.Dêrsim û dersên ji Dêrsimê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10114.Rewfla ede<strong>bi</strong>yata kurdî li Ewropayê . . . . . . . . . . . . . .10715.Mîr Celadet Alî Bedirxan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11716.Pêfleroja ede<strong>bi</strong>yata kurdî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12117.Gotin û peyivîna bedew: fii’r . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12718.Îsa fians û rojnameya “Silvan Sesi” . . . . . . . . . . . . . . .13119. fierefnameya <strong>bi</strong> kurmancî û bîra me ya milî . . . . . .13920. Yêrêvan xeber dide . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14721.Qedera kurmanciyê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15722.Çend flafliyên ku di kurmancî de tên <strong>bi</strong>karanîn . . . .16323. Edîb Karahan: “Ax gul im... gul im!” . . . . . . . . . . . . .17124. Îstiqbal çi ye, pêfleroj an pafleroj e ? . . . . . . . . . . . . .17925. Dehsaliya Nûdemê . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183
PêflgotinBi vê berhevokê bend û nivîsarên xwe yên ji 1979 î ta2001 î yên ku di kovarên cihê cihê de û <strong>bi</strong> îmzayên min ên cihêcihê hatine weflandin berpêflî we dikim. Ji van hin jê dibe balaherkesî <strong>bi</strong> eynî meraqê nekiflîne, lê <strong>bi</strong> qenaeta min heryek cihêcihê û di tenga xwe de hê jî aktuel e.Hunê <strong>bi</strong>xweynin nexweynin, ewê li xwefla we here neçe;hunê <strong>bi</strong>ryara wê <strong>bi</strong>din, ne ez. Lê <strong>bi</strong> ya min ne <strong>bi</strong> tenê li goraflertên wê rojê, li gora flertên niha jî ew hê wek xwe rojane ne.Ji van bendan dibe ku ya li ser Cegerxwîn û “Ede<strong>bi</strong>yat ûRewfla Me ya Îroyîn” <strong>bi</strong> hin kesan dirêj bên xuyankirin. Lê minew <strong>bi</strong> zanîn kir: Ku meriv <strong>bi</strong> ede<strong>bi</strong>yata klasîk, <strong>bi</strong> xisûsiyet û felsefafla’irên me yên berî Cegerxwîn nizanibe dê meriv nikaribehêjayî û rûmeta fla’iriya wî <strong>bi</strong>zanibe. Min <strong>bi</strong> çavê an zihniyetamamostayê ede<strong>bi</strong>yatê mijarê da ber xwe û <strong>bi</strong> wî awayî nivîsî.“Ede<strong>bi</strong>yat û Rewfla Me ya Îroyîn” jî <strong>bi</strong> wî awayî. Ez jê poflmannînim, berevajî <strong>bi</strong> wê hêviyê me ku ji bona xwendevanên ku7
hewcedariya wan pê he<strong>bi</strong>n mîna agahdariyek ansîklopedîk <strong>bi</strong>kar bê.Ji aliyê ziman ve flafliyên min hene an tune ne, li ser vê dipêflgotina pirtûka xwe ya “fi’ir-I” de rawestîme, li vê jî wê mijarêcarî nakim.Hêvîdar im ku hun jê çêjek, lezetek hilînin.Bi hêviya xweflî û gefliyêRojen BarnasÎlon-20028
VEXWENDINBê flik mîna her gel û neteweyên li dinê em jî xwedî çandekîne. Zimanek, muzîkek, zargotinek (folklor), wêjeyek (ede<strong>bi</strong>yat)me jî heye. Wekî her tifltî her bûyerê ew jî hewcedarênxwedîbûn û xwedîkirinê ne. Bi xwedîbûn û xwedîkirinê pêflvediçin, digihîjin, dikemilin.Di warê ziman de bê fikare em dikarin bêjin ku kurdî dibersîvdana her diviyahiyên wêjeyî, siyasî, aborî û felsefî de têrkirû fereh e.Kurdî di raçandina bêje û lêkeran de zimanekî zayok e. Dibêjezanî de xurt û dewlemend e, nemaze di bêjezaniya navdêrênkesdarî (muflexes) de.Zimanekî <strong>bi</strong> xwedîkirin, di her warî de <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>karanînê <strong>bi</strong>tirdibe, digihîje. Ziman jî tifltekî jîndar e; <strong>bi</strong> xwarin, vexwarin ûxwedîkirinê dijî, <strong>bi</strong> filitandina ji êfl û jandariyên xwe yên arizî<strong>bi</strong>jûndar dibe.Vejandina zimanekî digel zimanê axaftinê <strong>bi</strong> pêflve<strong>bi</strong>rinazimanê nivîsandinê ye ku ev zimanê weflandinê û wêjeyê ye.Dirûvandinî <strong>bi</strong>vê, ku ziman wekî sindanê hesinker be zimanênivîskî jî nola çakûç û geran e. Sindanekî ku demeke dûr û drêjji mizdana çakûç û geran dûr keve çawa ku <strong>bi</strong>çilmise; zenga kevnariyêû perpûta mirinê bavêje ser çavê wî, wisa jî zimanekî kuji axaftinên rojane û <strong>bi</strong>karanîna nivîskî dûr <strong>bi</strong>mîne herwisadimerise, dikurise, diçilmise.Hinek kes sedemê neaxaftina xwe ya <strong>bi</strong> kurdî bal <strong>bi</strong> têrnekirinazimanê kurdî ya ji bo serwextkirina daraz û daxwaziyênxwe ve grêdidin. Hin jê jî <strong>bi</strong> nefspiçûkiyek ji parsûstûrî, <strong>bi</strong> ber-9
sîveke hêsan xwe difilitînin: “Em hatine xunifandin (asîmîlebûne)”.Belê! “Nizanim, hêsaniya canim.”Bê flik ev herdû bersîv jî ne di cih de ne û ji <strong>bi</strong>nî çewt in.Siyaset ji bo çare dîtin û <strong>bi</strong>flkaftina gelfl (miflkil) û pirsiyarêncivakî tê kirin. Riyên <strong>bi</strong>flkaftinê <strong>bi</strong> zimanê wê civakê têngotin, tên ragihandin. Lê hin jê ji van siyasetgerên me <strong>bi</strong> gel rene <strong>bi</strong> zimanê wî, <strong>bi</strong> zimanekî din dixwazin <strong>bi</strong>axifin: Bi zimanêfermayî.Gengaz (mumkun) e ku meriv di <strong>bi</strong>n nîrê lixwexunifandinê(asîmîlasyon) de <strong>bi</strong> zimanê xwe têr û tekûz nikaribe daxwazû darazên xwe ragihîne, kesên pêflberên xwe serwext <strong>bi</strong>ke. Evdibe ne ji akama (tesîr) lixwexunifandinê be, lê ji ber devokênpêwarî (lokal) be jî. Her ji çi sedemê dibe <strong>bi</strong>la <strong>bi</strong>be, ma gelo divêku em li berê destgirêdayî û stûxwar <strong>bi</strong>mînin. Bêflik na! Divê emdest bavêjin vê pêvajoyê (süreç), <strong>bi</strong> viyanek (îrade) xurt xwe ji vêtiraliyê daweflînin. Vatinî (wazîfe/mukelefiyet) ya me ya mêjûyîev e.Gelo em li hêviya çi ne an kê ne ?..Ku em <strong>bi</strong> zimanê xwe nenivisînin, wêjeya xwe ya heyîvenejînin, zimanê xwe yê nivîskî fereh nekin, pêflve ne<strong>bi</strong>n; ewêkî bê vejîne, fereh ke, pêflve <strong>bi</strong>be ? Ji kîjan bejê (qit’ayê), peleyê(ülke) ewê kî bên ?Ev vatiniya me ye. Em kî ne: Ez im, tu î, ew e; karkêr e,xwendekar e, rewflenbîr e. Bi kurtayî em in.Fermo! Werin em li hêviya we ne.(Tîrêj, hejmar 1, 1979 [Serxas Arda])10
XWENDINA BI ZIMANÊ KURDÎPirtûk, kovar û rojnameyên <strong>bi</strong> zimanê kurdî ne <strong>bi</strong> domkirin<strong>bi</strong>n jî ji 1963 vê de pir-hindik tên weflandin. Jê tu yek jî lierdê namîne, giflt tên frotin. Yên ku ji aliyê kar<strong>bi</strong>destên ferma vetên berhevkirin ne tê de.Ez gelek rast lê hatime, nas an hevalên min ji van weflînekankirîne, kêfxwefliya xwe diyar kirine, weflînekê kirine berîkaxwe, riya malê girtine û çûne. Çend roj flûnda –ku dibêjim ne sêçarroj, sih çil roj- min ji wan <strong>bi</strong> çavzêlkî pirsiye: “Gelo te ew pirtûkan kovar çawa dît ? Rexneyên te çi ne ?” An xwestine ji bersîvandinê<strong>bi</strong>revin, an jî bersîvên wek “pir xwefl bû, pir bafl bû, lêmin nexwend” dane. Dîsa min pirsiye: “Ji bo çi, çima te nexwend?”. Îcar <strong>bi</strong> vî awayî pirsa min bersîvandine: “Lo camêr gelek girannivisandine. Divê rewfla me jî <strong>bi</strong>dana ber çavê xwe, parîkî siviktir<strong>bi</strong>nivisandina.” an jî “lo heyra tu zanî ku kurmancî pir girane, ne wek tirkî ye. Ez dikarim rojname an pirtûkek tirkî seranser<strong>bi</strong>xwînim, lê hema ku dest <strong>bi</strong> xwendina kurmancî dikim êfl digireserê min.”Ez rast lê hatime, lê nizanim we jî bersîvên wilo <strong>bi</strong>hîstine ?An hun jî rastî rewflên wiha hatine ?Bi hêsanî xwendina zimanekî hin hêman û hoyan divê.Îro, xwendekarekî xwendegeha destpêkî nikare ji rojnameyan“Cumhuriyet”, “Milliyet” an yekî wek vana bê lêartilîn, <strong>bi</strong> hêsanî<strong>bi</strong>xweyne. Pakopîso <strong>bi</strong>xweyne jî, lê ne gotar (makale) û nivîsarênwan ên ramanî û siyasî.11
Îro em di warê tirkî de ji zanîngeh (üniversite) û ji xwendegehên<strong>bi</strong>lind destûrdar <strong>bi</strong>n jî di warê zimanê kurdî de <strong>bi</strong> piranîû gelemperî hê di gehîneka çîna (sinif) sêyem an çarem axwendegeha destpêkî de ne.Li Tirkiyê tu xwendegehek ku <strong>bi</strong> zimanê me hîndekarî<strong>bi</strong>ke, tune. Di xwendin û nivisandinê de ji tirkî <strong>bi</strong> transformasyonê,di <strong>bi</strong>karanînê de jî em hewcedar in ji “ZANÎNGEHA DÊû BAV” û ji dorhêla xwe <strong>bi</strong>hewisin, hewisîna xwe xurt û qelewkin.Gelek xwendevan wê <strong>bi</strong> bîr bînin ku gava meriv pirtûkeksiyasî, aborî an h.w.d <strong>bi</strong> tirkî dixweyne tevî ku meriv <strong>bi</strong> wî zimanîçend xwendegeh qedandiye dîsa jî ji bo hewcedariya serîlêdanêdi <strong>bi</strong>n destê xwe de çend ferheng peyda dike.Em çawa <strong>bi</strong>kin, ferhengên çapkirî û têrkir ên zimanê me liTirkiyê tune ne. Em hewcedar in <strong>bi</strong> xwe, <strong>bi</strong> xwedayinê lê <strong>bi</strong>gerin,<strong>bi</strong>hewisin.Giraniya nivîsarekê ji çend sedeman di<strong>bi</strong>n:1. Ji giraniya mijara (mewzû) nivîsarê,2. Ji lêvenebûyina xwendina wî zimanî,3. Ji bêjeyên <strong>bi</strong>yanî an yên nû<strong>bi</strong>hîstî,4. Ji bêserûberî an xwarovîçko bûna hevoksaziyê.Di kovar an rojnamekê de ne gengaz e ku gifltê nivîsaran jibêserûberiya hevoksaziyê giran <strong>bi</strong>n û neyên têgihîfltin. Tê deçend nivîsarên sivik ên ku meriv tê<strong>bi</strong>gihîje himin wê he<strong>bi</strong>n. Bixwendina wan nivîsarên sivik hêdî hêdî meriv wê zîrekiya xweya xwendinê pêflve <strong>bi</strong>be.Gelek xwendevanên ku <strong>bi</strong> hindikî destûrdarên xwendegeha<strong>bi</strong>lind in, ewê <strong>bi</strong> bîr bînin ku rastnivîsîna (îmla) tirkî, ya îngîlîzî,ya almanî û ya fransizî ji hev têvel têvel in. Herwekî wan,rastnivîsîna kurdî jî ji ya tirkî têvel e. Lewra kurdî zimanekî12
tewangî ye, tirkî pêvekî ye. Bi çavê usûl û qayidên rastnivîsînatirkî ku meriv li nivîsarên kurmancî <strong>bi</strong>nihêre, wê ser nekeve anjî dereng <strong>bi</strong> ser keve.Bêjezaniya me gifltan qels e. Çend kesên di bêjezaniyakurdî de xurt bê xuyankirin he<strong>bi</strong>n jî ew wek kesên flafl ên di nêvkoran de ne. Ew jî di hîmên xwe de <strong>bi</strong> kilûkêmasî ne, lê ne wekyên din in.Çare çi ye ?..Çare qijilandina di donê xwe de ye. Her kes di hindavaxwe de <strong>bi</strong> rêdana gengazî û keysa xwe, <strong>bi</strong> hedan û <strong>bi</strong> rikoyî, jibona dewlemendkirina bêjezanî û <strong>bi</strong> frêqetî xwendina xwe <strong>bi</strong>xe<strong>bi</strong>te,<strong>bi</strong>xweyne. Îro riya sêyem mixa<strong>bi</strong>n tune.Di hejmara 27ê Hawarê ya 15 Nîsan 1941ê de Mîr CeladetBedirxan ewa digot: “Kuro eyb e, flerm e, fehit e. An hînî zimanêxwe <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n an mebêjin em kurd in. Bê ziman kurdîtî ji we re ne turûmet e, ji me re rûreflîke giran e.”Ma ne we ye ? Ma zimanê Mele Mihemed Elî, Îsmet efendîû Felemezê flofêr yê di çîroka Flît Totanî ku di hejmara yekemde derket jî ziman e ?..“Na weleh...”(Tîrêj, hejmar 2,1980 [Serxas Arda])13
ÇEND BERMAYEYÊN MÎTOLOJÎKXatiya me ya Sarê hebû. Wextekî em gundiyê hev bûn.Xatiya Sarê hem jinebî bû û hem jî gelek pîr bû. Gelek gotinênxwefl û kevnare, yên ku hê riyê tavê nedîtibûn di <strong>bi</strong>nê kîsikê wêde hebûn. Carcarna ku gazin ji bextê xwe dikir, digot:- Ji me j’tirê me lega refl nekufltiye, tira refl nekiriye ûaflûjina zebûniyan jî nediziye... ev çi bextê <strong>bi</strong> refl e ku di megeriya ?Te<strong>bi</strong>î maneya diziya aflûjinê û kirina tira refl hebû, lêkufltina lega refl çi bû ? Çima ne lega din ?Xwefl tê bîra min ku min di newala gundê me de rojek jûjîkî(jijo) girtibû. Bi kêf û fladî min ew anî malê, <strong>bi</strong> çi kul û halî.Bi bavê xwe ve zelîqîm mîna mozeqirtikê ji bona ku serjê ke. Minbavê xwe razî dikir, diya min di me de derket, fleqamekê li belegoflkamin xist û pê re:- Belqitiyê belqitî... Min ji te xêrê nedîtiyo! Tu diçî jûjîdigirî ha...Li bavê min zivirî:- Sed wa’dê Xwedê li canê min <strong>bi</strong>flkên, gava tu jûjî serjê kîa ku di vê malê de <strong>bi</strong>mîne ne ez im. Ew zarok e fêm nake, ma tujî fêm nakî ku jûjî seyid e ? Tu dixwazî malê li serê me xopan kî ?Belê seyidekî nû li gundê me zêde bûbû. Seyid Ebasê Sêrtîû seyid Cezayirê Serhedî hebûn heta niha li gundê me û zarokênwan. Lê seyidek nû derket: Seyid Jûjî. Min dotira rojê ji seydayêxwe yê dersa Camiyê pirsî, wî jî ji min re seyidîtiya jûjî got, lêsedemê wê negot. Ji tirsa ez jî zêde <strong>bi</strong> ser ve neçûm.Ev pirs zemanek dûrûdirêj di mêjiyê min de <strong>bi</strong> tevdanîma. Jûjî çima seyid bû ?15
Wek vana çend tifltên xerîb jî hebûn. Marê refl ziyaret bû.Heta kalê min, ango bavê bavê min, ji ber rojek li pesarê marekrefl kufltibû ji aliyê xeyberiyan ve hatibû hingaftin. Pîra min timji min re digot: “Nebî nebî tu têkilî marên refl <strong>bi</strong>bî ! Kalê te sê rojdi pey kufltina mar de bê êfl û nexweflîn ket û mir.”Ahmedê cîranê me rojek kûsiyek girt û anî malê, dû regazî Silêmanê Hevêdî kir û gotê: “Silêmano ! Xalê te ji Hevêdanhatiye, wa ye li mala me ye. Hun ne li malê bûn min ew li malame ezimand.” Em jî <strong>bi</strong> Silêman re çûn. Silêman çû menzelamêvanan kesî nedît. Ji Ahmed pirsî: “Ka xalê min ?” Ahmed ji<strong>bi</strong>nê dolabê kûsiyê ku li pesarê girtibû derxist, nîflan dayê. Tev<strong>bi</strong> hev re kenîn.Çendekî berê çûbûm aliyê çiyê. Li defltê li dorûdorên milkanji flelan qelawûz datînin da ku milk ji hev diyar <strong>bi</strong>n. Ev qelawûzqelawûzên tixûbên (hidûd) milkan e. Li çiyê jî wisa qelawûzhene. Qelawûzên li çiyê ne ji flelan, lê ji keviran e. Tifltek dinê balamin li xwe kifland. Ji van qelawûzan tenê ne li dorûdorên milkan,lê di nav rezan de jî hebûn. Min ji hevrayê xwe yê çiyayî pirsî:- Ev qelawûzên di nav rezan de ji bo çi hatine çêkirin ?Kevirên zêde yên di nav rez in dane hev an jî qelawûz in ?Hevrayê min got:- Cê ew ne qelawûz in, bavko.Min îcar <strong>bi</strong> dest û tiliyan nîflan dayê.Got:- Erê, erê... Ew ne qelawûz e. Cê ew dêdwan e.- Hela! Hela! Dêdwan jî çi teva ye ?- Dêdwan, dêdwan e. Cê çiya, xeyberî, diz û xirab jê ditirsin.Cê nabînî di qama sirnotê mirovan de hatiye çêkirin. Cêqelawûz qasî çokê tune.Min mesela dêdwan, ji gundiyên ku li wî gundî mêvan16
ûm, pirsî. Di nav her rezî de dêdwanek hebû. Ji dûrî ve dirûvêtindirûsê merivan pê diket. Merivên xirab, xeyberî (wek cin ûperiyan), çiya jê ditirsin. Metelokek wê jî hebû; çiya li çiya dikirgazî, digotê: Ho çiyayo! Ma tu nikarî wî rezê li qûntara xwe serû<strong>bi</strong>nêhev kî ? Ew qas ji xwe razî yî, pesnê xwe didî, tu nikarî <strong>bi</strong>rezekî ? Çiyayê lê hatiye bangkirin bersîv dida çiyayê bangkir: BiXwedanê flevûrojan ez dikarim di weflekê de serû<strong>bi</strong>nê hev kim,lê fikara min ji wê dêdwana di nav de ye. Ne ji dêdwana di navde <strong>bi</strong>wa, serû<strong>bi</strong>nê hev kirin karê weflek kurt bû.***Min çend bermayeyên mîtolojîk-ku <strong>bi</strong> bawerî û gumanamin mîtolojîk in- di nav pergala çîrokek çêkirî de raberî we kir.Ev û gelek tifltên mîna van hene ku hun rast lê hatine. Di navxwendayan de ji vana re “baweriyên vala (pûç) an jî îtiqadênbatil” tên gotin. Te<strong>bi</strong>î mijara (mewzûya) me ne ev e, ku ka evbawerî vala ne an rast in. Pêflbîra (meqsed) min ev e ku gelo evbawerî ji <strong>bi</strong>ngeheke mîtolojîk dizên an na.Ku em ji serî de pêve <strong>bi</strong>çin:- Kufltina lega refl,- Seyidiya jûjî,- Ziyaret (pîroz) bûyina marê refl,- Xal û xwarzatiya kûsî û Hevêdiyan (Hevêdan li Qulpêeflîrek e)- Rez parastina dêdwan û gelek tifltên wek vana ku di navgel de hene. Hin ji vana dibe qedexeyî an pîroziya xwe di nêzîkde, di pey bûyerek de stendi<strong>bi</strong>n. Lê yên din <strong>bi</strong> piranî û gelemperîji mêj ve hene û di nav kurdan de li her derî belav bûne.Ez di vana de rehek mîtolojîk dibînim an bermayeyiyadema totemîzmê.17
Vê pirsa ha tê bîra min: Ma gelo nabe ku têkiliya vî kûsiyê<strong>bi</strong> wî qewmê ku <strong>bi</strong> navê kûs/kûfl/kûflî dihatin <strong>bi</strong>navkirin re hebe.Di pirtûkên li ser dîroka kurdan de ji vî qewmî tê behskirin kuli dorhêla Behdînan cîwarî bûbûn.Herwekî ku em tev pê dizanin hê jî Dîcle û Firat di navgelê me de çemên pîroz tên zanîn. Pîrozahiya van çeman di dînêÎslamê de jî heye: Tê riwayet kirin ku di çûyina mî’racê deMihemed pêxember di behifltê de rastî xanîkî dibe. Di her riknêvî xaniyî de çemek dizê. Pêxember ji Cebraîl dipirse, ev çi çemin. Cebraîl bersîvê didê ku yek jê Nîl e, yek jê Dîcle ye, yek jêFirat e, yê din jî Seyxûn û Ceyxûn e.Pîrozahîke xwedeyî ya li ser Dîclê di mîtolojiya Yûnanî dejî heye. Xwede Dionysos dide ser dilketiya xwe Alphesiboia,nympha (perî) Asyayî. Alphesiboia xwe <strong>bi</strong> destê Dionysos vebernade û ji berê direve. Tên ber çemekî. Dionysos dikeve têmtilapilingek, Alphesiboia bo ji çem derbas <strong>bi</strong>be dikeve nav pencû hembêza piling ku ev piling Dianysos e. Ji vê hembêzbûnêAlphesiboia ji Dionysos <strong>bi</strong> zarû dimîne û jê Medos çêdibe.Medos navê xwe li Medan, piling jî navê xwe li çem daniye kuyûnanî û ewropayî ji Dîcleyê re Tigris dibêjin. Tigris <strong>bi</strong> yûnanîpiling e.Bermayeyên mîtolojîk berhevkirin karekî pisporî ye.Mîtolojî ne dîrok e û ne wesîqe ne ji bo dîrokek jî. Lê tê de hinronahî û çirûskên têkiliya di navbera çandeyan, yên hêza xeyalkirinaafirandinê ya gelêrî hene. Nima (sembol) yên mîtolojîkxwedîkiroxê pîfle û çande ne. Li ba dilê min divê ji alîkî ve emvan bermayeyên xwe yên mîtolojîk berhev kin heta roja wê tê ûdigihîje ber destên pisporên xwe.(Tîrêj, hejmar 2,1980, [Mihemed Qasim])18
DI XISÛSA ZIMAN DE fiÊLA SIYASÎÎro çi <strong>bi</strong>gire li gifltî peleyên dinê ji hev veqetandina zimanênivîsanê û ya zimanê axaftinê nemaye. Li her welatî, li herpeleyî zimanekî heye; zimanê neteweyî.Zimanê <strong>bi</strong>lind an zimanê nivîsanê yê arîstokrat, jiyana xwe<strong>bi</strong> florefla bûrjiwazî qedand, tevî klasîzmê ket nav rûpelên dîrokavêjeyê. Bi <strong>bi</strong>wêjeke dinê ku <strong>bi</strong>vê zimanê <strong>bi</strong>lind <strong>bi</strong> paflî lêhatinabandêriya (hegemonya) çîna feodalî peliflî, ji hev belav bû.Zimanê gelêrî digel yê axaftinê bû zimanê nivîsanê jî.Bûrjiwazî, nivîskarên bûrjiwazî ji bo domandina pergalaxwe ya mêtinkar û sewsîkirina gel, <strong>bi</strong> zimanê gel xîtabî gel dikin.Nivîskarên pêflverû, welatparêz, floreflger ji bo hiflyarkirina gel lihember pergala mêtinkar û mêtingehkariyê <strong>bi</strong> zimanê gelêrîango <strong>bi</strong> zimanê xwe xîtabî gel dikin. Herdû alî jî di xîtab ûmuxatab de digihîjin hev, lê di bîrûbawerî de ji hev vediqetin. Jiber vî zimanê nivîsanî ji zimanê axaftinê, ji yê gelêrî di heymaname de venaqete. Divê veneqete jî. Veqetandina zimanê nivîsanîdibe ku ji aliyê rêzdariya xwe ya hevoksaziya rêzimanî û ji <strong>bi</strong>serûberiyaxwe ji zimanê axaftinê veqete.Pifltî vê rastiya zanistî û gelemper me divê li ser zimanê meyê Tîrêjê û li ser flêla me ya siyasî di xisûsa zimanê kurdî derawestin.Zimanê kurdî <strong>bi</strong> rewfla xwe ya îroyîn hê pêvajoya xwe yayekîtiyê neqedandiye. Ne <strong>bi</strong> tenê di nava zaravayan (lehçe) de, lêdi nav devokan (flîwe) de jî têveliyên (ferqiyet) girîng hene.Kurdekî Malatê û kurdekî Hekarî <strong>bi</strong> hêsanî ji hev fêm nakin.19
Digel herdû jî <strong>bi</strong> zaravayên kurmancî diaxifin, ji bo ragihandinadaraz û daxwazên xwe hewcedariya <strong>bi</strong> tirkî axaftinê dibînin. Evgelfl (muflkil) ne <strong>bi</strong> tenê di kurmancî de lê di zaravayê zazakî(dumilî) de jî heye. Pêwist e, ev gelfl bê <strong>bi</strong>flaftin. Biflaftina vê gelflêtenê <strong>bi</strong> zimanê nivîsanê, <strong>bi</strong> xwendin û nivîsandina <strong>bi</strong> kurdî gengaz(mumkin) e, <strong>bi</strong> rêberî û rê nîflandayina weflanan siviktir ûhêsantir dibe.Ji bona <strong>bi</strong>flaftina vê gelflê azînê (metod) lê bê flopandindivê çi <strong>bi</strong>n ?1. Bêje (kelîme) û <strong>bi</strong>wêjên (tabîr) kurdî <strong>bi</strong>karanîn; ev bêjeû <strong>bi</strong>wêj ji kîjan zaravayê kurdî di<strong>bi</strong>n <strong>bi</strong>la <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n. Di dewsa “heqîqet”aerebî “rastikênî”ya zazakî durustir e. Di dewsa “îstiqbal”aerebî de “dahatû” ya soranî çima neyê <strong>bi</strong>karanîn ? “Jêmaye” jimîrasê, “jêza” ji orîjîn û kökenê, “kirdayetî”ya soranî ji hikûmetêgelo xwefltir nîn in ?2. Di nivîsan û axaftinên rojane de di dewsa bêje û <strong>bi</strong>wêjênerebî û tirkî de yên kurdî <strong>bi</strong> kar anîn, <strong>bi</strong> der û dora xwe hînkirin,li serê <strong>bi</strong> rikoyî rawestan.Mîna her zimanî di kurdî de jî bêjeyên nû -yên di hîmexwe de di kurdî de tune <strong>bi</strong>n- raçandin pêwist û durust e. Lê evraçandin gava yaxurî <strong>bi</strong>n û ji mentiqa rêzimana kurdî dûr <strong>bi</strong>n,di<strong>bi</strong>n sedemê tevz û tinazan. Herwekî “floreflvan” çi ye ?“floreflvan” mîna aflvan, mîna flivan, mîna gavan çavdêrî û danêriyafloreflê dike ? Heke ev “floreflvan” di maneya “révolutionaire=devrimci”)de be, ne di cih de ye. Hevmaneya “révolutionaire=devrimci”<strong>bi</strong> kurdî bêjeya “floreflger” e. Ev bêje hevedudaniyêji bêjeya “florefl” û parkîta “-ger”ê ye. Di “-ger”ê de hêvotin, hindav(îstiqamet) dayîn, kirin, karîn heye. Parkîta “-ger”ê libatî(aktîf) ye, mîna parkîta “-van”ê ne tebatî (pasîf) ye. Ji ber vî qasîyê ku bêjekê ji diviyahiyê radiçîne divê berî her tifltî <strong>bi</strong> rêzimana20
kurdî <strong>bi</strong> hûrûkûrî <strong>bi</strong>zanibe. Di dewsa bêjeke heyî ya kurdî debêje raçandin ne durust e, em li hember vê ne.Cih <strong>bi</strong> cih zimanê nivîsarên Tîrêjê ji hin xwendevanan reyên ku di xisûsa zimanê kurdî de bafl negihifltî ne, wê giran bê.Ev giranî ji axaftina yekî Diyarbekirî digel yekî Malatî, ji ya yekîHekarî digel yekî Mêrdînî an Ûrfayî girantir nîne.Bêje û <strong>bi</strong>wêjên giran dixuyên her û her kurdî-jêza ne. Lêdibe ku ew bêje an <strong>bi</strong>wêj di devokek (flîwe) an di çend devokande neyê zanîn, lê her di çend devokên mayî an di zaravayên dinde tê zanîn û <strong>bi</strong> kar anîn.Armanc ne zimanekî nivîsanî ji zimanê gelêrî cihê afirandinan çêkirin e. Na xêr. Armanc ji tengasiya gerîneka devok ûzaravayan filitîn, pêvajoya ber <strong>bi</strong> hev çûyîna zaravayan û yekîtiyazimanê kurdî <strong>bi</strong>lezxistin e.Ev têkoflîna di warê ziman de perçekî ji têkoflîna li hembermêtinkar û mêtingehkariyê ye. Ji têkofleriya <strong>bi</strong>xwevehatinê nayêveqetandin. Divê her têkofler, rewflenbîr, xwenda di vê qorê deciyê xwe <strong>bi</strong>zanibe û gavekî zûtir ciyê xwe <strong>bi</strong>gire.(Tîrêj, hejmar 3, 1980, [Serxas Arda])21
DI NAV ÇANDEYA GELÊRÎ DEHIN HÊMANÊN MÎTOLOJÎKDi hejmara bûrî de em li ser hin bermayeyên mîtolojîk <strong>bi</strong>pirs û îflaret sekinîbûn. Herwekî ku me gotibû mîtolojî flaxekezanistiyê (ilmê) nîne, dîrok û sosyolojî jî nîne. Çi <strong>bi</strong>gire ji sedînot û pêncê wê dûrî rastiyê ye jî, lê yê mayî ango ji sedî pêncêmayî ji flertên madî yên jiyana civakî zaye û heta niha hatiye.Hingî flertên madî yên civakî-aborî guherîne, baweriyên olî jîketine hin kirasên nû, di kirasê ola nû de jiyana xwe domandine.Bi ola îslamî yekxwedeyî hatiye nav kurdan, lê “xwedanêflev û roja”, “xwedanê erd û esman” ji nav kurdan, ji Kurdistanêflarederî (surgûn) nebûne, neçûne. Ev “xwedanê flev û roja”,“xwedanê erd û esman” ne Xwedayê ola îslamî ye. Xwedayê olaîslamî xaliqê “kullî eflya” ye. Di “xwedanê flev û rojan” de piranî,pirejmarî heye. Lê di “Xwedayê îslamî” de yekîtî, yekejmarî heye.Di sond xwarinê de kes nabêje “<strong>bi</strong> xwedanê min”, lê “<strong>bi</strong> Xwedayêmin” tê gotin. Lê di yê dinê de “<strong>bi</strong> xwedanê flev û roja”, “<strong>bi</strong> xwedanêerd û esman” tê sond xwarin. Ev xwedan ji <strong>bi</strong>lî xwedeyêrojê Ahûra Mazda û ji xwedeyê flevê Ehremen pêve xwedekî dinênîn in. Ango ev xwedanê dema zerdufltiyê ne, yên dema pirxwedeyîyê.Mihemed pêxember sond xwarinê qedexe kiriye. Ne <strong>bi</strong>tenê sond xwarina <strong>bi</strong> tiflt û tebayan, lê (bêsebeb) sond xwarina<strong>bi</strong> Xwedê, <strong>bi</strong> Quranê û h.w.d jî. Digel vî awayî di nav kurdan de22
hê jî “<strong>bi</strong> vê gola hêflîn” ango <strong>bi</strong> esman, “<strong>bi</strong> vê axa ku em jê hatineû dîsa emê herinê” ango <strong>bi</strong> axê sond xwarin, ji defltê heta navseraçiyayên <strong>bi</strong>lind terrî û tezetiya xwe diparêze. Ev hin daneyan(donnée/verî) dide me ku wek qewmên dinê kurd jî di gehînekekpirxwedeyî de derbas bûne. Kî zane belkî berî zerdufltiyê dinav wan de xwedeyê axê cihê, yê esman cihê, yê avê cihê, yê çiyacihê, yê daristanan cihê <strong>bi</strong>ye.Di pey derketina her oleke yekxwedeyî de avabûna dewletênfeodalî yên merkezî gelo rastlêhatiniyek e ? Yek merkez, yekxwede... Ola zerdufltî çima ne li Sûrî, li Trakya, li Si<strong>bi</strong>rya, lêhema li Îranê derketiye û heta bandêriya Med û Persan he<strong>bi</strong>yeew jî pê re ajotiye û fereh <strong>bi</strong>ye. Herwekî ku dewletên emewî ûebasî an jî dewletên mîna wan erebnîjad çima ne pêfliya olaîslamî, lê dû re hatine damezrandin, li Asya û Afrîkayê ferehbûne ?Ji çiyayê Mûnzirê heta Sîpanê Xelatê, Agirî, Zoveser,Mereto, Xezer (Hazar), fierefdîna <strong>bi</strong> kurte<strong>bi</strong>rî tu çiyakî <strong>bi</strong>lind êKurdistanê tune ku ji aliyê derûdora xwe ve pîroz neyê dîtin.Gava ji gelê cîwarî bê pirsîn wê pîroziya wî <strong>bi</strong> ziyareta navsera wîve girêdin. Li navserê an pêxemberekî veflartiye mîna Zulkîfpêxember li Erxenê an jî qencekî Xwedê an ewliyakî. Li çiyakîhêta eshabekî, li çiyakî dîtir dewsa lingê duldula hezretî Elî, liyekî dinê qencekî ne pêxember lê destbrakê Mihemed pêxembermaye. Di serê Gulanê de, di Qere Çarflembeyan de an di hinrojên xuyanî de gundî û bajariyên wî çiyayî wê nanê flikeva lêxin,derkevin hafê, an kêf û seyrana li gora sêra xwe an jî ya olî, mîstîkî<strong>bi</strong>kin û paflê <strong>bi</strong>zivirin malê.Ku kurd di dema bûrî de îsewî (fileh) bûna me dê <strong>bi</strong>gotaku ev ziyaret yê ezîzekî, qencekî manastirê ye. Lewra piraniyamanastiran di navsera çiyan, di cihên rê û dirb pêneketî de diha-23
tin ava kirin. Lê ne kurdan ola îsewîtî pejirandine û ne jî mizgeftû xwendegehên îslamî li derên xalî hatine avakirin. Li ba dilêmin sedemê pîrozahiya çiyayên me ji van hersê sedemên jêrînyek e an giflt in:1. Di dema pirxwedeyî de her çiyakî an jî gifltikên çiyaxwedî xwedekî bûn. Herwekî li Yewnan, li Romayê tê dîtin liKurdistanê jî her çiyakî an ji aliyê xwedekî ve dihat parastin anjî wargehê xwedekî bû. Ji ber tirs û xofa çiya ya li ser gel, di demazerdufltî û îslamiyetê de pîrozahiya wan di dewsa xwe de ma, lêflêl û têmtila wan guhirî.2. Kurdan heta dema me ya îroyîn jî çi pir çi hindik pergalakoçeriyê ajotiye. Koçer havînan li zozanan, zivistanan jî lidefltê ne. Deflt ji bona wan ne <strong>bi</strong> xetere ye, lê çiya <strong>bi</strong> kuriyên(canewer) xwe, <strong>bi</strong> bager û bahoza xwe, <strong>bi</strong> berf û gêdûka xwe, <strong>bi</strong>riyên xwe yên bêkeys her tim <strong>bi</strong> xetere ye. Di dema pirxwedeyîde ji bona xwe parastinê; ne xwede, lê ji bo her çiyakî xeyberekfikirîne û <strong>bi</strong> ceweta wî xeyberî çiya jî pîroz dîtine. Gava pir bûyînaçiyayên tendûrekî (volkanîk) di Kurdistanê de bê ber çava,girîngiya vê dîtinê bêtir ber <strong>bi</strong> aqil dibe.3. Ruhbanên mecûsiyan (yên zerdufltî) axleb di flikeftande, di cihê rêpêneketî de hin jê <strong>bi</strong> serê xwe, digel xwezayêdijiyan. Ji ber jiyan û mirina wan a li navsera van çiyayan, ji wêdemê vê de -ji ber pîroziya wan- dibe çiya jî hati<strong>bi</strong>n pîroz dêrîn.Lê ev belkiyek gelek jar e, li ba dilê min.Li ser kembera erdhejiyanê (zelzele); welatekî <strong>bi</strong> geliyênteng û kûr, <strong>bi</strong> çiyayên <strong>bi</strong>lind û tendûrek, <strong>bi</strong> her cur tebayêndirinde, <strong>bi</strong> berf û gêdûka heflt mehî û heta dema îroyîn ajotinapergala koçeriyê, ji <strong>bi</strong>lî koçeriyê jî <strong>bi</strong> gom, mezre û gundîtî jiyanekdi guherên <strong>bi</strong>lind û qûntarên bêkeys... Na! Ne gengaz e kupîroziya van çiyayan ji ziyareta navserê bê. Lê qedr û rûmeta24
ziyaretên tê de ji pîroziya van çiyayan ya dîrokî û kevin tê. Angopîroziyek olî (ya nû) nîne, mîtolojîk e.Di ser avê re ji niflka ve qevazdan, çêrî berf, baran, bager ûbayê kirin jî qedexeyeke mîtolojîk e. Ji vana yek an xwedî xwedekîne an xwedî xeyberekî ne an jî xwede an xeyberek xwekiriye têmtila wan. Çêrî yek ji vana kirin herwekî çêrî xwede anxeyberê wan <strong>bi</strong> xwe kirin e. Bêflik xwede an xeyberê vana tola(heyfa) xwe ji meriv re nahêle, meriv dihingêfe.Li welatê me wekî çiya her çem û robarek jî xwedî pîroziyeke. Di nivîsara hejmara bûrî de em li ser pîroziya Dîcleyê ligora ola îslamî û ya mîtolojiya Yûnanî rawestibûn. Herwekî kutê zanîn Roj di nav kurdan de heyberek pîroz e. Pîroziya Rojê dibaweriya kurdan a kevin de serdestirê gifltî pîroziyan e. Bi zaravayêzazakî ji tîrêjê re “tînc” / “tîj” tê gotin. Navê Dîcle/Dîclê jî ligora rîwayetek ji “tînc+lê”, “tîj+lê” tê. Ango ya (ava) ku tînc an tîjli serê ye. Pîroziya Dîclê ya kurdî ji vê jî tê. Serkaniya Diclê jinavça kurdên zaza dizê.Mîna Dîclê li Kurdistanê tu serkaniya avekê tune ye ku nexwedî pîrozahî be. Li Dêrsimê ava Mûnzirê, li Riha (Ûrfa) yêkaniya Zelîxa (Eyn-Zelxa), ava Mûradê û h.w.d. Çi <strong>bi</strong>gire di piraniyazayina serkaniyan de motîva “xwe avêtina flikeftekê, tendûrekêan agir” heye. Qencê Xwedê Mûnzir xwe avêt qefayê <strong>bi</strong>lqîn<strong>bi</strong> qefayê ket jê ava Mûnzirê za, kalo Mûnzir jî bû çûkek ji qefayêfirî û çû. Feqî li ber tendûrê çav <strong>bi</strong> bûka kefle ket, hinarîk li bûkêsor bûbûn, dilê feqî <strong>bi</strong>jiyayê, gote bûkê: “Ji bona riza Xwedêramîsanek ji hinarîkên xwe <strong>bi</strong>dî min!” Bûkê riza Xwedêneflikand, ramîsanek da feqî, pêre jî xezûrê wê di wan de derket.Ji flerma ji ber xezûr bûkê xwe avêt tendûrê. Bi fermana Xwedê<strong>bi</strong>lqîn <strong>bi</strong> tendûrê ket, jê robarek za û ew bû ava Mûradê.25
Di van de têmtil guheriye, teflekî îslamî wergirtiye. Lê esilher mîtolojîk e, berî îslamê ye. Ev ro û robar, ev çem û cobarçima li flafirên Ere<strong>bi</strong>stanê ne dizan ? Li wan deran ma qet qencêXwedê tune bûn ? Giflt qencê Xwedê hatin di welatê me de hêwirîn?Bêflik van sedemên han sedemên hîmî nîn in, bedewsedemin: Bîrûbaweriya dema kevin a mîtolojîk <strong>bi</strong> kirasê ola nûango îslamiyetê xemilandine. Ji bona jiyana wan ev her pêwist e.Lewra gava ku van baweriyên kevin dijberê bîrûbawerî û ramanênola îslamê <strong>bi</strong>n, ji aliyê hêzên çi çekdar çi çandeyî yên ola nûve dê <strong>bi</strong>hatina gunehkarkirin. Herwekî ku îsewiyan kirin:Zerzenga ronahiya li serê Apollon hilanîn dan ser serê Îsa û ezîzêndêrê û ji aliyê din ve heykelên wî (Apollon) flikandin. Li serperestgeha Didymayê xaç rewêrtin, lê ji aliyê dinê ve rewêrteyênxwedeyên malê flikandin û hinan jî ji <strong>bi</strong>nî rewêrtin.Di welatê me de <strong>bi</strong> piranî di nav flêx, axa, mîr û yên di <strong>bi</strong>nkurmê wan de mayî “<strong>bi</strong> gora bavê xwe û ya hev” sond xwarinheye. Mihemed pêxember sond xwarinê mekrûh didêra. Hetadara xurmeya ku rojek li pesarê li <strong>bi</strong>nî limêj kiribû, ji bona ewnebe ziyaret û <strong>bi</strong>silman jê re <strong>bi</strong> flaflî secde ne<strong>bi</strong>n, da <strong>bi</strong>rînê. Sonda<strong>bi</strong> gora miriyan <strong>bi</strong> temamî di ola îslamê de mekrûh e. Lê digel vîawayî jî hê di welatê me de <strong>bi</strong> gora flêxan, <strong>bi</strong> ya axa û mîran têsond xwarin. Ji gelek xwendevanên me ve tê zanîn ku mirovatîdi pergala bapîrperestinê de derbas <strong>bi</strong>ye. Di wê pergalê de mirov<strong>bi</strong> serê bav û bapîrê xwe, <strong>bi</strong> gora wan sond dixwarin. Ev pergalberî zerdufltiyê ye. (...) Digel zerdufltiyê ve jî ev baweriya ji bapîrperestiyêheta îro hat. “Bi gora bavê te”, “<strong>bi</strong> gora Mîrxan axa”, “<strong>bi</strong>gora fiêx Îsa” h.w.d. ev cur sond ji jiyana kevin tên. Ji jiyana kumirovan bawer dikir ku bav û bapîrên wan ên mirî <strong>bi</strong> giyanê xweew ji xera<strong>bi</strong>yê diparêzin.26
Herwekî vê <strong>bi</strong> serê hev sond xwarin jî hêmanekî mîtolojîke. Bi serê hev sond xwarin ariziyê <strong>bi</strong> mêran e. Bi serê zilaman têsond xwarin. Pîrek (jin) çiqas mezin û navdar be jî <strong>bi</strong> serê wênayê sond xwarin. Zilam çi dibe <strong>bi</strong>la <strong>bi</strong>be <strong>bi</strong> serê wî tê sond xwarin.Ev hêman ji dema pederflahiyê maye. Çawa ku hê jî kurm ûkirasê pederflahiyê <strong>bi</strong> temamî ji nav me nehatiye malifltin wisa jîev cur sond ji xurtayiya xwe tifltek winda nekiriye.Ji vê nivîsarê pêflbîra me ne vejandina van awayên hêmanênmîtolojîk in. Daxwaza vejandina wan kevneperestî ye, teqlîde. Lê <strong>bi</strong> berhevkirina hêmanên mîtolojîk di xisûsa jiyana me yakevin de hin daneyên etnolojîk, sosyolojîk tên <strong>bi</strong>destxistin. Dîsaev daneyên mîtolojîk di warê pîfleyê de di<strong>bi</strong>n sedemê dewlemendbûyina nimayan (sembolan) û <strong>bi</strong> vana zargotin bêtir <strong>bi</strong>awakî xwefl tê têgihîfltin û <strong>bi</strong>flaftin.Hêmanên mîtolojîk di jiyana rojê, di stranan, di çîrok ûçîrvanokan de, di baweriyên ku jê re “îtîqadên batil” têne gotinde veflarî ne. Divê em vana berhev kin. Berhev kin, lê bê xirabkirin,bê guhartin, bê lê zêdekirin û kêmkirin. Û derxin nav warêmunaqefle û lêkolînê.Em ji bîr nekin ku ew perçekî ji çandeya me ya gelêrî ne.(Tîrêj, hejmar 3, 1980 [Mihemed Qasim])27
TENGASIYA ME Û MEFERMENDÎLi welatekî mêtingeh ku ji çar alî ve ber li jiyana ziman ûçandeya wî hatiye girtin, <strong>bi</strong> zimanê wî welatî di warê çandeyapêflverû-floreflger de dest avêtina weflandin û nivîskariyê, <strong>bi</strong> rastîkarekî gelek dijwar e.Nivîskarên ku di vî warî de <strong>bi</strong>xe<strong>bi</strong>tin <strong>bi</strong>vênevê xwe di tengasiyekeçarenîn de dibînin.Em nimûnê ji rewfla xwe <strong>bi</strong>din. Ji ber ku ji aliyê mêtingehkaran<strong>bi</strong> darê zorê ber li jiyan û pêflveçûna zimanê me hatiyegirtin di mifllaqa (paralel) vî de:1. Zimanê me yê gelêrî hê qaçilê xwe yê devokî neçirandiye.Di nav devokan de têveliyên (ferqiyet) fereh û kûr xwedidin nîflandayîn. Ji ber vê hil<strong>bi</strong>jartina devokekî ji bo zimanênivîskariyê ne gengaz e. Nivîskar ji nivîskariyê pêve divêtêkoflîna ber<strong>bi</strong>hevçûyina devokan jî <strong>bi</strong>de geflkirin û pêflve <strong>bi</strong>rin.Rewfla têveliya di navbera zaravayan de ji xwe li ber çavan e, nehewceyê gotinê ye.2. Ji bona pêvajoya ber<strong>bi</strong>hevçûyin û yekîtiya di navberadevokan û dûre jî ya zaravayan neçe serî, mêtingehkar <strong>bi</strong> zanînher tevgerên weflandinên <strong>bi</strong> kurdî hê di destpêkê de fetisandine.Di dawiyê de <strong>bi</strong>vênevê di nav welatiyên me de kurmê hînbûyînaxwendin û nivîsandina <strong>bi</strong> kurdî cih negirtiye û belav ne<strong>bi</strong>ye. Çi<strong>bi</strong>gire xwendina <strong>bi</strong> kurdî luks an jî tifltekî bêkêr hatiye dêrîn.3. Dîsa ji ber tuneyiya pirtûk û weflanên <strong>bi</strong> kurdî an ji berkêmasiya wan <strong>bi</strong>vênevê bafl têgihîfltin û hînbûyîna ziman yapênûsgiran <strong>bi</strong> awayê ku dilê meriv divê negihîfltiye kemala xwe:28
Mîna pitikên flîrflihitî kêmasî û jarî, bêhemdî xwe pijî nav çavandike.Digel van hoyan daxwaziya me ji bona herkesî nivisandine. Ango <strong>bi</strong> qasî xwendevanekî ji Hekarê; yekî ji Sêwasê, ji Qersê,ji Cîhanbeyliyê jî <strong>bi</strong>karibe nivîsara me <strong>bi</strong>xweyine û jê serwext<strong>bi</strong>be. Dîsa gava ku nivîsareke me <strong>bi</strong>xweyînin çêja (lezeta) <strong>bi</strong>kurdî xwendinê jê hilînin; ne ku nivîsarek ji erebî, farisî û tirkîtevlîhev a mîna girara gavanan li pêflberê xwe <strong>bi</strong>bînin û tu çêjekearizî jê hilneynin. Ev nivîsar ne ku <strong>bi</strong>tenê çêja kurdî-xwendinê<strong>bi</strong>dê, lê digel vê çêjê ronahiya ji flebaka pêflveçûn û azahiyadinya gerdenaza jî ragihîne, çirûska mefera jiyaneke bê mêtinkarîdi vêna (îrada) wan de <strong>bi</strong>jene û flêna (qudreta) wan a civakîrake pêdarê.Bîrûbaweriya me ya di xisûsa nivîskarî, pîflekarî (sen’etkarî)û weflangeriyê de ev e.Mixa<strong>bi</strong>n ji ber hoyên (flertên) gelemper ên ku me di sêdaringan de li jorê berhev kiribûn, di hoyên îroyîn de ev daxwaziyame <strong>bi</strong> awayê ku dilê me divê pêk nayê. Lewra ji bo nivîsareknû gava em dest davêjin pênûsê, tirkîn <strong>bi</strong> dilê me dikeve:“Gelo derbareya (mewzû) çi de <strong>bi</strong>nivisînin ku ji aliyê piraniyê vebêye xwendin ?”, “Gelo ev bare dê ji piraniya xwendevanan re negiran be ?”, “Gelo em di dewsa filan bêje an <strong>bi</strong>wêjê de kîjanî <strong>bi</strong>kar bînin ku ji aliyê piraniyê ve bê fêmkirin ?” û h.w.d.Hun jî dibînin ku çi <strong>bi</strong>gire em hê di gehîneka ziman hînkirinêde ne. Li pey bêje û <strong>bi</strong>wêjên xwerû kurdî, di nav kevanekêde maneya wan a <strong>bi</strong> erebî, farisî an <strong>bi</strong> tirkî didin ku xwendevantafilê jê serwext <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n.Tu kovareke çandeyî nîn e ku ji bona bêje û <strong>bi</strong>wêjên dizimanê xwe de di her çela (nusxe) xwe de ferhengok veqetîne,<strong>bi</strong>weflîne. Belkî di dinya weflandinê de Tîrêj nimûneke yekta ye,29
di vê xisûsê de. Ev ne ji ber giran <strong>bi</strong>karanîna zimanê nivîsaran e,lê ji ber xwe-berpirsiyar dêrîna hînkirin û belavkirina zimanêkurdî yê lixweser e.Belê, <strong>bi</strong> armanca nivîsarek nivîsandinê gava ku em destdavêjin pênûsê, <strong>bi</strong> rastî destê me direhile, tirkîn <strong>bi</strong> dilê me dikeve.Lê ku xwendevanên me jî <strong>bi</strong> gelemperî zorê <strong>bi</strong>din xwe, <strong>bi</strong>hedar û rik ji bona hînbûyina -<strong>bi</strong> bêje û <strong>bi</strong>wêjên- ziman, destbavêjin Tîrêjê û parîkî <strong>bi</strong>livin, di pêflerojê de wê bar û tengasiyame sivik <strong>bi</strong>be. Wê çaxê bê fikarekirina ji <strong>bi</strong>jartina bêje û bareyênsivik wê Tîrêj dest bavêje vekirina flebaka dinya çandeyî yapêflve<strong>bi</strong>r û felatiyê.Di hoyên vê tengasiyê de em niha dieciqin. Lê ev eciqandiname, em hêvîdar in ku wê <strong>bi</strong>be sedemê <strong>bi</strong>cihbûna zimanênivîsarî; <strong>bi</strong> kûrî û berferehî li her herêmê. Di hoyê welatê me de<strong>bi</strong> tenê ziman hînkirin û belavkirin jî têkoflîneke mezin a siyasîye û mazmazka têkoflîna siyasî ye. Me <strong>bi</strong> tenê <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>ya vê pêk<strong>bi</strong>aniya ji bona me <strong>bi</strong>serketinek bû ku wê <strong>bi</strong>bûna kaniya bextewariyame.Em jê mefermend in.(Tîrêj, hejmar 4, 1981 [Serxas Arda])30
SERGIRANÎ Û KÊfiMEKÊfiÎMirovên ku <strong>bi</strong> danîna kevirek an xîçikek alîkariya <strong>bi</strong>lindbûyînadîwarê avahiya flarsaniyetê (medeniyet) kirine, bêflikmirovên ku rasterast di nav têkiliyên hilberînê (production/üretim)de bûne. Bi maneyek dî, flarsaniyet <strong>bi</strong> hilberînê dest pêkiriye û di mifllaqa (paralel) pêvajoya hilberîne de gihîfltiye gehînekadi heymana me ya îroyîn.Hilberîn berî her tifltî girîngahiya serûberî û serûberî jî sergiraniyê(cidiyet) dixwaze. Serûberî û hilberîn di her war û neqebêde di nav hevûdu de ne, <strong>bi</strong> hev re ne. Hilberînek bê serûber,bê bername (program) tu car li piya namîne, ber<strong>bi</strong>vajî pergalaxwe ya têdeyî diherifîne, tîne xwarê. Ciyê ku serûberî lê tune ye,li wê derê pîrhevoka kêflmekêfliyê dafika xwe vegirtiye, li hêviyanêçîra cangiranan û zexelan e.Di pergala kêflmekêflî ango di pergala bêpergaliyê de tifltêku lê tê fikirîn, tê daxwaz kirin; ji aliyê bûyer û têkiliyên rastlêhatî,yaxurî an ji aliyê tifltên ne di hesêb ve tên gijgijandin, tênkiflkiflandin; ew kar naçe serî, ew gelfl ji riya <strong>bi</strong>flaftinê ve diflihite.Mirovên di heymana me nemaze yên ku ji bona pêkanînapergalek serfiraztir dixe<strong>bi</strong>tin, ji herkesî bêtir hewcedarê jiyan ûxebateke <strong>bi</strong> serûber in. Razan, rabûn, xwarin, xwendin, flûfltin ûpaqijî, xebata bêfleyî (meslekî), xebata çandeyî, <strong>bi</strong>lîbûyîna <strong>bi</strong>mal, malî û zarokên xwe divê di nav fesala rojê ango di nav bîstû çar saetî de pêk bê, <strong>bi</strong>qede. Lewra roj li cîhanê bîst û çar saete, zêdetir nîn e.Ji ber qasî jiyana mirovên nûjen ên di heymaname li ser saet, deqîqe û saniyan hatiye dabefl kirin û <strong>bi</strong> bername31
vekirin. Karkêr divê di deqîqeya xwe de <strong>bi</strong>gihîje ser karê xwe ûdi wê deqîqeyê de destgehê xwe yê xebatê <strong>bi</strong> ger xe. Ji bona wîgava ji malê derkeve pêwist e, ku di deqîqeya xwe ya diyarkirî dederkeve da ku <strong>bi</strong>gihîje otobusê, trênê an serwîsê. Pifltî rabûnanavgîna serwîsê <strong>bi</strong> deqîqekê dereng gihîfltina wî ya cihê jê rabûnê,dibe sedemê flihitîna ji çendyek-romiziya (çendyek-yewmiye)xwe ku ev dibe sedemê flihitîna destgehê xebatê <strong>bi</strong> ew qassaetan ji hilberînê. Bi mifllaqa vê flihitînê hatiniya welat dadikeve,ev daketin <strong>bi</strong> çend qat dibe sedemê hin daketinên di warêndinê yên hilberîn û pêflveçûnê jî.Jiyana <strong>bi</strong> serûber, <strong>bi</strong> bername, tevgera <strong>bi</strong> deqîq bûyîn <strong>bi</strong>gelemperî kurmê arizî yê bajarvaniyê ye. Ji ber diviyahiyên (hewcedariyên)hoyên jiyanê yên daringî (madî), proleter ji qor ûçînên din ên bajarvaniyê bêtir <strong>bi</strong> serûber û deqîq in.Her çiqas ne <strong>bi</strong> qasî bajarvaniyê lê <strong>bi</strong> xetên zirav û hûr bejî, di jiyana pesarê de jî serûberiyek <strong>bi</strong> xêzên stûr, lê ne <strong>bi</strong> deqîqî,tê dîtin. Dema kiravan, flûv-rakirin û dugîsin kirinê diyar e.Lê dibe ku ev xebat heftekê pêflve an heftekê <strong>bi</strong> flûn de bê kirin.Lê tu car di dema çandinê de çinîn, di dema çinînê de jî çandiniyawê hilberînê nayê kirin. Ne <strong>bi</strong> mehan, lê <strong>bi</strong> rojan an <strong>bi</strong> hefteyankarekî pesarê (gundîtiyê) paflve an pêflve tê avêtin kuhoyên îklîmî dest <strong>bi</strong>din wekî ku flilî, qefla, avdan, an hiflk bûyina<strong>bi</strong> helekela rojê ji vî karî re nebe bend.Li welatê mêtingeh û li yên paflvemayî giraniya hilberînê liser çandiniyê (ziraet) ye. Ji ber vê , kurmê gundîtiyê firehtir ûgurrtir e li ser qor û çînên civakî yên dinê. Fikare û paxava mirovanji aliyê kurtayiya zeman ve çi <strong>bi</strong>gire qet nîne. Mixa<strong>bi</strong>n evkurm di nav hêzên rewflenbîr û floreflgeran de jî <strong>bi</strong> gurrayî xwedide nîflandan.Ku nimûne dayin <strong>bi</strong>vê jiyana me mîna serpêhatiya trênê32
Tirkiyê ne. Deqîqe û saniye li wê derê <strong>bi</strong>hêlin, çawa ku di kîjansaetê de wê kîjan trên an eksprês li çi îstasyonê be, li ku derê bean <strong>bi</strong> berexêrî <strong>bi</strong>gihîje ku derê nayê zanîn: Ne ji aliyê ajo,rêwiyan, fleftrên û heta wezîrê ragihandinê ve.Li ku bûyîn, çûyîn, rabûn û rûnifltina me ya ji aliyê dem ûdeverê ve ne ji aliyê malî û hevalan, ne ji aliyê me <strong>bi</strong> xwe ve jînayê zanîn. Malî nizane ku di filan saetê de malxweyê wê dê liku derê be, zarok nizanin ku bavê wan dê di çi saetê de li malêbe, malxwe nizane ku kebanî di çi saetê dê flîv an firavînê <strong>bi</strong>pêje.Giflt spartiyê raylêdîna Xwedê ne.Hun rastî hevalê xwe yê Hesen tên, pirsa hevûdu dikin.Hesen gelek kêfa xwe ji hevûdu dîtina we re tîne. Bi milê wedigire <strong>bi</strong> israr dibêje we: “Fermo! Em herin buroyê” an “kargehêrûnên” Hun pêfliyê spasî wî dikin, lê hingî hun spas dikin ew yekcar li teklifa xwe sor dibe. Hun pê re diçin, nêzîkayî <strong>bi</strong> cîgahê wîdidin, Hesen efendî li we dizivire: “Li min <strong>bi</strong>bûrî, divê di vê saetêde ez li bêvan derê <strong>bi</strong>wama. Tu li filan derê rûnê, deh deqîqe flûnde ezê <strong>bi</strong>zivirim. Naçe çaryekek ezê bêm. Pifltî wê emê rûnên<strong>bi</strong>axifin. Axaftina me gelek pêwist û gîrîng e, ha!” Çaryek dibeçar saet, çavê we li rê dimîne, vêca hun dev ji xwe berdidin,dikevin taya wî “gelo tifltek pê bû, tifltek hat serê wî ?”Na xêr! Qet ber wî mekevin, tu kulek jî pê nehatiye. Hunber xwe, ber zemanê xwe kevin ku ji aliyê jiyana kêflmekêfliyê ve<strong>bi</strong> ava danûkan re hatiye <strong>bi</strong>ecandin.Min gelek hevalên nas hene ku ji mêj ve dest avêtineziman û çandeya kurdî. Ji mêj ve ku dibêjim ne karê du-sê salane, ev bûn neh-deh sal. Di destpêkê de xwedênegiravî an li serrêziman an li ser ferhenga kurdî û tirkî dixe<strong>bi</strong>tîn. Bi guman pê<strong>bi</strong>rinawan hevalên hêja ya wê demê, ev xebata wan di nav pêncfleflmehan de dê <strong>bi</strong>qediya. Pênc-flefl meh çûn li pênc-flefl salan33
qirase bûn, lê dîsa jî tu hilberînek serê xwe di me de dernexist.Yên di destpêkê de warê rêzimanî hil<strong>bi</strong>jartibûn hêdî hêdî hatinser ferhengê, jê hatin ser roman nivîsandinê, hatin ser tiyatroyê,hatin ser çîrok nîvîsandinê... û ku hun li rewfla wan a îroyîndipirsin, giflt rexnegirên gelek mezin in di welatê me de. Ha kuhunê bêjin çi nivisandine heta îro, gelo ? Qet bernekevin hinekjê ji bona ku dest <strong>bi</strong> nivisandinê kin hê difikirin û yê din jî likêreke tûj digerin ku bo serê pênûsa xwe vekin.Gotineke me ya pêfliyan heye ku dibêje “zinêkarî dibe, lêne <strong>bi</strong> dê û xwiflkan re”. Emê jî viya bêjin: Raste, bêserûberî dibe,kêflmekêflî dibe, cangiranî û zexelî dibe ango dibe ku <strong>bi</strong>be, lê neji yên wek me re. Lewra em giflt <strong>bi</strong> serê bavê xwe sond dixwin,<strong>bi</strong> çavê floreflgeriyê li xwe dinihêrin, navê demokrat bûnê, navêsosyalîstiyê besî xwe nabînin doza felatiya çînî û welatî dikin,doza wergerandina pergala genî ya cîhanî dikin û dîsa jî xwe jigemara bêserûberiyê danaweflînin.Dem li pey xwe nazivire, ji nû ve dest <strong>bi</strong> beza xwe nake.Pêvajoya pêflveçûnê û ya tevgerên serxwerabûnên civakî nadepey me, li hêviya meriv ranaweste. Divê meriv xwe <strong>bi</strong>gihînê.Heymana me jiyan û xebata <strong>bi</strong> serûberî divê. Kefenê termêkêflmekêfliyê li nav mirovên xwenas ji mêj ve riziya, nema. Ji berku em ji welat û ji bîrûbaweriya xwe ya siyasî berpirsiyar in, divêku ji herkesî bêtir û pêgaveke zûtir dest <strong>bi</strong> jiyana <strong>bi</strong> serûberî<strong>bi</strong>kin.(Tîrêj, hejmar 4, 1981 [Mihemed Qasim])34
RASTNIVISÎNA KURDÎZimanê me î nivîsanî <strong>bi</strong> tîpên erebî ji Eliyê Herîrî, <strong>bi</strong> tîpênlatînî ji Celadet Bedirxan dest pê dike. Rastnivîsîna <strong>bi</strong> tîpên erebî<strong>bi</strong> çi awayî bû <strong>bi</strong> çi awayî nebû bafl pê nizanim, lê serpêhatiyarastnivîsîna <strong>bi</strong> tîpên latînî ji destpêkê ta îro gelek tevlîhev û <strong>bi</strong>gelemfle ye.Di warê rastnivisîna <strong>bi</strong> tîpên latînî de ji destpêkê ta îro sêawa an sê rêgeh berpêflî xwendevanên kurd bûne. Gelo merivdikare ji wan rêgehan bêje “ekol-école” an na ?Ev sê rêgeh an ev sê ekol -ne <strong>bi</strong> xetên mutleq- lê <strong>bi</strong> nêzîkayîev in:a. Ekola Hawarêb. Ekola kurdên Sovyetêc. Ekola bêla (ne ji alîkî)Ekola Hawarê <strong>bi</strong> qasî jiyana kovara Hawarê hevahengiyaxwe kudand, di pey mirina Mîr Celadet Bedirxan de MîrKamuran Bedirxan rêgeheke cihê, Osman Sebrî û Nûredîn Zazarêgeheke cihê dan ber xwe. Di vê ekolê de cihêtî li ser nivisandinadaçeka neyînî <strong>bi</strong> lêkera laperandî ve nivisandin û nenivisandine.Ekola kurdên Sovyetê di nav xwe de gihîfltiye yekîtiyê. Bidestê Prof. Qanatê Kurdo gramera kurmancî hatiye <strong>bi</strong>hevxistin.Bersîva hewcedariyên <strong>kurmanciya</strong> dorhêla Qers û Agirî dide, lêji bo tevahiya <strong>kurmanciya</strong> jorîn ji bersîv dayînê dûr e.Ekola bêla di eslê xwe de ne ekol e. Ji vê tofê (grûb) rastnivisînû termînolojiya du kesan çi <strong>bi</strong>gire hevdû nagirin.35
Di xwendin û nivisandina zimanekî de yekîtî û wekheviyarastnivîsînê serê hemî tifltî ye, kilîta qefla xwendin û nivîsandinê ye.Di warê <strong>kurmanciya</strong> jorîn de xwenda û nivîskar <strong>bi</strong> nîsbetayên miletên dinê de hîç tune ne, <strong>bi</strong> nîsbeta gengaziyên (îmkanên)miletê me çendek in. Bê flik ev kesên ku <strong>bi</strong> nivîskarî tênnaskirin û riya nivîskariyê dane ber xwe, <strong>bi</strong> ceweta gurr kirin ûgefl kirina agirê tevgera rizgariya welêt, warê çandeyî ji xwe re<strong>bi</strong>jartine. Di vê rêgehê de bûne sparteka moralî bo têkoflerên rizgarîxwazênKurdistanê. Lê dîsa jî di navbera gifltan de tunebûnayekîtî û wekheviya rastnivîsînê kil û kêmasiyek e.Çerçewa rastnivîsînê gelek fereh e. Yek <strong>bi</strong> yek li serêrawestan, ji ber çerçewa vê nivîsarê ne gengaz e. Mebesta vê nivîsarêrawestana li ser tefleyên neyînî (forme négative) ne.Belê di ekola Hawarê de neyînî çawa hatiye nivîsandin ?Daçekên neyînî (me, ne, na, ni) <strong>bi</strong> lêkerê ve divê bê nivisandin,an cihê ? Pirs ev e û lêhûrbûna me jî li ser vê ye.Bi awayê Mîr Celadet Bedirxan (1)A) Laperîna * lêkera nederbaswer (verbe intransitif).Demên tofa yekemîn1. Boriya borî (prétérit) Ez ketim Ez ne ketim2. Boriya dûdar(prétérit narratif) Ez ketime Ez ne ketime3. Boriya berdest (imparfait) Ez diketim Ez ne diketim4. Boriya berdesta domdar Ez diketime Ez ne diketime(imparfait duratif)5. Berdesta <strong>bi</strong>lanî Bila ez <strong>bi</strong>ketama Bila ez neketama(imparfait du subjonctif)6. Hekînî (Tefleya 1a) Ezê <strong>bi</strong>ketama Ezê neketama36
B) Demên hevedudanî (temps composés)Demên pêflkerî (temps de l’indicatif)1. Boriya çîrokî Ez keti bûm Ez ne keti bûm(plus-que parfait)2. Boriya nêze-çîrokî Ez diketi bûm Ez ne diketi bûm(plus-que parfait approximatif)3. Wêbêya berdest Ezê keti <strong>bi</strong>m -------(futur antérieur)Demên <strong>bi</strong>lanî1. Boriya <strong>bi</strong>lanî Ez keti <strong>bi</strong>m Ez ne keti <strong>bi</strong>m(subjonctit passé)2. Boriya çîrokiya <strong>bi</strong>lanî(plus-que parfait du subj.)Bila ez keti <strong>bi</strong>wama Bila ez ne keti<strong>bi</strong>wama3. Hekînî (Tefleya 2a) Ezê keti <strong>bi</strong>wama -------C) Fermanî (impératif)1. Fermanî Bikeve MekeveBila <strong>bi</strong>keve Bila mekeve2. Nihoya pêflkerî Ez dikevim Ez nakevim(présent de l’indicatif)3. Nihoya domdar Ez dikevime Ez nakevime(présent duratif)4. Wêbê (futur) Ezê <strong>bi</strong>kevim Neyînî tu ne ye anez nakevim5. Nihoya <strong>bi</strong>lanî Bila <strong>bi</strong>kevim Bila nekevim(présent du subjonctif)37
fiandek IANÎN bîne me bîneÊXISTIN bêxe me êxeBi kurtî:Di tofa (grûba) A de 1, 2, 3, 4 cihê 5 û 6 <strong>bi</strong> lêkerê ve ne.Di tofa B de giflt cihê, di tofa C de giflt <strong>bi</strong> lêkerê ve hatine nivîsandin.Mîr Kamuran Bedirxan daçeka neyîniyê di Hawarê demîna Mîr Celadet, lê pifltî Hawarê <strong>bi</strong> temamî <strong>bi</strong> usûla îmla fransizî,ji lêkerê cihê dinivisîne (2) .Ji ekola Hawarê Osman Sebrî (3) û Dr. Nûredîn Zaza (4) daçekaneyîniyê her <strong>bi</strong> lêkerê ve dinivisînin.Ev daçeka neyîniyê cihê an <strong>bi</strong> lêkerê ve nivisandin di ekolaHawarê de çima rûneniflt ? Çima hevûdu bafl pê serwext nekirin ? Bêflik Mîr Celadet zana bû, lêbelê sedemên van têveliyan çi bûn ? AwayêOsman Sebrî û Dr. Nûredîn Zaza pratîktir e, lê, Mîr Kamuran çima<strong>bi</strong> temamî <strong>bi</strong> eksa vana çû. Belkî bersîv heye, lê, ez rast lê nehatime.Ez di mentiqa awayê Mîr Celadet de tênegihîfltim.Herwekî:Tofa A; 1, 2, 3, 4 çima cihê ne, di 5 û 6 de çima <strong>bi</strong> lêkerêve ne ?Ku mentiq ev be, “daçeka neyînî <strong>bi</strong> hiltîne”, wê gavê merivdikare bêje ku têveliya “di” û “<strong>bi</strong>” di aliyê fonksiyonê de ji hev çiheye ? Di A;1,2; B;1,4,5 de <strong>bi</strong> lêkerê ve ne “di” û ne jî “<strong>bi</strong>” hene,lê çima daçeka neyîniyê di vana de jî cihê ye ?Tofa B; tefleyên neyînî yên 3 û 6 nayên nîflan dan. Bi dîtinamin ji bo 3, “ezê ne keti <strong>bi</strong>m, ezê ne çû <strong>bi</strong>m”, ji bo 6 “ezê neketi <strong>bi</strong>wama, ezê ne çû <strong>bi</strong>wama/ezê ne çû bûma” di zimanê axaftinêde tê <strong>bi</strong>karanîn.38
Dîsa <strong>bi</strong> dîtina min neyîniya ANÎNê meîne an meyneya ÊXISTINê mexe an mexê ye.Mîr Celadet jî Mîr Kamuran jî dibêjin ku neyîniya wêbêyê(futur) tune ye an neyîniya nihoya pêflkerî (présent de l’indicatif)ya wêbêyê ye jî.Gelo bera tune ye ? Ez ketim flikê. Çend pirs û bersîvêntefleya wêbêyê hatin bîra min. Ka em <strong>bi</strong> hev re lê <strong>bi</strong>nihêrin:- Tê herî Diyarbekirê ?- Na, ezê neçim.- Tê rojiya xwe <strong>bi</strong>xwî ?- Na, ezê nexwim, lê Ahmed wê <strong>bi</strong>xwe.- Tê mêr kî ?- Na, ezê mêr nekim.- Tê malê <strong>bi</strong>froflî ?- Na, ezê malê nefroflim.Bi vê tefleyê awayê axaftinê heye û gelemper e jî.Rast e, bersîva <strong>bi</strong> neyînî ji bo tefleya wêbêyê <strong>bi</strong> ya nihoyî jîheye, lê maneyek dinê dide:a) Bi neyîniya wêbêyê- Tê herî Diyarbekirê ?- Na, ezê neçim (nerim)b) Bi neyîniya nihoyî- Tê herî Diyarbekirê ?- Na, ez naçim (narim).Di bersîva “a”yê de hezir û îhtîmal heye. Lê di bersîva“b”yê de <strong>bi</strong>ryardayînek heye: Kirin û nekirin gihîfltiye <strong>bi</strong>ryarekedawînî.Herwekî tê dîtin di bareya rastnivîsîna tefleya neyînî yên39
lêkeran de ji ekola Hawarê sê flax derketine û her sê flax jî awakîdîtir pêk anîne.Di vê nivîsarê de min awayê Osman Sebrî û Dr. NûredînZaza pêk anî, lewra min ew pratîktir dît.Belê pirsa li ber me ev e, yekîtiya rastnivîsîna kurdî <strong>bi</strong> alfabeyalatînî wê çawa pêk bê ?Malzemeya berdest: Ekola Hawarê sê rê derkiriye. Ji vanakîjan- di aliyê ilmî de rastir e ?- di nivîsandinê de pratîktîr e ? Û çima ?Divê bersîvên vana bên dayîn ku meriv <strong>bi</strong>karibe <strong>bi</strong>gihîjesentezeke <strong>bi</strong>jûndar (sihhî).Ji vê nivîsarê mebesta min di rastnivîsînê de gelfleke piçûkberpêfl kirin û di dawiyê de, di navbera zimanzanan de vekirinavê minaqefleyê ye.(Hêvî, hejmar 1, Îlon 1983, Parîs)_________________* Pirsên rêzimanî hê di kurdî de bafl <strong>bi</strong>cih nebûne. Yên vê bendê ji ber kitêbaProf. Kamûran Bedirxan “Langue kurde” hatine girtin û em wan tevî wergerandinawan a fransizî didin. Lapêrîn (<strong>bi</strong>lapêre!) a lêkerê <strong>bi</strong> mana kiflandina, <strong>bi</strong>karanîna fi’lê ye. Gotina borî ji borandinê tê û dema borî nîflan dide. Kurdên Iraqêjê re ra<strong>bi</strong>rdû û ji wêbê re dahatû dibêjin. Tefle flekl (forme) e.(1)Emir Djeladet Bedir Khan et Roger Lescot, Grammaire kurde (Dialectekumandji), Librairie d’Amerique et d’Orient, Adrien MAISONNEUVE, 11, rueSaint-Sulpice, Paris VI e . 1970.(2)Kamuran Bedir Khan, Langue kurde, Tome I et II, Éléments de grammaireextraits des cours donnés à l’École Nationale des Langues Orientales Vivantes,Paris 1953.(3)Osman Sebri, Ziman di Jîna Miletan de, Hêviya Welêt (Berhevok) 1976, rûpel22-24.(4)Dr. N. Zaza, fierê Mêfla, Hêviya Welêt (Berhevok) 1976, rûpel 62-6440
LI SER BATEYÎ ÇEND GOTINMeclîsa bê saz û heyhey min nevêt naçimeyêBê def û bê çeng û bê ney min nevêt naçimeyêBezmeya bê yarê Batêy min nevêt naçimeyêBê feraxet yarê Batî îflwekara min nehat.Bateyî (*)Xanî – Mem û Zîn, Cizîrî – Dîwan, Herîrî – helbesta nivîsandîya pêflîn di ede<strong>bi</strong>yata kurdî de çawa muteradifê hevûdu <strong>bi</strong>n,Bateyî jî an Mele [Ahmed an Huseyn]ê Batî (**) û Mewlûda kumancîher wisa bê hevûdu nayên <strong>bi</strong>lêvkirin. Ew mewlûda ku <strong>bi</strong>“Hemdê bê hed bo Xwedayê alemînEw Xwedayê daye me dînê mubîn”dest pê dike, ji aliyê her kumancê sunnî ve di jiyana xwede <strong>bi</strong> hindikî du-sê caran <strong>bi</strong> wecd û jixweveçûyinek dînî hatiyeguhdarîkirin. Hin ferd û beyitên wê ji aliyê xwenda û nexwendave ji ber tên zanîn.Bê flik bareya mewlûdê li ser bûyîna pêxemberê dînê îslamêye. Lê, ev ne çîrokek besît e. Bi munasebeta bûyîna HezretîMuhemmed, di çerçewa felsefa îslamî de “Tekwîn” an afrirandinakaînatê jî <strong>bi</strong> fli’îriyeteke <strong>bi</strong>lind hatiye dayîn.Di medresên Kurdistanê de pifltî xwendina Qur’anê bêîstisna Mewlûda Bateyî tê xwendin. Di îslamiya Kurdistanê yasunnî de feqehek berî her tifltî divê <strong>bi</strong> xwendina du tifltan <strong>bi</strong>zanibe;a yekem “Yasîn” û ya duyem xwendina mewlûdê. Bêflik ev,41
aliyê wê yî dînî ye. Lê di aliyê sen’et û ede<strong>bi</strong>yatê de MewlûdaBateyî yek ji hêjatirîn eserên ede<strong>bi</strong>yata kurmanciyê ye. Helbet jikurmanciyê mebesta me <strong>kurmanciya</strong> jorê ye.Hetanî fla’irên Hawarê (Cegerxwîn, Osman Sebrî, QedrîCan), fla’irên ede<strong>bi</strong>yata kurmancî giflt mutesewwif in. Di bareyafla’irê me yê pêflîn Eliyê Herîrî de zanîneke me ya fereh tune ye.Lê herçî yên mayî di evîna xwe ya mirovîn de jî di kujekî, dikuncikekî de xwe avêtine dawê Xwedê an yê pêxember. Di daxwaziya“dewlet”a Xanî de <strong>bi</strong> xwe “dewleteke rût” tune, “dîn ûdewlet” heye:Ger dê hebûya me îttifaqekVêkra <strong>bi</strong>kira me înqiyadekTekmîl dikir me dîn û dewletTehsîl dikir me ilm û hikmetXanî, Mem û ZînBateyî bê fetil û çiv sofî ye. Ew evîndarê pêxemberê îslamêhezretî Muhemmed e. Bi evîna wî, <strong>bi</strong> evîna flefaeta wî keledoflîdibe.42Hilo rabe Ebul-Qasim hilo ey qasidê ekberHilo fexra benî Haflim hilo rabe tu î rehber.....Hilo carek ji wê xakê siyarê heft eflakêBelê sultanê lewlakê tu î ey saqiyê kewser....Here pêfl î Xwedayê me, rehîm û rehnumayê mefiefaet ke xetayê me, li dîwanê <strong>bi</strong>ke mehder.
Di lêhûrbûna fla’irekî de çend nuqte hene:1. Ziman û uslûb,2. Wezin û qafiye,3. Aheng û lîrîzm4. Afirandin û nûyîtî5. Îdeolojî an felsefeDi flai’rên kurmanc ên klasîk de yên zimanê wan herî sivikû xwerû ne; Bateyî û Feqiyê Teyran in. Tevî ku fla’irê pêflîn e,zimanê Herîrî jî sivik û xwerû ye.Bateyî mewlûdê <strong>bi</strong> zimanekî sivik û xwerû nivisandiye kuev xwerû bûn, <strong>bi</strong> nîsbeta zimanê dîwanê yê Cizîrî û yê Mem ûZîna Ahmedê Xanî çi <strong>bi</strong>gire ji sedî heftê-hefltê ye.Bateyî hem <strong>bi</strong> zimanê muxlaqê dîwanî û hem jî <strong>bi</strong> zarêgundiyan dikare di fli’rên xwe de <strong>bi</strong>axife:Ey ne’tê tu ez ‘erflê heta ferflê flehîraEz pertewa nûra te cihan geflte munîraEy seyidê ‘alem <strong>bi</strong>ke perwayê esîraQed kane lek-el-fesl û lek-el-cûd û kesîraUrsîlte îlel xelqî beflîren we nezîraDi hemberî vî zimanê muxlaq de, ew dikare wek gundiyekîkurmanc bêje:Ji Çirya pafliyê pê da Melayê Bateyî kanêSefer kêfla be Miksê da li ser qewlê ZivistanêZivistanê evê yolê, evê berryê, evê çolêMijê avête der dolê xunavê girtî Kîstanê.....43
Binê daxa me êxsîra, xezel zer bûn rezê mîraReyhan barî di avê da, reyhan barî di eywanêBi devoka Botan-Hekarê herwekî ku meriv gazî hevalekîxwe <strong>bi</strong>ke, bêje “Hilo Hesen!” an “Hilo Fatê!” wisa xîtabî pêxemberkirin, ji hostayiya ziman <strong>bi</strong>karanînê tê.Di fli’ra kurmancî de hunermendiya <strong>bi</strong>karanîna weznaarûzê û dewlemendiya qafiyê de du hosta hene: Cizîrî û Bateyî.Tu fla’irekî me î dinê nagihîje aheng û lîrîzma van herdû hostayan.Derd û dax im, bê qerar im, bê <strong>bi</strong>har im, bê çemenBê hebîb im, bê tebîb im, hem xerîb im, bê wetenfiibhê Ye’qûbî ji eflqa Yûsifê gul-pîrehenMûnisê derd û xeman im, sakinê beyt-el-hezenTarûmar im, întizar im, flehsiwara min nehat.Pertewa flem’a cemalê min disojit dem be demÎfltiyaqa zilf û xalan têk kirim deryayê xemDame ber pêça fîraqê weslê qet nakit keremMa medetkarê me <strong>bi</strong>t “îna fetehna” sibh û dem ?Werne sotim ateflî dil flehriyara min nehat.Meclîsa bê saz û heyhey min nevêt naçimeyêBê def û bê çeng û bê ney min nevêt naçimeyêBezmeya bê yarê Batêy min nevêt naçimeyêBê feraxet yarê Batî îflwekara min nehat.Bêî lêartilîna ziman, mîna herikîna avê <strong>bi</strong>karanîna zimên,<strong>bi</strong> mûsîqî rabûn û rûnifltina pêlên ahengê û li gora xîtab û44
mebestê <strong>kurmanciya</strong> xwerû an zimanê dîwanî <strong>bi</strong> hostayî <strong>bi</strong>karanîn,lê di dawiyê de newestandina xwenda û guhdar: Ev e fli’raMelayê Batî an Bateyî.Bi dîtina min mezinahiya Xanî ne ji fla’irî û hunermendiyawî (ya edebî) ye, lê ji ber aliyê wî yê îdeolojîk e. Ew dewletakurd, rizgariya Kurdistanê dixwaze. Di sedsaleya wî û ya berî wîde di nav mîrekên Kurdistanê de lipijîn, raperikîna li hemberîosmaniyan hene. Li Çiyayê fiengalê misêwa serxwerabûn hene.Evdal Xan mîrê Bidlîsê <strong>bi</strong> mêrxasî li hember Melek Ahmedpaflayê osmanî fler dike. Bo çêra pezê xwe yê li zozanan,Mihemed Beg mîrê Melazgirê û hin mîrekên Kurdistanê <strong>bi</strong> leflkerû eflîrên xwe di milê paflayê osmanî de flerê xanê Bidlîsê dikirin.Xanî di wan heyaman de gihîflt.Gelo di sedsaleyên Herîrî, Cizîrî û Bateyî de rewfla civakî ûsiyasî çawa bû ? Zanîneke me ya zelal di vê xisûsê de tune ye.Gava tarîxa me ya siyasî bê berhevkirin û <strong>bi</strong>hevxistin, derbareyatarîxa me ya edebî de, fikra xwe <strong>bi</strong> awakî rastir gotin hê mumkindibe.fia’ir dev û guhê civaka xwe ye; hezkirin, daxwazî, ecibandinû darazên (hukim) civaka xwe <strong>bi</strong> kurtî, <strong>bi</strong> tundî beyan dike.Ha em dinihêrin Eliyê Herîrî herwekî esman <strong>bi</strong>qelifle û jê werewisa tê û dest <strong>bi</strong> fli’ra nivîsandî dike.Dilê mehzûn! Kefaret <strong>bi</strong>t ke îm fleb taze mîhman têtBe mizgînî beflaret <strong>bi</strong>t ke mîhman canê canan têtKe mîhman canê canan e, le ser çahvê me mîhman eBe mala cumleê xane, ke flahê cumleê xan têt (*) 45
Belê Herîrî “le ser çehvê me” hat, lê çawa hat ? Hoyêncivak-aborî û siyasî çi bûn ku Herîrî dest <strong>bi</strong> fli’ra nivîsandî yakurmancî kir ? Û çima Cizîrî got:Ger lu-luê mensûrê ji nezmê tu dixwazîWer fli’rê Melê bîn, te <strong>bi</strong> fiîrazî çi hacet ?Ev pesindayineke rût bû ? An jî ji medreseyan heta qesrênmîrekên kurdan <strong>bi</strong> rêgeha ede<strong>bi</strong>yata dîwanî di <strong>bi</strong>n gefa “flîraziyan”de bûn ? Li ber ede<strong>bi</strong>yata farisî, kurmancî di xeterê de bû ? An <strong>bi</strong>mebesta serxwebûna xwe mîrekên kurdan xwestin ede<strong>bi</strong>yata xweya serayê <strong>bi</strong>afirînin û vê <strong>bi</strong> Herîrî û Cizîrî dan kirin ? GeloMewlûda Bateyî mertalê xweparastina kurmancî bû li hemberîsiyera erebî an ayînên erebî yên dîtir ? Belê ev giflt pirs in, hezir in.Heta tarîxa siyasî ya Kurdistanê <strong>bi</strong> awakî zelal neyê <strong>bi</strong>hevxistin,bersîvdana van pirsan jî ewê ji daxwaziyên flexsî wê de neçe.Em pafliya gotinê dîsa <strong>bi</strong> Bateyî bînin:Dîlberek min dî di xew da, dêm wekî bedla flefeq daW’ez kirim dîwam û sewda, ax gelo derman heye ?Dêm wekî bedra hîlal e, flu’le ye b’husn û cemal eNezerek bo min helal e, min diye fetwa hey.(Hêvî, hejmar 2, Gulan 1984, Parîs)____________________________(*)Dîwana Kurmancî, Ebdulreqîb Yûsif, Baxa[Bexda] 1971, çapî ewel, çapxaneyîNecef.(**)Dîtinek heye ku dibêjin navê Melayê Bateyî Huseyn e, ne ku Ahmed e.46
fiA’IRÊ RONAHÎ Û HIfiYARIYÊCEGERXWÎNMele fiêxmûsê Hesenê Hesarî di çaryeka pêflîn a sedsalabîstî de <strong>bi</strong> peyatî kete meydana fli’ra kurmancî, li hespê têkoflînarizgariyê siwar bû, <strong>bi</strong> navê Cegerxwîn pêncî û neh sal bêî kuraweste hespê xwe li vê meydanê bezand. Bi dostan, <strong>bi</strong> neyaran,<strong>bi</strong> kalan, <strong>bi</strong> sûtalan navê xwe da <strong>bi</strong>hîstin û pejirandinê. Ev navbû mertalekî nependî, zexim û stûr, li ber pejinên welatparêziyêli hemberî tîr û êrîflên propaganda û kirên dewletên Kurdîstanêparvekir û tevkarên wan ên hundirîn. Dengê wî bû tovêhiflyariya li flexsiyeta xwe ya milî ya kurdî xwedî derketinê, <strong>bi</strong>taybetî di nav me kurdên Kurdistana bakur de.Dengê Cegerxwîn <strong>bi</strong> destê feqeh û melayên welatparêzcara pêflîn hate di guhên me de olan da. Ji ber xisûsiyeta xwendinawan ku ew gund <strong>bi</strong> gund, bajar <strong>bi</strong> bajar li cih û deverênwelêt digeriyan, ji ber ku metoda hînbûna wan li ser jiberkirinêbû û di nav rewflenbîrên kurdên wê demê de yên ku xwe warisêtevgerên milî yên Kurdistanê wek yên fiêx Seîd, fiêxUbeydullah, fiêx fiehabedîn-Seyid Elî-Mele Selîm didîtin, ewbûn; vê qasidiya mêjûyî jî li xwe girtin.Di çûnûhatina xwe ya xwendinê de feqeh <strong>bi</strong> navtêdan ûpifltgiriya seydayên xwe fli’rên Cegerxwîn ji devkî ji ber dikirin,li gora xwe <strong>bi</strong> awayê bêlimteyê (bêrûte/bêlûte) <strong>bi</strong> meqam vedikirin,di dawet û dîlanan de wek dîlok distran:47
Welatê min tiwî bûka cihanîHemî bax û <strong>bi</strong>hiflt û mêrg û kanîDi civatên mela, flêx û axayên welatparêz de fli’rên wî <strong>bi</strong>meqamên xezel û qesîde dihatin xwendinê ku di wan civatan deji mêj ve timî Cizîrî, Feqiyê Teyran, Bateyî, Xanî û Axtepî <strong>bi</strong> wecdeke<strong>bi</strong>lind dihatin xwendin. Di civatên wisa, hînbûyiyê fli’rakurdî de <strong>bi</strong> dengekî zîz û sotî ku melakî destê xwe <strong>bi</strong>de ber guhêxwe û <strong>bi</strong>strê:Nalînek tê guhê min, lê winda û nîhan eAgir berda dilê min, tev bû pêt û dûxan eBarek da ser milê min, lê barekî giran eDane ser hev kulê min, hemû derd û bela neÎro roja xebatê, serxwebûn e doza weDema jîn û felatê, li kû maye soza weHon tev flêrên di latê, rovî kete koza wefiikestine di matê; dijmin <strong>bi</strong>riye boza we.Kî heye gelo ku xwe li berê ragire; flewat, pêt, dû û dûxanênli welêt <strong>bi</strong> bîr neyne ?Ji civatên mela, flêx û axayên welatparêz herwekî ku xuyaye mebesta me helbet gifltahiya mela, flêx û axayên Kurdistanênîne. Ji xwe ku <strong>bi</strong> gifltan re ev pejinên welatparêzî he<strong>bi</strong>wa; tevgerênmilî teknediçûn, qîrîn û nalîna Cegerxwîn jî te<strong>bi</strong>î ye ku <strong>bi</strong>vî awayî hilnedibû.fii’ra Cegerxwîn hêdî hêdî ji hucrik û medreseyên feqeh ûmelayan derket, li nav xwendevanên xwendegehan, li nav gen-48
cên nûhatî, li nav sazbend û mitribên Kurdistanê belav bû. Di“mîtingên rojhilat” de dehol û zirne li pêfliya karwanê welatparêzanku ji Qers, Agirî, ji Cizîr û Hekarê, ji Dêrsim û Ruhayêhatî, meqamêWelatê Kurda tev xêr û bêr eHemî maden e, tev zîv û zêr eLê çi <strong>bi</strong>kim îro maye j’ xelkê relêdixistin. Li ser kursiyê axaftinê “Heval Paul Robson”dihate xwendin. Di salonên mehkeme û di hewflên bendîxanênsiyasî de fli’rên wî <strong>bi</strong> sirûdî ji devekî li hember kirinên kolonyalîzmêdihatin gotin. Li hember <strong>bi</strong>ryarên mehkemê yên 8-16 salhebsa giran, <strong>bi</strong> sirûdî xwendina “Ala Min” ku ji devekî digotin:Te <strong>bi</strong> zîv zêr tevde kil dimRoja cengê ez te hildimGer ez <strong>bi</strong>mrim ger ez ra<strong>bi</strong>mCegerxwîn im, ser<strong>bi</strong>lind im.Ev xwendin an fli’rên wî helbet jimara salên bendîxanêdanedixistin, lêbelê hêza xwe lipiyahifltinê xurt dikir.Welatê kurdan hemî çîmen eEgîd û flêr û piling tê heneHemî heval û pismamê me ne.Ji devê dengbêj û <strong>bi</strong> awazên spehî yên sazbendên RadyoyaErîvanê li panahiya Kurdistanê gava diwefliya, pê re kaxizêpifltrastiya huwiyeta milî dikir berîka gelê kurd.49
Îro ji heft heta heftê salî yên ku carek an du car ji AramêDîkran, Mihemed fiêxo, Mehmûd Ezîz, Temo, fiivan-Gulîstan,Ciwan Haco, Dilgefl, fiiyar li yekî guhdarî kiri<strong>bi</strong>n, lê nav û fli’raCegerxwîn ne<strong>bi</strong>hîsti<strong>bi</strong>n, pê besta wan a kurdbûnê, hêrsa wan araperikînê gefl nebûbe, gelo heye ?Ne <strong>bi</strong> tenê di nav kurdan de, di van salên dawî yên berî12ê Îlona 1980yî hin fla’irên tirk ên pêflverû wek sembolekê navêCegerxwîn, Xanî, Mem û Zîn <strong>bi</strong> hevdû re di fli’rên xwe de <strong>bi</strong> kartanîn.Seyda çi <strong>bi</strong>gire nêzîkî flêst salî <strong>bi</strong> mexlesa xwe yaCegerxwîn jî. Navê wî herwekî xwendevan pê dizanin fiêxmûsbû. Lê wî mexlesa xwe ya Cegerxwîn ew çend li xwe girt ku gengaze carna navê xwe yê berayî ji bîr kiribe.Di ede<strong>bi</strong>yata dîwanî de mexles çi <strong>bi</strong>gire hêmaneke esasî yavê ede<strong>bi</strong>yatê ye û çi <strong>bi</strong>gire zerûrî ye, herwekî navên artîstîk ênaktor û aktrîsên îroyîn.Cegerxwîn mexlesa Seyda ya dudiwan e. Cara pêflîn wîmexlesa “Mûsayê Hesarî” an tiqûtenê “Mûsa” <strong>bi</strong> kar anî ye. Dinivisandina “Cegerxwîn” de, Seyda tucar <strong>bi</strong> awakî nenivisandiye:“Cegerxwîn”, “Cigerxwîn”, “Cîgerxwîn”, “Cîgerxûn”, “Ciger(<strong>bi</strong>)...xûn”. Herwekî li ser dîwana pêflîn û ya dudiya“Cegerxwîn”, lê li ser ên dinê yên dûmahiyê “Cigerxwîn” hatiyenivisandinê ku gava meriv <strong>bi</strong>xwaze wek Seyda mexlesa wî <strong>bi</strong>nivisîne,<strong>bi</strong>vênevê dikeve dudiliyê.50
DI fiI’RA KURMANCÎ DECIYÊ CEGERXWÎNCegerxwîn fla’irekî ji fla’irên <strong>kurmanciya</strong> jorîn e ku rûpelafli’ra kurmancî ya sedsala me <strong>bi</strong> navê wî gefl <strong>bi</strong>ye. Giringî û mezinahiyawî ku dergehê fli’ra têkoflînê li ede<strong>bi</strong>yata kurmancî vekiriye.fii’ra kurmancî helbet <strong>bi</strong> Cegerxwîn dest pê nake. HetanîCegerxwîn fli’ra kurmancî pênc sed – flefl sed salekê li pey xwehifltiye ku di destpêka wê de hê hisûpisa hin ziman, gel û dewletênmodern ên îroyîn tune <strong>bi</strong>ye.Çawa ku fli’ra kurmancî <strong>bi</strong> wî dest pênekiriye her wisa jîostayê mezin ê fli’ra kurmancî yê pêflîn jî ne ew e. Di rûpelên fli’ra<strong>kurmanciya</strong> jorî de Eliyê Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran,Melayê Bateyî (Batî), Axayê Bêdarî, Ahmedê Xanî, SmaîlêBeyazîdî, Siyehpûfl, Axayok, Mela Yehyayê Mizûrî, Mela XelîlêSêrtî, Hacî Fetahê Hezroyî, fiêx Mihemedê Hadî, fiêx NûredînêBirifkanî, fiêx Evdirehmanê Taxê, fiêx Evdirehmanê Axtepî(Aqtepî), Mensûr Gergaflî, Mîna, Macin, Sadiq, Bekir Begê Erzî,Pertew Begê Hekarî, Evdirehîm Rehmî hatine îmzayên xwe avêtinê.Ji vana yên di huner û ede<strong>bi</strong>yatê de herî xurt sê-çar osta neku her yek ji xwe re rêke arizî vekiriye, yên mayî çi <strong>bi</strong>gre bûnedûvajo an teqlîdkirên wan. An jî di fla’irî û arizî bûnê de lewazmane.Di rêzeçiyayê fli’ra me ya bûrî de ostayên navser ev in:1. Melayê Cizîrî,2. Feqiyê Teyran,3. Melayê Bateyî,4. fiêx Ahmedê Xanî.51
Çi <strong>bi</strong> osta, çi <strong>bi</strong> flagirt û nîv-ostayên xwe ve fli’ra me ya hetadema Cegerxwîn, fli’ra dîwanî bû.Bêî pêzanîna <strong>bi</strong> xisûsiyetên ede<strong>bi</strong>yata an fli’ra dîwanî, têgihîfltinaji fli’rên me yên wê demê ne gengaz e, û tesbîtkirina ciyêCegerxwîn di fli’ra kurmancî de wê yaxurî be. Ku kevin neyêzanîn; hêjayî <strong>bi</strong> nû dayînê li rû dimîne. An di xisûsa “qels” depêzanîneke me tune be, dê emê çawa <strong>bi</strong>zanin ku “xurt” çi ye ? Jiber vî çendî ji bona pêzanînên hin xwendevanan teze <strong>bi</strong>kin, divêpiçekê li ser xisûsiyetên fli’ra dîwanî rawestin, di pey de wê û yaCegerxwîn <strong>bi</strong>din ber hev, da <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>n jê <strong>bi</strong>gihîjin netîcekê.XISÛSIYETÊN fiI’RA DÎWANÎBi derketin û belavbûna dînê îslamê, ji ber ku zimanêQur’anê <strong>bi</strong> erebî bû, erebî di nav gelên <strong>bi</strong>silmanbûyî de bû zimanêresmî yê dînî û kete rewacê. Li Misrê û li bakurê Afrîkayêzimanên gelêrî yên medeniyetên kevin ji meydanê <strong>bi</strong>rand, zimanêsamî yên rojhilatanavîn di nava xwe de asîmîle kir.Erebî herwekî welatên dîtir <strong>bi</strong> rêgeha Qur’anê kete navjiyana gelên îranî û tûranî jî. Îran di navbera Romayê (rojava) ûrojhilatadûr (rojhilat) de merkezeke siyasî ya navendî bû. Ji bervê xisûsiyetê di adaptebûn û adaptekirinê de zîrek bû. Bi deriyênxwe vekirina ji zimanê erebî re fli’ra farisî û fli’ra erebî leqayîhevûdu bûn. Cazîbeya muzîka wezina fli’ra erebî, erûz li xweflafla’irên Îranê çû. Sîstema wezin, qafiye, redîf û hunerên belaxetêyên erebî anîn tevî terkîb û mezmûn (sembol) ên erebî-farisîadapteyê zewqa jiyana xwe kirin. Ji vê, modeya ede<strong>bi</strong>yateke nûafirî ku ev ede<strong>bi</strong>yata <strong>bi</strong>lind bû. Ev ede<strong>bi</strong>yateke <strong>bi</strong>lind bû, lewra52
xîtabî ehlê serayê û medreseyan dikir, flairên wê kultureke <strong>bi</strong>linda zadeganî stendibûn û xîtabî tebeqa <strong>bi</strong>lind dikirin. fla’irên wêfli’rên xwe li gora herfa paflîn a qafiya fli’rê, ji “elîf”ê heta “yê” lirêzê di defterek de dicivandin ku ji vê defterê an berhevokê redîwan dihate gotin. Navê fli’ra dîwanî ji vê “dîwan”ê tê.Ev ede<strong>bi</strong>yata ha di Îranê de hate dinyayê, givrik bû. Hêdîhêdî flewqa xwe da ser ede<strong>bi</strong>yatên hawirdorî. tirkên azerî, çaxatayîû osmanî ketin <strong>bi</strong>nê tesîra wê û hewil dan xwe ku <strong>bi</strong>gihîjinostayiya fla’irên faris.Kurd jî xelkekî ji xelkên rojhilatanavîn bûn, îranî bûn.Bivê nevê ew jî li gora modaya wê rojê li riya fli’rê kudandin.§ Ev ede<strong>bi</strong>yat <strong>bi</strong> ziman, kultur û zewqa xwe xîtabî tebeqa<strong>bi</strong>lind dikir. Cî û warê wê seray û koflkên flah, sultan, mîr, tekyeû medreseyên flêx û melayan bûn.§ Wezin an pîvana ristê (misraê) erûz e. Erûz ji gelek behranû her behrek jî ji gelek qaliban pêk tê. Qalib li ser hîmênkîteyên (heceyên) kin (an vekirî) û dirêj (an girtî) hatine avakirin.§ Yekîneya nezmê beyit (malik) e. Beyit du rêzik in. Maneû mentiqa gotinê ji serê beyitê dest pê dike û di dawiya beyitê dediqede. Di xezelek diwanzdeh an qesîdeyek bîst û çar beyit detifltê ku beyitan <strong>bi</strong> hevûdu girê <strong>bi</strong>de ne mane, ne mentiq an jî nemijara tevahî ye, lêbelê tiqûtenê qafiye, redîf û wezin e. Beyitapêfl an ya di pey de yekîneyên ser<strong>bi</strong>xwe ne.§ Ev ede<strong>bi</strong>yat <strong>bi</strong> jêderk û xîtabkirina xwe ya flêx, mela,mîr, flah û sultanan ya xwenda û hakiman e. fia’ir ji wan e û xîtabêzewq û kultura wan dike. Ji ber vê jî zimanê wê ji yê xelkêawartetir e. Ji terkîbên erebî-farisî yên giran û mezmûn (sembol)ên mîtolojiya kevin zimanekî çêkirî tê pê ku carna zimanê eslî yêmilî di fli’rê de nayê xuyan kirin. Herwekî:53
Mezmûnê miraselatê lareybMeflhûdê mikaflefatê bîlxeybMehbûbê qulûbê men lehul-qelbQelban tu dikî bal xwe ve celbXanî, Mem û Zîn (1/6,7)Di fli’ra Dîwanî de Mijar û TemaDi fli’ra dîwanî de awayê jiyana zadeganî ya îranî û zewqahonandina bêjeyê ji ya farisî, hakimê mijar û temayê ye.Mîtolojiya Îran û ereb a <strong>bi</strong>silmankirî ku di eslê xwe de <strong>bi</strong>çend sed an çend hezar salan berî Îslamiyetê he<strong>bi</strong>ye, tevî qehremanênxwe ve mijarên vê ede<strong>bi</strong>yatê ne.Cografyake ku <strong>bi</strong> tixûbên xwe li ser riyê erda dinya me <strong>bi</strong>xumam e; Çîn û Maçîn, Milkê Fireng, Çiyayê Qaf cografya wê ye.EvînEvîna fli’ra dîwanî <strong>bi</strong> xetên xwe yên gelemper ne evînaînsanî ye. Afliq heye, maflûq heye. Afliq fla’ir <strong>bi</strong> xwe ye; zelîl e,mexdûr e, mezlûm e, hêsîr e. Maflûq di sifetê keçekê an jinekêde tê wesif kirin, lêbelê ew <strong>bi</strong> eslê xwe Xweda ye (li Cizîrî <strong>bi</strong>nêrin),resûlê Xwedê ye (li Bateyî <strong>bi</strong>nêrin), flah e, sultan e, mîr e. DiMem û Zînê de Zîn dewlet e.Dibe, ji ber ku dewleta me tune <strong>bi</strong>ye û gelê kurd bê flah ûsultan bûne, fla’irên me yên dîwanî Cizîrî, Feqiyê Teyran, XanîXwedê û Bateyî jî pêxember ji xwe re kirine maflûq.Pejin <strong>bi</strong> meznûnan (sembol) tên vegotin ku pêzanîna wanmeznûnan <strong>bi</strong> serê xwe flaxeke ilmê ye di nav ede<strong>bi</strong>yatê de. Merîx,Zelîx, Zuleyxa û Sureya ku Cizîrî gilî dike, ne stêrkên rût ên liasîmanan e; ew di mîstîsîzmê de îflaretên hin derece û meqamên54
gihîfltina fenafîlahiyê (di xwedeyî de/di riya Xwedê de tunebûyîn)ne. Bi van maneyan jî ew kesên ku kultureke <strong>bi</strong>lind amîstîsîzmê nestendi<strong>bi</strong>n, pê nizanin.Felsefa fii’ra DîwanîCan û cesedê fli’ra dîwanî ku pîvan (wezin), tefle (form),mijar, tema, evîn û zîhniyeta cografî ya wê be, bêguman ruhê wêjî felsefa wê <strong>bi</strong> xwe ye.Felsefa fli’ra dîwanî, ne felsefeke <strong>bi</strong> xasê fli’rê <strong>bi</strong> tenê ye,lêbelê di her awayê jiyanê de hakimê dîtina wê derûdorê ye.Ev felsefe ji sê hêmanên girîng tên pê:a. Mîstîsîzm (mysticisme),b. Sê hêmanên baweriya îslamî,c. Duperestî (dualisme) ya Misir, Hind û Îranîa. MîstîsîzmMîstîsîzma herî kevin û ya ku <strong>bi</strong>ye <strong>bi</strong>ngehê mîstîsîzmayûnanî û rojhilata navîn ya Misira kevin e ku jê re Hermesîzm jîtê gotin. Li gora vê ruh ronahî, made jî tarîtî ye. Ronahî ji tebeqahefta ya esmana datê dinya tarî, dikeve made ku ev jî cesed e.Ev dahatin îmtihan e. Ji bona ku ruh dîsa <strong>bi</strong>gihîje nemiriyê divêtê<strong>bi</strong>kofle ku here tebeqa heftan a jê hatî. Di vê de heft gehînekhene:Heyv: Li tebeqa pêflîn a esman e, dehaya (zîrekiya) ramanêye.Utarît: Li tebeqa didiwa ye, dehaya toriniyê (esaletê) ye.Zuhre: Li tebeqa sisiya ye, dehaya evînê ye.Roj: Li tebeqa çara ye, dehaya bedewiyê (xweflikî) ye.Merîx: Li tebeqa pênca ye, dehaya dadiyê ye.55
Muflterî: Li tebeqa flefla ye, dehaya zanînê ye.Zuhel: Li tebeqa hefta ye, cihê sirên eqlê kaînatî ye. Ji vêderê meriv yanî ruh derdikeve bêmiriniyê. Di destpêkê de ruhwekî ronahî ji vê derê dahatibû dinyayê ya cihê made û tarîtiyê.Kesên ku ne ehil <strong>bi</strong>n, ne layiq <strong>bi</strong>n, nikarin <strong>bi</strong>gihîjin vêbêmiriniyê. Ev bêmirinî heqîqet e, heqîqeta mezin e, ya Xwedêye. Lê ne ew Xwedayê ku Mûsa, Îsa û Muhemed jê behs dikin. Jiber ku herkes ne ehil e, divê <strong>bi</strong> vê heqîqetê herkes nizanibe, evnependî <strong>bi</strong>mîne. Tiqûtenê yên ehil hêdî hêdî di pey hin îmtîhanande pê <strong>bi</strong>zani<strong>bi</strong>n. Orfeyîzm û Pîsagorasî ya Yûnana kevin,batinîtî û hurûfîtî yên îranî ya <strong>bi</strong>silman dûvajoyên vê ne, lêbelêdi nav herikîna zeman de hin reng û rûçikên nû wergirtine.Bi kurtî mîstîsîzm (nependîtî) ev e; ji ber ku herkes neehilê xwe gihandina rastî û zanîna mezin (an mutleq) e, divêrastî û zanîn nependî bê hifltin, ji herkesî re neyê gotin.b. Sê hêmanên baweriya îslamîDi bareya felsefa jiyanê ya dinyayê de felsefa îslamî di sêniqteyan de dihêwire:1. Bê hewil û qeweta Xwedê tu tifltekî nabe, çênabe, nayêkirin, nayê guhartin. Razîbûna <strong>bi</strong> qedera xwe çara tiqûtenê ye.2. Qedera ku Xwedê hê di weqtê “qalûbela” yê de li eniyameriv nivisandiye, <strong>bi</strong> tu awakî betal nabe, nayê guherandin. Lihember vê (qederê) têkoflîn û kefteleft bereday e. Divê meriv diher awayî de <strong>bi</strong> tewekul xwe <strong>bi</strong>spêre li heviya Xwedê.3. Li dinyayê rehetî tune ye. Dinya <strong>bi</strong> mirin e, fanî ye,lewra jiyana li vê dinyayê ne hêja ye ku meriv serê xwe pê re<strong>bi</strong>êflîne. Li vê dinyayê li rehetiyê gerîn karê ehmeqan e.“La hewla wela quwete îla bîlahî-l elî-yul ezîm”, “El qeder56
la muxeyyer” û “La rahetî fî dunya” di baweriya felsefa Îslamê deewçend hiflk û qute<strong>bi</strong>r in ku wek qanûn in û redkirina wan annerastiya wana gotin, kufir e: Cezayê wê jî di rêzika flerîetê dekufltin e, yanî qetila yê gotî helal e.c. Riya gilî û gazinan: DuperestîDualîzm (dualîtî an duperestî) dîtineke felsefî ya gelekkevin e. Li ser <strong>bi</strong>ngehê duyîtiya maldaran û bêmalan ava <strong>bi</strong>ye; didîn de xwe wek qencî û xerabî daye nîflandanê. Xwedeyên erdêû esman ê sumeriyan, xwedeyên qenciyê û xera<strong>bi</strong>yê yên misriyênkevin, xwedeyên ronahiyê û tariyê yên Çîn, Hind û Îranakevin numûneyên dualîtiya dînî ne.Di Îslamê de herçend Xweda û fieytan he<strong>bi</strong>n jî fieytanxwede nîne. Quwet û qudreta li ser qederê û dahatûya mirovantiqûtenê di destê Xwedê de ye. “Cuz’a ixtiyarî” di destê meriv deheye, lêbelê ev jî nikare qederê <strong>bi</strong>guhêre. Û ev li ber “îradeyakullî” yanî îradeya Xwedê ne wek di quweta ronahiya gûstêrkekêya li hember quweta ronahiya Rojê de ye.Ku mirov ji rewfla xwe ya têdayî razî <strong>bi</strong>bûna wê zû<strong>bi</strong>zûnegihîflta gehîneka medeniyeta îroyîn. Xisûsiyetek ya mirovbûyinêjî ev e ku li hember bendên qedexe û qanûnan çi yên tebîetê,çi yên dîn û ekonomiyê tucar destgirêdayî nemane. Wan qedexeû qanûnan hêdî hêdî guhartine û kirine <strong>bi</strong>n emrê xwe.fia’irên ede<strong>bi</strong>yata dîwanî jî <strong>bi</strong> vî awayî ji xwe re riyek <strong>bi</strong>jartine.Ev rê nerazîbûna ji qederê nîne, lê rexnegirtina li bext, talihan qirdê xwe ye... Li hember derketina Qadirê qederê (Xwedê)nîne, lê raperikîna li hember eva ku çerx û dolaba bextê merivdigerîne; “feleka xayîn, feleka <strong>bi</strong> fetl û ger, feleka bêbext” e.“Qeder, qencî û xerabî ji Xwedê ne” flertekî ji flefl flertênîmanê yê dînê Îslamê ye. Ji <strong>bi</strong>lî Xwedê tu hêz û tiflt nikare <strong>bi</strong> serê57
xwe tifltekî <strong>bi</strong>ke, ev jî hîmekî ji hîmên baweriya îslamê ye. Liberevajiyê vê fikirîn, flerîk û heval ji Xwedê re çêkirine ku ev jî“flirk” e û flirk jî kufr e. Li hemberê vê “felek” heye ku li ser bext(talih, qird) ê meriv, <strong>bi</strong> rastî li ser qedera meriv xwedî qudret ûgotin e, lê ev wek “flirk” nehatiye dîtin. Ev “felek” <strong>bi</strong>ye kevirêçikandî yê kevirê gilî û gazinan avêtinê.Ev bermayeya dualîtiyek jibîrkirî ye. Yê ku nikari<strong>bi</strong>ye <strong>bi</strong>zîhniyetê re tê<strong>bi</strong>kofle, kevirê xwe daweflandiye felekê.Form û Pîvanên Nezma DîwanîLi ser hîmên malikê (beyit) xezel, qesîde, mesnewî, mustezadû yên <strong>bi</strong> tefleyên xwe ji vana rakiflandî ne.Li ser hîmên rêzê (misra) rubaî, tuyûx, musemmat in.Pîvana nezma dîwanî pîvana (wezin) erûzê ye.58
XISÛSIYETÊN fiA’IRÊN ME YÊN OSTAYÊN fiI’RA DÎWANÎMelayê Cizîrî: Ostayê mezinê pêflîn ê ede<strong>bi</strong>yata kurmancîMelayê Cizîrî ye. Di lîrîzm û hunermendiya ede<strong>bi</strong>yatê de tufla’irekî me hê negihîfltiye dereca flarezatiya wî. Herikîna fli’iriyetafli’ra wî û mîstîsîzma wî ya kûr û <strong>bi</strong>lind di fli’ra kurmancî denumûna yekta ye. Zimanê fli’ra wî zimanê seray û medresê ye,giran e.Di tesewufê de ji ehlê “Wehdet-ul-wicûd” e.Di warê xezelan de flîrazî yê kurdî ye.Feqiyê Teyran: Di ede<strong>bi</strong>yata kurmancî de çîroka menzûmeji wî dest pê dike. Di mîstîsîzmê de kûr e. Ji ehlê “wehdet-ulwicûd"êye. Zimanê wî yê fli’rê ji yê Cizîrî siviktir e, lêbelê di<strong>bi</strong>karanîna pîvana ‘erûzê de <strong>bi</strong> qasî Cizîrî flareza nîne.Melayê Bateyî: Di tesewufê de afliqekî mirî yê Muhemedpêxember e. Mewlûda xwe ya kurmancî jî <strong>bi</strong> vê mebestê nivisandiye.Di ahengê de xurt e, nezma wî herikandî ye. Zimanêfli’ra wî çi <strong>bi</strong>gire zimanê flivan, gavan û gundiyên kurmanca ye.Ew <strong>bi</strong> xwe <strong>bi</strong> zimanê <strong>bi</strong>lind î serayê <strong>bi</strong> qasî hevalên xwe dizane,lêbelê ji ber ku erka propagandaya Muhemed pêxember û dînêwî li xwe girtiye, zimanê propagandayê yê xelkê ji xwe re <strong>bi</strong>jartiyeku viya jî <strong>bi</strong> zanîn kiriye.Mewlûda wî <strong>bi</strong> forma mesnewî hatiye nivisandin. Ji <strong>bi</strong>lîMewlûdê xezel û musemmatên wî jî hene ku gelek spehî ne.59
fiêx Ahmedê Xanî: Bavê fikra dewlet danîn û rizgarîxwaziyakurda ye. Di mijarê de milî ye. Tevî ku fla’irên di dema wî ûyên berî wî di mijara çîrokên menzûm de ji xwe re “Leyl ûMecnûn”, “Ferhad û fiîrîn”, Wamiq û Ezra”, “Yûsif û Zuleyxa”di<strong>bi</strong>jartin, lê Xanî mijara çîroka xwe ya Mem û Zîn ji çîrokekgelêrî ya kurmancî ji ya Memê Alan û Zîna Zêdan hil<strong>bi</strong>jart.Di tesewufê de sofiyekî musulman e.Zimanê wî yê fli’rê nemaze di Mem û Zînê de gelek girane. Wisa ku meriv dikare bêje di aliyê ziman de tu fla’irekî kurmanc<strong>bi</strong> qasî wî zimanekî ji terkîbên erebî-farisî tevlîhev û girannenivisandiye.HETA DEMA CEGERXWÎNREWfiA SIYASÎ Û CIVAKÎ YA KURDISTANÊXanî fla’irekî mezin bû: Mezinahiya wî ew bû ku rewfl ûdahatûya miletê xwe dît, vê tesbîtê kir ku heta kurd dewleta xweya ser<strong>bi</strong>xwe daneynin ji ber tomik û teflqeleyan nafilitin, di navmiletên dinê de serfiraz najîn.Wî di nav kelîna refl-ewrên li ser serxwebûna mîrîtiyênKurdistanê de çavê xwe li jiyanê vekir. Hê 125 sal di ser lihevkirinaSultanê Osmanî Yavûz Selîm û mîrên Kurdistanê de derbasbûbûn an nebûbûn ku osmaniyan niyeta xwe ya kirêt a di mijaraKurdistanê de hêdî hedî azlû dikirin. Di 1639an de serxwerabûnaÇiyayê fiengalê, di 1665an de berxwedana Evdal Xan mîrêBidlîsê xwe nîflan dan. Çi <strong>bi</strong> serxwerabûnî, çi <strong>bi</strong> berxwedanî tevgerêngelê kurd li hember niyet û kirên osmanî ranewestan. Di1805an de serxwerabûna Evdirehman Paflayê Babanî, 1820 serx-60
werabûna kurdên zaza, 1828-39 serxwerabûnên Rewandizê,Hekarê, Tûr-A<strong>bi</strong>dîn (Torê), Çiyayê fiengalê, Diyarbekirê, 1847serxwerabûna <strong>bi</strong> mebesta dewlet danînê ya Bedir Xan beg mîrêBotan, 1857 tevgera Yezdan fiêr,1890 tevgera fiêx Ubeydullah,1909 tevgera fiêx Mehmûdê Berzencî, 1910 tevgera fiêxênBarzaniyan, 1914 serxwerabûn û cara pêflîn alaya serxwebûnaKurdistanê hilkirin a Seyid Elî, Mele Selîm û fiêx fiabedîn liBidlîsê, tevgera Koçgirî, 1925 serxwerabûna fiêx Seîd efendî,serxwerabûna Agirî û 1936-38 ya Dêrsimê; xelekên zincîratêkoflînên rizgarîxwaziya milî yên kurdî ne.Gava Xanî çavê xwe li dinyaya siyaset û zanînê vekir,bîhna xetereta li ser serbestî an nîvserbestiya Kurdistanê hilanî.Ji ber dûrbênahiya xwe ya rewflenbîrî hunerê ede<strong>bi</strong>yatê kir xizmetaîdeolojiya xwe ya siyasî ku ev jî fikra “dewleta kurdî” danînêbû. Xwest dengê xwe <strong>bi</strong>gihîne xan û mîrên kurdan. Lêbelê çiji ber kurtebênahiya wan çi ji ber hoyên siyasî û civakî yên wêrojê, wan dengê Xanî ne<strong>bi</strong>rin xwe.Di pey Xanî de gelek fla’ir hatin meydana ede<strong>bi</strong>yata kurmancî,lê ew jî wek mîrên kurdan kurtebîn bûn, heqîqeta komelayetiyênedîtin, riya navdarbûyînê di dûvajoyiya mîstîsîzmaCizîrî û Feqiyê Teyran, di sofîtî an heyraniya Muhemed pêxemberde dîtin. Teqlîd her teqlîd dimîne, nabe orîjînal. Lewra a wanteqlîda lirû ya kêmber bû, ji ber lirûbûyîna kûrahiya xwe yarewflenbîrî dêlva ku ewê aliyê Xanî yê siyasî ji xwe re hil<strong>bi</strong>jêrin,aliyê wî yê sofîtiyê teqlîd kirin.Ji 1898an <strong>bi</strong> derketina rojnama “Kurdistan”ê pêde pêlênpejinên kurdayetiyê hilbûn, milmilîn. Li paytexta osmanî liÎstembolê destek xwendekar û rewflenbîrên kurd ên <strong>bi</strong>lind derketinku di cîgahên <strong>bi</strong>lind ên seltenetê de xwedî nav û nîflan bûn.Tenê ne di cîgahên burokrasiyê de, lê di jiyana kulturî û rojna-61
megerî, di jiyana siyasî herwekî damezrandin û têdekarkirina diÎtîhad Tereqî de xwedî paye û gotin bûn. Ev desteya <strong>bi</strong>jarte yarewflenbîrên kurd li gora rewfl û hoyên rojê <strong>bi</strong> baldarîke nûjenbîra kurdayetiyê gefl dikirin, li hember despotîzma seltenetêtêdikoflîn. Bi kurdî-tirkî rojname û kovar derdixistin. Li bajarênKurdistanê yên navendî “Qlûba Kurdî” dihatin damezrandinê kuserekên wan ew rewflenbîr bûn ku di nav rewflenbîrên Împaratoriyêde naskirî bûn.Feqe fiêxmûs di van hoy û rewflan de li gora îro li çar, ligora wê gavê li du perçeyên Kurdistanê çi <strong>bi</strong>gire ji serîkî hetaseriyê dinê gund <strong>bi</strong> gund peyatî digeriya, feqetî dikir. Di wangavan de dengê Hacî Qadirê Koyî çiyê neçiyê pê nizanim, lêbelêdi hucrikên medresê de piçek teqlîda Xanî û hin bêtir dûvajotiyaMelayê Bateyî kir. fii’ra wî ya herî pêflîn ku di dawiya dîwana wîya sisiyan de <strong>bi</strong> navê “Sebebê Çêkirina Ristê Min” çapkirî, vêbaweriyê dide meriv ku Seyda <strong>bi</strong> dengê Melayê Bateyî û <strong>bi</strong> teqlîdaXanî dest <strong>bi</strong> kudandina li riya fli’rê kiriye, 1925.Wextê min dî qewmê kurdî pir delalEw di nêv ehlê cihan de bê hevalBa sexawet, ba diyanet, ba hinerMin li goflê lewhê qel<strong>bi</strong>m kir xeterKo beyan kim esl û ewsafên di wanMilk û hikm û padîflah û hem zimanDer belaxetgahê çûme pêflî yeDa nebêjin: Qewmê kurdî wehflî ye.62
Tevî ku <strong>bi</strong> çend sed salan berî wan fli’ra nivîskî ya kurmancîdest pê kiriye û dêwekî mîna Cizîrî wê kompleksa kêmdîtinakurdîtiyê nedîtiye; tifltekî pir ecêb e ku çi Xanî, çi Axtepîû çi Cegerxwîn sebebê <strong>bi</strong> kurmancî fli’r nivisandinên xwe anîne<strong>bi</strong> vê girêdane: “Bila miletên dinê nebêjin ku qewmê kurd hov e,wehflî ye, bêmarîfet e... Bi zimanê wî fli’r nehatiye nivîsîn ûh.w.d” Helbet <strong>bi</strong> zimanê xwe yê neteweyî nivîsandin, eser afirandinwelatparêzî ye, ji ziman û ede<strong>bi</strong>yata gelê xwe re xizmet e.Lêbelê ku qa<strong>bi</strong>liyeta fla’irî an nivîskariyê di meriv de tunebe, herçendmeriv <strong>bi</strong> pêlên welatparêzî û xîretkêfliya neteweyî dagirtî bejî; gelo meriv dikare ristekê an rêzekê <strong>bi</strong>nivîsîne. An jî ku evqa<strong>bi</strong>liyet <strong>bi</strong> meriv re hebe ji xwe dê meriv <strong>bi</strong> zimanekî <strong>bi</strong>nivisîneku zimanê -herî çêtir yê bîr, raman, xwezî û daxwaziyên merivaxleb di fli’rê de dê <strong>bi</strong> kêrî vegotinê bê- yê meriv î gelêrî ye. Wêgavê jî ne hewce ye ku meriv mineta nivisandina xwe li gelê xwean li zimanê gelê xwe <strong>bi</strong>ke.JI fiA’IRÊ MEDRESÊ,BÛYÎNA fiAÎRÊ SERXWEBÛNÊMele fiêxmûs di 1924an de li ber destê fiewqî begêErxeniyê li bîra Kurdayetiyê fliyar dibe (Keyo Cegerxwîn, Hêvîhej. 3 – Sebat 1985). Di tenga xwe de ez ji vê kira fiewqî beg respasdar im ku xizmeteke mezin ji bo me kiriye.Di pey serxwerabûna fiêx Seîd efendî de dest <strong>bi</strong> xebatasiyasî dike. Di 1928an de dibe seyda û dizewice, di 1930 deflorefla nefsa xwe dike; flaflik, cube û rihê meletiyê davêje.Seyda cara pêflîn li ser destê fiewqî beg li siyasetê fliyardibe; lêbelê di pey de <strong>bi</strong> kîjan rewflenbîrên kurdan re dide û dis-63
tîne, ji kê îstifade dike, an kî ne ku dîna wî ya kurdayetiyê pêflvedi<strong>bi</strong>n, mixa<strong>bi</strong>n ji ber ku nehatine nivîsandinê an jî çavê min pêneketiye pê nizanim. Bîranînên wî yên çapkirî tune ne. Li goraku min ji Azad Cegerxwîn <strong>bi</strong>hîstiye bîranînên Seyda yên nivîsandîhene li gora programa wan dê bên çapkirinê. Hêvîdar imku Seyda çêl li vî aliyê xwe kiribe da ku ev aliyê wî derkeve ronahiyê.Serxwerabûna fiêx Seîd efendî di 1925a de dest pê kir û dinava çend mehan de mixa<strong>bi</strong>n têk çû. Lêbelê hê berî vê hinrewflenbîrên ji pêflkêflên doza kurdayetiyê yên <strong>bi</strong>jarte derbasîSûriyê ya <strong>bi</strong> hikmê Fransayê bûbûn, li wê derê xebata xwe yasiyasî dimeflandin. Tevî lihevkirina peymana Lozanê ya di navberaTirkiyê û dewletên alîgir jî heta dawiya flerê dudiyan ê cihanêhêviya van rewflenbîr û kurdperwerên hanê ji danînaKurdistaneke ser<strong>bi</strong>xwe an otonom nehatibû <strong>bi</strong>rînê.Ji alîkî ve li Kurdistanê dû û dûxan hildibû û ji aliyê dinêve pêflkêflên vê dozê li gora hoy û rewflên wê rojê û di tenga karînaxwe de xebatên rêxistinî, siyasî û çandeyî pêflve di<strong>bi</strong>rin.Pêflkêflên vê dozê ew kes bûn ku di nav civaka kurdî de hem jialiyê rewflenbîrî hem ji aliyê cîgeha civakî ve xuyanî bûn yanîtorin bûn, maqûl bûn. Di wê gavê de ji xwe kurdayetî karêmaqûlan bû, lewra di Kurdistanê de sinifa karkêr tune bû û gundîtîjî <strong>bi</strong> têkiliyên flidandî yên êl û eflîrî girêdayê <strong>bi</strong> sermiyanên(serek) xwe yên feodal ve bûn.Seyda jî <strong>bi</strong> rêgeha xwendatiya xwe yek ji maqûlên,rewflenbîrên civaka kurdî bû. Wî jî di vê çeperê de ciyê xwe yêber <strong>bi</strong> pêflveçûna tarîxê fesiland û girt. Ji flaîr “Mûsayê Hesarî”gêra bû Seyda Cegerxwîn.Netewayê kurd an doza kurdayetiyê li benda fla’irekî gelêrîbû ku wî ev pejin hilanî, bersîva erînî ya vê hewcedariyê dayê.64
Rewflenbîr û pêflkêflên doza kurdayetiyê rûmetek <strong>bi</strong>linddan Seydayê Cegerxwîn. Mîr Celadet di hejmara 26, 27 û 28 ênRonahiyê de <strong>bi</strong> qedirdayîneke <strong>bi</strong>lind û pesindayînên hêja çêl liCegerxwîn dike. Mîr Kamûran di Roja Nû de fli’rên Seyda wergerandiyefransizî. Bi munasebeta ola Yêzîdiyan Osman Sebrî <strong>bi</strong>fiêxên Yêzîdiyan re roportajek an lêkolînek çêdike, di vê nivîsaraxwe de gava çêl li Cegerxwîn dike, wî “flairê me yê milîCegerxwîn” dide nasînê ku paya “fla’irê milî” payeke wisa hêsannîne. Ji Haco axa heta Qedrî Cemîl Pafla gelek welatparêz ûrewflenbîrên kurd çi <strong>bi</strong> madî çi manewî pifltgiriya Seyda kirine.Bi dîtina min ku pifltgiriya wan hêzan tune <strong>bi</strong>wa, êrîflên Seydayên li hember xurafe, flêx, axa, beg û “dewlemendên bêfleref”yanî yên newelatparêz an negelperwer wê piçek dijwar <strong>bi</strong>wa. Ewkesên ku kufltina mêrek û ya mêflek li cem wan wekî hev bûn,ku paxava wan ji van hêzên pifltgirên Cegerxwîn ên welatparêztune bûna, <strong>bi</strong> dîtina min an wê Seyda ew çend nejiya an jî wanfli’rên xwe yên xwefl ên dîdaktîk dê nenivisanda. Lê divê meriv jibîr neke pifltgirî tevkar e, lê cewher <strong>bi</strong> xwe cewherê Seyda ye,Seyda <strong>bi</strong> xwe ye.XISÛSIYETÊN fiI’RA CEGERXWÎNfia’ir û seydayê me yê gelêrî Cegerxwîn <strong>bi</strong> tarîxa ku em pêdizanin ji 1925an heta mirina xwe bêrawestan nivisand. Di warêferhengê, gramerê, tarîxê, cografyayê de jî nivisand. Îro dikutubxana kurdî de heflt dîwanên wî hene, dîwaneke wî jî li berçapê ye ku di nêz de dê <strong>bi</strong>keve destê xwendevanên kurd.Di van heflt-neh dîwanan de ji heflt sedî bêtir <strong>bi</strong> formêncihê cihê fli’r hene ku tu fla’irekî kurmanc ewçend fli’r nenivisan-65
diye. Helbet di aliyê hejmarî de pir an hindik fli’r nivisandin nabesedemê hêjabûn an nehêjabûna fla’irekî. Hêjayiya fla’irekî <strong>bi</strong>hêjayî, nûyîtî û xurtiya hunera edebî ya fli’rê wî kesî ve girêdayîye.Ji bona têgihîfltina hêjayiya fli’ra Cegerxwîn, divê merivfli’ra wî li çar bêjingên fli’rê xe. Ev bêjing jî ev in: Mijar, tefle ûpîvan, nûyîtiya <strong>bi</strong> nîsbeta kevin an têkiliya <strong>bi</strong> ya kevin re, felsefahunerê û jiyanê.I. JI ALIYÊ MIJARÊ VEA. fii’rên siyasî û komelayetî: Xisûsiyeta herî nû û mezin afli’ra Cegerxwîn ji vê tê. Di fli’rên xwe yên li ser mijara siyasî ûkomelayetî de Seyda dîdaktîk e, yanî hînkir e, flîretkir e. Ev difli’ra kurmancî de nûyîtîkî ye ku <strong>bi</strong> wî dest pê dike.Aa. fii’ra Cegerxwîn têkofler e: Ji bona rizgariyaKurdistanê, ji bona serbestiya gelê kurd, ji bo wekheviya qor ûçînên civakî, ji bo rakirina damezranên kevnare ku li ber serbestiyagel û wekheviya qor û çînên civakî di<strong>bi</strong>n bend, ji bomalifltina xurafe û baweriyên pûç û ji bo avakarina dinyakeaflîtîxwaz têdikofle. Êrîflên flî’ra wî yên li ser dewletên Kurdistanêdagirkir, <strong>bi</strong> mebesta rizgarkirina Kurdistanê û gelê kurd e. Pifltîku Kurdistan rizgar <strong>bi</strong>be, gelê kurd <strong>bi</strong>gihîje serbestiya xwe, wê çidijminahiya Cegerxwîn yanî ya gelê kurd li hember ereb, faris ûtirkan <strong>bi</strong>mîne. Divê meriv viya jî ji bîr neke ku gava çi Cegerxwînçi yekî mîna wî <strong>bi</strong> êriflkirin ji “ereb”, “faris”, an ji “tirk” xeberdide, mebesta wî ji <strong>bi</strong>lî hêvotkarên dewletê û çînên hakim ênwan welatan pêve tifltekî dîtir nîne.66
fii’ra Cegerxwîn têkofler e:Kurdino, merdino, pir xwefl e serxwebûnEw demên tar û teng ko me dîn vane çûnDest <strong>bi</strong>din hev hemî pêfl kevin em hemîDa <strong>bi</strong>çin bo welat yan mirin ya mematRoj li me hate der, zû fliyar bûn ji xewEv dema ceng û fler, pafl ketin êdî hewDest <strong>bi</strong>din hev hemî pêfl kevin em hemîDa <strong>bi</strong>çin bo welat yan mirin ya mematAb. fii’ra Cegerxwîn ronîkir e: Ji ber fler û êrîflên leflkerîyên Romayî, Bîzansî, Mongolî, Ereb û h.d welatê me kurdantimî <strong>bi</strong>ye ciyê talan û tajanê, dû û dûxanê. Di zemanê osmanîû dewleta kemalîst de çi <strong>bi</strong>gire ji deh salan carek ev hatiye carîkirin. Herçend me serî li ber dijminên xwe dananîbe jî, ji aliyêleflkerî ve em têkçûne. Di vê têkçûnê de hebûna me ya madîyanî dewlemendiya me ya aborî ji aliyê talankeran ve hatiyemalifltin. Di pey her têkçûnê de gelê me li jiyan û aboriya xwexe<strong>bi</strong>tiye, piçek piflta xwe rast kiriye dîsa <strong>bi</strong> ser de lehiyaêrîfleke nû hatiye. Gava flerê leflkerî li Sêrtê, Hekarê çê<strong>bi</strong>ye; ewder ji xwe hatine talankirinê, lêbelê pê re jî kurdên Sêwas ûMeletê jî <strong>bi</strong> riya bertîlên flexsî an alîkariya ji bo dewletê hatinetalankirinê. Ev bûyer <strong>bi</strong> sed salan her wisa berdewam <strong>bi</strong>ye.Xizanî maka nezaniyê ye. Hingî em têk çûne em xizantir bûne,hingî em xizantir bûne em nezantir mane. Xurafe û baweriyênpûç di tarîtiya vê nezaniyê de xwe li me rapêçane. Cegerxwîn<strong>bi</strong> vê dizane û lewra di her firsetê de dixwaze gelê xwe ronî<strong>bi</strong>ke:67
Bes e paçik ji guh derxe çi hawar û çi qîrîn eXwe rapêçe ji bo cengê <strong>bi</strong> zor heqê xwe <strong>bi</strong>stîneDizî û cirm û bêfl û zor, bes e milet li te flerm eDema tang û firoka ye, çi xiflt û def û tizbî ne ?Bixwîne da ku serbest bî, <strong>bi</strong> xurtî <strong>bi</strong>ghê doza xweBinêr her tiflt li dinyayê wekî cenga Filestîn e.Cegerxwîn tim dikî qêrîn, sitem dimrî <strong>bi</strong> hikmê demJi min bawer ke ey milet nebê dîn e ne bê dîn e.Di ronîkirina xwe de Cegerxwîn rexnekir e jî:Nifrînekê ji Yezdan dikim, tu bêje amînfiêx û melayên kurdan belengaz û geda <strong>bi</strong>nLewra yekî ji wana qanûn <strong>bi</strong> zarê kurdîJi bo me çênekir qet, ji ber vê em nezaninFeqî <strong>bi</strong> xwe nezan e, seyda dinêrî qamûsHer yek <strong>bi</strong> dil dibêjin em miftiyê zeman in.Bi kurdî ger <strong>bi</strong>xwînin bê renc û bê giranîBê qeyd û flerh û haflî cahil <strong>bi</strong> xwe dizanin.Ac. fii’ra Cegerxwîn qîrîn, hawar û gaziya gelê kurd e: Liber çavê dinyayê, li ber çavê azadîxwaz, demokrasîxwaz,aflîtîxwazên dinyayê welatê kurdan dû û dûxan, gelê kurd liber zor û sitemê di gola xwînê de bê dost û heval û perîflan e.68
Mafê gelê kurd ên di dest de <strong>bi</strong> tenê qîrîn û gazina wî dimîne.Diqîre ka ku dengê wî <strong>bi</strong><strong>bi</strong>hîzin, ka ku yên ji wî <strong>bi</strong> xwe dengêxwe <strong>bi</strong><strong>bi</strong>hîzin:Welatê Kurda tev xêr û bêr eHemî maden e tev zîv û zêr eLê çi <strong>bi</strong>kim îro maye j’ xelkê reWelatê Kurda hemî çîmen eEgîd û flêr û piling tê heneHemî heval û pismamê me neKoma miletan ma qey tu ker îÇavê te kor e tu l’ me nanêrîYaxud dijmin î, ji me nagerîGunhê me çiye bo çi deng nakîPirsê ji halê me Kurdan nakîEm kêm ketine, tu me ranakîMa ne hêja ye, em herdem ba kinAx û xweliyê <strong>bi</strong> ser xwe dakinYan <strong>bi</strong>bne dewlet, yan bêne kufltinYan dilxwefl <strong>bi</strong>mrin, yan dil <strong>bi</strong> matem.***69
Xakî Kurdistan <strong>bi</strong> qurban pir ciwan û paqij îXwîn rijandin pir kurên te wa li her alî rijîMiletê kurd ta ku sax e ew ji vê rê nagerîaferî... aferî..Qadî Mihemed aferîEy Tirûman kufltina Qadî Mihemed ka çi ye ?Qey edalet tim wisa ye, hukmê dîmûkratî yeLê <strong>bi</strong> kufltin û <strong>bi</strong> zîndan miletê kurd namirîaferî... aferî...Qadî Mihemed aferîMeriv dikare fli’rên siyasî û komelayetî yên Cegerxwîn ligora temayên wan <strong>bi</strong> vî awayî par veke:1. Li ser rizgariya Kurdistanê2. Li ser yekîtiya an yekîtîxwaziya gelê kurd3. Pesnê qehremanên tarîxî-mîtolojîk ên kurd û îranî4. Êrîflên li dijî flêx, axa, beg û dewlemendên ku li beryekîtiya gelê kurd û rizgariya Kurdistanê bend in û tevkarê dijminin.5. Aflîtî û demokrasîxwaziya cîhanê6. Li ser têkoflîna çîna proletar û gundiyan7. fiîretên li ser pîr û pergal, rabûn û rûnifltinêfli’rên wî yên siyasî-komelayetî <strong>bi</strong> piranî <strong>bi</strong> mebesta propagandaû ajîtasyonê hatine nivisandinê. Ji ber vî çendî dengê wangurr e. Yên xwendina li meydan û kolanan e, yên lixwexistinaserxwerabûnê ne.70
B. fii’rên evîndariyê: fli’rên Seyda yên evîndariyê di dutofan de berhev di<strong>bi</strong>n. Tofa pêflîn ew in ku dilketiya Seyda jin ean keç e, lêbelê ev jin an keç an dayik <strong>bi</strong> xwe sembola Kurdistanêye. Di xwendina fli’rên ji vî celebî gava çêl li dilketiya xwe dike,jineke <strong>bi</strong> ser û sinc, <strong>bi</strong> lafl û gewde dixuye. Lêbelê ev jina ji aliyêSeyda ve hembezkirî û li ber ramîsana niflkave dibe “dayikawelat”, “dayika Kurdistan”. fii’rên wî yên ji vê tofê meriv dikarebêje ku berdewama fli’ra me ya klasîk e, <strong>bi</strong> vê têveliyê ku di fli’raklasîk de “Xwedê” di ya Cegerxwîn de cihê xwe daye “welat” an“Kurdistan”ê.fii’rên wî yên tofa diduyan rasterast yên li ser evînamuflexes (konkret) e. Dilketiya Seyda jineke an keçeke zindî ye:Bi çente, qundere, kember, bazin, guhar e. Bi seyda re li konser,meyxane û tiyatroyê ye, di locayê de carina <strong>bi</strong> hev fladi<strong>bi</strong>n. Bi hevre flerabê vedixwin, Seyda <strong>bi</strong> sêvên wê dileyize.fii’rên Seyda yên tofa pêfliyê dûmahîka fli’ra me ya klasîk eku fla’ir evîna xwe ya beflerî ji ber flerm û fediya dinyayê ku <strong>bi</strong>xwestajî nikaribû <strong>bi</strong>aniya ziman, çêl lê <strong>bi</strong>kira. Kirasê Xwedê li dilketiyaxwe kirin meflrûiyet dida evîna fla’ir. Ku meriv hin fli’rênCizîrî ji “kirasê xwedetiyê” <strong>bi</strong> flêlihîne ewê rasterast <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n fli’rêevîndariya beflerî, belkî piçek bîhna mustehceniyê jî jê bên.Seydayê Cegerxwîn vî “kirasê xwedetiyê” jê flêlihandiye, lê belê“kirasê welat an Kurdistanê” lêkiriye.Di fli’rên tofa diduyan de Seyda rêçika evîndariya folklorîkajotiye. Di stranên folklorîk an gelêrî yên kurdî de ji hezkirinakeç û xort, jin û mêr re tixûbek kiflandî tune. Nemaze di dûrikande ji navê berjêr û ji navê berjor ew çend tiflt têne gotin kuyên hîn nebûyî ji berê flerm dikin. Ji aliyê <strong>bi</strong> serbestî gotina li serevîna beflerî Seyda rêçika folklorê ajotiye; lê di aliyê form, ahengû gotinê de ‘en’eneya xezelê meflandiye.71
II. JI ALIYÊ TEfiE Û PÎVANÊ VEÇi yên siyasî-komelayetî çi yên evîndariyê fli’rênCegerxwîn ji aliyê tefleyên (form) xwe ve klasîk in. Piraniya wan<strong>bi</strong> tefleyê xezel û mesnewî hatine nivisandinê. Wekî “PaulRobson” mustezadên serbest û hin ên dîtir ên mustezad jî hene.Wekî dinê <strong>bi</strong> tefleyê musemmat jî fli’rên wî hene ku ev giflt ji aliyêtefle ve tefleyên klasîk in. Ji <strong>bi</strong>lî vana Seyda <strong>bi</strong> tefleyê dûrikên bertembûrê jî çend fli’r nivisandiye ku “Ji Hevalekê re”, “Gulperî”,“Padîfleha Evînê” ji vana çend numûne ne.Ji aliyê pîvanê (wezin) ve fli’rên Seyda piranî <strong>bi</strong> erûz in.Çi ji aliyê tefle çi ji aliyê pîvanê de fli’ra Cegerxwîn fli’rekenû nîne, <strong>bi</strong> maneya kevinî klasîk e. Lê divê meriv vê jî ji bîr nekeheke ew <strong>bi</strong> tefle û pîvana xwe ji ya kevin awarte <strong>bi</strong>wa ji aliyêxelkê ve belkî ewçend nehata girtin û hezkirinê, di xwendina limeydan û kolanan belkî ewçend tesîr li gel nekira.III. JI ALIYÊ NÛYÎTÎ Û KEVINTIYÊ VE1. Ji aliyê tefle, pîvan, deng û ahengê ve fli’ra Cegerxwînfli’ra Cizîrî ya bê mîstîsîzm, ya jiyana sedsala me ye. Qalib kevine, ruh nûjene.2. Ji aliyê ziman û xîtabî xelkê kirinê de Cegerxwîn Bateyîyê sedsala me ye. Bi zimanekî ku herkes jê tê<strong>bi</strong>gihîje û <strong>bi</strong> mebestapropagandayê herdû jî fli’r nivisandine. Bateyî propagandayadînî ya hezretî Muhemed dikir, Cegerxwîn ya rizgariyaKurdistanê dike.3. Xanî fikra dewlet danînê <strong>bi</strong> diyarî berpêflî miletê kurdkiriye. Lêbelê Xanî di vê de bêtir wek alim, fîlozof û dîplomat72
xebatê kiriye. Xanî dayînî û mamostayiya vê fikrê kiriye, lêCegerxwîn mîlîtan û ajîtatorê vê dozê ye; gotina xwe rasterast <strong>bi</strong>hêrs, qîrîn û navtêdanê dibêje. Ji bona ku meriv ji Xanî fêm <strong>bi</strong>kedivê ku meriv xwenda û zana be, lê ji bona fêmkirina jiCegerxwîn ne hewce ye ku meriv xwenda û zana be. Herdû jîhunerê xwe kirine xizmeta siyasetê û civakê, lê hunera Xanî arîstokrate, ya Cegerxwîn gelêrî ye.IV. JI ALIYÊ FELSEFA JIYANÊ VEDi fli’ra <strong>kurmanciya</strong> bakur de fla’irê pêflîn ku felsefa jiyanêya komelayetî û fli’ra kevin girtiye avêtiye Cegerxwîn e. Di hoyênîroyîn de ev ji me re gelek manîdar neyê jî, di hoyên salên 1920hetanî 1960î yên Kurdistanê de gelek manîdar e. fia’irekî ku jimelatiyê hatiye, <strong>bi</strong> salan <strong>bi</strong> vê felsefa kevnare ya di ruhê mirovande hestîgirtî xwendin û gihîfltina xwe <strong>bi</strong>riye serî, belkî heta wêdemê ew û felsefa nûjen a rojava qet <strong>bi</strong> rûbarê hevdû neketi<strong>bi</strong>n,di nav komela kurdî de <strong>bi</strong> carekê radibe li dijî prensîbên <strong>bi</strong>ngehînên vê felsefê derdikeve. Li hember “La hewla wela quwete îlabîlahî-l ‘elî yul ‘ezîm”, “El rizqû ‘el-ellah”, “El qeder lamuxeyyer”, “La rahetî fîd-dunya”; ji bona ku miletê kurd, karkerû gundî, mirovên li dinyayê ji sitem û <strong>bi</strong>ndestiyê <strong>bi</strong>filitin, didinyake xwefl û flîrîn de <strong>bi</strong> hev re <strong>bi</strong>jîn; rabûn û qîrîn, navtêdanadi komelake mîna komela kurdî ya paflvemayî de tifltekî hindikû hêsa nîne, rasterast florefla bîr û ramanî ye. Gava ku meriv<strong>bi</strong>de bîra xwe di hoyên îroyîn yên 1986 an de tevî pêstûrî û sitemakemalîzmê li ser dezgeh û damezranên dînî yên Tirkiyê gurre, ji bo ray stendinê partiyên sosyal demokratên endam annîvendamêm Enternasyonala Sosyalîst diçin xwe davêjin flêxê73
Bîngolê, Bidlîsê, di ber wan digerin. Hebûna van flêx, dede, pîr ûruhbanan, nîflana <strong>bi</strong> hêzbûna vê felsefa kevin e û hê ji hevne<strong>bi</strong>flkifîna avahiya komelayetiya kevnare ye. Di vê rewflê û dihoyên 1920, 30, 40, 50yan de bê pifltgiriya siyaset an îdeolojiyaresmî ya dewletekê li hember vê felsefa kevin têkoflîn barekîgiran, karekî zehmet e.Ruhê ku jiyanê dide fli’rên siyasî û komelayetî yênCegerxwîn ev felsefa wî ye. Ev felsefa wî ye ku <strong>bi</strong>zota têkoflînê ûji kurdbûna xwe nefedîkirinê, berevajî ji kurdbûna xwe serê xwe<strong>bi</strong>lind ragirtinê da niffla me.BÊfiANSIYA CEGERXWÎNRewflenbîrên hevalên Cegerxwîn yên wekî Bedirxaniyan,Cemîlpaflazadeyan li Îstembolê, li Ewropayê li gora hoyên wêrojê xwendina <strong>bi</strong>lind û nûjen xwendibûn. Bi hindikî <strong>bi</strong> çendzimanên rojavayî zanibûn, ew û kultura rojava rûbarî hevûdubûbûn. Bi hindikî di aliyê fli’r û ede<strong>bi</strong>yatê de naskiriyên NamikKemal, Tevfik Fikret û Halit Ziya bûn ku ew jî neynika ede<strong>bi</strong>yatafransiz ya li Dewleta Alî Osman bûn. Îstembol merkeza tevgerahuner û ede<strong>bi</strong>yatê bû. Cegerxwîn ji van îmkanên hevalên xwebêpar bû. Teoriya wî ya ede<strong>bi</strong>yatê teoriya belaxeta li hucrik ûmedreseyan, ya di navbera melayan de bû. Feqehên ji nav malanflîv (tayîn) berhevkir, melayên mirîflo ku ne <strong>bi</strong> alîkariya hin“<strong>bi</strong>silmanên xwedanxêr” be, nikarin kitêbên xwe yên xwendinê<strong>bi</strong>kirin, di ku de ewê kitêbên kultura gifltî ya ji dervayê xwendinamecbûrî an yên li ser huner û ede<strong>bi</strong>yata nûjen <strong>bi</strong>kirin.Cegerxwîn di wan hoyan de jî. Di jiyana xwe de timî çi<strong>bi</strong>gire “qaçax” bû. Gava Nazim Hikmet ji Tirkiyê reviya; cihekîmîna Sovyetê lê sitarî dikir, lêbelê cihekî ku li Cegerxwîn sitarî74
ikira tunebû. Ne Tirkiye, ne Sûrî, ne Iraq û heta florefla 1961-1975an jî lê sitariyê nekir.fia’ir, nivîskar, hunermend ku dîsa û dîsa nexwîne, negere,nebîne, lênekole dê çawa xwe pêflve <strong>bi</strong>be ? Ku ew xwe pêflvenebe dê çawa <strong>bi</strong>kare tifltên nûtir û hêjatir <strong>bi</strong>afirîne ? Ji Sûriyê hetaIraqê, ji Iraqê heta Lubnanê, ji Lubnanê heta Swêdê Cegerxwînji ber zor û sitemê reviya, ne ku geriya. Ev ger ne gera kulturî bû,lê reva zerûrî bû. Loma ji dîwana diduyan Sewra Azadî pê de êdînûyîtiyek, xweberiyek di fli’rên wî de dîtin, dengekî nûtir <strong>bi</strong>hîstinzor e.GOTINA DAWÎ YA VÊ NIVÎSÊfii’ra <strong>kurmanciya</strong> bakur ku <strong>bi</strong> fli’ra Cizîrî li asoyê ede<strong>bi</strong>yatame gefl bûbû, <strong>bi</strong> fli’ra Xanî kete xizmeta îdeolojiya milî. Di peyXanî de hebûneke xurt nîflan neda, di nav man û nemanê de ma.Cegerxwîn <strong>bi</strong> giyaneke nû jiyanê dayê, fli’rê ji dîwana dîwanxananderxist <strong>bi</strong>re meydan û kolanan.Cegerxwîn rûpela dîdaktîzmê li fli’ra kurmancî zêde kir.Dîdaktîzma Cegerxwîn di hindava guhartina rewfla siyasî ûkomelayetî de ye: Hiflyarkir e, ronîkir e, têkofler e. Heta floreflaKurdistanê <strong>bi</strong>serkeve ewê fli’ra Cegerxwîn ji aktueliya xwe, ji jîndariyaxwe tu tifltekî winda neke, wê her van erkên xwe <strong>bi</strong> cîbîne û <strong>bi</strong> vî awayî jî ewê Cegerxwîn <strong>bi</strong>jî.(Hêvî, hejmar 6, Tebax 1987-Paris)75
EDEBIYAT Û REWfiA ME YA ÎROYÎN"Ede<strong>bi</strong>yat huner û ilmekî ye ku ji bona gihîfltina kultureke<strong>bi</strong>lind ji aliyê pejin, raman û xeyalê de merivan perwerde dike û<strong>bi</strong> meriv dide hînkirin. Ji bona <strong>bi</strong>gihîje vê armancê navgînên vegotinêyên devkî û nivîskî <strong>bi</strong> kar tîne. Ede<strong>bi</strong>yat lê dixe<strong>bi</strong>te ku ev navgîndi maneya estetîkî de bedew, pêbawer, pejinfliyarkir <strong>bi</strong>n ûmerivan ber <strong>bi</strong> fikirandin û xeyalkirinê de bajon.” (1)Bi gotineke kurt û tijî danasîna ede<strong>bi</strong>yatê ev e.Ji roja dest <strong>bi</strong> axaftinê kirinê mirov xwestine xwezî, daxwazî,raman û baweriyên xwe ragihînin kesên dîtir. Ji vê xwestinê<strong>bi</strong> rê ketine, ji xwe re riyên vegotinê afirandine. Ji van riyênvegotina axaftinî yek jê nezim ya dinê jî nesir e.Nezim vegotina <strong>bi</strong> wezin û qafiye ye. Ji nezimê re herçend<strong>bi</strong> flaflî fli’r bête gotin jî her perçeyên <strong>bi</strong> wezin û qafiye ne fli’r in.fii’r di nezimê de ji aliyê honandin, pejin, aheng û ramanî ve afirandina<strong>bi</strong>lintir e. Kitêbeke sê sed çar sed rûpel dibe ku seranser<strong>bi</strong> wezin û qafiye hatibe nivisandin, lêbelê gengaz e ku tê defli’rek jî tune be. Nazimekî (nivîskarê <strong>bi</strong> nezim dinivisîne) dibeku di jiyana xwe de <strong>bi</strong> çend sed, çend hezar rûpelan menzûme(perçeyên nezimê) nivisandibe, lêbelê tenê sê-çar fli’rê wî he<strong>bi</strong>n.Ji destpêkê heta sedsaleyên XVIII-XIXan li tevahiya cîhanêrêgeha nivisandina edebî ya sereke çi <strong>bi</strong>gire menzûme bû; çîrok,kurteçîrok, tiyatro <strong>bi</strong> nezimê dihatin nivisandin.fii’r ku <strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> jêrê (soranî) hin jê re helbest, hin jîhunrawe an honrawe dibêjin, ji menzûmeyê <strong>bi</strong> kesafeta xwe yapejin, aheng, raman vediqete; di nezimê de mêweya gihafltî ûdereceya herî <strong>bi</strong>lind de ye.77
Di sedsala XIIIan de <strong>bi</strong> derketin û belavbûna makîna çapêrojname ket nav jiyana civata Ewropayê. Erka rojnameyê ya eslîbelavkirina nûçeyên li ser bûyerên rojane û xelkê ji van bûyeranagahdar kirin bû. Di hindava vê erka eslî de zimanê vegotinêdiva ku zimanê rojane <strong>bi</strong>wa ku ew jî <strong>bi</strong> nesirê gengaz bû. Bi riyarojnamegeriyê nesira ku berê di rêza protokolê de di pey nezimêde cih digirt, <strong>bi</strong> enerjiyek gurr qevaz da ket rêza pêflîn a ede<strong>bi</strong>yatêû jiyana civatê ya edebî.Rojname <strong>bi</strong> fonksiyona xwe ya eslî navgîneke nûçe belavkirinêû agahdarî dayinê ye. Rasterast mêweyeke edebî nîne,lêbelê <strong>bi</strong> xizmet û xebata xwe mîna katalizatoreke kîmyayî rasterasttevî bûyera kîmyaya edebî nebe jî pêflveçûna edebî <strong>bi</strong> lezdixîne.Ji destpêkê hetanî îro, rojname:• Mirovan li xwendinê gefl kirine, hînbûyîna xwendinaheroj kirine perçekî ji jiyana xelkê.• Ji nesirê re bergeh vekirine û îmkanên pêflve<strong>bi</strong>rina wêhazir kirine.• Bi weflandina tefrîqayên çîrok û romanan xwendevanênxwe li xwendina mêweyên edebî banîne.• Di rûpelên kulturî de <strong>bi</strong> cih danîna meqale, bend, lêkolîn,rexne û nivîsarên dîtir ên edebî pêflveçûna teorî û nesiraedebî destek kirine.• Di warê kultura gelemper a her babetî de xwendevananperwerde kirine.• Ji merkezekê pêflve<strong>bi</strong>rina yekîtiya zimanê nivîskî, dû reyê devkî <strong>bi</strong> lez xistine, di <strong>bi</strong>karanîna ziman de ahengek peydakirine.78
DU HÊMANÊN PÊfiVEÇÛNÊDi zayîn û pêflveçûna ede<strong>bi</strong>yatê de du hêmanên gelekgirîng hene ku bêî wan vejîn û pêflveçûna edebî qet ne gengaz e:• Xwendevan,• Nivîskar.Di zimanekî de ku xwendevanên nivîsarên <strong>bi</strong> wî zimanîtune <strong>bi</strong>n, di dereca pisporî de herçend pêzanên wî zimanî he<strong>bi</strong>njî, <strong>bi</strong> wî zimanî afirandina afirandineke edebî ne gengaz e.Sanskrîtî, hîtîtî û zimanê Misira kevin ê berî îslamê di nav beflênfîlolojiyê de îro li gelek unîversîteyên dinyayê tên xwendinê,gelek pispor ku gihîfltine dereca doçentî û profesoriyê li serêdoktora xwe dane, li ser wan zimanan lêkolînên xwe dikin,mêweyên wan ên folklorîk û yên ku berê hatine nivisandinê berhevdikin, lêbelê <strong>bi</strong> wan zimanan ji nû ve tifltên edebî nivisandinêtucar naynin bîra xwe. Naynin bîra xwe lewra ku ew <strong>bi</strong>nivisîninji wan pêve dê kî <strong>bi</strong>xwîne ? Di zimanekî de ku xwendevanên<strong>bi</strong> wî zimanî tune <strong>bi</strong>n, nivîskarên <strong>bi</strong> wî zimanî jî dernakevin;wek numûne yek du kesên mustesna derkevin jî <strong>bi</strong> hejmarî ûhêjayî pêflveketina nivîskariyê ne gengaz e. Lewra pêflveçûnaede<strong>bi</strong>yatekê ji nivîskaran bêtir girêdayê <strong>bi</strong> hebûna xwendevanane. Di dereca pêflîn de zêdebûna hejmara xwendevanan, di derecadiduyan de <strong>bi</strong>lindiya hêjayiya xwendevanan sedemê pêflveajotina ede<strong>bi</strong>yatê ye. Ku li welatekî jimara xwendevanan sedhezar <strong>bi</strong>n, lê di aliyê hêjayiyê de giflt di sewiya kultura cengnameyênhezretî Elî an çîrokên Mîrze Mihemed de <strong>bi</strong>n, nivîskarherçend <strong>bi</strong> teoriya edebî ya dinya nûjen têr û tijî be jî, ewê çiqas<strong>bi</strong>kare xwe <strong>bi</strong>gihîne wan xwendevanan ? Li bervajiyê vê, ku liwelatekî <strong>bi</strong> tenê sed xwendevan he<strong>bi</strong>n û lêbelê giflt jî ji aliyê teorî79
û têgihîfltina ede<strong>bi</strong>yata dinyayê ya herî nûjen de <strong>bi</strong> qasî pisporekxwedî gotin <strong>bi</strong>n û ji <strong>bi</strong>lî wan êdî xwendevan tune <strong>bi</strong>n, dê kîjannivîskar rabe ji bo sed nusxeyan kitêbeke edebî <strong>bi</strong>nivisîne.Nivîskar gava dest <strong>bi</strong> nivisandina nivîsara xwe dike, serêwî <strong>bi</strong> wê baweriyê tijî ye ku ewê mesaja xwe ragihîne piraniyê:Ew hezir û bîr, ray û flêwir, pejin û raman, çêj û bîhin, derd ûflahiyên wî ji yên tenêtiya nefsa wî derkevin <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n yên gelekan.Ev “gelek” an “piranî” jî xwendevan in. Ku ev bawerî <strong>bi</strong> nivîskarre tune be, pênûsa wî nikare xêzekê jî refl <strong>bi</strong>ke.Mirovan li xwendina rojane geflkirin, xwendatiyê gêrandinawan a <strong>bi</strong> hêjayiyê ve yanî <strong>bi</strong> gotina kurt perwerde kirinaxwendevanan, xizmet û xebata rojnamegeriyê ye ku gelek <strong>bi</strong> kêrîpêflveçûna ede<strong>bi</strong>yata cîhana nûjen hatiye.Di çerçewa mêjûya ede<strong>bi</strong>yatê de heta îro tifltên ku li serede<strong>bi</strong>yata kurmancî hatine nivisandin destpêkê <strong>bi</strong> Eliyê Herîrîdest pê dikin. Ji vê ede<strong>bi</strong>yatê mebest ede<strong>bi</strong>yata kurmancî ye, jikurmanciyê jî mebesta vê nivîsarê <strong>kurmanciya</strong> jorê ye ku <strong>kurmanciya</strong>jêrîn (soranî) li dervayê çarçewa vê nivîsarê ye.Ji destpêkê heta serê sedsala me ya <strong>bi</strong>stî ede<strong>bi</strong>yata kurmancîli ser flopa ede<strong>bi</strong>yata rojhilatanavîn dimefliya. Ji <strong>bi</strong>lî MelayêBeyazîdî di warê nesirê de tu ber nehatine dayîn. Giraniya hetaseranseriya ede<strong>bi</strong>yatê li ser fli’rê (nezim) bû ku ev jî mîna modaede<strong>bi</strong>yata wan deman dîwanî bû: Wezin <strong>bi</strong> erûz, tefleyên fli’rê;xezel, qesîde, mesnewî, mustezad, rubaî, musemmat, zimanêfli’rê <strong>bi</strong> gotina rastî nezimê; zimanekî li gora zewqa wê rojê <strong>bi</strong> terkîbû bêjeyên farisî-erebî gurr, vegotin; <strong>bi</strong> hunerên edebî wekteflbîh, îsti’are, mecaz, sembol, mubalexeyên xemilandî, felsefe;felsefeya tesewufî ya îslamî, mîtolojî ya ereb û farisan.Ev dem dema ede<strong>bi</strong>yata me ya klasîk e. Ev klasîzm ne <strong>bi</strong>maneya klasîzma ede<strong>bi</strong>yata Ewropî de lêbelê di aliyê formel80
ûyîna xwe ya di çarçewa rojhilata navîn de klasîk e. Ji aliyê kurmancîve jî, di çarçewa ziman <strong>bi</strong>karanînê de gihîfltiye standartekê.Tevahiya fla’irên vê demê <strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> muflterek a nivîskînivisandine ku ev devoka <strong>kurmanciya</strong> Botan-Hekar-Behdînan e.BERGEHEKE NÛDi 1898an de <strong>bi</strong> derketina rojnama “Kurdistan” di ede<strong>bi</strong>yatakurmancî de bergehek nû vedibe:• Ede<strong>bi</strong>yata hiflyariya nifltîmanî dest pê dike.• Nesîr <strong>bi</strong> awakî gurr dikeve jiyana nivîskariya kurdîDi ede<strong>bi</strong>yat û siyaseta kurdewarî de hiflyarî <strong>bi</strong> îtifaq jiAhmedê Xanî tê destpêkirin. Bi gumana min ev, ‘li xwe hiflyarî’hê ji Cizîrî dest pê dike ku Mela dibêje:Ger lu-luê mensûrê ji nezmê tu dixwazîWer fli’rê Melê bîn te <strong>bi</strong> flîrazî çi hacet ?Lêbelê ev eflkere ye ku ew gurrî û ferehiya pêflniyariya kuXanî berpêfl kiriye <strong>bi</strong> Cizîrî re tune bû. Lewra di dema Cizîrî derewfla Kurdistanê ya siyasî ne wek a dema Xanî bû. Berî ku Xanîbê dinyayê û hê di xortaniya wî de rewfla Kurdistanê ya siyasî digehînekeke nû de ye. Li Çiyayê fiengalê kurdên yêzidî di berxwedanaserînetewandina li hember sultanê osmanî de ne. EvdalXanê mîrê Bidlîsê li hember osmanî têdikofle, dixwaze otorîteyamîrekiya xwe ji nav tixûbên mîrekiyê derxîne hawirdor û ferehtir<strong>bi</strong>ke. Lê yekîtiya beg û mîrekên kurdan <strong>bi</strong> hevûdu re ne bafle; hercar osmanî <strong>bi</strong> ser dikevin, lê xelkê kurd perîflan dibe.81
Di destpêkirina ede<strong>bi</strong>yata hiflyariyê 1898an de jî hemrewfla siyasî ya osmanî hem jî ya Kurdistanê ne pak e. Ku dînamîkênsiyasî yên kurdan <strong>bi</strong>karin <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n yek, ji vê yekîtiyê dengekî<strong>bi</strong> hêz derxin çi <strong>bi</strong> otonomî çi <strong>bi</strong> ser<strong>bi</strong>xweyî dê <strong>bi</strong>gihîjin azadiyê,mafên xwe yên mirovî, demokratîk, siyasî dê <strong>bi</strong> dest xin.Bingehê derketina rojname û kovarên mîna “Kurdistan”,“Kurd”, “Rojî Kurd”, “Hetawî Kurd”, “Jîn” siyasî ne û di vê vegotinêde hatine rokirin. Aliyê wan î edebî di dereceya diduyan de tê.SÊ KATEGORÎ AN EKOLEde<strong>bi</strong>yata dema “Hiflyariyê” ne ku ekoleke edebî û ne kuji aliyê hin mêjûnasên ede<strong>bi</strong>yatê ve <strong>bi</strong> vî navî hatiye <strong>bi</strong>navkirin ûlewra <strong>bi</strong> kar tînim. Ev tesnîf tesnîfa min e, ku flafl be flafliya mine.Meriv dikare vê demê di sê ekolan de tesnîf <strong>bi</strong>ke.1. Ekola berî Hawarê an ekola pêflîn,2. Ekola Hawarê3. Ekola SovyetêEkola pêflîn: Ji aliyê edebî ve <strong>bi</strong> maneya nûjen, nesirêkiriye jiyana nivîsara me ya kurmancî. Ji ber tevahiya jimareyênçi kovarên wê demê li ber destê me tune ne, li ser hêjayiya zimanû sewiya ede<strong>bi</strong>yatê ya vê ekolê hûrbûyîn û gihîfltina <strong>bi</strong>ryareke çêne gengaz e.Ekola Hawarê: Maka vê ekolê Hawar e, mêjî CeladetBedir-Xan e. Zimanê nivîskî kirasê xwe yê ji alfabeya kurdî-erebîavêtiye, kirasê xwe yê kurdî-latînî rapêçaye. Ji bona zaravayêkurmancî gramereke tekûz hatiye çêkirin. Rastnivîsîna zimanênivîskî hatiye tesbît kirin. Di nav nivîskarên vê ekolê de zimane-82
kî nivîskî yê rûnifltî heye. Çîrok, bend, menzûme û fli’r giflt diriya geflkirina ruhiyeta yekîtiya miletê kurd û azadiya Kurdistanêde tên nivisandinê. Giraniya nivîsaran ji sedî heftê û pênc-hefltênesir, yên mayî menzûme ne.Ekola Sovyetê: Di pifltî florefla Oktoberê de <strong>bi</strong> pêflkêflî ûrêberiya partiya komunîst mafê nivisandina <strong>bi</strong> zimanê xwe dinav kurdên Sovyetê de hatiye naskirin. Rojnama “Riya Teze” diwarê rojnamegerî de derketiye û derdikeve. Nivîskarên roman ûçîrok, pisporên folklorê û zimanzan gihîfltine. Zimanê nivîskî<strong>kurmanciya</strong> navçeke gelek teng e û gelek ji gotinên tirkî, ermenî,rûsî, erebî pêk tê. Ji aliyê paqijkirin û di dewsa gotinênnekurmancî de li yên kurmancî gerîn an <strong>bi</strong>karanîn çi <strong>bi</strong>gire qetnehatiye bîra nivîskarên vê ekolê. Ev ekol hê jî berdewam e.Ji gotina “ekol”ê ku ez li vê derê <strong>bi</strong> kar tînim, hêviya minew e ku xwendevan nekeve wê gumanê ku ew di maneya“ekol”ên edebî yên ewropî de ne, an di kurmancî de gelo ev <strong>bi</strong>hin tesbît û dîtinên edebî hatine cem hevûdu û komikek avakirine. Di wê maneyê de ev ne “ekol” in, lêbelê kategorî ne ku dialiyê keriyê zeman, di <strong>bi</strong>karanîna alfabekê an rastnivîsînekê debelkî jî ji flertên tarîxî û civakî yên wê rojê hatine cem hev, komikekpêk anîne, <strong>bi</strong> hin sedeman jî ji hevûdu belav bûne. Divê divê maneya kategorî an keriyê zeman û cîgehê tevgera weflanê dewek “ekol” bê fikirîn.Ji van ekolan tu yek ji bo nivîskarên kurmanc ên Tirkiyêhetanî 1970 yî nebû pêmaye da ji hêz û flarezayiya nivisandina<strong>bi</strong> kurmancî ya wan bê îstifade kirin.JI NÛVE RAPERIKÎN: Çendekî berî <strong>bi</strong> darbeya leflkerî ya1960 î <strong>bi</strong> girtina “çil û nehan”, di pey de jî <strong>bi</strong> girtina “pêncî ûpêncan” rojnameyên Tirkiyê li hember kurdan kampanyeke83
neyînî ya nû vekirin. Li bajarên Kurdistanê kampanya “Vatandafltürkçe konufl!” ji aliyê xortên kemalîstên kurd ve <strong>bi</strong> gurrayî hatajotin. Li ser van bûyeran pejinên kurdayetî yên <strong>bi</strong> têkveçûnêntevgerên fiêx Seîd, Agirî û Dêrsimê hatibûn terpiflandin ji nû vevepejilîn. Li Iraqê darbeya Ebdulkerîm Qasim û xwe nêzîk kirinawî ya ber <strong>bi</strong> kurdan ve, li ser <strong>bi</strong>rayetiya “kurd û ereb” sirûdênji radyoya Bexdayê, veger û serxwerabûna Barzanî vê vepejilînêgefl kir, pêflve <strong>bi</strong>r. Bi “Anayasa”ya 1961 î rewflenbîrên kurd xwestinji mafên mirovîn ên naskirî îstifade <strong>bi</strong>kin, <strong>bi</strong> hindikî <strong>bi</strong>cêribînin.Dêlva ku hêzên xwe yên aborî û pênûsgirî <strong>bi</strong>kin yek û pêkverojnameke xurtir derxin, <strong>bi</strong> çavlêkirinî <strong>bi</strong> rojname û kovaran sêweflanek derxistin ku di nav vana de ya herî jî û li welat belav bû<strong>bi</strong> gumana min Dicle-F›rat bû.VEPEJILÎNVepejilîn dewam kir. Di 1963 yan de “bîst û sê” welatparêzênkurd hatin girtin. Lê ji dervayê vana jî ev pêl dikeliya, hatnuqteyek wisa ku li Meclîsê bû sedemê polemîkan. Wezîrêkarûbarên hundirîn H›fz› O¤uz Bekata ji kursiyê axaftinê wezîrêkarûbarên saxiyê Dr. Yusuf Azizo¤lu, <strong>bi</strong> gotineke dîtir a wanrojan “lîderê Kurdistanê” vedixwend hizûra Meclîsê da beyan<strong>bi</strong>ke ka “tirk e ? An kurd e ?” Serekwezîr ‹smet Pafla ji vê rebêdeng ma, neket navbera herdû wezîrên xwe. Kemal Bad›ll›nimînendeyê Ûrfayê û hevalbendê Yusuf Azizo¤lu rabû li serhebûna kurdan a li Tirkiyê û di hatina tirkan a Anadoliyê de liser tevkarî û pifltgiriya kurdan a <strong>bi</strong> tirkan re li hember qeyserêBîzansê, axaft. Di 1965an de gramera kurdî ya zaravayê kurmancîwefland ku ev gramer <strong>bi</strong> tirkî bû û di mahiyeta îsbatahebûna zimanê kurdî, <strong>bi</strong> xulase û <strong>bi</strong> heliz hatibû berpêfl kirin.84
Ji vê tarîxê pê de çi resmî çi nîvresmî <strong>bi</strong> kurmancî çendkitêb derketin. Lêbelê nivîskarên gifltan jî hatin mehkeme kirin,hin jê ketin ber efiya gelemper. Mûsa Anter; “Birîna Refl” û“Ferhenga Kurdî-Tirkî”, M.Emîn Bozarslan; “Alfabe”, “Meyro”,“Ferhenga Yûsif Ziyaeddîn Pafla” weflandin.Di navbera 1960-1970 de kovarek dinê <strong>bi</strong> navê “Yeni Ak›fl”derket ku di rûpelên dawîn de hin tifltên <strong>bi</strong> kurmacî hebûn.Di warê kurmancî de di pey dawiya 1974 an de û pê dekovar derketin ku Özgürlük Yolu, R›zgari, Roja Welat, DevrimciDemokrat Gençlik û Dengê Kawa bûn. Di dawiya 1979 an de jî<strong>bi</strong> navê Tîrêj kovareke seranser <strong>bi</strong> kurdî û kulturî derket.“Xulasa Gramera Kurmancî” ya Kamuran Bedirxan <strong>bi</strong> destkariyaDr. fiivan, “fiivanê Kurd” romana Ereb fiemo, “Dastana MemêAlan”, kitêba fli’rên Eskerê Boyik derketin û bûn sedemê ser<strong>bi</strong>lindiyawelatparêzên xwendevanên kurd ku di refikên kitêbênxwe de çend ên <strong>bi</strong> kurmancî jî <strong>bi</strong>bînin.ALIYÊN ERÎNÎ Û NEYÎNÎ YÊN ROJNAMEGERIYA1960-1980Di çerçewa kurmancî de derketina van kovar û kitêbanhelbet tifltinên hêja bûn: Kêvjika çavên xwendevanên kurddimalifltin, lêbelê di serê wan de ji pirsan geremoleke bêbersîvdihifltin.• Sê awayên alfabeya kurdî-latînî derketin holê ku xwendevannedikarîn têderxin ka kîjan rast e ? Awayê Kemal Badillî,yê Mûsa Anter an yê M. E. Bozarslan ? Vê pafliyê jî yê Hawarêhat nasîn ku bûn çar awayê cihên cihê.85
• Rastnivîsîna tu kesî li ya nivîskarê dîtir nedinihêrt. Ji “ezdi kim” an “ez dikim” kîjan rastir bû ? “Hesp ditewlêdeye” çêtire an “Hesp di tewlê de ye” ?• Di hin tabîran an navan de rasterast wergerandina ji tirkîherwekî “1 May›s” bû “Yek Gulan”, ne “yekê Gulanê” an “serêGulanê” ku flahiyana serê Gulanê bêî maneya xwe ya cejna karkerêncîhanê wek erf û edetek kevin hê jî li gund û bajarênKurdistanê tê pîroz kirin, jinemêr xelk derdikevin çixariyê, jisibê heta êvarê geflt û seyranê dikin.• Bêî li eslê gotinê bê gerîn li hember derketina hemî gotinênku hem di tirkî û hem jî di kurmancî de dihatin <strong>bi</strong>karanînê.Di tirkî de “gençlik” û “genç” hebûn ku diva kurd jî wan <strong>bi</strong> karbanîna, lêbelê di dewsa vana de pêwist bû ku bêjeke kurdî <strong>bi</strong>dîtina:Ew jî “ciwanî” û “ciwan” bû. Çi heye ku ji heft salî heta heftêsaliyên me ji “gênc/genc”, “gêncî”, “gêncîtî” têdigihîfltin lêbelê“ciwan” û “ciwanî” wê maneya termînolojîk a siyasî nedida.• Li gora avakirina hevoksaziya <strong>bi</strong> tirkî, nivisandina <strong>bi</strong>kurmancî.• Anîna gotinên ji derva û gotinan îcad kirin. Di dewsa“fli’r”ê de “helbest” ji soranî hat anîn ku îro em pê dihisin “helbest”<strong>bi</strong> soranî ne “fli’r” e. An herwekî “Sîn” (Çîn), “Yaban”(Japon/Japan), “sewr” (florefl), “kareba” (elektrîk)... bêjeyênfloreflger hatin îdxal kirin.Weflanên wê demê çi rojname çi kovar û çi kitêb ji aliyêpêflveçûna ede<strong>bi</strong>yatê ve çi anîn ? Bi gotina “ede<strong>bi</strong>yat"ê re tifltinênku tafilê tên bîra meriv helbet fli’r, çîrok, kurteçîrok, roman ûpiyes in. Ji van mêweyan di nav weflanên wê demê de yek <strong>bi</strong> yekû cihê cihê dîtin gelek hêsa ye. Lêbelê romanek dibe ku “roman”be, lê ne romaneke edebî be. Herwekî vê, fli’rek ji aliyê tefleyêxwe ve dibe ku fli’r be, lê nayê wê maneyê ku edebî ye. Mêweyek86
an afirandinek edebî hin xisûsiyetên taybetî dixwaze ku ev diparagrafa pêflîn a vê nivîsarê de, di çerçewa tarîfa ede<strong>bi</strong>yatê dehatine berpêfl kirin.Herçend <strong>bi</strong> mebesta dîtinên xwe yên îdeolojîk-polîtîk derketi<strong>bi</strong>njî di aliyê zêdekirina hejmarî ya welatparêzan de evweflan xizmetên <strong>bi</strong>kêrhatî kirin. Di warê nivisandina <strong>bi</strong> kurmancîde <strong>bi</strong>zavê gefl kirin, bergehê vekirin. Di aliyê perwerdekirinaxwendevanên kurmancî de heryek di çarçewa sempatîzanên xwede qismen <strong>bi</strong> ser ketin jî.Çi di warê weflana <strong>bi</strong> kurdî çi di warê fikrên siyasî de hekepiçek bêtir azadî he<strong>bi</strong>wa, bêguman hem rojname û kovarên berî1970 û hem jî yên pifltî wê dê bêtir di riya vê xizmetê de gavên<strong>bi</strong>kêrhatî bavêtina. Weflan wê ji kovargeriyê derketa derbasî rojnamegeriyarojane <strong>bi</strong><strong>bi</strong>wa ku wê gavê kortala kûr û fereh a dinavbera ede<strong>bi</strong>yata me û ya cîhanî ya nûjen di demeke kurt dezûtir <strong>bi</strong>hata dagirtin.Dewletên Kurdistanê parvekir vê serbestiyê nedan me anji destê me stendin. Îro ew kesên ku wek “nivîskarên kurmanc”tên nasîn an xwe wisa didin naskirin, li Ewropayê di nav nêzîkîçar sed hezar kurdî de dijîn. Ev jî mecaleke dîtir e ku lê <strong>bi</strong>xe<strong>bi</strong>tinda piç <strong>bi</strong> piç be jî ede<strong>bi</strong>yata xwe pêflve <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n, piç <strong>bi</strong> piç kûrayîû ferehiya vê kortalê ji holê rakin. Ji bo vê jî ku di tabîra wê degunehkariyek tune be, ji hin kes û derûdoran fedakarî divê.Berî her tifltî divê ku nivîskar flêla xwe ya heta niha wergirtî<strong>bi</strong>guhêrin. Ne di maneya neyînî de, lê di maneya hevûduteflwîq kirinê, bêtir û <strong>bi</strong> kalîtetir berhem dayînê de hemberiyahevûdu <strong>bi</strong>kin. Ew wehima “nivîskarê mezin”, “fla’irê ustad” divêbê avêtin. Divê <strong>bi</strong> hindikî sê nivîskarên kurmanc <strong>bi</strong>karin li cemhevûdu rûnên, di esna rûnifltinê de <strong>bi</strong>karin li ser ede<strong>bi</strong>yata kurmancîya niha û li ser teoriya ede<strong>bi</strong>yata cîhanî <strong>bi</strong>axifin, muna-87
qefle <strong>bi</strong>kin. Nivîskarên me ji ber xebata xwe ya xîretkêfliyê <strong>bi</strong> mehêja ne, ji kevir nermtir çi nivisandi<strong>bi</strong>n û çi <strong>bi</strong>nivisînin <strong>bi</strong> meflîrîn in; lêbelê divê ku ew jî <strong>bi</strong> dilekî paqij xwe <strong>bi</strong> nivîskarênmiletên dinê re <strong>bi</strong>din ber hev, perîflaniya xwe <strong>bi</strong>bînin.Ku yekî kurmanc ji kurmancekî dîtir re bêje “tu <strong>bi</strong> kurmancînizanî”, heke serê wî neyê flikandin jî dê ji ser flikandinêxerabtir tifltek bê serê wî. Ne tenê nivîskar lêbelê ew kesê kudibêje “ez damîflê xurbetê na<strong>bi</strong>m” jî nezanî an kêmezaniya xweya kurmancî li xwe napejirîne.BI ZIMANÊ XWE ZANÎNDi termînolojiya her miletî de, têgihîfltina ji gotina zimanêaxaftinê û yê nivisandinê cihê cihê ye. Hetanî ji gotina “zimanêaxaftinê” zimanê merkezî cihê û yê navçeyî an devok cihê ye. Wêbafl bê bîra kurdên Tirkiyê ku ji parodiyên televîzyon û radyoyêheta karîkaturên rojnameyan herkes tinazên xwe <strong>bi</strong> tirkî nezanînaserekwezîr Süleyman Demirel dikirin. Ew Süleyman Demirelêku ji zarûkiya xwe de li malê û di tevahiya jiyana xwe de <strong>bi</strong> tirkîpeyivîbû, unîversîteyê <strong>bi</strong> wî zimanî xwendibû, di esil û fesilê xwede ji miliyetek dinê rehek lê negeriyabû, çawa dibû ku <strong>bi</strong> tirkînizanibû ? Dîsa serekwezîr Bülent Ecevit ku di dereca perestinêde miriyê <strong>bi</strong>karanîna tirkiya nû bû “olanak ” (îmkan), “olanakl›”(mumkun) û “olas›” (muhtemel) tevlîhev dikir. Wekî vanabêhejmar nivîskar, rewflenbîr, rojnamevan û siyasetgerên tirk,tirkiya zimanê resmî û xwendin û nivisandinê <strong>bi</strong> flaflî <strong>bi</strong> kar tanînku sekreterê gifltî yê Türk Dil Kurumu Ömer As›m Aksoy dilêkolîneke xwe de (Dil yanl›fllar›, Ankara-1980) berpêfl dike.Sedemê dayina vê numûnê ev e ku <strong>bi</strong> çi maneya zimanêaxaftinê yê rojane, çi <strong>bi</strong> maneya zimanê nivisandinê yê edebî,88
çerçewa zanîn an nezanîna zimanekî gelek fereh e. Tu flika mintê de tune ye ku <strong>bi</strong> qasî Süleyman Demirel <strong>bi</strong> tirkî zanibû tu yekji me an nivîskarekî me ewçend <strong>bi</strong> kurmancî nizane. Lê gava kuhin kes digotin “Demirel <strong>bi</strong> tirkî nizane” ji dilrefliyê nedigotin, têde rastiyek hebû. Lê ev rastî an nerastî îzafî bû ku em hê hînîpîvana îzafî nebûne.Di jiyana modern de pêvajoya ziman hînbûnê çi <strong>bi</strong>gire livê rêzê dimefle:1. Li malê ji dê û bavê2. Li hawirdora xwe ya civakî (tax, gund, bajarê xwe)3. Xwendegeh (5-15) sal, <strong>bi</strong> hem pratîkî û hem gramatîkî4. Radyo-televizyon-rojname5. Kitêb û nivîsarên hêjaDi pêvajoya ziman hînbûyina me de paplûka pêflîn û yadidiyan heye, lê yê sisê, çar û pêncan heta ku em derketine dervayêwelat çi <strong>bi</strong>gire ne<strong>bi</strong>ye para me. Ev ên ku nebûne para mehelbet di pêvajoya hînbûnê de valahiyek mezin e ku lazim e emvê valahiyê <strong>bi</strong> awakî gurr di demeke kurt de dagirin. Ev çi ji boxwendevan çi ji bona nivîskar pêwist e. Lê ji bo nivîskar pêwistîkewisa girîng e ku jêrevîn an tengsistiyek piçûk dibe sedemêxwekujiya wî ya manewî.Pêflîn ji hînbûyîna kurmancî, dû re ji ya kurdiya tevahî emgiflt berpirsiyar in. Lêbelê nivîskar, çi yên edebî çi yên meslekîbêtir, herî bêtir berpirsiyar in. Lewra perçeyên nivîsarên wan <strong>bi</strong>mijarên xwe , <strong>bi</strong> hevoksaziyên xwe yên li rêzika gramerê, <strong>bi</strong> usûlênxwe yên rastnivisînê, <strong>bi</strong> uslûbên xwe yên edebî, <strong>bi</strong> ramanênxwe yên afirandinî, <strong>bi</strong> xewnerojkên xwe yên ramanzayok dê<strong>bi</strong><strong>bi</strong>n numûneyên rûpela ede<strong>bi</strong>yata me ya demekê ku ev jî di89
neynika zeman de rûreflî an rûgefliya me nîflan de. Ji ber vê ye kuberpirsiyariya nivîskarên me ya bêtir hînbûyîna kurmancî û xwetê de pêflve<strong>bi</strong>rinê bêtir pêwist e.Hînbûn û pêflve<strong>bi</strong>rina zimanekî <strong>bi</strong> van rêgehan gengaz e:1. Hakimiyeta li ser gramerê,2. Hakimiyet û hukimkirina li ser rastnivisînê,3. Berhevkirina bêjeyên xwerû <strong>bi</strong> kurdî yên li kofle û kuncikêdevokên xelkê de mayî,4. Niqandina bêjeyên xwerû kurdî ji metinên nivisandîyên kevin,5. Raçandina bêjeyên nû (ku îro jî bo pêflveçûna zimanême gelek <strong>bi</strong> talûke ye. Hetanî gifltî bêjeyên kurdî neyên berhevkirin,heke ji berê xwe herkes bêjeyek raçîne; ev, ziman pêflvenabe lê anarflîzma di zimên de gurrtir <strong>bi</strong>ke.)SÊ PAPLÛKÊN NIVÎSARÊBi ziman bafl zanîn ji bona nivisandinê têr nake. Sê paplûkênnivîsarê hene ku nivîsara edebî <strong>bi</strong> hilkiflîna ji van paplûkandigihîje qora edebî bûnê.Nivîsara Rast: Ew nivîsar e ku li gora awayên rêzika gramerêhatiye nivisandin, hevokên wê li cihê xwe rûnifltî ne.Nivîsar ji aliyê naverok û rastiya ilmî ve ne maqûl be jî, ji aliyêpîr û pergalê gramerî ve rast e.Nivîsara Bafl: Berî her tifltî nivîsar ji aliyê tefleyê “nivîsararast” ve rast e. Ji aliyê naverokê ve mukemel e. Nivîskar berî kudest <strong>bi</strong> nivîsandina nivîsara xwe <strong>bi</strong>ke li mijara xwe bafl fikiriye,90
planê nivîsara xwe <strong>bi</strong> awakî tekûz daniye. Di nivîsarê de dubareyênzêde tune ne. Bêje <strong>bi</strong> baldarî hatine <strong>bi</strong>jartin ku tam daxwaziyanivîskar vedibêjin, dudilîkî nakin maneyê.Nivîsara Bedew: Nivîsara edebî ye ku riya wê ji herdûpaplûkên pêflîn derbas dibe û <strong>bi</strong> zîrekiya arizî ya nivîskar tê pê.Bi tabîreke kevin ev zîrekiya arizî “dayina Xwedê” ye ku <strong>bi</strong> hînkirinênayê hînbûyîn.Riya li ber me avakirin û pêflve<strong>bi</strong>rina ede<strong>bi</strong>yata me ye. Jipêfliyên me ji me re koflkeke kevin maye ku ev ede<strong>bi</strong>yata me yakevin e. Lêbelê ev koflk li gora hoyên jiyana îroyîn ji me re tengtê û têrî me nake. Ji alîkî ve pêwist e ku em vê koflka xwe wekpêmayeke milî <strong>bi</strong>parêzin, ji alîkî ve jî li gora hewcedariya xwe ûhoyên jiyana îroyîn a dinya me ya pêflveketî avahiyan lê zêde kin.Ji bo avahiyên nûjen, teknîk û teknoljiya me ya berdest bêguman têr nake. Di nîsbeta ya me de, teknîk û teknolojiya mirovênli dervayê me gelek gelek pêflve çûye ku em jî perçekî ji wanmirovan in. Yanî ew teknîk û teknolojî <strong>bi</strong> destê mirovên hincivakên ku ji dervayê civaka me ya kurd pêflve çûye û pêflve diçe,lê ew teknîk û teknolojî malê befleriyetê ye û di xizmeta befleriyetêde ye. Em jî perçekî ji bedena wê befleriyetê ne; herçend ew <strong>bi</strong>destê me yê kurd pêflve neçûbe jî mafê me heye em jê îstifade<strong>bi</strong>kin û heta heta em mecbûr in jî.Ev teknîk û teknolojî teoriya ede<strong>bi</strong>yatê ye û ede<strong>bi</strong>yatacîhanî ye.Ku meriv <strong>bi</strong> çavê nivîskariyê li xwe <strong>bi</strong>nihêre divê meriv<strong>bi</strong>zane “folklor” çi ye û mêweyên folklorîk çawa tên berhevkirin ?Meriv ew berhev ke û wek berhevkir îmza bavêjê ne wek nivîskar? Divê meriv <strong>bi</strong>zane “çîrok” çi ye û hê dest <strong>bi</strong> nivisandina çîrokê<strong>bi</strong>ke, divê meriv <strong>bi</strong>zane roman çi ye çi teba ye... Ji bo vê jî <strong>bi</strong>her zimanî – ji <strong>bi</strong>lî kurmancî – <strong>bi</strong> dehan kitêb hatine nivisandin91
û weflandin. Nivîskarê kurmanc an ew kesê ku <strong>bi</strong> çavê nivîskariyêli xwe dinihêre ku <strong>bi</strong>xwaze xwe pêflve <strong>bi</strong>be divê wan <strong>bi</strong>xwîne.Di pêflveçûna ede<strong>bi</strong>yatekê de barê giran li ser milê nivîskarênedebî yên wî miletî ne, lêbelê ev nayê wê maneyê ku tevahiyabar li ser milên wan e. Heta ku gengaz be divê pisporên ilmîyên wî miletî jî <strong>bi</strong> wî zimanî <strong>bi</strong>nivisînin. Mêjûzanên me divê ku<strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>nivisînin da hem zimanê me ji aliyê terminolojîkhem ji aliyê bêjezanî de ferehtir û dewlementir <strong>bi</strong>be û hem jînivîskarên me yên edebî wê fersendê <strong>bi</strong> dest xin ku ji wê kaniyamêjûya me avê vexwin. Ede<strong>bi</strong>yat ripîrût <strong>bi</strong> serê xwe tifltekî nîn e.Ew herçend îskeletê xwe ji ziman <strong>bi</strong>stîne jî goflt û xwîna xwe jiflaxên zanînê yên dîtir weldigire.Mêjû li vê derê tenê nimûneyek ji flaxên ilmê yên dîtir bû.Ev daxwazî ji bo ilmê siyasetê, ekonomiyê, felsefê, cografyayê,welhasil ji bo her flaxên ilmê ku jê pisporên me digihîjin divê bêxwestin.Nivîskar mîmar û xizmetkarê zimanê miletê xwe ye kuzinarê zimanê devkî <strong>bi</strong> hunermendiya xwe dirihoje, jê afirandinekejîndar çêdike. Nivîskar <strong>bi</strong> rêgeha ede<strong>bi</strong>yatê xwendevanênxwe ber <strong>bi</strong> fikirandinê dajo, çêja bedewiya pejin, xeyal û afirandinênramanî dide çêstinê. fiair an nivîskarê pêflîn xiflîm e; <strong>bi</strong>kilûkêmasî ye, lê dûvajoyên wî li ser aliyên wî yên çê avahiyênxwe ava dikin, ji xiflîmî û kilûkêmasiyên wî dersa ducarî nekirinêdistînin. Xwenda, xwendevan û organîzasyonên miletekîmîna me, pêwist e ku bêtir li nivîskarên xwe xwedî derkevin.Ji “rênesans” (renaissance)ê vê de ede<strong>bi</strong>yat <strong>bi</strong> hîmayekirinahin otorîteyan gewz <strong>bi</strong>ye, pêflve çiye. Di dinya me ya îroyînde an dewlet an hin organîzasyon an jî xwendevan <strong>bi</strong> xwe li kulturû ede<strong>bi</strong>yata xwe xwedî derdikevin, ji bo pêflveçûna wê ber-92
geh hazir dikin. Herwekî ku dewletek me tune ye, ev bar û pifltîji aliyekî ve dikeve ser milê rêxistinên me yên çi kulturî û çi siyasî.Alîkarî û fedakariya mezin ku ewê organîzasyonên me <strong>bi</strong>kin;kirîn, frotin û belavkirina mêweyên çandî-edebî be. Bêî ku endamîan peyrewiya rêxistin an komela xwe ji nivîskar <strong>bi</strong>xwazin,divê alîkariya belavkirina kitêbên wî <strong>bi</strong>kin. Bi hindikî qenciyawan a herî mezin ku ambargo daneynin ser nivîskaran, kitêb,kovar û rojnameyên kurdî û <strong>bi</strong> taybetî ser yên kulturî-edebî.Li Ewropayê îro di derûdora çar sed hezarî de kurd hene.Ji sedî yekê wan xwendevan <strong>bi</strong>n, dike çar hezar xwendevanênkurdî li Ewropayê. Lê mixa<strong>bi</strong>n tu kitêbeke kulturî-edebî yê <strong>bi</strong>kurmancî, li ser hemdê xwe, li ser daxwaziya xwendevanan disalê de pênc sed nusxe nayê kirîn û belavbûn. Helbet ew kitêbênku ji aliyê rêxistinên siyasî <strong>bi</strong> awakî mîlîtanî tên belavkirin, jiflerma riyan an ji xatirê dilan tên kirînê, ne di nav vî hesabê mede ye.Ku nivîskarekî <strong>bi</strong> mehan û salan xwe <strong>bi</strong>de xizmet û xebatekekulturî, kitêbek bîne wicûdê, pênc sed an hezar nusxe çap<strong>bi</strong>ke; <strong>bi</strong> firotanê di salê de nikaribe nîvê wê belav <strong>bi</strong>ke û çavê herxwendevan an rêxistinê li belafl <strong>bi</strong>destxistina wek malê mîratêbe, dê çawa besta wî nivîskarî vebe xwe pêflve <strong>bi</strong>be an afirandinênhêjatir <strong>bi</strong>afirîne ?Ji bona ku em <strong>bi</strong>karin ji vê gêdûkê <strong>bi</strong>filitin û ku em <strong>bi</strong>xwazinjê <strong>bi</strong>filitin divê çi nivîskar, çi xwendevan, çi rêxistinênsiyasî an kulturî tevde ji nû ve rewfla xwe ya hazir di ber çav dederbas <strong>bi</strong>kin, li flaflî û kilûkêmasiyên xwe mikur werin, ji bonapêflveçûnê hewil <strong>bi</strong>din, milê xwe <strong>bi</strong>din <strong>bi</strong>n vî barî.Problema sereke ku divê miletê me <strong>bi</strong><strong>bi</strong>flkêfe û <strong>bi</strong> ser kevehelbet gihîfltina siyasî ye ku ev jî <strong>bi</strong> metodên siyasî mumkun e.Lêbelê pêflveçûna kulturî-edebî her tim <strong>bi</strong>ye û dibe enerjiya93
geflkirina rûhiyeta yekîtiya siyasî di nav çînên civakî û pejinênmilî de. Kultur û ede<strong>bi</strong>yat pejinên <strong>bi</strong>xwebaweriyê, fikirandinê,ferdiyeta di nav piraniyê de heliyanê, hevkariyê dide gelekî, didemiletekî, dide befleriyetê.(Çarçira, hejmar 1, Stockholm-1986)________________(1)Ede<strong>bi</strong>yat Terimleri Sözlü¤ü, Dr. L. Sami Akal›n, Varl›k Yay›nlar›, ‹stanbul-198494
Ser<strong>bi</strong>lindiya Berxwedan û Biserketinê:Dr. ÎSMAÎL BEfiÎKÇÎSosyolog Dr. ‹smail Beflikçi di 25ê Gulanê de ji bendîxanaEntabê ya Arizî, <strong>bi</strong> kiflandin û temamkirina cezayê xwe derket.Kovara pêflverû û demokrat a Tirkiyê “Yeni Gündem” rûpela xweya pêflîn <strong>bi</strong> wêne û nûçeya ji bendîxanê derketina vî alimê mêrxasxemiland, giraniya tema vê jimareya 64a da nûçe û reportajênli ser doza wî.Ji wê jimareyê <strong>bi</strong> vê de ev bûn pênc hejmar ku derdikevin,tu hejmarek jê tune ye ku di rûpela “okur forumu” (meydanaxwendevanan) de selav li Beflîkçî neyên kirin û ji ber flêla xwe yademokratîk e ku cara pêflîn kovareke tirk a li Tirkiyê <strong>bi</strong> vî awayî<strong>bi</strong> pifltgirî cih daye Beflîkçî ku ewê ev kovar <strong>bi</strong> xwe çawa neyêpîroz û teqdîr kirin.Bi rastî jî flêla Yeni Gündemê <strong>bi</strong> awake demokratîk nêzîkayî<strong>bi</strong> pirsa kurd û di nav entelektuelên tirk de <strong>bi</strong> temsîlkarê wê Dr.Beflîkçî dayîn, <strong>bi</strong> her awayî layiqê teqdîr kirinê ye.Bendîtiya Beflîkçî ya paflîn ji ber nameyek bû. Hê di bendîxanêde ji sereka Yekîtiya Nivîskarên Swîsê, stî Boulanger rewê nameyê dinivisîne. Ji ber ku ev name digel hin xerûperên wîyên dîtir ji aliyê kar<strong>bi</strong>destên bendîxanê têne derdestkirin, êdînikare <strong>bi</strong>flîne. Ev nameya neflandî <strong>bi</strong> vî awayî dest pê dike:“Îdeolojiya resmî; dîtina xwe ya, li Tirkiyê tunebûna neteweyekîku <strong>bi</strong> navê kurd tê nasîn, zimanekî ku <strong>bi</strong> navê kurdî têzanîn, <strong>bi</strong> israr û <strong>bi</strong> înad dimeflîne. Vê îdeolojiya ku <strong>bi</strong> kurtî emdikarin <strong>bi</strong> navê kemalîzmê <strong>bi</strong>nav <strong>bi</strong>kin, xisûsiyeteke wê ya <strong>bi</strong>nge-95
hîn <strong>bi</strong> awakî mutleq antî-kurd bûyîn e. Nîjadperest e û kolonyalîste. Û ev îdeolojiya resmî <strong>bi</strong> unîversîteya tirk, <strong>bi</strong> mehkemeyêntirk, <strong>bi</strong> partiyên siyasî yên tirk, <strong>bi</strong> navgînên agahdarî yên gelemperî;weflan, radyo û televîzyonan dane qebûl kirinê. Di vê pêvajoyêde navgînên <strong>bi</strong> her awayî yên îdeolojîk ên dewletê û navgînênzordayina cebrî hatine <strong>bi</strong>karanîn.” (Yeni Gündem, jimar 64,rûpel 10)Ji ber vê nameya arizî ya neflandî û li tu derê neweflandî,10 sal cezayê bendîtiya giran danê ku <strong>bi</strong> kiflandina vî cezayî di25ê Gulanê de ji bendîxanê derket.Ji Hezîrana 1971 heta 25ê Gulana 1987, di flanzdeh salande deh sal û deh mehên wî di riya baweriya wî ya ilmî; di riyatêkoflîna hebûna neteweyê kurd li Tirkiyê, hebûna Kurdistanê liTirkiyê, hebûna mafê neteweyê kurd yê serxwebûn û azadî, dibendîxanan de derbas bûn.Di tarîxa dewletên Kurdistanê parvekir de ev cara pêflîn eku alimekî ji neteweyê serdest li dijî îdeolojiya resmî ya dewletaxwe ji bona hebûna neteweyê kurd, welatê wan î Kurdistanê <strong>bi</strong>raya gelemper <strong>bi</strong>de qebûl kirin ew çend tê<strong>bi</strong>kofle û di vê riyê deewçend ceza <strong>bi</strong>xwe.Li dewletên Kurdistanê parvekir de li unîversîteyan alimên,di piyasa kulturî de nivîskar û fla’irên navdar ên, di hikumetande wezîrên, di meclîsên neteweyî de nimînendeyên, dipartiyên siyasî de pêflkêflên <strong>bi</strong> eslê xwe kurd jî hebûne û hene;lêbelê tucar mîna Beflîkçî xwe berpirsiyar dîtina ji têkoflîna diriya namûskariya rastiya hebûna neteweyê kurd, ji xwe re nekirinebar û pifltî, û serêflana bereday (!). Li <strong>bi</strong>lûra îdeolojiya resmîxistin û pê neteweyê kurd mîna pez xewirandin, ji bona wan hertim hêsatir <strong>bi</strong>ye.96
Di riya îsbata hebûna neteweyê kurd, welatê wan îKurdistanê û tarîxa wan a serxwerabûnan de Bêflîkçî <strong>bi</strong> tenê lidijî îdeolojiya resmî tênekofliye; li hember rewflenbîr û pêflkêflênsiyasî yên kurdan jî têkoflîneke bêçavniqandin meflandiye. Ji vanrewflenbîr û pêflkêflên siyasî yên kurdan hin jê heta van sê-çarsalên dawî, hin jê jî hê jî neteweyê kurd ne wek netewe lê wekîgrûbeke etnîk an wek gelek (xelk) ku ta<strong>bi</strong>ê Cumhûriyeta Tirkiyêû di nav tixûbên “mîsakî Milî” (sonda milî ya Mustefa Kemal)dîtine an dibînin. Serxwerabûnên neteweyî û demokratîk ên <strong>bi</strong>navê ya fiêx Seîd, Agirî û Dêrsimê li hember Cumhûriyeta kemalîsta înqilabperwer dijrabûneke feodal û kevneperest dêrîne andidêrin.Di xisûsa van rewflenbîr û siyasetgerên legal de Dr. Beflîkçîvê teflxîsa hanê danî:“Neteweyê kurd organîzmake zindî ye, ku bedena wî,welatê wî Kurdistan e. Rewflenbîrên netewekî mêjiyên wî ne.Kurdistan ji dervayê îradeya neteweyê kurd ve hatiye perçekirin,<strong>bi</strong>ye çar perçe. Yanî herdû ling û herdû milên wê <strong>bi</strong>rîne. Gavabedena organîzmayek perçekirî be, ewê êfl û jana wê perçebûnê<strong>bi</strong>de mêjî, mêjî jî dê nikaribe fonksiyonên xwe <strong>bi</strong> tendurustî <strong>bi</strong>cî bîne. Rewfla ku rewflenbîrên kurd îro tê de ne, ev e.”Dr. Beflîkçî di 1971 î, di bendîxana leflkerî ya Diyarbekirêde xwest ku rewflenbîrên kurd xwedî li serxwerabûna fiêx Seîd aneteweyî-demokratîk derkevin. Berevaniya xwe ya siyasî li serhebûn û daxwaziya mafên demokratîk û mirovî yên neteweyêkurd ava <strong>bi</strong>kin, ne ku <strong>bi</strong> delîl-anînên ji Nutqa Mustefa Kemal, jiaxaftin û xebatên wî yên derxisûsa neteweyê kurd de li fetwayan<strong>bi</strong>gerin. Di vê xisûsê de Beflîkçî gelek têkoflî, lê <strong>bi</strong> ser neket. Bi vêtêkoflînê û <strong>bi</strong> rexneyên xwe yên li hember berevanînameya T‹Pê(Partiya Karkerên Tirkiyê) ya ku flandibûn “Anayasa Mahkemesi”97
Beflîkçî dilê gelek kesan ji xwe hiflt, lê di dilê gelek welatparêzande jî mezin bû.Bêî qebûlkirina hebûna neteweyê kurd û naskirin û teslîmkirinamafên wî yên neteweyî-demokratîk-mirovî, <strong>bi</strong> cihbûyîna demokrasiyeke tekûz li Tirkiyê ne gengaz e. Di vê riyê detêkoflîna demokratîk a entelektuelî, bêi rexnekirin û deflîfrasyonakemalîzmê û kirên dîktatoriya dema yekpartî ku <strong>bi</strong> qanûnêngelek hiflk hatine parastin, dîsa ne gengaz e. Rexnekirin ûdeflîfrasyona kemalîzmê <strong>bi</strong> tenê ne benda li ber <strong>bi</strong>flkaftina pirsgirêkaneteweyê kurd e, lê her wisa benda li ber pêflveçûna fikrêndemokratîk û pêflveçûnên tevgerên civakî ne jî. Dr. Beflîkçî vênuqteya girîng berî 16-17 salan fesilandiye û di deflîfrasyona wîde têkoflîneke bêrawestan daye. fierefa <strong>bi</strong> awakî aflkere destpêkavî karî jî bêguman a Beflîkçî ye.Dr. Beflîkçî di riya baweriya xwe de bê çiv û fetl, <strong>bi</strong> ser<strong>bi</strong>lindîdi ber xwe da. Îro jî di hêfliya <strong>bi</strong>serketinê de ye. Li Tirkiyêêdî pirsa kurd a tabû di nav derûdorên demokrat de ji tabû bûyinêderketiye, kovarên demokrat <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>zav li serê dinivisînin. Yekmîna Ecevît ku tobekarê îfadekirina gotina “kurd” bû, êdî di<strong>bi</strong>zivevê gotinê telafûz <strong>bi</strong>ke, ku me di xewna xwe de jî <strong>bi</strong>dîta meyê bawer nekira.Ji ber kirên xwe Dr. Beflîkçî ji aliyê siyasetger û alimên duwelatên cihê yên Ewropayê navdayiyê ji bona perûya aflîtiyê yaNobel hatiye pêflkêfl kirin. Ev li Tirkiyê wek floqekê tesîr kir. Ewêvê perûyê <strong>bi</strong>dinê an nedinê, li ba dilê min ew çend ne girîng e.Ji aliyê îmkanên madî, ji aliyê tesîra psîkolojîk û <strong>bi</strong>lindkirinamoralê mirovên demokrat helbet girîng e. Lê ew perûya ku danMenahem Begîn dikarin îsal <strong>bi</strong>din Xumeynî û Sedam jî.Perûya herî mezin ji bona Beflîkçî Kurdistaneke yekbûyî,ser<strong>bi</strong>xwe, demokrat û azad e. Ji bo hina ev îro xewneke fla’irane98
ye: Belê çûna Hîvê, ya Merîxê berî çend dehsaleyan xewneke fla’iraneya çîroknivîsên zarûkan bû; lê îro mirov çûnê û hatin, diçinêû tên.(Berbang, hejmar 43, Stockholm-1987)99
DÊRSIM Û DERSÊN JI DÊRSIMÊÎsal salvegera pêncîhemîn a têkveçûna tevgera berxwedaniyame ya neteweyî ya Dêrsimê ye. Bi mebesta parastina mafênxwe yên xwezayî yên neteweyî; li hember siyaseta hikûmata tirkya talana Kurdistanê, <strong>bi</strong> kotekê asîmîlekirina gelê kurd û nenasiyamafên wî yên demokratîk, gelê me rabû ser xwe, dest avêteçek, li hember kolonyalîstan têkoflî.Gelê me di vê têkoflînê de <strong>bi</strong> ser neket, lêbelê pêmayekehêja û ser<strong>bi</strong>lind ji nifflên me yên têkofler ên îro û yên dahatû re<strong>bi</strong> diyarî hiflt. Serwerê tevgerê Generalê Dêrsimê Seyid Rîzarewfla gelê kurd û kirên hikûmeta tirk di nameya xwe ya 30Temûz 1937an de <strong>bi</strong> vî awayî beyan dike: “Serê çend salan e kuhikûmeta tirk lê dixe<strong>bi</strong>te da gelê kurd asîmîle <strong>bi</strong>ke. Bi qedexekirinarojname û weflanên <strong>bi</strong> zimanê kesên ku <strong>bi</strong> zimanê xwe yênbavûkalan dipeyivin, <strong>bi</strong> mecbûrkirina koçkirin û nefiyê, rakirinamirovan ji axa wan a <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>hnûbereket a Kurdistanê ber <strong>bi</strong> aliyêAnadoliya bêweç ve li vî xelkî zulm dike, ku ji çûyiyan gelekêwan telef bûne....”“Li hember vê bûyerê gelê kurd heta ku herin di rê û dirbênkoça mecbûrî de can <strong>bi</strong>din, ji bona xwe <strong>bi</strong>parêzin herwekî di 1930li navsera Agirî, li Geliyê Zîlan, li deflta Bazîdê kirin, her wisadest avêtin çekên xwe.” (1)Di vê nameya ku ji wezareta karûbarê derva ya BrîtanyayaMezin re hatiye nivîsandin û flandin, sedemên tevgerê û rengê101
wê diyarkirî ye. Tevger, berxwedana gelê kurd e û li hemberkotek û zulma rejima kolonyalîst e.Generalê Dêrsimê Seyid Rîza yek ji sedemên têkveçûnatevgerê hê berî têkveçûnê di vê nameya xwe de nîflan dide: “Tevînewekheviya îmkanên fler û bombayên flewatê yên balafirênbombavêj û bombayên gazê yên fetisandinê, ez û welatiyên xwe,me ordiya tirk têkve <strong>bi</strong>r."Li hember berxwedanê, balafirên tirkan bajaran bombebarandikin, diflewitînin. “Zîndan <strong>bi</strong> xortên gelê kurd ên sernerm tijîû <strong>bi</strong> dev re bûne, xwendekar têne gulebaran kirin, têne daleqandinan ber <strong>bi</strong> navçeyên tecrîdkirî yên Tirkiyê ve têne surgûnkirin.”(1) Sedemek ji yên têkveçûna vê tevgerê herwekî yên beriyawê di fler de ji aliyê îmkanên leflkerî ve newekheviya tevgerê ûhêzên dijmin e. Wekî piraniya tevgerên berî wê, navçeya tevgerêji dinya derva ve tecrîdkirî ye. Berî her tifltî di aliyê îkmal ûlojîstîk de kurd di çembera dijminê xwe de mane. Hin neyar anjênexweflên dijminên kurd çendekî rê da<strong>bi</strong>n çûnûhatin û îkmalêjî, pafliyê <strong>bi</strong> hin tawîz stendinan ew û dijminên me bûne dostênhev û <strong>bi</strong> hev re em kirine hesarê, <strong>bi</strong> hev re tînik li me flidandine.Bûyerên Fransa û Tirkiyê ya di tevgera fiêx Seîd de, ya Îranû Tirkiyê di tevgera Agirî de, ya Îran û Iraqê di tevgera Barzanîde ji van numûneyan çendên zindî ne.Newekheviyên îmkanên fler <strong>bi</strong> tenê mesela îkmal û lojîstîkjî nîne. Di flerê Dêrsimê de, herwekî flerên berxwedan û azadîyên kurdî di vê sedsala bîstî de jî dijmin <strong>bi</strong> topên giran, balafirênbombavêj û keflifê, bombayên gaz û flewatê êrîflê ser hêzênpêflmerge û xelkê sivîl kirine; de<strong>bi</strong>r û zevî flewitandine, avên vexwarinêjehrî kirine. Ji ber timî fler di Kurdistanê de bûye, herxesara madî û manewî ya mezin gihîfltiye Kurdistanê. Li hember102
van îmkanên fereh û mezin ên dijmin, gelê kurd <strong>bi</strong> tifingên piyadeû nêçîrê yên îbtîdayî li ber xwe dane. Sedemek têkveçûnê yêdîtir jî, ji ber rewfla têkiliyên mulkiyeta êl û eflîriyê neyekîtiyaeflîran a li dora serekatiya tevgeran e. Her êl û eflîr çi <strong>bi</strong>gire xwemerkeza cîhanê û jiyanê dibîne. Menfeet, dostanî, dijminahî, dilmaniyali ser çêra pez a <strong>bi</strong> qasî gerra palasekê dikare <strong>bi</strong>be sedemêji hevûdu mêr kufltinê, berberiya <strong>bi</strong> dirêjahiya sedsalan, diçarçewa tevgerên neteweyî de jî xiyaneta welatî. Ji ber ku jiyanameriv an a endamê eflîrê di nav eflîrê de dest pê dike û di naveflîrê de diqede, ji bona wî kesî hebûn û kêrhayên eflîrê, dîtinênserekê eflîrê eflîrparêziya herî mezin e ku di ser hemî mefhûmênwekî dînperwerî û welatparêzî de ne. Ji xwe ji bona wî kesîmefhûma “welat” zozan, germiyan an war û gundê wî ye.Bi dîtina min ev sedem ê herî girîng û mezin ê neyekbûnêye ku <strong>bi</strong>serneketina tevgerên me yên neteweyî ji ber vî ne.Gava Evdal Xan mîrê Bidlîsê xwest <strong>bi</strong> ser<strong>bi</strong>lindî li mafênxwe xwedî derkeve, xûgî û bac nede sultanê osmanî, MelekAhmed pafla tevî leflkerên xwe ve çû ser Bidlîsê. Di vî flerê1655an de yên ku di milê paflayê osmanî de li hember vê mîrîtiyakurd a ser<strong>bi</strong>lind fler kirin ne <strong>bi</strong> tenê leflkerên tirk ên osmanîû ne jî xan û begên ji gelên dîtir ên peyrew bûn; lê mixa<strong>bi</strong>n ew;kurdên eflîr yên xwerû kurd bûn: Begê eflîra Mehmûdî <strong>bi</strong> heflthezar, begê Melazgirê <strong>bi</strong> flefl hezar, fieref begê Mehmûdî <strong>bi</strong> fleflhezar leflkerên xwe ve û wekî dinê begê Bazîdê, begên Erdîfl,Elcewaz, Mûfl, Pasîn, Avnîk, Xinisê û paflayê Hekarê <strong>bi</strong> hêzêneflîrên xwe ve li hember vê mîrîtiya kurd a merkeza ilm û irfanê,ji bona berberiya xwe ya eflîrî û pifltgiriya osmanî fler kirin. (2)Yek ji pêflkêflên tevgerên Koçgirî û Dêrsimê BeytarDr. M. Nûrî Dêrsimî di bîranînên xwe de dibêje ku: “Li Dêrsimê103
flêst eflîr hebûn ku di navbera van eflîrên piçûk de tucar danûstandin,<strong>bi</strong>ratî û dostaniyeke ji dil tune bû.” (3) Di vê fesla bîranînênxwe de <strong>bi</strong> awakî hêvîflikestî behsa kefteleta xwe, Seyid Rîza ûElîflan Beg ya di xisûsa lihevanîna eflîran dike ku mixa<strong>bi</strong>ndawiyadawî <strong>bi</strong> ser neketine.Ji serê 1800î ku em dest pê <strong>bi</strong>kin, dibînin ku tevgerên kurdanli pey hev in: 1806 tevgera Evdirehman Paflayê Babanî, 1834a Mîr Mihemed Begê Soran, 1840 ya Bedirxan Beg, 1855 yaYezdan fiêr, 1880 ya fiêx Ubeydulah, 1914 ya Seyid Elî û fiêxfiabedîn, 1921 ya Koçgirî, 1925 ya fiêx Seîd, 1930 ya Agirî û1937 ya Dêrsimê.Çi <strong>bi</strong>gire di navbera tevgerên kurdan de zemanek ew çenddûrûdirêj tune ye. Di navbera tevgera Mîr Mihemed û yaBedirxan Beg de zemanek gelek kurt heye. Dengê xwe ne<strong>bi</strong>rinehev da ku pêkve tê<strong>bi</strong>koflin. Yezdan fiêrê ku di serî de <strong>bi</strong> apê xweyê Bedirxan Beg re ye jê vediqete, yanzdeh sal di pey têkveçûnêde dest <strong>bi</strong> rabûna xwe dike. Tevkarîke pak û aktîf a di navberatevgerên ku ji aliyê navçeyî ve nêzîkî hev in wekî Koçgirî ûDêrsimê de jî dîtin mixa<strong>bi</strong>n zehmet e. Di aliyê nêzîkayiya zemande ji hevûdu belavbûyînek xirab heye: Ji tevgera fiêx Seîd û pêde serxwerabûnên mîna ya Mala Eliyê Ûnis, ya Erohê, yaSeyidxan û heta ya Agirî navçeyî mane, nebûne flerê gerîlayî û nejî yê yekfermandariyeke nîzamî. Sedemê vê ji perçewerçetiya meya eflîrî ye.Li herêmek ku sê eflîrên cîran he<strong>bi</strong>n muheqeq dido ji wanan ji hevûdu ne xwefl in, an jî dijminên hev ên xwînî ne. Gava eflîradijminê eflîrekê <strong>bi</strong> tevgera kurd a neteweyî re be, eflîra dijbermuheqeq <strong>bi</strong> dijminê tevgerê re ye. Êdî ev dijmin kî dibe <strong>bi</strong>la <strong>bi</strong>be,<strong>bi</strong> tevayî çiqas dijminê gelê kurd dibe ji bo wê eflîrê ne xem e.104
Dijminên me yanî dewletên ku Kurdistanê par vekirine divê xisûsê de ji me bêtir zana ne û xwedî tecrube ne. SeltenetaOsmanî û dûvajoyê wê dewleta Tirkiyê di wextê xwe de û nihaji bona li Kurdistanê parastina têkiliyên eflîriyê di tenga xwe de<strong>bi</strong> zîrekî xe<strong>bi</strong>tîne, berberî û dijberiyên di navbera eflîran de geflkirine û timî zindî hifltine. Kovara tirkî ya <strong>bi</strong> navê “2000’e Do¤ru”di hejmara xwe ya 51/1987 de raporeke “gelek veflartî” ya dewletêazlû û belav kir. Di vê raporê de giflt eflîrên Kurdistanê li çarpara hatine parvekirin: “1. Eflîrên pênebawer, 2. Eflîrên pifltgirênkurdayetiyê, 3. Eflîrên xwe wek pifltgirê welat (Tirkiyê) nîflandidin, 4. Eflîrên sadiq ên welat (Tirkiyê).” Di raporê de navê hereflîrê digel navê serekê wê, zimanê axaftinê, nifûsa wê, berberî ûdostaniya wê <strong>bi</strong> eflîrên derûdorê re, erf û edet, qencî û xera<strong>bi</strong>yênwan cihê cihê tesbîtkirî ne.Tevî gelek flaflî û çewtiyên wê, divê ev rapor <strong>bi</strong>be zixtik;welatparêz û têkoflerên kurd ji xewa xefletê rake, me gifltan kûr<strong>bi</strong>de fikirandinê.Rakirina têkiliyên eflîrî û eflîretan helbet <strong>bi</strong> rakirina sîstemamulkiyeta wê qa<strong>bi</strong>l e. Ev jî ya <strong>bi</strong> floreflê ya jî <strong>bi</strong> guherandinekeekonomîk a esasî mumkun e. Lêbelê ya herî dijwartir rakirinazîhniyeta eflîrî ye. Gelo emê <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>n di dil û mêjiyê xwe de, dixebatên xwe yên kulturî û siyasî, di karûbarên komele, partî,cebhe, û h.w.d de flêl, têkilî û zîhniyeta eflîriyê rakin ? Gava emvê <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>n, ez bawer dikim ku emê pêgaveke mezin ber <strong>bi</strong> pûçkirinasedemê têkveçûna tevgera Dêrsimê – ku ev sedem makahemî têkveçûnên tevgerên me yên neteweyî ye- bavêjin û wê jiser devê riya xwe <strong>bi</strong>malin.Bi raperikîna li hember zulmê flehîd û tengezarên tevgeraDêrsimê rûpelek zêrîn a ser<strong>bi</strong>lindiyê li tarîxa me zêde kirin. Jibona em layiqê wê tarîxê <strong>bi</strong>n, divê ku em ji kilûkêmasiyên wê105
tevgerê ders hilînin da ku di dahatû de em an nifflên wê bên,rastî wê encama têkveçûnê ne<strong>bi</strong>n.(Berbang, hejmar 53, Stockholm 1988)BALKIfiANDIN: Tabîra “Generalê Dêrsimê” an “GeneralêKurdistanê” naznavê (leqebê) Seyid Rîza yê di nameya wî ya lijorê jêbehskirî de ye. Di nameya xwe de naznavê xwe wek “generalissimo”datîne ku tê <strong>bi</strong> maneya serfermandar an fermandarêgifltî. Min jî di dewsa “generalissimo” an “serfermandar” de <strong>bi</strong>wêja“general” <strong>bi</strong> kar aniye, hêvîdar im ku flafl neyê famkirin. Binêreli (1)._______________(1)Nameya Seyid Rîza, Nokta Dergisi, y›l 5, say› 5, ‹stanbul 1977.(2)Evliya Çele<strong>bi</strong>, Gördüklerim, C.II, ‹nkilap ve Aka Kitapevleri, ‹stanbul 1977.(3)Vet. Dr. M. Nuri Dersimi, Hat›rat›m, Roja Nû, Stockholm 1986.106
REWfiA EDEBIYATA KURDÎLI EWROPAYÊHevalên dilsoz, nimînendeyên hêja yên komele û damezranênkurdî û mêvanên <strong>bi</strong>rêz! Bi rêzgirtineke kûr selavên xwepêflkêfl dikim.Kar<strong>bi</strong>destên Federasyona Komelên Kurd li Swêdê ji minxwestin da ez di babeta “ede<strong>bi</strong>yata kurdî li Ewropayê hazirî<strong>bi</strong>kim û vê haziriya xwe di hizûra civata we de berpêflî civînê<strong>bi</strong>kim.“Ede<strong>bi</strong>yata kurdî” ji vê mebest çi ye gelo ?Ji vê mebest:a. Rewfla ede<strong>bi</strong>yata kurdî ya <strong>bi</strong> koça nivîskarên kurd ûhatina Ewropayê û li vê derê meflandina karê ede<strong>bi</strong>yata kurdî jibona gelê kurd ê li Kurdistanê ye ? Anb. Ede<strong>bi</strong>yata kurdî ya di nav civaka kurd a li Ewropayê deye ?Ev herdû pirs ji hevûdu ji <strong>bi</strong>ngehê nebe jî di mebestê de <strong>bi</strong>temamî ji hev cihê ne. Di pirsa pêflî de meflandina rewfla ede<strong>bi</strong>yatakurdî ya bûrî û nihoyî heye. Di pirsa diduyan de avakirinan li darxistina ede<strong>bi</strong>yateke nû û cuda heye.Ji gotina “ede<strong>bi</strong>yata kurdî” ez wê ede<strong>bi</strong>yata kurdî famdikim ku ede<strong>bi</strong>yatên hemû zaravayên kurdî dikevine nav; ede<strong>bi</strong>yata<strong>kurmanciya</strong> jorê (kurmancî), ede<strong>bi</strong>yata <strong>kurmanciya</strong> jêrê(soranî), ede<strong>bi</strong>yata hewramanî, ede<strong>bi</strong>yata dimilî (zazakî) ûh.w.d.Ez <strong>bi</strong> xwe ji <strong>bi</strong>lî kurmancî (ya jorê) <strong>bi</strong> zaravakî kurdî yêdîtir nizanim. Ezê li ser ede<strong>bi</strong>yata kurmancî rawestim û <strong>bi</strong>rêz107
Dr. Cemflîd Heyderî jî li ser ya <strong>kurmanciya</strong> xwarê ango ya soranî-mukriyanîraweste.Belê herwekî min sedemên wê ji we re vegot ezê li serbabeta “ede<strong>bi</strong>yata kurmancî li Ewropayê” <strong>bi</strong>axifim. Berî ku <strong>bi</strong>kevimbabeta ede<strong>bi</strong>yatê, divê ku em tarîfa ede<strong>bi</strong>yatê bînin bîra xwe.Gelek kesên ji vê civata <strong>bi</strong>rêz, tarîfa ede<strong>bi</strong>yatê ji ber zanin. Lê jibona zanîna guhdarên hêja yên ku ji bîr vekirine teze <strong>bi</strong>kin, <strong>bi</strong>destûra we ez vê tarîfê carek din jî <strong>bi</strong>kim.Ede<strong>bi</strong>yat: Ilm û sen’etê hînkirin (talîm) û perwerdekirina(ter<strong>bi</strong>ye) mirovan e, ku wan ji aliyê his (pejin), fikir (raman) ûxeyalkirinê ve digihîne kultureke <strong>bi</strong>lind. Ji bona gihîfltinaarmanca xwe navgînên vegotinê yên devkî û nivîskî <strong>bi</strong> kar tîne ûlê dixe<strong>bi</strong>te ku ev navgîn yanî vegotin ji aliyê estetîk ve bedew be,îqnaker be yanî mentiqî be, mirovan <strong>bi</strong>de fikirandin, his û bestamirovan hilke (gefl ke), mirovan <strong>bi</strong>de xeyalkirinê û li ser mirovantesîrek <strong>bi</strong>hêle.Herwekî tê dîtinê tarîfa ede<strong>bi</strong>yatê ji du hêmanan pêk tê.Hêmana pêflî armanca ede<strong>bi</strong>yatê ye, hêmana diduyan navgînênede<strong>bi</strong>yat”ê ye.Armanca ede<strong>bi</strong>yatê ev e: Ilm û sen’etê hînkirin û perwerdekirinamirovan e, ku wan ji aliyê his, raman û xeyalkirinêve digihîne kultureke <strong>bi</strong>lind.Navgînên ede<strong>bi</strong>yatê jî vegotina devkî û vegotina nivîskîne.Berhemên vegotina devkî dikevin nav warê folklorê ku jidervayê babeta me ye.Berhemên vegotina nivîskî; nivîsar in, nivîsarên edebî neku babeta me ya li serê rawestinê ev e.108
REWfiA EDEBIYATA KURMANCÎLI EWROPAYÊ BI ÇI AWAYÎ YE ?Berî ku meriv <strong>bi</strong>kare bersîva vê pirsê <strong>bi</strong>de, divê ku merivbîstekê li ser rewfla welat raweste û <strong>bi</strong> bîr bîne, da <strong>bi</strong>kare di wênîsbetê de muqayese <strong>bi</strong>ke. Ji gotina “welat” li vê derê mebestKurdistana bakur ango ya keriyê li Tirkiyê ye.Herwekî ji aliyê we ve tê zanîn ji 1925an heta salên1960an <strong>bi</strong> kurmancî nivisandin ne gengaz bû. Zordestiya dewletêli ser kurdî gelek xurt bû. Kovar û weflanên <strong>bi</strong> kurmancî li dervayêtixûbên Tirkiyê derdiketin. Yên wekî Hawar, Ronahî, RojaNû, dîwanên Cegerxwîn keysa belavbûna di nav gelê kurd ê liTirkiyê de nedidîtin.Hetanî 1959an kurmancî zimanê axaftina rojane yê gundîû nîvgundiyên li bajaran dihate dîtinê û di warê ede<strong>bi</strong>yata klasîkde jî yên dîwanên flêx, axa û melayên welatparêz bû ku ew kes jiber sedemên çi siyasî çi dînî li hember hukûmetê bûn, û ji hukûmetêderbe xwaribûn.Pifltî 1960-61an ne gelek dûr û dirêj û <strong>bi</strong> umr be jî, ji aliyêrewflenbîrên welatparêzên kurd ve rojname û kovarên wekîDicle-F›rat, Deng, Roja Newe derketin ku di nav rûpelên wan dehin perçeyên <strong>bi</strong> kurdî hebûn. Mûsa Anter Brina Refl û FerhengaKurdî-Tirkî, Kemal Badilî Kurte<strong>bi</strong>ra Gramera Kurdî ya zaravayêkurmancî <strong>bi</strong> vegotina <strong>bi</strong> tirkî, weflandin.Di dema Cumhûriyeta Tirkiyê de nivîsara kurmancî liKurdistana bakur <strong>bi</strong> vî awayî dest pê kir.Ji destpêka 1975an û heta derbeya leflkerî ya 12ê Îlona1980 nîvkurdî û nîvtirkî kovar û rojnameyên wekî Özgürlük109
Yolu, R›zgari, Roja Welat, Devrimci Demokrat Gençlik, DengêKawa derketin û li gora gengaziyên xwe hin rûpelên xwe ji kurdî(dimilî û kurmancî) re vediqetandin. Di dawiya 1979an de <strong>bi</strong>navê Tîrêj kovareke çandeyî û pîfleyî ya seranser <strong>bi</strong> kurdî; <strong>bi</strong>zaravayên dimilî û kurmancî derket ku sê hejmarên wê li welat,ya çaran ji ber hatina cûntayê li dervayê welêt, li Swêdê hateweflandin.Ji çêlîkirina tarîxçeya nivîsara kurdî ya dema cumhûriyetêli Tirkiyê mebesta min nîflandayina du nuqteyan e.1. Nivîsara kurmancî ya li Kurdistana keriyê li Tirkiyêdema zarotiya xwe hê temam nekiriye.2. Nivîskar ji aliyê ehilbûyîna nivîskariya ziman û kulturagelemper ve amator in. Ji aliyê dilsoziyê ve mîlîtan in. Armancawan ev e ku nîflanî gel û dijminê xwe <strong>bi</strong>din “va yê zimanê kurdîheye û pê tê nivîsandin û zimanê kurdî ne devoka tirkiya Rihayêye.”NIVÎSARA KURMANCÎ LI EWROPAYÊMeriv dikare jiyana nivîsara kurmancî ya li Ewropayê li dudewran par veke: Nivîsara kurmancî ya heta 1980 û ya pifltî1980yî.Çi ji aliyê zeman û çi ji aliyê madî ve mixa<strong>bi</strong>n fersenda mintune bû ku kronolojiya nivîsara kurmancî ya berî 1980yî derxim.Lê ez dikarim <strong>bi</strong> kurtî viya bêjim ku xusûsiyeta nivîsarakurmancî ya wê demê ev bû:1. Nivîsar di çarçewa meselên îdeolojî û siyasetê de bûn.2. Nivîsarên ku <strong>bi</strong>kevin nav kategoriya berhemên edebî, çi<strong>bi</strong>gire tune bûn.110
3. Bergeha nivîskaran ji aliyê ziman ve ji kesên li welatferehtir bû.4. Nivîskarên wê demê gava di muqa<strong>bi</strong>lî bêjeke erebî-farisî-tirkîde hewcedarî <strong>bi</strong> bêjeke kurdî didîtin, bêî lêgerînekedûrûdirêj hema ji cem xwe bêje an <strong>bi</strong>wêjek îcad dikirin.Pifltî derbeya leflkerî ya 12ê Îlona 1980 <strong>bi</strong> hezaran kurdênsiyasî ji Tirkiyê revîn û xwe avêtin Ewropayê. Ev bûyer pir anhindik di rewfla kurdên Ewropayê yên kevin de guherînek çêkir.Di vê demê de kovar û rojnameyên seranser <strong>bi</strong> kurdî ûweflanên sirf çandeyî dest <strong>bi</strong> jiyana weflanê kirin. Bi van bûyeranbergeha nivîsara kurmancî fereh bû; wergerandin, lêkolînênedebî, lêkolînên zimanzanî, çîrokên hunerî ji bo nivisandin ûnivîskariyê bûn warên cihê cihê. Yên ku gava 10-15 sal berê çav<strong>bi</strong> kurtenameyek <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>keta ji kêfa dê lal <strong>bi</strong>ya, êdî îroçîrokên dirêj ên 150-200 rûpelî naecibînin û rexnan lê digirin.Helbet ev nankorî an dexesî nîne. Ev rasterast di nivîsarakurmancî de nîflana pêflveçûnê ye. Ev pêflveçûn herçend ne <strong>bi</strong>kîlometreyan an <strong>bi</strong> metreyan lê tenê <strong>bi</strong> dirêjahiya bejna santîmanbe jî, divê em vê pêflveçûn û pêflvegihîfltinê <strong>bi</strong>bînin, lêbelê pê razîne<strong>bi</strong>n. Ji bona pêflveçûna <strong>bi</strong> kîlometreyan zorê <strong>bi</strong>din xwe.EDEBIYAT Û SEWIYA NIVÎSARÊHevalino! Ku bala we lê be ez çêlî pêflveçûna nivîsara kurmancîdikim, çêlî ede<strong>bi</strong>yata kurmancî nakim.Ji bona ede<strong>bi</strong>yata nivîskî nivîsar <strong>bi</strong>ngeh e, lêbelê ne kunivîsar ede<strong>bi</strong>yat e an ede<strong>bi</strong>yat nivîsar e. Nivîsara ku ji bona ede<strong>bi</strong>yatê<strong>bi</strong>ngeh e, nivîsara edebî ye. Sê pêplûkên nivîsarê hene kuya dawî û <strong>bi</strong>lind ya edebî ye.111
1. Pêplûka pêflîn nivîsara rast e: Ew nivîsar e ku li goraawayên rêzika gramerê hatiye nivîsandin, hevokên wê rûnifltî ne.Nivîsar ji aliyê naverok û rastiya ilmî ve ne meqbûl be jî, ji aliyêpîr û pergalên gramerî ve rast e.2. Pêplûka diduyan nivîsara bafl e: Berî her tifltî nivîsar jialiyê tefleyê “nivîsara rast” ve rast e. Ji aliyê naverokê ve mukemele. Nivîskar berî ku dest <strong>bi</strong> nivîsandina nivîsara xwe <strong>bi</strong>ke, libabeta xwe çak fikiriye, bernameya nivîsara xwe <strong>bi</strong> awakî tekûzdaniye. Di nivîsarê de dubarekirin tune ne. Bêje <strong>bi</strong> baldarî hatinehil<strong>bi</strong>jartin ku tam daxwaziya nivîskar tînin ziman, tu dudilî ûguman nakin maneyê.3. Pêplûka sisiyan nivîsara bedew e: Ev nivîsar ya edebîye ku riya wê ji herdû pêplûkên pêflîn derbas dibe û <strong>bi</strong> jîrîtiyaarizî ya nivîskar tê pê.Bi nîsbet van tarîfên ilmî yên edebî nivîsara kurmancî –çiya welat (a pifltî 1925an) û çi ya Ewropayê- gelo dikeve nav kîjankategoriyê an gihîfltiye kîjan pêplûkê ? Bi dîtina min, <strong>bi</strong> awakîtevahî nivîsara kurmancî hê di kefteleftekê de ye ku piyê xwebavêje ser pêplûka pêflî ya dereca nivîsara rast. Lewra kêm nivîskarekekurmancî heye ku li gora awayên rêzika gramerê hatibenivîsandin û hevokên nivîsarê li cihên xwe rûniflti<strong>bi</strong>n. Sedemê vêyekê jî ev in:1. Tu nivîskarekî kurmanc <strong>bi</strong> xwendina <strong>bi</strong>ngehîn a teoriyagramera kurmancî perwerde nebûye.2. Ku nivîskarê kurmanc ji ba xwe an vê pafliyê meraq kiribegramera kurmancî xwendibe, devoka wî ya navçeyî <strong>bi</strong> dirêjiya<strong>bi</strong> qasî bîst salan ewçend lê tesîr kiriye ku di dema peyivîn ûnivisandinê de hînbûna xwe ya gramerê çi <strong>bi</strong>gire ji <strong>bi</strong>nî ji bîrradike.3. Gava ev tiflt <strong>bi</strong> nivîskarên dîtir re jî <strong>bi</strong> vî awayî <strong>bi</strong>n, di112
nivisandin û peyivînê de ji hevûdu hînbûn, îstifadekirin an <strong>bi</strong>awakî çak li hevûdu tesîrkirin jî bêguman ne gengaz e.Wê gavê û di wê rewflê de di destê nivîskar de çi dimîne ?Bi tenê tifltek dimîne ku ew jî gramera dayikê, devoka taxê ûçend gotinên egzotîk ji zaravakî dîtir ku zimanzaniya wî <strong>bi</strong>denîflandayinê.NIVÎSKARÊN KURMANC DIKARIN ÇI BIKIN ?Li hember vê rewflê yanî vê sewiya nizim a nivîsara kurmancî,ji bona <strong>bi</strong>lindkirina sewiyê meriv dikare çi <strong>bi</strong>ke ? Merivyanî:- Nivîskar dikare çi <strong>bi</strong>ke ?- Xwendevan dikare çi <strong>bi</strong>ke ?- Rexnegir dikare çi <strong>bi</strong>ke ?- Û civaka kurd a li Ewropayê dikare çi <strong>bi</strong>ke ?PROBLEMÊN NIVÎSKARÊN KURMANCProblema wext:Ji <strong>bi</strong>lî yek-du kesan yên mayî yên <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>lî di<strong>bi</strong>n jibona jiyana xwe ya aborî rojê çi <strong>bi</strong>gire heflt saetan karekî wisadikin ku têkiliya karê wan dûr an nêzîk <strong>bi</strong> nivîskariya kurmancîre tune ye. Merivê ku rojê heflt saet karekî cuda <strong>bi</strong>ke, bêgumanhem ji aliyê bedenî û hem jî ji aliyê zîhnî ve diweste. Di pey karde heta westa wî here, hiflê wî ji bona fikirandina entelektuelîwere serê wî, bêguman ewê wextê razanê were, ku divê razê dasibetirê <strong>bi</strong>kare dîsa here ser kar. Kesekî ku di vê rewflê de be ewê113
kengê pê re <strong>bi</strong>gihîje ku <strong>bi</strong>fikire, babeta xam ya çîrok an romanaxwe pêflve <strong>bi</strong>be, cihên ku ne <strong>bi</strong> dilê wî be <strong>bi</strong>guhêre.Bi vê rewflê nivîskarê kurmanc nikare xwe ji amator-bûyînê<strong>bi</strong>filitîne.Problema ragihandinê:Wek nivîskar, meriv ji bo çi dinivisîne ? Meriv dinivisîneji bona mesaja meriv <strong>bi</strong>gihîje wê derûdora ku meriv dixwazedengê xwe, daxwaza xwe <strong>bi</strong>gihîne wan kesan, ew kes jî civak ean jî beflek ji civakê ye. Ev ragihandin <strong>bi</strong> riya belavbûyîna pirtûkênnivîskar pêk tên. Belavkirin an weflandina pirtûkekê dengkirine, bangkirin e. Bangkirina ji bona bersîva banga xwe welgirtine, <strong>bi</strong>hîstina olandayina dengê xwe ye.Pirtûkeke kurmancî ji kategoriya ede<strong>bi</strong>yatê li vê derê liSwêdê herî zêde hezar nusxe çap di<strong>bi</strong>n. Li gora tesbîtan tê gotinêku li tevahiya Swêdê deh hezar, li Ewropayê çar sed hezarkurd hene. Ku em her malek kurd ji pênc kesan <strong>bi</strong>jmêrin; liSwêdê du hezar û li tevahiya Ewropayê hefltê hezar malên kurddikin. Biflaftina vê pirsê an di vê babetê de çare dîtin dikeve sermilê xwendevanan yanî civakê.Babet û hawirdora te<strong>bi</strong>î:Nivîskarê kurmanc ê ku herî nû hatibe Ewropayê, <strong>bi</strong> qasîpêc-flefl sal e ku hatiye. Li Ewropayê îmkanên xwe yên ji aliyêziman ve gihandinê û <strong>bi</strong> serbestî nivîsandinê ji yên welêt helbetbêtir in. Lê ji bo nivîskar aliyek neyînî yê herî xerab heye ku ewjî dûrketina ji hawirdora xwe ya tebîî ye. Hawirdora tebîî; kaniyajiyana his, raman û babetên nivisandinê ya nivîskar e.Herçend li Ewropayê civakeke hebe jî ev civak <strong>bi</strong> his,raman, rabûn û rûnifltin û <strong>bi</strong> tevgera xwe ya li hember bûyeran114
ne ew civaka maka kulturî ya welat e. Bûyerên rojane yên di navvê civakê de jî ne bûyerên li welêt in. Nivîskarê kurd wek tifltekîdeynê stuyê xwe an ji bêrîkirina kûr a welat dixwaze babetaçîrok, roman an fli’ra xwe wek ku li welat derbasbûyî be <strong>bi</strong>nivisîne.Li gora xwe, lêbelê di wî dema ku ew <strong>bi</strong> xwe li welat bûye,wisa dinivisîne. Ji vê nivisandinê tifltek derdikeve holê ku dûr annêzîk têkiliya wê <strong>bi</strong> realîteyê re tune ye. Nivîsar an berhema ewçend li serê hatiye xe<strong>bi</strong>tîn, ji jiyana rojê dûr û seroqûnkî dimîne.Civaka kurd a li Ewropayê:Îro li tevahiya Ewropayê civakek kurd heye ku nufûsa wêdigihîje derûdora nîv milyonî. Ev nîv milyon çi wek ferd <strong>bi</strong> serêxwe, çi wek malbat, di fikirandinê, tevgerê, di hînbûyinên xwarinû vexwarinê, di awayê peyivînê, di têkiliyên di navbera mirovan-dê û bav û zarûk, mezin û piçûkan – de ji awayê li welat <strong>bi</strong>awayekî dîtir diguhirin. Ev pêvajoya guhirînê her roj <strong>bi</strong> leztirdibe. Ev bûyîn û bûyer di nîsbeta civaka kurd a welat de deformasyone, tefesux e. Lê ku em hilhatina civakeke kurd liEwropayê qebûl <strong>bi</strong>kin, wê gavê em dikarin ji vê guherînê rebêjin ku formasyon e. Yanî civaka kurd a ferdên wê ji ber sedemênsiyasî û aborî ji bo demeke demdemî (muweqet) hatibûnEwropayê, di nav jiyana rojane de û <strong>bi</strong> tesîra jiyana civakî ûhukmê qanûnên welatên lê mayî, dikeve tefleyek nû.Ev civaka kurd a li Ewropayê wek civakek muweqet xuyannake. Belkî hin kes ji ber bêqa<strong>bi</strong>liyeta entegrasyonê rojek <strong>bi</strong>zivirinû hin jê jî pifltî teqawidiyê vegerin welêt. Lê ji niha ve wisaxuyan dike ku <strong>bi</strong> temamî vegera vê civakê ji gengazbûnê piçekdûr e.Ev nîv milyon kurd ku ji niha ve tedbîr neyên girtin, hetadeh-panzdeh salan wê flexsiyeta xwe ya kurdî parastinê <strong>bi</strong>hêlin,115
dev jê berdin. Ji niha ve keç û xortên kurd ku li van deran xwendine,di nav malê de <strong>bi</strong> hevûdu re <strong>bi</strong> kurdî napeyivin, <strong>bi</strong> zimanêresmî yê wî welatê lê mayî dipeyivin. Tenê di dema bersîvdayinadê û bavê xwe an yên di salên wan de <strong>bi</strong> kurdiya (swêdî/almanî/fransizîû w.d) dipeyivin, yanî zimanê xwendinê yê wî welatîli gora zanîn û karîna xwe werdigerînin kurdî û wisa bersîvdidin.Ez vê bûyerê li pêfl nifflên dahatû an dahatûya kurd aEwropayê wek gelfl, wek problem dibînim. Ku nivîskar, pedagog,mamoste û rewflenbîrên kurd di vê tesbîtê de <strong>bi</strong> min rehemfikir <strong>bi</strong>n, divê ku li hember vê talûkê, li hember vê talûkeyazimanê bavûkalan windakirinê, li hember talûka winda bûyinaflexsiyeta kurdî ya niffla dahatû li ser çareyan <strong>bi</strong>fikirin.Çareyek ji çareyên ku <strong>bi</strong> nivîskarên kurd <strong>bi</strong>qede ev e:Avakirina ede<strong>bi</strong>yata kurdî ya ji bo civaka kurd a li Ewropayê.Mebesta vê ede<strong>bi</strong>yatê divê ev be:1. Parastin û danasîna erf, edet û kultura kurdî û dayinafliûra têkoflîna rizgarîxwaziya gelê kurd.2. Bi uslûbeke sivik a herikandî, vegotineke zengîn, zimanêkurdî <strong>bi</strong> nifflên nû flîrîn kirin.3. Ji aliyê rûhiyetê ve peywendiyên di navbera civaka kurda Ewropayê û welatê wan ê bavûkalan de xurt kirin.Ku ji niha ve ev tedbîr bên fikirandin û bên <strong>bi</strong>cihanîn,pêncî sal flûn de ewê neviyên me yên li van deveran <strong>bi</strong>cihbûyîxwe wek sêwiyên bêesil û bêfesil nebînin; ewê xwe flaxên li serrehên gelê kurd hêflînbûyî <strong>bi</strong>bînin û pê îftixar <strong>bi</strong>kin.(Berbang, hejmar 60, Stockholm-1989)116
MÎR CELADET ALÎ BEDIR-XANDi dîroka neteweyan de hin kes hene ku berê herikînadîrokê diguhêrin, herikînê <strong>bi</strong> lez dixin, an ji wê herikîna bêserûberû kêm<strong>bi</strong>kêrhatî; tînin pîr û pergalekê didinê da bêtir <strong>bi</strong> kêrîdaxwazê bê. Ev dîrok dibe ku <strong>bi</strong> tenê ya leflkerî, ya siyasî an jî yaçandeyî be.Di diroka çandeyî ya kurdî (kurmancî) de Mîr Celadet yekji wan kesan e ku berê herikîn û mefla nivîsara kurmancî guhartiye,bergehê wê fereh kiriye, xwendin û nivîsandina wê di navpiraniyê de belav kiriye û berî hertifltî zimanê nivîskî li ser hîmêntekûz daye rûnifltinê.Ev nûvejîna (renaissance) çandeya kurmancî ye, meydan ûnavgîna vê nûvejînê jî kovara Hawar e.Di vê pêvajoya nûvejîna çandeyî de Hawar hem <strong>bi</strong> maneyaedebî û hem jî <strong>bi</strong> maneya perwerdeyî xwendegeh (école) e. Bimaneya perwerdeyî xendegeh e, lewra ji fla’ir û nivîskar OsmanSabrî (1) û nivîskar Dr. Nûredîn Zaza (2) <strong>bi</strong>girin gelek kesên wêdemê di dezgehê xwendegeha Hawarê de hînî nivisandinê bûnû dest <strong>bi</strong> nivisandinê kirin. Bi maneya edebî xwendegeh (école)e, lewra <strong>bi</strong> alfabeya xwe ya latînî-kurdî, <strong>bi</strong> sîstema rastnivîsînê,<strong>bi</strong> termînolojiyê, <strong>bi</strong> gramerê, <strong>bi</strong> zengînî û curbecuriya naverokaxwe Hawar ji kovar û rojnameyên berî xwe vediqete, di riyekeber <strong>bi</strong> gel ve, ber <strong>bi</strong> piraniyê ve, lê <strong>bi</strong> senteza neteweyîtiyê –neteweyîtiyeknûjen- belav dibe.117
Hawar meydana çandeyî ya pêfleroja kurd e ku li wê derêberhemên antîk û nûjen, rojhilatî û rojavayî, kurdî û <strong>bi</strong>yanî, dînperwerû laîk; bêî ku hevûdu <strong>bi</strong>êflînin, <strong>bi</strong> hev re dijîn.Zanayê mezin Mîr Celadet Beg vê meydanê <strong>bi</strong> zanîn vekirda ku xwendevanên Hawarê digel Tefsîra Qur’anê nûçeyaKitêba Totê Reb, li rex Hedîsên Cenabê Pêxember, NivêjênÊzidiyan jî <strong>bi</strong> dilferehî <strong>bi</strong>xwînin. Ji alîkî ve wergerandinên jiXeyam û ji alîkî ve yên Victor Hugo, ji alîkî ve fli’rên klasîk ênkurdî yên tefsîr û flerh xwaz ji aliyê dinê ve dûrik, dîlok, bêlûteû stranên gelêrî.Û di wan berhemên folklorîk de mezinahiya zanatiya Mîrev e, ku gotin çawa ji devê dengbêj, çîrokbêj an gotinbêj derketiyeherwisa bêî guhartin û destlêdan, <strong>bi</strong> navê bêjerê wê, <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>lêvkirinû devoka wan a hêrêmî çap kiriye.Zimanê kurdî herçend li gora axaftina rojane dewlemendbû jî dîsa bersîva hewcedariya nav û termên teknîk û zanistînedida, ku ev valahî jî ji aliyê Mîr Celadet Bedir-Xan ve li goraflert û hewcedariyên rojê hate dagirtin. Gelek termên gramerê,yên teknîkî û zanistî afirandinên wî ne ku ji kurmancî re <strong>bi</strong> diyarîmane.Bi alfabeya latînî-kurdî, <strong>bi</strong> Gramera Kurmancî di dîrokaçandeya kurdî de Mîr Celadet Bedir-Xan kesê pêflîk e û herdû afirandinênwî <strong>bi</strong> tekûziyeke wisa hatine çêkirin ku di warê xwe de<strong>bi</strong>ngeh in. Hawar û Ronahî di rojnamegeriya kurdî de du numûneyênwisa ne ku di navberê de evçend zeman <strong>bi</strong>huriye, <strong>bi</strong> serûberîû sergiraniya xwe hê jî gelek kovar û rojnameyên me yên rojaîroyîn negihîfltine sewiya wan. Ji <strong>bi</strong>lî vê, ev herdû hê jî kana (xezîne)bêje û termên kurmancî û embara berdest a berhemên klasîk,gelêrî û yên wê demê ne ku gava em di tengasiyê de dimînin anhewcedariya me pê çêdibe serî li wan herduyan dixin.118
Ew rewflenbîrekî wisa bû ku mamostatiya rewflenbîrî yagelek rewflenbîrên kurd kir. Di gelek waran de ew hê jî mamostatiyame dike. Ez wisa bawer im ku di sedsaleyên di pêfl de jîewê mamostatiya gelek zana û rewflenbîrên gelê kurd <strong>bi</strong>ke.(Nûdem, hejmar 8, Stockholm-1993)______________(1)Zaza, Dr. N. Osman Sabrî nivîsevan û helbestvan, Apo (berhevoka fli’rên OsmanSabrî, ji aliyê Hemrefl Reflo ve. Sal, cih û weflanxane nehatine nivîsandin).(2)Zaza, Dr. Nûredîn. Pêflgotin, HAWAR û çanda kurdî, berhevoka Hawarê ya hejmar24-57, ji aliyê Hemrefl Reflo ve. Sal, cih û weflanxane nehatine nivîsandin).119
PÊfiEROJA EDEBIYATA KURDÎGRÊDAYÎ PÊfiEROJA GELÊ KURD ENÛDEM: Gava em li dîrokê dinihêrin, em dibînin ku ede<strong>bi</strong>yatakurdî ya klasîk dewlemend e, di pîvanên edebî de ne kêmîyên cîranan e. Sedemên wê yên dîrokî û civakî çi ne ?R. BARNAS: Ji ede<strong>bi</strong>yatên klasîk ên cîranan ez <strong>bi</strong> tenêede<strong>bi</strong>yata tirkî/osmanî dinasim. Asûrî, ereb, ermen û faris cîranênme ne û yên herî kevin in, lê mixa<strong>bi</strong>n di bareya ede<strong>bi</strong>yatawan de <strong>bi</strong> tifltekî nizanim ku <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>m ya me û yên wan <strong>bi</strong>dimber hev û bêjim ede<strong>bi</strong>yata me ya klasîk ne kêmî yên wan e an jiyên wan çêtir e. Ji ede<strong>bi</strong>yata kurdî jî tifltê ku ez dikarim li serêdu gotinan bêjim, ede<strong>bi</strong>yata kurmancî ye.Di pey vê zelalkirina pêwist de <strong>bi</strong> dilekî fereh dikarimbêjim ku ede<strong>bi</strong>yata kurmancî ya klasîk ji aliyê çawahînê (qualité)ve ji ya tirkî/osmanî qet ne kêmtir e. Ji aliyê çendahînê ve jîhejmara fla’irên me yên klasîk ne hindik in. Lê mixa<strong>bi</strong>n berhemêngelek ji wana winda ne an hê derneketine ber ronahiyê.Vêca em bên ser sedemên dîrokî û civakî yên dewlemendiyaede<strong>bi</strong>yata me ya klasîk:fia’irên kurmanc ên klasîk <strong>bi</strong> piranî melayên têr xwendî ûtêr gihifltî yên ilmên dînî yê Îslamê û wekî dinê yê felsefê, ede<strong>bi</strong>yatê,matematîkê, stêrnasî, tarîxê û w.d. bûn. Bi erebî, farisî,tirkî û <strong>bi</strong> taybetî <strong>bi</strong> ede<strong>bi</strong>yata ereb û farisan bafl dizanibûn. Hinji wana ji bona xwendina xwe çûne li Îranê, Hindistanê, Sûriyê,Misirê geriyane; alim, edîb û zanayên zemanê xwe nasîne. Ji aliyêilmî û edebî yê li gora zemanê xwe ew <strong>bi</strong> xwe otorîte bûn. Di121
medreseyan de mela digihandin. Hawîrdorên wan xwenda ûzana bûn. Ew <strong>bi</strong> xwe kesên xwedî cihekî gelek gîrîng yê dîwanasiyasî ya otorîteya navçeyî (dîwana mîr) bûn. fii’rên wan <strong>bi</strong> riyamela û feqehên wan (xwenda û zanayên zeman) <strong>bi</strong> hezkirinî lidîwanên mîr û flêxan (otorîteyên siyasî û dînî), li medreseyêndinê (navendên kultur û entelektuelî) di nav xwenda û zanayêndinê (rewflenbîrên welat) de belav dibûn. Li gora hêjayiya fli’rêrûmeta fla’irê wê digirtin.Ku fla’ir zana û xurt, fli’r hêja û gurr, xwenda an guhdar ancivak têgiha û rûmetzan be, dawîniya wê ewê çawa be ?! Dawînîdê <strong>bi</strong>be maka ede<strong>bi</strong>yateke dewlemend.— Gelo nivflê îro çiqasî ede<strong>bi</strong>yata xwe ya klasîk nas dike ?Ji bo têgihîfltin û jêfêdedîtina ede<strong>bi</strong>yata kurdî ya klasîk pêwistî <strong>bi</strong>çi heye ?— Kesê ku ed<strong>bi</strong>yata klasîk a tirkî an farisî bafl nexwendibeû li xwe nexunaftibe, zor e ku ji ede<strong>bi</strong>yata klasîk bafl fam <strong>bi</strong>keû zewq jê <strong>bi</strong>stîne. Zimanê ede<strong>bi</strong>yata me ya klasîk mîna farisiyanû tevlîhev e. Yê osmanî jî wisa ye. Zimanê ya me jî ji bêjeyênerebî, farisî, kurdî û piçek jî ji tirkî-moxolî pêk tê. Bêje carna <strong>bi</strong>serê xwe tu manekê nade, ew nima (mezmûn/sembol) ye, kudivê meriv pê <strong>bi</strong>zanibe. Divê meriv ji mîstîsîzmê/sûfîzmê agahdarbe ku mebesta fla’ir fam <strong>bi</strong>ke. Divê meriv <strong>bi</strong> hunerên edebîyên wê <strong>bi</strong>zane da <strong>bi</strong>gihîje zewqa naskirina ziraviya hunermendiyafla’ir.Ji bona jê têgihîfltinê, hînkirina (education) <strong>bi</strong>ngehîn divê,ku tirk di lîseyan de sê salan di gel ede<strong>bi</strong>yata gelêrî, tekyayî ûrojavayî vê jî didin xwendin. Riyeke din, çapkirin û belavkirinaberhemên fla’irên klasîk <strong>bi</strong> flerh û tefsîr ewê <strong>bi</strong>be alîkar ji bona vêjê-têgihîfltinê.122
Wek ferd jê feyde dîtin li ser daxwaziya meriv e, lê wek gelan netewe jê feyde dîtin <strong>bi</strong> vê riyê dibe ku ewê girêdana di navberanifflên niha û yên pêflerojê <strong>bi</strong> pêfliyên me re zeximtir <strong>bi</strong>ke,ser<strong>bi</strong>lindiya neteweyî dê di giyanê mirovên me de <strong>bi</strong>çîne.— Îro behsa helbesta kurdî ya modern dibe. Pîvanênmodernîzmê çi ne ? Tu Cegerxwîn dixî kîjan kategoriyê ?— Di fli’ra klasîk de hin pîvanên <strong>bi</strong>ngehîn hebûn: 1. Kêfl,erûz bû. 2. Tefle an form; xezel, qesîde, mesnewî, rubaî, mustezad,murebba’, muxemmes û w.d bû. 3. Ziman, zimanê <strong>bi</strong>lind êji erebî, farisî û kurdî têkel. 4. Aheng, <strong>bi</strong> beflavendên (qafiye)dawiyê û redîfan dihate dayîn. 5. Bikaranîna hunerên edebî ûmezmûnan (sembolan) nîflana hunermendiya fla’ir bû.Ji kovara Jîn û pê de em rastî gerriyaneke (cereyan) dinêdi<strong>bi</strong>n: Ew ne ede<strong>bi</strong>yata klasîk e û ne jî ya moderna îroyîn e.1. Kêfla kîteyî dewsa erûzê digire. 2. Tefle <strong>bi</strong>flihibe xezel an mesnewîjî ne ew in. 3. Ziman, zimanê gelêrî yê sade ye. 4. Mijarafli’rê li ser Kurdistanê û miletê kurd e, ji ber vê jî <strong>bi</strong> piranî diuslûba flîretkirin, hiflyarkirin û navtêdanê de ye. 5. Ahenga rêzan malikê li ser beflavenda li dawiya rêzê ye: Lê beflavend fena yaklasîk ne zengîn an tam e. 6. Endîfleya fla’ir ya <strong>bi</strong>karanîna hunerênedebî ji <strong>bi</strong>nî tune, ew lê dixe<strong>bi</strong>te ku mesaja xwe ragihîne.Ebdurehîm Rehmî û Osman Sabrî du nimînendeyên vê yên herîber <strong>bi</strong> çav in.Bi hin fli’rên Cegerxwîn wekî “Heval Pol Robson”,“Kî me Ez ?” û hin fli’rên Qedrî Can di reng, rûçik û hilma (nefes)fli’ra kurmancî de guherîn xuyan bûn. Ev guherîn hê jî berdewame.123
Meyla îroyîn a fli’rê ber <strong>bi</strong> vî aliyê ve ye. Heta niha ez rastîtu pîvanên tesbîkirî nehatime. Lê hin xisûsiyetên muflterek ên vêfli’rê hene:1. Kêfl serbest e,2. Ziman sade ya gelêrî ye,3. Muzîk li gora hunermendiya fla’ir <strong>bi</strong> beflavendên hundir,dawîn û redîfan tê peyda kirin, lê ne ewçend gîrîng e.4. Mijara fli’rê <strong>bi</strong> piranî li ser pirsên civakî, siyasî û welatîye. Yên evînî gelek kêm in.Cegerxwîn di fli’ra kurmancî de pireke gelek xurt û zexime ku ede<strong>bi</strong>yata klasîk û ya nû digihîne hev. Her sê dîwanên wîyên pêflî xala çaran a vê bendê, lîrîzm û forma ede<strong>bi</strong>yata klasîkdigihînin hevdû û di hevûdu de dikelînin.— Peywendiyên helbestê <strong>bi</strong> çîrokê re çi ne ? Roman çawaji çîrokê vediqete ?— Di <strong>kurmanciya</strong> jêrîn (soranî) de helbest ji bona stran(klam/gotinên klamê/“güfte”) dibêjin. Me jî vê bêjeyê <strong>bi</strong> flaflî <strong>bi</strong>maneya “fli’rê” girt û <strong>bi</strong> kar anî, lê “helbest” ne fli’r e û fli’r jî ne“helbest” e.Du awayê vegotinê hene: Vegotina <strong>bi</strong> nezimê û vegotina <strong>bi</strong>nesirê. fii’r vegotina <strong>bi</strong> nezimê ye, lê her perçe-nezim an menzûmene fli’r e. fii’r perçe-nezim an menzûmeya <strong>bi</strong> vegotinê gurr û<strong>bi</strong> pejinê dagirtî ye.Di ede<strong>bi</strong>yata klasîk de çîrok <strong>bi</strong> nezimê dihatin nivisandin:Mem û Zîna Ahmedê Xanî, Mewlûda Melayê Bateyî, Leyl ûMecnûna fiêx Mihemed Can çîrok in. Lê êdî kes îro çîrokan <strong>bi</strong>vegotina nezimê nanivisîne.Ji awayê vegotinê çîrok û roman <strong>bi</strong> nesirê (pexflan) tênenivîsîn.124
Çîrok serpêhatiya kesekî an xelekek ji serpêhatiyên kesekîye. Di çîrokê de kesekî sereke an qehremanê çîrokê heye, serpêhatiyênkesên dinê yên <strong>bi</strong> serê xwe tune ne; serpêhatiyên kesêndinê perçekî ji serpêhatiya qehremanê çîrokê ye, yanî ji <strong>bi</strong>lî qehremanêçîrokê kesên dinê fîguran in.Roman jî serpêhatî ye, lê bûyer xelek <strong>bi</strong> xelek in:Qehremanê an qehremanên romanê di hin xelekan de dibe kuqet xuyan nekin an jî <strong>bi</strong>kevin dereca fîguranî. Di romanê debûyer ji bûyeran derdikevin an bûyerên ji hevûdu cihê di<strong>bi</strong>nsedemê hin tifltan an bûyeran û ew tiflt an bûyer tên di xelekekde digihîjin hevûdu.Çîrok <strong>bi</strong> nîsbet romanê kurtir e. Vegotina çîrokê <strong>bi</strong> nîsbeta romanê gurrtir û kintir e, ji vegotina <strong>bi</strong> hûrikî (detalj) ya tiflt ûbûyeran direve.Çîrok û roman hene ku vegotina wan herikandî, teswîrêngurr û bûyerên wan pejinên xwendevan hildikin, wisa ku merivnaxwaze heta dawiyê dev jê berde: Ji yên vê cureyê re uslûbafli’irkî dibêjin.— Ede<strong>bi</strong>yata kurdî <strong>bi</strong> gifltî xwediyê pêflerojeke çilo ye ?— Pêfleroja ede<strong>bi</strong>yata kurdî <strong>bi</strong> temamî girêdayê <strong>bi</strong> pêflerojagelê kurd ve ye: Ku gelê me <strong>bi</strong>kare <strong>bi</strong>gihîje mafên xwe yên siyasîû demokratîk, ez bawer dikim ku di demek kurt de emê <strong>bi</strong>karinvê valahiya mezin telafî <strong>bi</strong>kin û <strong>bi</strong> hindikî <strong>bi</strong>gihîjin sewiyaede<strong>bi</strong>yata cîranên xwe.Ku hema <strong>bi</strong> tenê rojnameya Kurdistan, kovara Jîn, Hawar,Ronahî, Roja Nû li Tirkiyê nehata qedexe kirin û <strong>bi</strong> dest <strong>bi</strong>ketina,ku hema ne <strong>bi</strong> alîkariya dewletê bûna jî lê <strong>bi</strong> tenê <strong>bi</strong> kurdînivisandin û belavkirin nehata qedexe kirin, ewê rewfla ede<strong>bi</strong>yatame ya kurmancî îro <strong>bi</strong> awakî dîtir <strong>bi</strong>ya.125
Em li van deran dikarin malê xwe yê belawela berhev<strong>bi</strong>kin, xwedî lê derkevin û bergeha ede<strong>bi</strong>yata xwe ya pêflerojê yali welat xwefl û paqij <strong>bi</strong>kin. Ede<strong>bi</strong>yata miletekî di nav wî miletîde pêfl dikeve û gefl dibe.(Nûdem, hejmar 10, Stockholm-1994)126
GOTIN Û PEYIVÎNA BEDEW: fiI’R“Gotin di destpêkê de hebû, û Gotin li cem Xwedê bû, ûGotin Xweda bû.” Încîla li gora Yûhena <strong>bi</strong> vê ayetê dest pê dike.(Binêre li Încîlê ya li gora Yûhena, bab 1, ayet 1.)Li gora hil<strong>bi</strong>jartina te ye, te divê bêje Xweda an te divê bêjexweza (suriflt/tebî’et). Wî an wê hertifltî ji bo me berdest kiriye.Her tifltên ku hewcedariya me pê hene, li hawîrê me, li gerdûnê;di axê, di avê, di hewayê û di agir de vehewandî ne.Lê ew hewcedarê destkariyê ne. Divê <strong>bi</strong> destên mirovanew ji hovîtî, kûvîtî an ji xamîtiyê bêne derxistin û li gora mebesta<strong>bi</strong>karanînê bêne kedîkirin û edilandin. Dexil û tene wisa bûn,pez û dewar jî <strong>bi</strong> wî awayî.Gewherê zêr <strong>bi</strong> xwe di sînga erdê de ye, lê wek kevir e;kevirekî bê tefle. Yê aqût jî wisa ye, yê almast jî. Ku meriv rakeperçekî ji wî gewherê kevirîn bîne <strong>bi</strong> çem<strong>bi</strong>l û ben veke û <strong>bi</strong>kestûyê delala xwe, ewê çi bedewiyê <strong>bi</strong>dê gelo ?Lê mirov; karkerên tevrûbêrê wî ji <strong>bi</strong>nê axê derdixin, karkêrênmetalurjiyê wî gewherê nesafî dihelînin, zêr ji tebayê dinsafî dikin û berdidin qaliban, dikin kulînçe. Kulînçeya zêr wekkerpîçekî pehtî ye, çargofle ye. Ji <strong>bi</strong>lî çirisîn û <strong>bi</strong>hayiya wê tubedewiyek wê tune ye. Çi maldar, çi belengaz kes tune ku <strong>bi</strong>fikireji dêlva xemlûxiflir ve rabe kulînçeke zêr <strong>bi</strong> gerdena hezkiriyaxwe ve veke.Lê gava kulînçe tê digihê ber destên hostayê destkariyê,zêrînger; ew <strong>bi</strong> ziravî, <strong>bi</strong> tenikî, <strong>bi</strong> hûrikî wî zêrî li hev badide, dirihoje,diqewêre, dineqiflîne û hê zêr dibe xemlûxiflir. Û ew berhemênvê destkariya edilandinê, di<strong>bi</strong>n xemla bejn û gerdenên delalan.127
“Gotin di destpêkê de hebû, û Gotin li cem Xwedê bû…”Lê gotin - <strong>bi</strong> çi awayî dibe, dilê wî ye – kete nav mirovan.Mirov ew kedî kirin, <strong>bi</strong> kar anîn, kirin peyivîn. Hosta derketin,rahifltin peyivînê <strong>bi</strong> destkariyê edilandin: Ew bû nutiq, bû xîtabet,bû xutbe. Û ev gihîflte ber destên hunermendên dîtir; zêrîngerêpeyivînê. Ew rabû kulînçeya qirase ya peyivînê rihot,qewart, li hev honand, maneyê kûr û zirav, vegotinê kurt û gurrkir, muzîkê da ber hevîrê wê, <strong>bi</strong> xewn, xwezî û hêviyê neqifland,di hêtûna hisan de <strong>bi</strong> ardûyên hêrs, bêrî, kerb û lavayiyê peht: Ûjê fli’r çêbû, afirî.fii’r çi ye ? Li gora mîtolojiya Yewnan a kevin, fli’r qasidiyadi navbera xwedeyan û mirovan e.Li gora vê mîtolojiyê, pifltî flerê <strong>bi</strong> dêwan re ku Zeus <strong>bi</strong> serket, <strong>bi</strong> xwedeya Tîtan (Dêwîn) Mnemosyneyê re zewicî û ji herduyanneh keç çêbûn, ji wan re <strong>bi</strong> gifltî “musa” (muz) tê gotin.Her “musa”yek herêma xwe ya kulturî dinimand (temsîl dikir):Klio tarîxnivîsî, Thalia komedî, Erato stranên evînê, Euterpeblûrvanî û koroya trajîk, Polyhymnia lawijên dîndarî, Kalliopefli’rê mêrxasî û stranên flîn û xemgîniyê, Terpsichore lîrîkakoroyê û reqsê, Urania astronomî û Melpomene trajedî.Kalliope û Terpsichore du musa, ya pêfliyê periya nezmê,ya duduyan periya fli’rê; du keçên Zeus <strong>bi</strong> vî karî <strong>bi</strong>lî dibûn.Lê zemanê pirxwedeyî û mîtolojiyê çû, yê dînên “semawî”hat.“Û Xwedê got: Di navbera avan de <strong>bi</strong>la gunbed hebe ûavan ji avan veqetîne. Û Xwedê gunbedê afirand, û avên di <strong>bi</strong>ngunbedê ji avên li ser gunbedê veqetand; û wisa bû. Û Xwedê jigunbedê re got esman. Û êvar bû û sibe bû, roja duduwan.”(Tewrat: Tekwîn, bab I, ayet 6-8).128
“1) Esman rûmeta Xwedê beyan dikin,û gunbed destkariya Wî radigihîne2) Roj ji rojê re dibê je,flev ji flevê re zanînê dide nîflandan.3) Gotin jî tune, peyv jî tune, dengê wan nayê <strong>bi</strong>hîstin.4) Ahenga wan gihîfltiye hemû dinyayêû gotinên wan heta kujê erdê,û ji bona Rojê, Wî li ew der çadir vegirt5) Ew Roj ku wekî zavakî ji menzela zavatiyê derdikeveû wek mêrxasek kêfxwefl dibe ku <strong>bi</strong>keve ser riya xwe6) Hilhatina wê ji koflê asîmananû çerxa wê heta dawiya wan,û tu tifltek veflartî namîne ji germa wê.” (Zebûr, mezmûra 19.)“Wedduha, welleylî îza seca, Ma wede’eke rebbûke we maqela, we lel axîretu xeyrun leke mînel-ûla, We lesewfe yu’tîkerebbûke feterda” (Bi danê sibê, <strong>bi</strong> fleva ku tariya wê hedirî û te<strong>bi</strong>tî,Xwedayê te te nehêla û nexeyidî, helbet axret ji te re <strong>bi</strong>xêrtire ji dinyayê, helbet Xwedayê te dê wê <strong>bi</strong>de te û tê jê dilxwefl<strong>bi</strong>bî.) (Qur’an, sûreya Wedduha)An jî “Wel fecrî, welleyalîn ‘eflrîn, weflflef’î welwetrî, welleylîîza yesrî.” (Bi spêdê, <strong>bi</strong> dehflevan, <strong>bi</strong> fer û zo, <strong>bi</strong> fleva hatî ûçû…) (Qur’an, sûreya Fecr)Bala xwe <strong>bi</strong>din zimanê van perçeyên ji sê kitêbên “semawî”;çi vegotineke kurt û bedew, maneyek kûr u gurr, honandinekeahengdar û geflkirina hisên di canê mirovan: flêweya peyivînaXwedê… Ma fli’r ne ev e ?“Qasidiya xwedeyî”, “dayîna Xwedê” an “flêweya peyivînaXwedê” <strong>bi</strong>la giflt <strong>bi</strong>mînin li wê, heryek li gora xwe dikare manekê<strong>bi</strong>dê.129
Lêbelê gotina ku emê pê <strong>bi</strong>gihên derekê ev e, ku fli’r zimanê<strong>bi</strong>lind ê ragihandina daxwaziyan e ku ev ragihandin ji aliyêhisan ve dagirtî, ji aliyê gotinê ve kurt, ji aliyê maneyê ve kûr ûzirav, ji aliyê vegotinê ve bedew û ahengdar e. Armanca vê ragihandinêber <strong>bi</strong> dil û hîsan ve ye ku fli’ra xurt <strong>bi</strong> pêlên xwe yênelektrîkî tafilê li ser dil û hisan tesîr dikin û pê re muhakemeyahifl û mêjî yanî mentiqê dixewirînin. Nemaze ji ber vê taybetiyawê ya dawîn e ku di têkoflîn an propagandayên civakî, dînî ûsiyasî de ji bona lêgeflkirinê (ajîtasyonê), zimanê fli’rê di ser zimanêberhemên edebî yên dîtir de tê girtin. Û fla’irên van cereyananji aliyê pêgiran ve zûtir û bêtir tên nasîn û hezkirin.(Nûdem, hejmar 17, Stockholm-1996)130
ÎSA fiANS Û ROJNAMEYA“S‹LVAN SES‹”Berî <strong>bi</strong> çendekî berhevoka rojnameya “Dicle-F›rat”ê derket.Ustad Malmîsanij heflt hejmarên wê berhev kiriye û li hevsêwirandiye, weflanxana “Apec”ê jî ew çap kiriye. Xizmetek pirmezin... Ji aliyê min ve gelek spas ji herdû aliyan re jî.Min <strong>bi</strong> xwe hejmarek du hejmarên wê li dezgehên rojnamefroflandîtibû. Yên di jiyê (emr) min de hingê xwendekarênlîseyê bûn û perê me yê ku em <strong>bi</strong>din û pê rojname <strong>bi</strong>kirin tunebû. Min û yên mîna min me dizanî ku “Dicle-F›rat” çi ye û jialiyê kê ve hatiye derxistin; lê hew, ewçend û ne zêdetir. Lê niha<strong>bi</strong> saya cefakêfliya Malmîsanij eynika xebat û entelektueliya kurdana 1962-63yan li ber çavê me ye.Ji bona min tifltekî girîng î dîtir jî di vê berhevokê de hebû:Du fli’r û nivîsarên Îsa fians (‹sa Ruhi Silvanl›) mîna makînazemanguheziyê ez <strong>bi</strong>rim Farqîna <strong>bi</strong>hara 1960î.Bihara 1960î bû, berî derbeya 27ê Gulanê bû an di pey debû bafl nayê bîra min, lê rojek bala min pêket ku komek zilam litexteyekî daleqandî yê li dîwarê Fetwaxanê (müftülük) dinihêrin,<strong>bi</strong> dengê <strong>bi</strong>lind û <strong>bi</strong> vekîtandin (hece <strong>bi</strong> hece) tifltekî dixweyninû li serê <strong>bi</strong> hev re mijûl di<strong>bi</strong>n. Ji meraqan ez jî nêzîkbûm: Li ser texteyek mîna van ên îlanan an yên afîflên sînemayêrojnameke durûpel berepêfl û berepaflkî pêvekirî ye û li ser rojnameyêjî dinivîse “Silvan Sesi” (Dengê Silîvan). Xwediyê wê Îsafians û ciyê çapê jî li “Silvan Sesi Matbaas›” ya li taxa Kelê bû. Bipejinên romantîk ên xortekî panzde-flanzdeh salî flahiyek di nava131
min de keliya; êdî Farqîna me jî bûbû xwedî rojname û çapxane.Hingê li serê kofleyê hewfla Camiya Ecem yê li aliyê çarfliyêber <strong>bi</strong> hêla Belediyê ve xanîkî yek qatî hebû ku ew der dayiramuftî bû û di nav xelkê de <strong>bi</strong> navê Fetwaxane dihate <strong>bi</strong>navkirin.Ji ku derê îlham girtibû nizanim, lê Îsa fians texteyekîçargofleyê li berayî dirêj li dîwarê fetwaxanê, li aliyê ser cadeyamezin (Gazi caddesi) xistibû û di derketina her hejmara nû derojnama xwe tanî yek rûpela pêflî û yek jî rûpela paflî pêve datanî.Bi vê, mebesta wî ragihandin û nasandina rojnamê bû. Bi vîawayî Îsa fians, ne <strong>bi</strong> tenê rojname, lê “Rojnama dîwêr” mîna yarojhilatadûr anîbû Silîvan.Ev ne rojnameya pêflîn bû ku li ser navê bajarê me derdiket.Ya pêflîn “Miya Farkin” (yanî Miya Farqîn) bû ku liDiyarbekirê ji aliyê “Abdüssettar Hayati Avflar” ve dihate derxistinû li Farqînê jî ji aliyê Mihemed Eliyê <strong>bi</strong>rayê vî Îsa fiansî vedihate frotan an belavkirin. Berî ku “Silvan Sesi” derkeve, Îsafians di “Miya Farkin”ê de dinivîsî.Bi vê “Silvan Sesi”yê re çapxane jî hatibû Silîvan û ev carapêflî bû ku li Farqînê çapxane vedibû. Çapxaneya ku ji aliyêGutenberg ve hatibû peydakirin pêncsed sal <strong>bi</strong> flûn de nîhayetdihate Farqînê. Vê têjika flarsaniyetê (medeniyetê), maka belavbûnazanîn û agahdariyê ya ku li Almanyayê di sê sed salan dehatibû gihîfltibû tirkan, ji Îstembola paytexta dewleta Alî Osmanheta Farqînê <strong>bi</strong> rêveçûna kûsî di du sed salan de hatibû gihîfltibûme.Ez wê havînê <strong>bi</strong> qasî meh û nîv an du mehan li balê diçapxana wî de mîna flagirt xe<strong>bi</strong>tîm.Çapxana Îsa fians ji du-sê qase hurûfat (tîpên ji risasê rêtî)û makîneke çapê a <strong>bi</strong> destmeflê pêk dihat ku di zaravayê çape-132
meniyê de <strong>bi</strong> tirkî ji vê re digotin “prova tezgah›” yanî dezgehêsihêtiyê. Ev giflt jî yên Îsa fians <strong>bi</strong> xwe nîn bûn, wî ew <strong>bi</strong> emanetîanîbûn.Îsa fians hem tîprêz bû, hem çapker... hem nûçegihan bû,hem nivîskar... hem gerînendeyê berpirsiyar û sernivîskar bû ûhem jî xwediyê rojnamê. Çapxane û mala wî di xaniyekî yek qatîde bûn: Bihna hi<strong>bi</strong>r û xwarinê, ya kaxiz û nivînan giflt di nav hevde.Serê Îsa fians mîna kewara mêflan embara lihevqelibîn ûxumîna fikiran bû, mîna serê çavîka kaniyek <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>lqîn li ser <strong>bi</strong>lqînêmisêwa dikeliya û fikir ji hevûdu dizan.Farqînperest bû: Behsa tarîxa Farqînê dikir, Farqîna dizemanê împaratoriya asûriyan, Farqîna di zemanê vegirtinaSelahedînê Eyûbî... Behsa “Esla Xoros” (an Esra Xorûs) û KelaNîfltonê dikir. Esla Xoros (an Esra Xorûs) ku telafûza wî rast beû di bîra min de rast mabe, -lewra min ev <strong>bi</strong> devkî jê <strong>bi</strong>hîstiyehakiman dizdarê Farqînê yê di dema vegirtina wê ya ji aliyêSelahedînê Eyûbî de <strong>bi</strong>ye. Dîsa li gora gotina wî di dewsa CamiyaEcem an di navbera Camiya Ecem û Camiya Mala Mîran de dêrekepir mezin he<strong>bi</strong>ye ku zemanê Sultan Selahedîn Farqînê vegirtiye,xelkê bajêr giflt xwe avêtine bextê wê dêrê û tê de sitirîne ûherwisa jî filitîne. Dîsa li gora rîwayeta wî Circîs pêxember ji berkafiran reviyaye, kafiran Circîs pêxember qefaltine û li ber flikeftaKerîm ew flewitantine. Loma giyayê wê derê tu car hiflk nabe.Behsa Kela Nîfltonê ya di dema asûriyan de dikir ku li gora wîNîflton Kela Boflatê <strong>bi</strong>ye. Wek rêzenivîsar di “Silvan Sesi” de li sercengên împaratorên asûriyan Nebûkednezar, Asûrbanîpal ûTîgletpleser ên li dorhêla Farqînê dinivîsî.Afliqekî bêderman ê “Sultan Yûsif Selahedînê Eyûbî” bû.Ev <strong>bi</strong>navkirina di nav neynokan de a wî ye, ne ya min e.133
Wêneyekî Selahedînê Eyûbî <strong>bi</strong> destê xwe û <strong>bi</strong> pênûsên cihêrengçêkiribû, li seriya dezgê tîprêziyê, li hember wî daleqandî bû.Heyranê Mele Mustefa Barzanî û Doktor Beg (Dr. YusufAzizo¤lu) bû. Pevgirêdanek mîstîk û xwedayî di navbera navêYûsif Selahedîn (ê Eyûbî) û yê Yûsif û Selahedîn (ên Mala Azîz,Doktor Beg û Selah axayê <strong>bi</strong>ramakê wî) de didît. Herwisa têkiliyekneyaxurî (netesadufî) di navbera navên Mele MustefaBarzanî û Mele Mustefayê Berazî de jî didît. Barzanî zivirîbûIraqê lê hê dest <strong>bi</strong> fler nekiribû. Ez Mele Mustefayê Berazî nasnakim lê wer xuya ye ku merivekî qenc <strong>bi</strong>ye. Sultan YûsifSelahedînê Eyûbî kurdekî sultanê Îslamê, fatihê Kurdistanê, <strong>bi</strong>hindikî fatihê Farqînê bû ku wî ew kiribû <strong>bi</strong>n hukmê kurdan ûyê dinê jî Doktor Beg “Yusuf Azizo¤lu” ku hingê pêflkêflê parlamenterênji Kurdistanê yên demokrasîperwer, herêmparêz ûhêviya kurdperweran bû.fii’ra Qimil a Mûsa Anter ku dibêje “Bi çiya ketim lo apo,çiya melûl bûn rebeno” <strong>bi</strong> awayê taybetî yê xwendina wî cazîbekebêsalixdan weldigirt. Ji xwe min cara pêflî vê fli’rê jê <strong>bi</strong>hîstibû.Bêguman “Silvan Sesi” <strong>bi</strong> tirkî derdiket û rojnameke îdeolojîkan ya propagandaya kurdîtiyê nîn bû. Ya nûçeyên herêmîbû. Di serê pêflî de Îsa fians an “‹sa Ruhi Silvanl›” rasterast propagandakurdîtiyê nedikir, lêbelê çi <strong>bi</strong>gire di her hejmarê de <strong>bi</strong>riya <strong>bi</strong>karanîna hin bêjeyên kurmancî guhê meriv li kurdî vedikir:Em bêjin dêlva “vîraj” an “dönemeç"a tirkî de bêjeya <strong>bi</strong> kurmancî“fetlanek”ê, di dewsa “dere” ya tirkî (ku ne tirkî ye, farisîye) “newal”a kurmancî (?) di nûçeya xwe ya <strong>bi</strong> tirkî de <strong>bi</strong> kar tanîû ev jî di nav xwendevanan de dibû sedemê nîvfladî ûnîvflaflmayînê: “Wî-wîîî! Bi <strong>kurmanciya</strong> me jî tê nivîsandin!”. Neku bera Îsa fians <strong>bi</strong> tirkiya “fetlanek”ê an “newal”ê nizanibû. Ji fli’rû nivîsarên wî yên di hejmarên 4, 7, û 8 ên “Dicle-F›rat"ê jî bafl134
xuyan e ku ew <strong>bi</strong> qasî nivîskarekî rojnameyên mezin ên Îstembolêhakimê zimanê nivîskî yê tirkî ye û di aliyê bêjezanîna tirkîde jî qet tengasî nakiflîne û li xwe heyirî namîne. Wekî dinê jîzane ku çi dinivisîne û behsa çi dike. Nivîsên wî <strong>bi</strong> serûber; kurt,zelal û dagirtî ne. Di warê axaftin û <strong>bi</strong>lêvkirinê de jî mîna <strong>bi</strong>usûla “beyefendi”yekî Îstembolê <strong>bi</strong> tecwîdkî <strong>bi</strong> tirkî diaxifî.Lêbelê di nav nivîsarên xwe yên “Silvan Sesi” de bêjeyên <strong>bi</strong> kurmancî<strong>bi</strong>karanîna wî <strong>bi</strong> zanîn bû û ji taktîka wî ya “nerm dayinaberê” an jî mîna peykên ûris “venifltina nerm” a li ser erdê bû,yanî hêdî hêdî û nermenerm bêjeyên kurmancî nivisandin û jiberevkî ve hînkirina xelkê bû.Di payiza 1960î de mala me çû Diyarbekirê. Têkiliya mina <strong>bi</strong> Farqînê, <strong>bi</strong> Îsa fians û <strong>bi</strong> “Silvan Sesi” re nema. fiefl sal di peyde gava ez zivirîm Silîva êdî “Silvan Sesi” nemabû. Li gora nivîsarawî ya di hejmara 8an a “Dicle-F›rat”ê – ku mixa<strong>bi</strong>n ez hê nûdibînim – di 23.10.1962an de ji ber ku çapxane ji dest diçe“Silvan Sesi” jî êdî nema derdikeve.Çi <strong>bi</strong> serî de tê ?Li gora nivîsara wî ya di hejmara 8an a “Dicle-F›rat”ê, Îsafians di “Silvan Sesi” de <strong>bi</strong> flîweya Silîvkî (yanî <strong>bi</strong> tirkiya kurmancîlinavxistî) <strong>bi</strong> navê “Di Ede<strong>bi</strong>yata Kurdî de SiyahmedêSilîvî” di 21ê çirî (ekim) ya 1962 de dest <strong>bi</strong> rêzenivîsekê dike ûdi 23yan de jî nivîsara xwe ya <strong>bi</strong> navê “Di îdeolojiya Xwedê tirkan<strong>bi</strong>parêze ya nîjadperestan de em kurd jî hene an ne ?”diweflîne. Ev herdû nivîsar di<strong>bi</strong>n mîna çengek xwey û dikeve navagir. “Müstakil Diyarbak›r Sesi Gazetesi” lê aflkera gilî dike. Ligora ji wê rojnameyê neqilkirina Îsa fians a di vê nivîsarê de, wîdi “Silvan Sesi” de nivisandiye ku “eger rojhilatî (kurd) îmkanaxwendin û nivisandina <strong>bi</strong> zimanê xwe yê bavûkalan <strong>bi</strong> dest<strong>bi</strong>xin, hingê ewê cehalet ji holê rabe” û <strong>bi</strong> vê riyê xwendin û nivi-135
sandin û weflandina <strong>bi</strong> kurdî pêflniyar dike. “MüstakilDiyarbak›r Sesi” <strong>bi</strong> vê <strong>bi</strong> tenê lê gilî nake, lê hêviya kufltina wî jîdike. Di sala 1962yan de li cihekî piçûk mîna Farqînê di rojnameyekemutewazî de pêflniyar an doza mafê xwendin û nivisandinakurdî kirin karê her kurebavî nîn bû.Ew dewleta ku ehlê wê ji çep heta rast, ji nexwenda hetaentelektuelan li ber gotina “kahraman ›rk›ma <strong>bi</strong>r gül” [1] <strong>bi</strong> cezbekeuxrewî ji xwe ve diçe û tê xeleyanê, ewê çawa tehemulapêflniyar, daxwazî an dîtinên Îsa fians ên <strong>bi</strong> vî awayî <strong>bi</strong>ke ?Li ser vê bûyerê dewlet <strong>bi</strong> muxbîrê xwe yê Karsl›o¤lu, <strong>bi</strong>“sawc›”yê xwe, <strong>bi</strong> Ali beg û <strong>bi</strong> polis Kamberê xwe ve aflkiyaflidandinê lê badidin. Suat ‹lhan xwediyê “fiehir Gazetesi” flefêburoya “Tercüman”ê tê malzemeyên xwe yên <strong>bi</strong> emanetî paflvedibe. Mîna masiyê li kersaxê mayî Îsa fians li aziyê dimîne û“Silvan Sesi” ji berê xwe ve tê girtin.Di pey de Îsa fians wek memûr ketibû “Verem SavaflDispanseri”, lê di pey demekê de îdare ew ji kar derxistibû, dozawî di mehkemê de bû. Li kêleka dikana Seyid Tahir û li hember“yazîxana” Mahmûd axayê Kelî li ber sindoqa boyaxê bû; <strong>bi</strong> solboyaxkirinê aboriya xwe dikirkitand. Pafliyê <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>ryara mehkemêvegeriya ser karê xwe yê memûriyê.Ji nivisandin û rojnamegeriyê re Îsa fians jêhatî û flarezabû. Çima neçû karê rojnamevaniyê nekir û <strong>bi</strong> memûriyeta“Verem Savafl Dispanseri” qîma xwe anî ? Gelo destê wî jiFarqînê nedibû ?Ji fli’r û nivîsarên wî yên di “Dicle-F›rat”ê aflkera xuya yeku kurdperwerekî <strong>bi</strong> hifl e. Ji ragihandinekê ya hejmara 8an têzanîn ku ew yek ji wan heflt kesên di koma berhevkirina folklorakurdî de ye. Lê çima tu car xwe nêzîkî komika welatparêz an“kurdçiyê” Farqînê nedikir ? Di navbera wan de gelo tifltekî136
qewimî bû ? Mixa<strong>bi</strong>n ez pê nizanim. Heke min berê ev nivîsarênwî yên di “Dicle-F›rat”ê de xwendi<strong>bi</strong>ya, minê misoger vançimayan hem ji wî û hem jî ji aliyê dinê <strong>bi</strong> înad <strong>bi</strong>pirsiya. Lê heywaxêdî nikarim van pirsan jê <strong>bi</strong>kim, lewra li gora <strong>bi</strong>hîstina mindi sala 1990 an 91î de ji nexweflînekê miriye. Heywax û heywax!Peydakirê çapxanê Gutenberg jî top avêtibû û ji piyasaçapemeniyê winda bûbû. “Dicle-F›rat” ku ji aliyê dewletê venehata girtin jî ji bêperetiyê li ser girtinê bû. Qedera Îsa fians jîmîna ya Gutenberg çêbû, ew jî ji piyasa rojnamegerî, rojnamevanîû nivîskariyê <strong>bi</strong> carekê û ji <strong>bi</strong>nî vekiflî. Belkî îro gelekFarqînî Îsa fians <strong>bi</strong> vî aliyê wî qet nas nekin jî. Çi heyf!(Nûdem, hejmar 25, Stockholm-1998)_____________[1]ji nîjadê min î qehreman re <strong>bi</strong>kene137
fiEREFNAMEYA BI KURMANCÎÛ BÎRA ME YA MILÎDi vê <strong>bi</strong>hara 1998an de fierefname “Tarîxa Kurdistanê yakevn” a fieref Xanê Bidlîsî cara pêflîn <strong>bi</strong> kurmancî çap û belavbû (*) . Kurdperwerê hêja û nefspiçûk Ziya Avc› <strong>bi</strong> wergerandinavê pirtûkê ji xwendevanên kurmancî re xizmeteke mezin abêhempa kiriye. Destê wî terr û hêflîn be.fierefnameya <strong>bi</strong> hîmê xwe <strong>bi</strong> farisî nivisandî pifltî wergerênxwe yên <strong>bi</strong> fransizî, erebî, tirkî û soranî çar sed sal flûn de <strong>bi</strong> kurmancîdikeve berdestê neviyên arkinciyên mîrîtiyên hingê û <strong>bi</strong><strong>kurmanciya</strong> <strong>gewr</strong> a ku serhedî jî, berrîyî jî <strong>bi</strong>karin <strong>bi</strong> hêsanî jêfehm <strong>bi</strong>kin û uslûbeke rewan ku ji xwendina wê meriv têr nabe,hatiye wergerandin. Werger Ziya Avc› <strong>bi</strong> rastî serê xwe di ber degelek êflandiye, herçend wergera mamosta Hejar ji xwe re <strong>bi</strong>ngehwergirtiye jî lê <strong>bi</strong> nusxeyên herdû zimanên dinê (farisî û tirkî) jîdaye berhev, têvelî û neliheviyên ku hema rast lê hatibe, wan <strong>bi</strong>flandekan nîflan daye. Pifltî vê kira hêja, Mîr fieref Xan dikare êdî<strong>bi</strong> firêqetî û sersiqirandî di gora xwe de <strong>bi</strong>nive. Ragihandina wîwinda nebû û niha gihîflte zarûkên wî welatî ku wî tevî bêîmkanîan kêm-îmkaniyên <strong>bi</strong>destxistina pirtûkan ên dema xwe serêxwe di ber de gêj kir, canê xwe di ber de azirand, tarîxekê nivisandû ji me re hiflt. Bi munasebeta çar sed û yek saliya nivisandinavê berhema hêja selam, hurmet û spasên xwe ji giyanênivîskarê wê Mîr fieref Xan re pêflkêfl dikim.Bîra merivekî hiflê wî ye. Merivekî bêhifl <strong>bi</strong> bîr nayîne kukengê li ku derê çi kiriye, çi gotiye, çi pirsiye an çi xwariye.139
Merivekî wisa li eynî derê, li eynî kevirî dikare sed caran <strong>bi</strong>artile,ciyekî xwe <strong>bi</strong>êflîne û neyê bîra wî ku ev berê jî <strong>bi</strong> serê wî dehatiye. Ji ber bêbîrî an bêhifliya wî, ciyê wî li civatûcaxiyan tuneye. Merivên wî zû<strong>bi</strong>zû wî nayinin nav civatan, herçend ew kesberî vê rewflê mêrxasekî <strong>bi</strong> navûdeng, alimekî bêhempa,xweflsuhbetekî yekta bûbe jî.Bîra neteweyekî jî tarîxa wî ya nivîskî ye. Berî tarîxa nivîskîdîroka devkî wek çîroka Mala Zalê ye, yanî efsane û galegalavala ya li ser pesin û fortan e. Lê fierefname tarîxa nivîskî ya perçeyekîya bîra neteweyê me ye: Gava ew di pêfl de <strong>bi</strong> tarîxaEbûl-Ezreq û yên dinê yên temamker bê temamkirin, hingê bîrame ya neteweyî wê dest <strong>bi</strong> fonksiyona xwe ya xebatê <strong>bi</strong>ke.Navê vê pirtûkê “fierefname Tarîxa Kurdistanê ya kevn” anli gora ya çapa St. Petersbourg-1862 “fierefname Tarîxa Kurdan”e. Lê <strong>bi</strong> rastî fierefname ne tam tarîxa Kurdistanê ye û ne tam jîtarîxa kurdan e: Ew tarîxa xanedan û mîrîtiyên Kurdistanê ye. Biqasî ku têkiliya wan <strong>bi</strong> mîr û xanedanan re heye behsa tiflt,bûyer, eflîr, dever û kesan tê kirin. Behsa fla’irên mîna MelayêCizîrî, Feqiyê Teyran, Melayê Bateyî ku berî fieref Xan jîne anhemdemê wî ne nayê kirin. Lêbelê behsa fla’irtiya Yaqûb begêkurê Mihemed begê zirkî tê kirin û texmîna hebûna dîwanek wîya fli’rên <strong>bi</strong> kurdî jî tê kirin ku heta niha kesî <strong>bi</strong> vî navî fla’irekîkurd ne<strong>bi</strong>hîstiye. Herwisa eflîra Xerzan eflîrek mezin û melbendawê jî heremek gelek fereh e, ji aliyê devok û kulturê ve jî xwedîciyekî taybetî ye, lêbelê behsa wê nayê kirin. Bi tenê li derekê,tiqûtenê gotina “nahiya Xerzan” derbas dibe.fierefname erê tarîxa mîrîtiyên Kurdistanê ye, lê pê re jîrapora zanistî ya psîkolojiya kes û civaka kurdan e. Tesbîtênfieref Xan û yên fiêx Ahmedê Xanî yên di xisûsa karakterê ferdîû civakî yê kurdan de eynî wek hev in:140
Ne bîst û çar kes, bîst û çar eflîr di rojekê de digihîjin hev(ev mu’cîze ye), federasyonek datînin (federasyona Rojkî) -ev jibona me kurdan mu’cîzeya herî mezin e-, lê derdê giran ev e kuji nav xwe, ji xwe re mîrekî an sermiyanekî hilna<strong>bi</strong>jêrin, ji Bidlîsêdiçin Xelatê du <strong>bi</strong>rayên <strong>bi</strong> eslê xwe nekurd tînin yekî dikin mîrêBidlîsê, yekî jî yê Hezoyê.Weyaxud yekî ebasî, emewî, tirkmen, xalidî filan tê deverekêtafilê li dora xwe çend qebîleyên kurd dicivîne, dibe mîrêwan. Ew herêm an eyalet <strong>bi</strong> erêkirina xelîfe, flah an sultan dibemîrîtî an milkê wî kesî û nav an naznavê wî kesî jî li wê herêmêû eflîrên herêmê tê danîn; herwekî [Behdînan](î), [fiemzînan](î),[Silêman/Silîvan ?](î), [Zirkan](î) û kurd jî li dijî vê bûyerê dernakevin.Heta di <strong>bi</strong>n serekatiya wî kesê nekurd de hetaGurcistanê, Xoresanê an deverên ji war û welatê wan dûr dikarinherin, xwedênegiravî li hemberî dijminê xwe fler <strong>bi</strong>kin. Lê lihemberî qebîle û eflîrên kurd ên <strong>bi</strong>rayên xwe serê xwe danayninû mezinatiya yekî kurd qebûl nakin û flayet gumana tifltekî wisaji wan <strong>bi</strong>kin, bêlêbûrîn <strong>bi</strong> flûr û xencer dibezin wan.fierefname neynika rûhiyeta me ye û bêî armanceke taybetî,nîflanî me dide ku em kurd çendî <strong>bi</strong>yanîperest in. Em ne kuxerîbdost in, lê xerîbperest in. Li alîkî dibînî Hulagû Xan,Tîmûrleng, fiahê ecem, sultanê romê, xelîfeyê fiamê an yêBexdayê aliyekî Kurdistanê daye ber xwe serû<strong>bi</strong>n, xopan û kavildike, ji aliyê dinê bala xwe didiyê ku hêzên wan ên herî dijwarû flerkar hin eflîrên kurd ên ji herêmeke dinê ne.Rewfla rûhî ya xwenda û aliman jî ji kesên sade ewçend pirne cuda ye. Mîr behsa heflt “mewlana” yên mezin ên ji Bidlîsêderketî dike: Mewlana Ebdurehmanê Bidlîsî, mewlana MihemedBerqel’î, fiêx ‘Emmar Yasîr, mewlana Husamedînê Bidlîsî,mewlana Îdrîsê Bidlîsî, Ebû-l Fadil efendiyê kurê mewlana Îdrîs,141
fiêx Ebû Tahirê kurdî, fiukrî fia’ir. Lê di nav wan de yekî ku jibona Xwedê rêzek li ziman an kultura kurdî zêde kiribe tune.Xizmetkarên erebî, farisî, tirkî û tirkmenî bûne.Piraniya mîr û serwerên kurdan <strong>bi</strong> eslên xwe <strong>bi</strong>yanî ne, nekurd in: Li gora tesbîta Mîr fieref Xan mîrekên Hekarê, Îmadiye,Mirdasî, Çemîflgezek (? selçûkî) û Kilîsê ebasî, yên Boxtan(Botan) xalidî, yên Zirkan seyid, yên Dînewer-fiehrezor ûBiradostan hesnewî (?), yên Sohran û Din<strong>bi</strong>liyan û wekî dinê giflt<strong>bi</strong> eslê xwe ereb in. Mîrekên Bidlîsê û Sasûnê sasanî, yên Kelhûrîkeyanî û yên Suwêdî bermekî ne ku ev jî faris (pars) in. Yên gelbaxîtirk in. Fermanrewayê Diyarbekir û Cizîrê (merwaniyênMeyafarqînê yên dema Badê Dostik), yên Lora mezin û Lorapiçûk, yên Erdelanê (ji merwaniyên Meyafarqînê ne), fermanrewayêneyû<strong>bi</strong>yan, melîkên Hesenkêfê (eyûbî) jî kurd in. Eslêmîrekên Xîzan (Hîzan), fiîrwan, Baban, Mekrî (Mukrî) û Baneyêne <strong>bi</strong>navkirî ne.Gerçî ji edeba xwe ya <strong>bi</strong>lind gava Mîr fieref behsa her mîran fermanrewayekî dike, <strong>bi</strong> sifetên wek aza, ser<strong>bi</strong>xwe, mêrxaspesnê wan dide, lêbelê tu yek ji wan jî <strong>bi</strong> maneya îro û heta yawê demê jî azad û ser<strong>bi</strong>xwe nebûye. Giflt jî girêdayê hin merkezênmîna xelîfetiyên Bexda, fiam, Qahîre, di pey re Konstantîniyean mîna yên flahîtiya Tebrîz û sultaniya Konstantîniyeyê bûne.Di nav wan de yê herî mezin û muqtedir Selahedînê Eyûbî yêsultanê Misir û fiamê ye ku ji Nûredîn Mehmûd re qasid diflîneû dibêjê: “Ne hewce ye ku tu heta vê derê cefa <strong>bi</strong>kiflînî, werî.Kolekî xwe <strong>bi</strong>flîne <strong>bi</strong>la were zincîrê bavêje stuyê min û min hetanîber hizûra te li pey xwe <strong>bi</strong>kiflîne. Ez kolê te me” (**)Ku Sultan Selahedîn <strong>bi</strong> vî awayî be, hun werin li halê rebenêndinê <strong>bi</strong>fikirin.Mîrekên dinê herwekî walî, qeymeqam, mudirê nahiyê;142
piçek guhartî lê mîna memûr in û li ser kêfa xelîfe, sultan, flah,wezîr û carina jî ya paflayê (mîrmîranê) Diyarbekir, Wan anBexdayê ji mîrîtiyê têne avêtin an jî <strong>bi</strong> cî kirin. Mîrê Hekariyê, yêBoxtan (Bohtan), yê Kilîsê tayînî Bosnayê, Buxdan û Temeflwarêdi<strong>bi</strong>n.Mîrên me jî wekî me ji yekîtî û fikra yekîtiyê her dûr in. Liser pêflniyara Îdrîsê Bidlîsî Sultan Selîm dixwaze ku mîrên me dinav xwe de mezinekî hil<strong>bi</strong>jêrin, ew kes <strong>bi</strong>be mîrêmîran an melikêKurdistanê ku Sultan pê re <strong>bi</strong>de û <strong>bi</strong>stîne. Ji mîrên me heryekxwe pêflniyar dike û ji xwe pêve kesî qebûl nake. Li ser vê SultanSelîm ji wan re Çawîflbafliyê xwe “B›y›kl› Mehmet (Pafla)” diflîneû dike mezinê wan û pê mîrên me jî ji vî derdî xelas dike.Em fikra yekîtiya mîran li wê derê <strong>bi</strong>hêlin, ew <strong>bi</strong> xwe dinav xwe de <strong>bi</strong> hev re xayîn in; <strong>bi</strong>ra <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>ra re, kur <strong>bi</strong> bavê re nerast e. Heryek ji wan li pey payeya mîrîtiyê ye û ji bona wêpayeyê jî dikare bav, <strong>bi</strong>ra, kur û mamê xwe li bejiyê <strong>bi</strong>frofle,<strong>bi</strong>kuje an <strong>bi</strong>de kufltin. An jî ji bona ku herwisa mîr <strong>bi</strong>mîne dikaredev ji mîrîtiya herêmeke mezin berde û <strong>bi</strong> ya qasî çend gundanqaîl <strong>bi</strong>be. Mefhûma “welat” ji bona wan ew erdê di <strong>bi</strong>nhukmê mîrîtiya wan de ye ku <strong>bi</strong> berat an fermana flah, sultan anxelîfe hatiye dayîn. Mefhûma “Kurdistan”ê jî yek jê di berat û fermanênresmî de <strong>bi</strong> tenê ji bona mîrîtiya Çemîflgezek (herêmaDêrsima îroyîn) tê <strong>bi</strong>navkirin û ya dudiyan jî gava kurd û mîrênkurdan ji welatê xwe dûr in; li Konstantîniyê, li Tebrîz an li xerî<strong>bi</strong>yêne, ji dêlva bajar, gund an eflîra xwe <strong>bi</strong> vî navî xwe didinnasîn an têne naskirin.Mîr fieref Xan <strong>bi</strong> qencî, dilsozî û flîranî pesnê kurdan ûmîrên kurdan dide. Di vê nivîsê de tifltên ku dibe wek rexnebêne fêmkirin ne gotinên camêr in; jêfamkirin û dershilanînamin a ji tarîxa me ye. Dibe ku ev dersjêhilanîn li xwefla merivan,143
li xwefla merivan wek merivekî kurdê dilperitî neçe, lê xweflîtifltekî ye û rastî tifltekî dinê ye. Heta meriv nexweflîna xweveflêre, meriv ne dermanê xwe dibîne û ne jî sax dibe. Hetameriv flafliya xwe nebîne û li xwe daneyne, meriv ji flaflîtîkirinênafilite. Ku meriv xera<strong>bi</strong>yê ji qenciyê neniqîne, çawa <strong>bi</strong>karibeqenciyê <strong>bi</strong>ke ?Çi ji me kêm e ?Ji me sultan (yên merwanî û eyû<strong>bi</strong>yan) derketine, fatihderketine ku heta Hîcaz û Yêmenê kirine <strong>bi</strong>n hukmê xwe (zarûkênNecmedîn Eyûb), mîrên me yên ji neslên tahir (seyid, ebasî,xalidî, emewî, keyanî) jî hebûne; xortên kurd hetanî Xoresan,Gurcîstan û deverên dinê çûne û canê xwe jî dane, yanî mêrxasênme yên canfeda jî hebûne û hene. Xwenda û zanayên me jîhebûne ku dîwanên flah û sultanan xemilandine, di medreseyên(zanîngehên) paytextên herêmê de dersda bûne. Li ser navê mene tapo kirîbe jî axa me ya <strong>bi</strong> navê me <strong>bi</strong>navkirî jî heye ku embac û xeraca wê jî didin. Lê wisa be çi kêm e ?Qewlî mesela Xocê Menflûr ve lê wisa be em çima helawêçênakin ?Em nikarin helawê çêkin. Em nikarin û ku wisa here emênikari<strong>bi</strong>n jî. Lewra tifltê hevdûgirtinê jê kêm e: Ruhê kurdîtiyê...Roja ku em kurd wekî ferd <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>n kurdbûna xwe ji eflîr,navçe, dîn, mezheb, terîqet, baweriya siyasî û felsefî, partî û serekatiyapartiya xwe pêfltir <strong>bi</strong>girin; menfeeta kurdîtiyê di serdestîvan hemûyan û helbet ya xwe ya kesî û malbatî de jî <strong>bi</strong>girin,hingê flefeqa me wê bavêje û sibeha me zelal <strong>bi</strong>be.Roja ku wekî ferd em <strong>bi</strong>kari<strong>bi</strong>n bêjin: Ez pêfliyê kurd im ûdû re <strong>bi</strong>silman im, ez pêfliyê kurd im dû re neqflebendî me, ezpêfliyê kurd im dû re alewî me, ez pêfliyê kurd im û dû re êzidîme, ez pêfliyê kurd im dû re komunîst im, ez pêfliyê kurd im dû144
e ateîst im, ez pêfliyê kurd im dû re endamê partiya xwe me, ezpêfliyê kurd im dûre bendeyê serokê xwe me û vê di nav civakêde <strong>bi</strong>din <strong>bi</strong>cihkirin, di axaftin û nivisandinê, li mal û li derva, dikarê rojane û yê entelektuelî de pêflîkî <strong>bi</strong>din zimanê kurdî û berhemênwê; hingê ewê rûhiyeta kurdî mîna çîmantoyê eflîr,mezheb, gundî, bajarî, kurd û esilkurdan <strong>bi</strong>gihîne hevdû û jigelê me yê bêçare re çareyê ji bûtika guliyê dara hêviyê mîna gul<strong>bi</strong><strong>bi</strong>flkifîne.Berevajiyê vê hemû xewn û hemû derew...flerefnameya <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>xwîne, carekî dîtir <strong>bi</strong>xwîne û<strong>bi</strong> tenê ne rêzên nivîsandî, yê di navbera rêzan de jî <strong>bi</strong>xwîne.(Nûdem, hejmar 28, Stockholm-1998)________________(*)Navnîflana çapxanê: Apec-Förlag, Box 3318 163 03 Spånga/SWEDEN(**)fierefname, rûp.108145
“YÊRÊVAN XEBER DIDE GUHDARÊD EZÎZ”Welgira radyoyê gelek <strong>bi</strong> derengî, pifltî salên 1961-62 yande kete mala me. Li Farqîna me di sala 1952 yan de <strong>bi</strong> ferehîradyo ketin nav malên kubar û efendiyên tirkîaxêf. Taqeta mehebû, lê mala me ne tirkîaxêf bû, ji ber vê em demek bêî wêman.Herçend hingê radyoyên <strong>bi</strong> anot û katot peyda dibûn jîyên li bajêr <strong>bi</strong> elektrîkê dixe<strong>bi</strong>tîn. Li Farqîna me elektrîk nîvrokî<strong>bi</strong> qasî saetek – saet û nîvekê û êvarê jî <strong>bi</strong> banga flîvê (azana mexribê)re heta serê sibê dihate berdan. Yên ku radyoyên wanhebûn di navbera wan deman de dikarîn guhdarî <strong>bi</strong>kin.Mala Zekeriya onbaflî li hafa dikana bavê min bû. Ku hemaelektrîk dihate berdan Edîbeya qîza wî dê radyoyê vekira, <strong>bi</strong> xêrawê dikandariyên nêzîk ewê bernameyên “yurttan sesler” guhdarî<strong>bi</strong>kirana.Hingê du îstasyonên Tirkiyê yên guhdarîkirinê hebûn: YaÎstembolê li ser pêla dirêj bû ku <strong>bi</strong> rojê nedikifland û ya Anqerêli ser a navîn bû, ew çêtir dihate <strong>bi</strong>hîstin.Lê sêlikên (plak) kurmancî di 1952-53 yan de hatinFarqînê. Li qehwexaneya çarfliya jêrîn -ku Çawîfloyê marmijmarqeciyê wê bû- gramofoneke mekanîk hebû, pê sêlik lêdixistinû dengê wê <strong>bi</strong> hoparlorê didan aliyê meydana <strong>bi</strong>niya hewzê.Ji yên populer ên tirkî pêve hingê sêlikên Kawis Axa û MeryemXan hebûn ku rojê çend car dihatin lêxistin.Bi wergerandina leflkerî ya Iraqê ya Ebdulkerîm Qasim di1958 an de ji niflkave radyoya Bexdayê ket piyasê û dest <strong>bi</strong>147
weflana kurmancî kir. Belkî berê jî hebû lê Farqîna me hê wêgavê <strong>bi</strong> kurdiya wê hisiya. Radyoya dikana Muhyedînê berber çi<strong>bi</strong>gire timî li ser wê îstasyonê bû û jê stranên mîna “Here Leylê”,“Hatim, hatim <strong>bi</strong> serbestî hatim”, “Her <strong>bi</strong>jî kurd û ereb..” dihatinbelavkirin. Dengê radyoyê mîna kiflandina nixafê ji berê xwe vepêlek <strong>bi</strong>lind û pêlek nizim dibû.Pifltî ku radyo ket mala me – ciyê wê jî di oda lêrazana minde bû- ji meraq û betaliyê min îstasyonan serû<strong>bi</strong>nê hev dikirinda rastî tifltekî xwefltir bêm. Rastî li radyoya Qahîrê, Emanê(Urdin), fiamê yên befla kurmancî hatim. Ji ya Bexdayê û vanhersiyên dinê pêve radyoyên Kermanfla û Qesrîflîrîn jî hebûn kubefla <strong>kurmanciya</strong> wan gelek qels bû yan li ser “florefla spî” ya ‘Elehezretfiahînflahê Aryamêhr bû yan jî klamên Behadînê Dostikî ûMecîdê Herkî bûn ku herdû jî li aliyê me ne ew çend jêhezkirîbûn. Mele Evdirehmanê radyocî digot flah ji fleytanî ew herdûanîne danîne ser radyoyê da ku alem ji klamên kurmancî nefret<strong>bi</strong>kin.Û mala wê ava radyoya Yêrêvanê (Erîvan/Rewan) dengêxwe <strong>bi</strong>lintir kir û <strong>bi</strong> ser me xist: “Yêrêvan xeber dide guhdarêd‘ezîz!”Min ji hemû stranên kurmancî çi yên gelêrî çi yên klasîkan dînî ji berê de hez dikir û hê jî hez dikim: Lê <strong>bi</strong> flertê yê/ya kudistrê dengxwefl be, yekoyeko ji hev veqetandî û zelal bêje, limeqam û <strong>bi</strong> hisiyateke gurr <strong>bi</strong>strê, neke vinevin û xulexul. Çiklam çi dîlok çi qewl û qesîde <strong>bi</strong>n ku di gotinê de ji hev neyênveqetandin; di dev de bên gemirandin, mirmirandin û fetisandintu tama jê famkirinê tê de namîne. Vêca ku meqam jî kulek ûdûzaheng (monoton) be, lê guhdarîkirin dibe mîna “ezabêqebrê”. Lê timî jî stranbêj, dengbêj, derwêfl an melayên dengxweflû flareza peyda na<strong>bi</strong>n. Yêrêvan vê peydanebûnê rakir, <strong>bi</strong>148
pispor û flarezayên serfle yên xwe rojê carek – du car vê fersendêgihandê jêhezkiran.Bi saya radyoya Yêrêvanê di pifltî 1964-65 an de gelek xortênaliyê me mîna “ferz-ul ‘eyn”a li ser sofiyekî hiflk ê <strong>bi</strong>silman diwextê de dest <strong>bi</strong> vekirin û guhdarîkirina bernameya stranên kurmancîya Yêrêvanê dikirin: Ew qismek ji gencîneya (xezîne) meya ku buhistek di <strong>bi</strong>nê toza jibîrkirinê de mabû; mîna Kerro ûKulik, Flîtê Quto, ‘Emê Gozê, Lawikê Metînî, Miho, AhmedoRonî, Hekîmo, Xelîlê Xazî, Kalo Siba Te Bi Xêr ‘Eyda TeBimbarek û <strong>bi</strong> sedan yên wekî dinê <strong>bi</strong> awakî dilkêfl li me dizivirîn.Mîna brûska evînê dilê me dihingaftin û tê de <strong>bi</strong>flkoja kurdperweriyêdidan <strong>bi</strong>flkaftin. Heta hezkirina ji stranên kurmancîewçend kûr û pêflve çû ku me li hevdû wesiyet dikir, digot:“Binêrin ku ez <strong>bi</strong>mirim, wesiyeta min li we hunê li ser gora mindêlva telqîn û yasînê “Lawikê Metînî” û “Bêrîvanê” <strong>bi</strong>strên.Bi saya teknîka transîstorê radyo bêtir edilîn û Yêrêvan liflaristan û yabanê bêtir hate guhdarîkirin. Pê re jî ji folklora devkîya kurmancî hezkirin û li çandeya xwe ya kurdî xwedî derketinzêdetir, ferehtir û kûrtir bû. Strana Flîtê Quto yê me yî rê<strong>bi</strong>rêkarwanê Mamê ‘Etmankî ku bajariyên me yên heta hingê pêncpere tê nedidan, niha li ba wan ên kurdîxîret ji stranên hêja yênZeki Müren û Münir Nurettin Selçuk jî <strong>bi</strong> qedirtir dihatin girtin.Bi rastî jî gava ku Gerabetê Xaço distra ji meriv tirê ku wayê dêwekîçîrokî pala xwe daye çiyayê Meretoyê û <strong>bi</strong> ser Kevanê Qîrê,Deflta Biflêriyê de ber <strong>bi</strong> Elmedîna ve xwe xwar kiriye û distrê.Yêrêvan xeber dide guhdarêd ‘ezîz!Bi rastî jî Yêrêvan xeber dida.Yêrêvan klamên me yên kurmancî bê guhartin, bêî lê kêmû zêde kirin berhev dikir, bêî ku <strong>bi</strong> qasî milîmekê gotin an meqa-149
mê wê <strong>bi</strong>guhêre; <strong>bi</strong> sazek (enstruman) an çendên munasib, lêbelê<strong>bi</strong> ostayî muzîka berpalê ji wê klamê re çêdikir û diwefland.Muzîka enstrumanî di dezgehê radyoya Yêrêvanê de ji meqamêdevkî re wek palgeheke hevrîflim e, ku di serî û di navberan demeqamê devkî û dengbêj wek balgîhekê pala xwe didinê.Muzîka enstrumanî (ya sazê) ya Yêrêvanê, muzîka (meqamê)<strong>bi</strong>ngehîn a stranê <strong>bi</strong> qasî mûyekî jî riya xwe flafl nake û jê averênabe, pê re tam mîna çerm û lafl lihevkirî ye. Bi vê liheviyê muzîkaenstrumanî ya kurmancî derdikeve meydanê ku ev awa jîdibe belgeya nasandin û tescîla <strong>bi</strong>serêxwebûna muzîka kurmancî.Bi vê belgeyê merivekî muzîknas – çi kurmanc çi <strong>bi</strong>yanî –dikare muzîka kurmancî ji ya azerî, ermenî, erebî, farisî, hindî,yûnanî, makedonî ûrisî, tirkî û herwekî dinê veqetîne û <strong>bi</strong>bêje aev muzîk ne ji wan muzîkan tu yek e; ev muzîkek <strong>bi</strong> serê xwe yeû ya kurmancî ye.Yêrêvan konservatuwara muzîka kurmancî ye: Hem <strong>bi</strong>maneya xwendegeh û hem <strong>bi</strong> maneya parastin û hilanînê (konserve/muhafezekirin) konservatuwara muzîka kurmancî ye.Hem muzîka kurmancî ya devkî berhev kiriye û parastiye, hemjî ji bona kesên ku <strong>bi</strong>xwazin muzîka xweber (authentique) a kurmancîhîn <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n bûye perwerdegeha (medrese) muzîkê. Ji bonawan kesên ku <strong>bi</strong> rastî <strong>bi</strong>xwazin muzîka kurmancî ya gelêrî û <strong>bi</strong>ngehîn<strong>bi</strong>nasin û hîn <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n.Sêlikên Kawis Axa û Meryem Xan hê di salên 1952-53 yande hebûn. Kasetên wan ên ji ber wan sêlikan hê jî hene. Kumeriv guhê xwe dide stranên wan, çêtir dibîne ku muzîka enstrumanîya <strong>bi</strong> stranên wan re <strong>bi</strong> ya Yêrêvanê re qet nayê muqayesekirin. Muzîka enstrumanî ya di sêlikên wan de wek pîneyênyaxurî (êyretî) dimîne, muzîka wan a enstrumanî tew qet limuzîka xwezayî ya stranên wan herdû hostayan nanihêre. Di150
muzîka enstrumanî ya di sêlikên Mahmûd Qizil û Eyfle fian de jîrewfl <strong>bi</strong> wî awayî ye, mîna zirna Inisê mirtib ku li ber yasîna hafizFethulah be an jî li ber govendê ku li neyê xin. Di vê de bêgumantu qisûra Kawis Axa, Meryem Xan, Mahmûd Qizil an Eyflefian tune ye. Ew ne sazbend in, lê hunermendê deng û meqamênxwe ne û ji aliyê xwe ve di dema xwe de bêhempa bûn. Lê gavaku meriv wê muzîka enstrumanî ya di stranên wan de guhdarîdike, meriv nikare bêje a ev muzîka ha, ya kurmancî ye. Yanî ewnîflana cudatî an taybetî (elametê farîqe) bûyîna muzîka kurmanciyêdîtin û <strong>bi</strong>hîstin di sêlikên wan de ne mumkin e.Felsefe an jêfamiya muzîkê ya gelêrî gelek muhîm e. Dimuzîka gelêrî ya kurmancî de <strong>bi</strong> his û pejinên xwe naverokastranê û ya ahenga meqam <strong>bi</strong> temamî lihevkirî ye: Ku naverokastranê <strong>bi</strong> derd û xem be meqam jî li wê gorê xemgîn, derdnak ûgiran e. Ku naverok <strong>bi</strong> fladî û xweflî be, meqam jî li wê gorê sivik,bestvekirî û kêfjen e. Bi muzîkên derûcîranên din nizanim lê ditirkî de ev timî ne wisa ye. Mêrik dibêje “Dediler yarinhasta/Yetifltim son nefeste” (Gotin yara te nexwefl e/Di nefesa wêya dawîn de gihîfltim serê) û dêlva ku li berê rûnê, li xwe xe ûxweliyê <strong>bi</strong> serê xwe dake, lê <strong>bi</strong> meqamekî wisa distrê ku meriv jîû ew jî li berê “fliqir-fliqir-fliqirdam” <strong>bi</strong> “çifte telli” direqise. Annaveroka stranê nêtar (neutre) an a fladiyê ye lê meqam wisaxemgîn e ku li berê giriyê meriv tê: “Bahçada yeflil h›yar/Boyunboyuma uyar/Ben seni gizli sevdim/Bilmedim alem duyar” (Libaxça xiyarê teze/Bejna min û te li hevdû dikin/Min ji te <strong>bi</strong> dizîhez kir/Min nezanî ku ewê herkes pê <strong>bi</strong>hise). Bi meqamek wisatê stran ku li berê hem giriyê meriv tê û hem cegera meriv pê rerefl dibe.Strana “Ax Kurdistanim ka ?/Bax û bostanim ka ?/Dijmintev girtin ax!/Ax Kurdistanim ka ?” wek fli’r gelek xwefl û manî-151
dar e. Gava ku meriv wê <strong>bi</strong> fli’rkî <strong>bi</strong>xweyine divê dil û hinavêguhdaran <strong>bi</strong>flewitîne, <strong>bi</strong>helisîne, <strong>bi</strong>helîne. Lê li ber muzîka wêmeriv tê eflqê, govendek ji dil û can digire, herwekî ku merivgihîfltibe xweziya xwe. Ku ne ji naveroka gotinên stranê be, ew(meqam) jî ji ser sed puwanî sed distîne. Lê ew naveroka fli’rê yaxemgînî û malxopanî û ew muzîka <strong>bi</strong> kêf û eflq a hêçgiloriyê qetli hev nakin: Em dibêjin “Ax Kurdistanim ka ?/Dijmin tev girtinha” û li berê ji kêfa, ji eflqa direqisin, xwe hiltînin li erdê dixin;ji ya “Dediler yarin hasta/Yetifltim son nefeste”yê <strong>bi</strong> sosretir e jî.Ev neliheviya muzîk û naverokê di stranên gelêrî yên kurmancîde tune ye. Yêrêvan tu car vê stîla muzîka devkî di muzîka enstrumanîde neguhartiye û vê taybetiyê her wisa wek xwe parastiye.Niha li strana “Eman eman koçerê guhdarî dikim”. Carapêflî min ew li Diyarbekirê di sala 1964 an de guhdarî kiribû.Hingê Bekirê meyxanecî hebû ku meyxana wî li piflt Sur Palasêli hafa “Tüccarlar Kulübü/Dilan Sinemas›” bû. Berê êvarên <strong>bi</strong>harû havînan ewê sêlik <strong>bi</strong>da ser gramofonê û dengê wê <strong>bi</strong> hoparloraser rê berda derva. Ê!.. ev stran jî <strong>bi</strong> meyxwiran mey dida vexwarin.Çima ? Ev stran <strong>bi</strong> eslê xwe ya ber govendê ye, lê dengbêjwek fîlma grankiflandî giran giran straye ku <strong>bi</strong>ye strana meyxanê,pê re muzîka wê ya enstrumanî jî ji muzîka <strong>bi</strong>ngehîn a stranêveqetiyaye û rengê muzîka stîla Celal Güzelses welgirtiye(mîna neliheviya naverok û muzîka Bahçada yeflil hiyar).“Ez çi dibêjim û tembûra min li çi dixe! ?..”Aslîka Qadir, dengbêja strana “Welatê Me Kurdistan e”diprograma fianeflînê ya CTV de straneke gelêrî (folklorîk) a leyistikagiraniyê (sêpê) distra ku li berê hindik mabû ez ra<strong>bi</strong>mgovendê; lê orkestra di fesla navbera bînvedana dengbêj de li152
muzîkek wisa xerîb xist ku tu têkiliya wê muzîkê <strong>bi</strong> meqamêstrana Aslîkê re tune bû. Hem Aslîkê xwe flafl kir û hem bestamin a rabûna giraniyê li wê derê <strong>bi</strong>hêlin,ya pê re nihirandinênema. Çend roj di pey de dîsa di wê bernamê de û <strong>bi</strong> wê orkestrayêre ewê fiemdîn “Lawikê Metînî” <strong>bi</strong>stra... Perdeyên wan êndeng çi <strong>bi</strong> hev re, çi <strong>bi</strong> perdeya meqamê stranê re li hevdû nekirû ez çiqas li ber “Lawikê Metînî” ketim.Ez bafl dizanim ku her endamekî wê orkestrayê pispor ûflarezayê sazjeniya sazê di dest xwe de ye, lê <strong>bi</strong> perwerdebûna zîhniyetamuzîk û orkestraya îranî/farisî gihîfltine û pê rabûne. Lêuslûb û zîhniyeta muzîka kurmancî û ya îranî ji hevûdu cihê ne.Bê cudatî kirina navberê ez dixwazim ji hewramanî hetadumilî, ji lorî heta soranî li hemî cur û flaxên muzîka kurdî guhdarî<strong>bi</strong>kim. Ez dixwazim muzîka dumiliya (zazayî/kirmancî)dimilî guhdarî <strong>bi</strong>kim û bêjim ev muzîka kurdî ye. Ku ya PîrSultan Abdal an sazjeniya bektafliyê be, ezê wan <strong>bi</strong> tirkî ji orîjînalêwan guhdarî <strong>bi</strong>kim an jî qet nekim. Ez dixwazim muzîkakurmancî guhdarî <strong>bi</strong>kim ku ewê “bafllama” Îhsanî û Mahzunifierif, Ruhi Su an Rahmi Saltuk, weyaxut muzîka cumbufla xetaCelal Güzelses be; ezê li wan <strong>bi</strong> xwe guhdarî kim, çima li kopiyakopiyayên wan ?.. Gava ku li stranên lorî û mukriyanî guhdarîdikim dixwazim ku hin reng, rûçik, neqfl û gulên taybetî yênkurdî tê de <strong>bi</strong>bînim, <strong>bi</strong><strong>bi</strong>hîzim; ne ku xwe li flafirên Asya naverastê,li çolên Moxolîstanê an li meydana reqasên Azeriyan tesewir<strong>bi</strong>kim. An di yên soranî de ku rastî muzîka hindî-erebî-rojavayîtêm û ji <strong>bi</strong>lî zimanê wê mûyekî ji neqflên kurdî tê de nabînim,nikarim bêjim ku min li stranek kurdî guhdarî kir.Di muzîka neteweyekî de yê girîng ne ew e ku stran <strong>bi</strong> wîzimanî an zaravayî têye gotin, lê ew e ku meqamê wê stranê mînadestekî cil li ser canûcesedê rûhiyeta wî miletî bêqisûr rûdinê an153
na. Meriv dikare gotinên <strong>bi</strong> kurmancî ji meqamên <strong>bi</strong>yanî tango,ye-ye, twist heta “yaylalar1 yaylalar!"ê <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>sêwirîne, lêew na<strong>bi</strong>n muzîka kurdî; ew di<strong>bi</strong>n muzîka <strong>bi</strong>yanî ya <strong>bi</strong> gotinênkurdî. Tu rabî temamê stranên Celal Güzelses, Fahri Kayahan,‹zzet Alt›nmefle, ‹brahim Tatl›ses û wekî dinê bînî <strong>bi</strong>kî kumancî,-dikarî <strong>bi</strong>kî- lê ew na<strong>bi</strong>n kurmancî. Ew di<strong>bi</strong>n muzîka “tirkiya liKurdistanê” <strong>bi</strong> gotinên kumancî û heta ji te re lazim e “Gelgida¤›n paytahta” û “yaylalar yaylalar” wergerîne kurmancî,<strong>bi</strong>strê û li berê <strong>bi</strong> soranî “balince-balince” <strong>bi</strong>reqise, dîsa jî ewnabe muzîka kurdî. Hetanî ku ustad rabe “Gel gida¤›n paytahta”wergerîne kurmancî <strong>bi</strong>ra di dewsê de <strong>bi</strong>çe li çavkaniya wî meqamî<strong>bi</strong>gere û ji nûve derxe piyasê.Li malê xwe xwedî derketin, ne teqlîdkirina teqlîda teqlîdamalê xwe ye, <strong>bi</strong> lêgerîn û qefaltina malê xwe yê esasî ye ku ewjî di nav xelkê de hê heye û hê winda nebûye.fiafliyek ku qet nayê efûkirin jî ev e ku hin sazbend andengbêjên me straneke gelek xwefl radikin li gora xwe <strong>bi</strong> gotinênguhartî (mîlîtanî/floreflgerî) distirên. Yêrêvan vê flafliyê nekir.Çi <strong>bi</strong> yên gelêrî çi <strong>bi</strong> yên modernîzekirî (romanî û wekîdin), çi <strong>bi</strong> yên nû-afirandî (Welatê Me Kurdistan e) Yêrêvanê evdaye me: Nîflana xweserî (orîjînalî) ya muzîka kurmancî, muzîkakurmancî ya ku naveroka klam û ahenga meqam lihevkirî; neku naveroka gotinê xemgîn û meqam ê reqsê an berevajiyê wêmeqam hezîn û gotinên wê yên fladiyê ne.Yêrêvan bêî qelebalix û anarfliya sazên cihê; <strong>bi</strong> awakî sade,paqij, hunermendane û <strong>bi</strong> zanîn li ser berhemên meqamên devkîmuzîka enstrumanî ya kurmancî sêwirand û ew wek nasnameya(huwiyet) muzîka <strong>kurmanciya</strong> jixweber tescîl kir û raberî me ûtarîxa muzîkê kir.Bi hêvotkar, <strong>bi</strong> berhevkir, <strong>bi</strong> piçûk û mezin <strong>bi</strong> dengbêj,154
sazbend û muzîkologên xwe pêkve radyoya Yêrêvanê ji muzîkaenstrumanî ya kurmancî re xizmetek bêqiyas kiriye û <strong>bi</strong> vê xizmetêdi muzîka kurmancî de “Ekola (école) Yêrêvanê” afirandiye.Ku meriv ji Kermanflahê <strong>bi</strong> rê keve û here heta di Kap›kule(deriyê sînorê Tirkiye-Bulgar) de derkeve ne ji aliyê cografyayê ûne jî ji aliyê fîzyonomiyê ve cudatiyeke mezin a di navbera me ûfarisan, me û erebên hawir, me û tirkan de nabîne. Ku em (ereb,faris, kurd, tirk) nepeyivin kes nizane bê em ji çi miletî ne. Lêzimanê me û neynika rûhiyeta me ku muzîka me ya gelêrî wekdu nasname <strong>bi</strong> mor û mezbete me ji yên dinê vediqetînin.Helbet emê stranên nû <strong>bi</strong> gotinên hemdemî, <strong>bi</strong> sazên cudaû besteyên li gora cereyanên rojê <strong>bi</strong>afirînin, lê îskelet divê kurdî<strong>bi</strong>ngehbe; gul, neqfl û tama kurdî jê <strong>bi</strong>fûre. Muzîka sazjeniyêya dîlokan (stranên govendê) <strong>bi</strong> çi sazî bêne lêxistin dilê wê ye,lê divê di aliyê sivikî û giraniyê, hunerê xwe nîflandayinê derîtma pê avêtin û çok flikandinê de ji rîtma leyistikê ya xwezayîaverê nebe. Ku <strong>bi</strong>be hingê leyistika bedew a gelêrî yan dibe mînafîlmê girankiflandî <strong>bi</strong> cangiranî tê leyistin an jî mîna fîlma sînemayêya li ser Mustefa Kemal, <strong>bi</strong> lez xistî.Ji Yêrêvanê hînî çêtir naskirina muzîka kurmancî bûm.Hivdeh salên min derbas bûn ku ji welat, herwisa jî ji guhdarîkirinaradyoya Yêrêvanê dûr im. Êdî dengê Aznîfa Reflîd,Sêvaza Evdo û Keremê Seyad nayên min, lê <strong>bi</strong> kira xwe hê jîYêrêvan di mêjiyê min de olan dide û <strong>bi</strong> awakî dîtir xeber dide.- Hiflflfl! Niha Yêrêvan xeber dide.(Nûdem, hejmar 31, Stockholm-1999)155
QEDERA KURMANCÎ YÊ HETANÎ SALA 2100 îEwê kurmancî (*) hetanî serê sala 2100 î <strong>bi</strong>mîne an ne ? Dilêmin çiqas dixwaze ku <strong>bi</strong>karim bêjim “erê ewê hetanî sala 2100 îû heta heta <strong>bi</strong> hindikî hetanî sala 3000 î jî hebe û wekî zimanekîzindî <strong>bi</strong>jî.” Bi xwestinê dilê min dixwaze, lê <strong>bi</strong> gotinê wê evgotin ji gotineke “sloganî”ya pûç a vala pêve tu manekê îfadeneke.Ziman <strong>bi</strong> saya gelê <strong>bi</strong> wî zimanî diaxife dijî. Gava xelkekî<strong>bi</strong> zimanekî nepeyive, ew ziman dimire. Kurmancî jî <strong>bi</strong> wê êflêketiye û ber <strong>bi</strong> rojên xwe yên dawî ve diçe. Kurd êdî naxwazin<strong>bi</strong> kurmancî, <strong>bi</strong> wî zimanê bavûkalan <strong>bi</strong> zarûkên xwe re <strong>bi</strong>axifin.Bavûkal gundî bûn, koçer bûn, lê zarûkên wan ewê “bajarî” <strong>bi</strong>n,“rojavayî” <strong>bi</strong>n û ewê <strong>bi</strong> “zimanê bajarvaniyê” (!) <strong>bi</strong>peyivin.Li welat gund vala bûne, gundî ber <strong>bi</strong> bajaran ve çûne.Bajar vala bûne ber <strong>bi</strong> rojavayê Tirkiyê ve koç kirine. Çi <strong>bi</strong>gire jinîvî bêtirê kurdan li rojavayê Tirkiyê qelibîne. Yê mayî hê jî di<strong>bi</strong>nê sawa kabûsa “korucu-tîm-hîzbullah” û w.d de ne. Kal û pîrne tê de yê mayî çiqas <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong> hevdû re û <strong>bi</strong> zarûkan redipeyivin, <strong>bi</strong> tenê Xwedê pê dizane. Yên ku koçî rojavayê Tirkiyêkirine ji wan ên cegerperitî ne tê de çendên mayî <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>hev re û <strong>bi</strong> zarûkên xwe re diaxifin, ew jî karê zanîna Xwedê ye.Rewfla malxopan a li welat <strong>bi</strong> vî awayî ye. Rewfla kurmancîya derva ango ya Ewropayê ji ya welat pir ne çêtir e.Me digot qey ku azadî hebe ango zordestiya li ser zimanrabe ewê kurd wekî mirovên tî ku diçin ser avê wê wisa ber <strong>bi</strong>157
ziman, ede<strong>bi</strong>yat û hêjayiyên xwe yên neteweyî ve <strong>bi</strong> hesret <strong>bi</strong>bezin,li wan xwedî derkevin. Na mixa<strong>bi</strong>n ev hezir wisa derneket.Tevî ku li Ewropayê zordestiya li ser zimanê kurdî tune yeheta serbestiya hînbûn û axaftina <strong>bi</strong> zimanê xwe heye, dîsa jîkurd naxwazin zimanê xwe hîn <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n, hînî zarûkên xwe <strong>bi</strong>kin,di dewsa tirkî de zimanê xwe <strong>bi</strong>kin zimanê sereke yê malê,weflanê û navxwe.Zarûkên kurdan ên li Ewropayê hatine dinyayê û diçinexwendegehan ji xwe ew <strong>bi</strong> zimanê wî welatî <strong>bi</strong> hev re didin ûdistînin, pê re dêûbavên xwe jî ber pê dikiflînin.Riwalên me yên ku li welat hatine dinyayê, li wê derê hînîkurmancî bûne û di pey de hatine Ewropayê <strong>bi</strong> qasî ku pirsahevûdu <strong>bi</strong>kin, bersîva yekî <strong>bi</strong>din <strong>bi</strong> kurmancî dizanin. Lê <strong>bi</strong>guman e ku ewê siberoj <strong>bi</strong>karin zarûkên xwe hînî kurmancî<strong>bi</strong>kin an <strong>bi</strong> wan re <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>peyivin.Zimanekî gava ku <strong>bi</strong> dirêjahiya nifflekî du niffl neyê peyivîntê jibîrkirin û dimire. Em wek kurd ne cihû ne ku her hefteherin sînagogê Peymana Berê (Ehdî Etîq) <strong>bi</strong> ibrî <strong>bi</strong>xwînin û pêayîn û limêja xwe <strong>bi</strong>kin. Em ne mesîhî ne ku her yekflem herindêra xwe ya arizî û Peymana Nû (Ehdî Cedîd) <strong>bi</strong> zimanê xwe<strong>bi</strong>xwînin, pê <strong>kurmanciya</strong> xwe di bîra xwe de <strong>bi</strong>hêlin. Wek kurdji sedî not, not û pênc <strong>bi</strong> nav be jî em <strong>bi</strong>silman in; flerîet jî rênade ku Qur’an <strong>bi</strong> zimanekî dinê wek zimanê ayînî bê xwendin.Ewê çi <strong>bi</strong>be ? Ewê ev ziman bê jibîrkirin.Piraniya kadroyên siyasiyên kurd ku navê wan <strong>bi</strong> kurdperwerîderketine, heq an neheq ji ber vê jî eva 30-35 sal in kutehde dîtine û azirîne, li mala xwe <strong>bi</strong> kurmancî napeyivin, zarûkênwan <strong>bi</strong> kurmancî an qet nizanin an jî <strong>bi</strong> qasî “çavan î ? baflî? spas tü çavan î” dizanin.158
Li Ewropayê mamosteyên kurdî ku ew <strong>bi</strong> xwe jî ji elîtasiyasî ne ji dewlet an belediyan mehmizî distînin û li ser navêfloreflgeriya kurdîtiyê mamostatiya kurdî dikin; lêbelê li malaxwe <strong>bi</strong> kurmancî naaxifin, zarûkên xwe hînî kurmancî nakin.Heta hin ji wan li ser navê kurmancî dersê <strong>bi</strong> tirkî didin.Nivîskarên kurd ku misêwa li ser kurd û kurdîtiyê pirtûkdinivisînin çima li mala xwe, <strong>bi</strong> zarûk û xanimên xwe re <strong>bi</strong> kurmancînapeyivin, kurmanciyê nakin zimanê xwe yê sereke, ez lêflafl dimînim.Nizanim ku çi hîkmetê Xwedê ye merikê Yozgatî,Konyayî, Fasî, Cezayîrî ku <strong>bi</strong> xanimek Ewropî re dizewice <strong>bi</strong> çiqa<strong>bi</strong>liyetê flarpe an kitan dide serê wê, navê wê yî Carin dikeKerîme an Kerîma, zimanê xwe pê dide hînkirin û zarûkên wê <strong>bi</strong>zimanê bavûkalên xwe mîna <strong>bi</strong>l<strong>bi</strong>l diaxife. Lê floreflger û mîlîtanênme yên ku ji bona xatirê Kurdistanê dev ji meqam, îstiqbal,menfeet û welatê berdan çi hîkmet e ku nikarin vî karê <strong>bi</strong>ngehînê kurdperweriyê yanî kurmanciyê di mala xwe de <strong>bi</strong> cih <strong>bi</strong>kin ?Ez <strong>bi</strong> rastî meraq dikim çawa jinika parlamentera almanwekî ku hê nû ji beriya Mêrdînê hatibe; bêartilîn, bêflaflbûn <strong>bi</strong>seetan <strong>bi</strong> kurmacî <strong>bi</strong>kare <strong>bi</strong>peyive, lêbelê xanimên siyasî yên serwerênkurdan nikari<strong>bi</strong>n ? Û ez lê flafl dimînim çawa ew mîlîtanême ku li serê çiyê maye, di neqeban de ji bona xatirê Kurdistanêli hemberî tabûran di ber xwe daye, sînga xwe ji ber guleyannedaye alî, çawa dibe ku <strong>bi</strong> qasî dirêjahiya 5 deqîqeyan nikare <strong>bi</strong>kurmancî <strong>bi</strong>peyive: Ne ew kurmancî xwîn û giyanê Kurdistanêye, bê wê Kurdistan perçeaxeke bê mane ye.Ez wek kurdekî sade herçend ji mala xwe <strong>bi</strong>xwazim da <strong>bi</strong>kurmancî <strong>bi</strong>peyivin; lê flêniyên malê ewê çav <strong>bi</strong>din yên elîtênsiyasî/çandeyî yên civaka me. Zarûkên min ewê çav <strong>bi</strong>din li zarûkênserok û endamên komên rêve<strong>bi</strong>r/gifltî/pêflêwir/çavdêr/redak-159
siyon/defterî siyasî yên partî/komele/rêxistin/sazî û dezgehên kuli ser navê kurdîtî an Kurdistanê damezrîne. Ku çav nedin wanjî ewê gotina min a “<strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>axifin” li nik wan mîna awakîpilewil an zordestîkirinê bê fêm kirin ku ewê <strong>bi</strong> berevajî tesîr<strong>bi</strong>ke. Vêca ku jin û zarûkên van kesên li jorê <strong>bi</strong>navkirî <strong>bi</strong> kurmacî<strong>bi</strong>peyivin û kurmanciyê ji xwe re <strong>bi</strong>kin zimanê sereke, jihemberiyê be jî ferzîmîsal ewê xanima min û zarûkên min bêgotin û tembehiya min <strong>bi</strong>reqîninê <strong>bi</strong> kurmancî <strong>bi</strong>peyivin, <strong>bi</strong> nevîû nevîçirkên min jî <strong>bi</strong>din hînkirin.Kurdistan perçeaxeke diyar û nediyar e. Nediyar e, ji berku li dorûberê wê tixûbek xwezayî mîna derya an rêzeçiyayênHîmalayê tune. Diyar e, ji ber perçeaxeka yekperçe ye ku xelkêlê <strong>bi</strong> kurmancî dipeyivin. Lê her devera ku lê kurmancî tê axaftinne Kurdistan e: Xorasan ne Kurdistan e, Lubnan ne Kurdistane, Qafqas û Transqafqas ne Kurdistan in.Kurd kî ne ? Kurd ew kes in ku <strong>bi</strong> hevûdu re <strong>bi</strong> kurmancîdipeyivin. Ji taybetiya ziman pêve ji aliyê reng û xetên fîzyonomîkve tu cihêtiya wan û cîranên wan ji hevûdu tune. Ji rejîsorekre ji bona fîlmekê hin tîp lazim <strong>bi</strong>n, dikare <strong>bi</strong> hêsanî hereMêrgahmeda Diyarbekirê; dirûvpêketiyên Demirel, Ecevit,Rafsancanî, Seddam, Hafiz Esed, Koçeryan, Stalin, Melik Fehd ûheta tîpên moxolî <strong>bi</strong> carekê di nava çaryekê de <strong>bi</strong>bîne. Ku merivji Hekarê <strong>bi</strong> rê keve û here heta di “Kap›kule”ya deriyê li tixûbêTirkiye û Bilgar de derkeve <strong>bi</strong> tenê ku meriv <strong>bi</strong> kurmancî nepeyivekes nizane bê meriv kurd e an tirk e. Ji ber vê qasê heta kumeriv xwe li kurdîtiyê daneyne li Tirkiyê her paye û cî <strong>bi</strong> nîsbetaqa<strong>bi</strong>liyeta meriv li ber meriv vekirî ye. Nîflana cudatiyê ya kurdanji gelên cîran ew e ku zimanê wan î axaftinê ye. Ew zimanango kurmancî xwîna wî laflî ye ku jê re kurd tê gotin. Ku kurmancînemîne, <strong>bi</strong><strong>bi</strong>re ew lafl jî namîne ku <strong>bi</strong>mîne jî ewê wekî160
awirekî nêçîrê ku <strong>bi</strong> sole an tifltekî dîtir tijekirî yê xemlê <strong>bi</strong>mîne.Ku kurmancî nemîne ewê kurd jî nemînin, ku kurd nemînindê Kurdistan jî nemîne an gotina “Kurdistan”ê tifltekî îfadeneke. Kîlîkya, Kapadokya, Pontus, Karya îro ji bona me çi îfade<strong>bi</strong>kin dê Kurdistan jî ji bona nifflên pifltî sed salî wê îfade <strong>bi</strong>ke.Dewleta Tirkiyê berê <strong>bi</strong> riya asîmîlasyona resmî; xwendegeh,polîs-cendirme û cezakirinê dixwest kurdan asîmîle <strong>bi</strong>ke.Parek <strong>bi</strong> ser ketibe jî sê par <strong>bi</strong> ser neketiye. Lê ew sê parên mayîku dewlet <strong>bi</strong> ser neket qismen <strong>bi</strong> riya multîmedyayê û qismen <strong>bi</strong>riya “xebatên me yên siyasî” çû serî. Di <strong>bi</strong>n navê “siyasi e¤itimçal›flmas›” û <strong>bi</strong> weflanên xwe yên <strong>bi</strong> tirkî me tirkiyê <strong>bi</strong>re xist hetanîflikeftên Kurdistanê yên rojnedîtî jî. Ew kurdên ku li eskeriyêdi <strong>bi</strong>n darê zora giran de hînî tirkî nedibûn vêca li ber derê xweû <strong>bi</strong> dilê xwe <strong>bi</strong> saya “siyasi propaganda çal›flmas›”yaarkadafl/yoldafl/hevrê û hevalan xwefl û xwefl hîn bûn. Di vê deflabafl ji Xwedê re em <strong>bi</strong> ser ketin û Cumhûriyeta Tirkiyê deyndarême yê perûkirin û spasê ye.Bi riya satelîtan televîzyon ne ku ketiye her gundî lê ketiyeher zivingî û ne tu kes lê melekê mewtê jî nikare <strong>bi</strong>be maniê linihêrtina “Aflk›n Da¤larda Gezer”, “F›rat”, “‹zzet-î ‹kram”. Çiqasnavê kurdî <strong>bi</strong>xwazî tê de ewçend hene. Tê de baneflanên mîna“ax lawo! Li min! Kuro! Keçe!, hey lolo!” <strong>bi</strong> dev re miflt in.Muzîka stranên kurdî wek muzîka fon hatiye <strong>bi</strong>karanîn.Bêwestiyan, bêacizbûn an dixewreçûn, bêy ku du seet li ser hevbajo; li berê rûnê, bê haylêbûn tirkî hîn <strong>bi</strong>be. Ji xwe di wê seetêde gava tu televîzyonên nîvkurdî jî vekî; ew jî an <strong>bi</strong> erebî an <strong>bi</strong>farisî an <strong>bi</strong> suryanî an <strong>bi</strong> tirkî ne. Ê li gora ku kurdên ji Tirkiyê<strong>bi</strong> erebî, farisî û suryanî nizanin, dimîne hil<strong>bi</strong>jartina li ser tirki:De haydê “Mahsooo lawo!"161
Bi riya multîmedyayê ku em nikarin bergeh lê <strong>bi</strong>girin asîmîlasyon<strong>bi</strong> beza lehiyê pêflve diçe. Multîmedyaya li ser navêKurdistanê an <strong>bi</strong> weflanên xwe yên ne <strong>bi</strong> kurmancî an jî <strong>bi</strong> yênnepedagojîk, nebalkêfl û monoton; temaflevanan ber <strong>bi</strong> lehiya vêasîmîlasyonê ve dajo.Ê çare çi ye ?Ev êfl <strong>bi</strong> xwe curek ji cureyên kanserê ye.Dermanê vê êflê jî çi <strong>bi</strong>gire ne mumkin e weyaxud gelekzor e. Çare ev e ku ji elîtên herî berjor ji “genel baflkan” û “genelsekreter"ên partiyên siyasî; çi legal, çi nîv-legal û çi îlegal dest pê<strong>bi</strong>ke û <strong>bi</strong> rêzê hemî xwenda, mamosta, nivîskar, siyasetger ûendamên di komele/partî/sazî/weqif/enstîtusyon/medya/çapemenîyên di her qor û gehînekê de, divê pêflî ji mala xwe ji jin anmêr û zarûkên xwe dest pê <strong>bi</strong>ke, kurmancî hînî wan <strong>bi</strong>ke, kurmanciyê<strong>bi</strong>ke zimanê sereke yê devkî û nivîskî, <strong>bi</strong> her kurdî redi her platformê de <strong>bi</strong> kurmancî, <strong>bi</strong> kurmanciyeke kubar a dil<strong>bi</strong>j<strong>bi</strong>axife. Bi vî awayî belkî kurdên sade çav <strong>bi</strong>din pêflkêflên xweyên siyasî û civakî, pêre jî zimanek û miletek ji windabûnê <strong>bi</strong>filite.Xocê Menflûr dibêje: Xwedê dikare vî girî <strong>bi</strong> ba ke, <strong>bi</strong> kake, bîne di ciherê serê kerê min da ke, lê tifltê ku nekiriye, nake.Çareya ku ez didim pêfl jî ditirsim ji wê nebûyiyê be.Hêvî Xwedê ku texmîna min rast dernekeve, kurmancî <strong>bi</strong>dirêjahiya heyîna mirovahiyê <strong>bi</strong>jî.(Nûdem, hejmar 35, Stockholm-2000)_____________(*)kurmancî: zimanê kurdî, hemû zaravayên kurdî162
ÇEND fiAfiIYÊNKU DI KURMANCÎ DE TÊN BIKARANÎNTu tiflt li dilê min xwefltir nayê <strong>bi</strong> qasî ku gava gencênxwenda û bajarî <strong>bi</strong> hev re <strong>bi</strong> kurmancîke bedew dipeyivin, distrênan dinivisînin. Ji ber ku <strong>bi</strong> hezra min ew <strong>kurmanciya</strong> wan abedew dê di dilê hin kesên hawirdorê de <strong>bi</strong>be nixafa geflkirinasotikê nîvtemirî yê daxwaziya <strong>bi</strong> kurmancî peyivînê. Ew sotikênîvtemirî dê gefl <strong>bi</strong>be û mîna kûre an hêtûna hesinkeran jiyanekegerm û gefl vejîne. An jî <strong>bi</strong> vê germî û geflahiyê ewê xwîna dicanê kurdewariyê de teze <strong>bi</strong>be, nû <strong>bi</strong>be, zêdetir <strong>bi</strong>be.Helbet li gund xatiya Sarê û xalê Evdo jî <strong>bi</strong> kurmancîdiaxifin; axaftina wan tifltekî mekanîk an xwezayî yanî tifltekînehil<strong>bi</strong>jartî ye. Ebû Ewko jî carcarina <strong>bi</strong> kurmancî dipeyive, lêgava ku ew <strong>bi</strong> kurmancî dipeyive an <strong>bi</strong> çêr (sixêf) û heqaretdipeyive ku bîzê meriv ji <strong>bi</strong>hîstina <strong>kurmanciya</strong> wî tê an jî mînaku hovekî hê nû ji kuna xwe ya di qelîfltekên navsera çiyê derketibe;<strong>bi</strong> bênezaket û marîfet diaxife ku meriv jê di<strong>bi</strong>zde û naxwazeli <strong>kurmanciya</strong> wî guhdarî <strong>bi</strong>ke. Bi <strong>kurmanciya</strong> wî, ji merivre wisa çêdibe ku kurmancî zimanê hov û nekedîkiriyan e. Lêgava ev Ebû Ewko <strong>bi</strong> tirkî dipeyive zerafeta “Beyo¤lu” û nezaketa“Bâb-› âli” ji axaftina wî pêl <strong>bi</strong> pêl difûre.Kurmanciya bedew û kubar ku <strong>bi</strong> taybetî ji aliyê gencênbajarî û xwenda ve bê axaftin wê <strong>bi</strong>be sedemê vejînê, ev vejîn jîwê <strong>bi</strong>be sedemê afirandina çandeya kurmancî ya nûjen apêflerojê.163
Kurmanciya nûjen, ew kurmancî ye ku <strong>bi</strong> bêjezaniya (zengîniyabêjeyan/vocabulaire) xwe <strong>bi</strong>kare bersîva pêwistiyên jiyanêji her alî ve <strong>bi</strong>de. Kurmanciya nûjen ew kurmancî ye ku kubar e,di danûstandinên di navbera mirovan de germayî, hezkirin, rêzgirtinêdihone û gefl dike. Ev ew çend ne zor e jî. Carina ku liK-TV (Televizyona Kurdistan) guhdarî dikim, <strong>bi</strong> taybetî çendkeçxanimên Behdînî hene ku gava <strong>bi</strong> kurmancî diaxifin ahengamuzîka axaftina wan ji min re ji armoniya axaftina farisî, fransizîû ûrisî nermtir, muzîkaltir û flîrîntir tê. Ez bafl pê dizanim kuawayê axaftina wan ne teqlîd e, ne çêkirî ye, lê jixweber e.Teqlîd an kopiya kirin jehriya kufltina zimanekî ye. Herziman xwedî mentiqeke (logique) taybetî ye. Mentiqa kurmancîû ya tirkî ji hev cihê ne. Mentiqa kurmancî û ya farisî jî ji hevcuda ne. Helbet ya fransizî û ya îngîlîzî jî li hev nanihêrin. Bidaxwaziya ku emê <strong>kurmanciya</strong> xwe <strong>bi</strong>kin zimanekî nûjen anfloreflger û <strong>bi</strong> mentiqa zimanên dinê an <strong>bi</strong> kopiyakirina ji wanbêje an <strong>bi</strong>wêjan çêkin, pê em qenciyê li zimanê xwe nakin, berevajiyêvê xera<strong>bi</strong>yê pê dikin. Bi vê kirê em di ziman de anarflîzmekewisa çêdikin ku kes nikare êdî wê ji hevûdu derêxîne.Ji sedî sed bala we jî kiflandiye: Anonsek dibêje ” Bi zimanêdayikê bîxwîne û <strong>bi</strong>de xwendin!” Ji “zimanê dayikê” li vê derêmebesta anonsê “kurmancî” ye. Bila ne kurmancî be, dixwazî<strong>bi</strong>la japonî be, pifltî ku anons <strong>bi</strong> kurmancî ye ferq nake. Ev gotinyanî “zimanê dayikê” tercumeya “anadili” ya tirkî ye. Bi vê maneû mebestê di kurmancî de <strong>bi</strong>wêjek mîna “zimanê dayikê” tune,lê gotina “zimanê bavûkalan” heye. Wekî dinê tercumeyekeflafl e.Maneya “ana” ya tirkî <strong>bi</strong> tenê ne “da” an “dê” ya kurmancîye; di tirkî de <strong>bi</strong> maneya <strong>bi</strong>ngeh, <strong>bi</strong>ngehîn, hîm (xîm), sereke,esîl de ye jî.164
“Anadil” ew ziman e ku hin zimanê dîtir jê derçûne yanîmaka hin an çend zimanan e. Meriv belkî jê re <strong>bi</strong>karibe bêjemakeziman. Herwekî makezimanê farisî û kurdî îranî ye, lêmeriv nikare bêje “makezimanê min” ferz kim kurmancî an tirkîye.“Anadili” <strong>kurmanciya</strong> tarîfa wê ya <strong>bi</strong> tirkî ev e: Ew zimanêku meriv gava zarûk e ji diya xwe weyaxud ji kesên malê hîndibe. Yanî gava ku meriv <strong>bi</strong> tirkî dibêje “Benim anadilimTürkçedir.” Ne <strong>bi</strong> wê maneya kurmancî ye ku zimanê “diya” mintirkî ye. Zimanê diya wî kesî dibe ku rûmî / ermenî / erebî /almanî be lê “anadili”yê wî kesî yanî zimanê wî yê sereke an <strong>bi</strong>ngehîntirkî be. Zimanê ji sedî hefltê û pênc belkî jî bêtir ên diyênpadîflahên osmaniyan ne <strong>bi</strong> tirkî bûn, lê “anadili”yê padîflahan <strong>bi</strong>xwe tirkî (osmanî) bû.“Anadili” ya tirkî <strong>bi</strong> kurmancî ne “zimanê dayikê”, lê <strong>bi</strong>maneya “zimanê sereke” an “zimanê <strong>bi</strong>ngehîn”e. Kurmancî ne“zimanê dayikê” ye lê <strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> <strong>bi</strong> kurmancî “zimanê bavûkalan”e.Herwisa tu têkiliya “anakara”, “anamal”, “anayasa”,“anayol” û “anayurt” <strong>bi</strong> maneya “ana”ya tirkî ya <strong>bi</strong> maneya dêyîtîan maketiyê re tune. “Ana”yên van jî di maneya sereke, <strong>bi</strong>ngehîn,destpêkî de ne (<strong>bi</strong>nêrin li jêrnotan).Mentiqa ziman <strong>bi</strong>tenê ne di wergerandinan de, lê herwisadi <strong>bi</strong>karanîna ziman <strong>bi</strong> xwe de jî pêwist e. Bêjeya “welat” nêr e:Meriv dibêje “welatê min!” ne ku “welata min!”. Gava ku nêr benabe <strong>bi</strong>be dayika meriv. Di erebî de “weten” nêr e an mê ye pênizanim. Di soranî/mukriyanî û farisî de herwekî tirkî nêrîtî ûmêyîtî tune ne. Dibe ku flair an dengbêjên <strong>bi</strong> wan ziman û zaravayanji welat/weten an nifltîman re bêjin dayo, dayika min! Lêwelat/weten/nifltîman di kurmancî de nêr e û nabe dê, nabe bav165
jî. Di kurmancî de ew ne dê ye û ne bav e, lê mal û milk e:Welatê (mal û milkê) bavûkalan e.Hin bêje tên <strong>bi</strong>karanîn ku <strong>bi</strong> rastî ji min re pir ecêb tên:fiopandin: Di kurmancî de flop ajotin an flopa yekî/tifltekî<strong>bi</strong>rin, pey flopa tifltekî ketin hene lê flopandin tuneye. fiop an rêçdi maneya “iz” a tirkî de ye. Xuyan e ku “flopandin”ê <strong>bi</strong> maneya“izlemek”a tirkî ya <strong>bi</strong> maneya “takip etmek, gözlemlemek, intizaretmek” ê de <strong>bi</strong> kar tînin. Kurmanciya “takip etmek, gözlemlemek,intizar etmek” li pey bûyin, guh lê bûn, hay jê hebûn,payin (<strong>bi</strong>pê), li bendê mayin in. Heryek ji van li gora rewfla taybetîtê <strong>bi</strong>kar anîn. Di maneya “izinde olmak / izinde gitmek” “dirêçika wî de bûyîn” an jî “dayîna ser flopa wî” ye.Ji <strong>kurmanciya</strong> jêrîn an soranî bêjeya “netewe”an “netewa”hatiye nav <strong>kurmanciya</strong> me, <strong>bi</strong> xêr hatiye. Lê hineka ev bêje mînateyrê Xocê Menflûr <strong>bi</strong> meqesê qusandiye û kiriye “netew” û berdayepiyasê: “Zimanê netewî”, “kombûna netewî” û h.w.d ... Hinkesên soran jî xuyan e sirf ji bona ku kurmanc tê<strong>bi</strong>gihîjin gava <strong>bi</strong>kurmancan re diaxifin dibêjin “netewî”, nabêjin “neteweyî”. Dikurmancî de “netewî” di maneya “netewiyayî”, “neçemiyayî” de ye.Tewandina “neteweyî” wek “netewî” flafl e (bnr. {4}, {5}. Çawa kumase nabe “masî” lê dibe maseyî, sere nabe serî lê dibe sereyî, qîblene qîblî lê qîbleyî, pere nabe perî lê dibe pereyî herwisa netewe jînabe netewî lê dibe neteweyî. Wekî dinê “neteweyê min” an “netewayêmin” e, ne ku “netewaya min” an “netewa min”. Ji ber kunetewe herwekî bêjeya milet di kurmancî de nêr e.Lêkera berdewam <strong>bi</strong> lêkera alîkar a bûnê re tê kiflandin,dewam an dom jî <strong>bi</strong> lêkara “kirin”ê re. Berdewam e û dewam andom dike hevmaneyê hev in ku tirkiya wan “devam ediyor,sürüyor” e. “Dajo” ya kurmancî jî eynî tiflt e. Lê berdewam dikeflafl e.166
“Li dara xistin” di dewsa destpêkirinê de pir tê <strong>bi</strong>karanîn.Li dara xistin destpêkirina hîm an <strong>bi</strong>ngeh danîna serê pêflî ye.Gorê li dara xistin; çavîkên rêza pêflîn ên gorê <strong>bi</strong> darikan(flîflikan) vekirin e. Tevnê li dara xistin gacikên tevnê <strong>bi</strong> darê dezgehve vekirin e. Dawetê li dara xistin <strong>bi</strong> vegirtina darika zavêilamdayina destpêka dawetê ye. Lê civîn, limêj, mewlûd, ders,xutbe, konferans dest pê dikin, li dara nakevin.“Jîn dibe” (?!) Cara pêflî min ev di fîlma “Mem û Zîn”ê de<strong>bi</strong>hîst. Bêjeya “jîn” <strong>bi</strong> xwe hem lêker e û hem jî navdêr e: Ew jî(o yaflad›), ewê <strong>bi</strong>jî (o yaflayacak), <strong>bi</strong>jî (yafla). Lê “jîn <strong>bi</strong>be” gelo çiye ? Vejîn ji nûve jîn/jiyin e (canlanmak, hayat bulmak/ihyaolmak, fr.; revivre).“Dîn û ol”, ez nizanim gelo ji bona ku êzidî xwe ji <strong>bi</strong>silmananveqetînin ji riya xwe re gotin “yol” weyaxud selçûkî ûosmanî ji bona ku êzidîtiyê ji mefhûma dîn veqetînin ji êzidîtiyêre gotin “yol” û ev bû “ol” ta ku mîna contirkan “conkurd”ên mejî bêserûçav rahifltin vê gotinê ?Bêjeya “dîn” hê ji zemanê pehlewiyan <strong>bi</strong> vê de di navçande û ferhenga îranî de heye. Yanî bêjeya dîn berî îslamiyetêdi nav me de he<strong>bi</strong>ye {6}. Di kurmancî de tu gotineke kurmancî<strong>bi</strong> dengê “o” dest pê nake. Bêjeyên mîna osta û ordek ku heneew jî awayên guhartî yên hosta/westa û werdek in Bi dîtina minbêjeya “ol” ji sedîsed “yol”a tirkî ye.Hostakî di mijara stranê de ji dengbêjekî dipirse: Strana kutê ji me re niha bêjî gelêrî ye an folklorîk e ?Min malperê fam nekir ku di dewsa “homepage”a îngîlîzîû “hemsida”ya swêdî de tê <strong>bi</strong>karanîn, <strong>bi</strong> rastî ji sedî sed wergerandinaji wan e. Çi “homepage” û çi “hemsida” <strong>bi</strong> kurmancî têmaneya “rûpela malê”. Vêca meriv ku <strong>bi</strong>xwaze herdû bêjeyan<strong>bi</strong>gihîne hev û <strong>bi</strong>ke bêjeyeke hevedudanî li gora bêjesaziya kur-167
mancî divê <strong>bi</strong>be “rûpelmal” mîna dara sêvê; darsêv, kurê metê;kurmet, dota mam; dotmam û w.d. Lê ku <strong>bi</strong> mal dest pê <strong>bi</strong>ke wekîmalxezûran; mala xezûranan, malwêran; (kesê) mala (wî) wêran ean <strong>bi</strong>be. Wekî dinê per <strong>bi</strong> maneya bask (tirkî: kanat),pel/pelk/belk/berg jî <strong>bi</strong> maneya “wereq”a erebî, “yaprak”a tirkî,“sheet of paper”a îngîlîzî û “ark/pappersark"a swêdî ye. Perê mêflê,pelê cixarê / pelê darê û rûpela defterê sê mefhûmên cuda ne.fiafliyek dinê jî heye ku dibêjin “li Botanê çi heye, ew jiXerzanê tê, ez çûbûm Silîvanê” û w.d Meriv Behdînî an Badînî,Botî, Milî, Serhedî, Silîvî, Xerzî an Zîlî ye; lê ji Behdînan, Botan,Milan, Serhedê, Silîvan Xerzan an ji Zîlan tê. Di axaftina rojanede (n) dikeve û hingê mîna Behdîna, Bota, Mila, Silîva, Xerza ûZîla tê <strong>bi</strong>lêvkirin. Serhed navê navçeke cografîk e ne pirejimar e,lê yên dinê navên federasyon an konfederasyonên eflîrên kurdanên tarîxî ne ku ew <strong>bi</strong> xwe <strong>bi</strong> riya pirejimariyê carek hatine tewandinû nabe carek dîtir jî bêne tewandin. Xelk <strong>bi</strong> xwe jî ew carekîdinê natewînin. Yên ku dikin jî ji “teleba/xwendayan” hînbûne û ji wan we ye ku wisa bêjin ewê jî <strong>bi</strong><strong>bi</strong>n ta<strong>bi</strong>ê îmamê <strong>kurmanciya</strong>modern a floreflger.Bi kurmancî peyivîn, xwendin û nivîsîn ji bona me hemwezîfeya tarîxî ye û hem jî ser<strong>bi</strong>lindiya me ya neteweyî ye, lêgava em vê erkê pêk tînin divê li pey rêçika mentiqa kurmancîtev<strong>bi</strong>gerin û wisa pê bavêjin.ÇEND BÊJEYÊN BI TIRKÎ KU JI “ANA” ZÊDE BÛNE:Ana {1}: Çocu¤u olan kad›n, temel, esas.(Fr.{2}1.Mère; 2.[mec.]Source, principale; 3. Cause, origine,‹ng.{3} 1.mother, 3. main part; principle, main, fundamental,basic. 4. capital, stock.)168
Anadil: Baflka diller türetmifl olan dil. (Fr. Langue matrice,‹ng. a language from which other languages are derived.)Anadili: ‹nsan›n çocukken anas›ndan veya evindekilerdenö¤rendi¤i dil. (Fr. La langue du pays où l’on né, langue maternelle,‹ng. mother tongue)Anakara: K›ta. (Fr. Continent, ‹ng. continent)Anamal: Sermaye. (Fr. Capital, ‹ng. capital)Anayasa: ...temel yasa. (Fr. Constitution, ‹ng. costitution)Anayol: Küçük yollar›n kendisine aç›lan en büyük yol.(Fr. [ana cadde] rue principale, ‹ng. main road)Anayurt: ‹lkyurt.(Nûdem, hejmar 36, Stockholm-2000)__________________________________{1}Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yay›nlar› – Say›: 293, Türk Tarih KurumuBas›mevi-Ankara,1969{2}Büyük Türkçe-Frans›zca Sözlük, Pars Tu¤lac›, ‹kinci Bask› 1974, ‹nkilâp ve AkaKitabevleri, ‹st.{3}Redhouse Türkçe-‹ngilizce Sözlük, onyedinci bask› 1998, SEV Matbaac›l›k veyay›nc›l›k A.fl., ‹st.{4}Ferhengî Kurdî-Rûsî (Soranî), Q.Kurdo-Z.Yûsif, Mosko-1983.{5}Ferhengî Kurdî-Farisî, Hejar, Soroush Press, Teheran-1991.{6}Pahlavi Dictionary, D.N.McKenzie, London Oxford University Press-1971.169
EDÎB KARAHAN“AX ! GUL IM, GUL IM...”“All› turnam <strong>bi</strong>zim ele var›rsan / fieker söyle, kaymaksöyle, bal söyle / E¤er <strong>bi</strong>zi sual eden olursa / Boynu bükük, koluk›r›k, yar söyle / Ah gülüm, gülüm... / Büküldü belim / K›r›ld›kolum / Turnalar hey ! ”Gava ev strana tirkiya gelêrî ya kevin, ya ji hesreta li xurbetêdagirtî tê stran brûskek ji kûrahiya bîra min li ser canê min<strong>bi</strong> flîrqînî pejelên xwe vedijene: Pêlên elektromanyetîka wê brûskêez hiltînim di<strong>bi</strong>m nav “qawîfla” girtîgeha leflkerî yaSeyrantepeyê ya ser pozê hafa Dîcleyê, ya bîst û pênc sal berê.Lê gujîn û gurrahiya keserê ya di nakarata wê ya “Ah!Gülüm, gülüm... k›z gülüm, gülüm! Yar gülüm, gülüm! de minnoqî <strong>bi</strong>nê bîra bîranînan dike ku li wê derê rû <strong>bi</strong> rû rastî rehmetiyê“Edip Karahan” û dengê wî yê dawidî, gurr û xemjen di<strong>bi</strong>m.Bê guman “ah gülüm, gülüm..”a tirkî <strong>bi</strong> <strong>bi</strong>lêvkirina Edîbabê dibû “ax! gul im, gul im...”eke wisa ku ji <strong>bi</strong>nê nixafa cegerawî ya gamêflî dihat û di xençereya <strong>gewr</strong>iyê de wek babelîskakovanê li hev digeriya û <strong>bi</strong> awayekî hinavsotî derdiket.Me hevdû cara pêflî ku ez ne flafl <strong>bi</strong>m di <strong>bi</strong>hara 1970 yî deli Diyarbekirê li qehwexana “Çaml›ca”yê dît. Bawer dikim di peyavêtina ser gund û bajarên navçeyê ya ji aliyê qomandoyên cendirmeyanbû. Ji Anqerê, Îstembolê çend xwendekar hatibûn. Jibajarên hawir pêflkêflên komên welatparêz ji bona civînê hatibûn.Hevalekî, min û Edîb abê <strong>bi</strong> hevûdu da nasîn. Min ew xiya-171
î ji rojnameya “Dicle-F›rat” û ji doza 23 yan dinasî. Pifltî çendgotinên destpêkê wî li bajarê min û di pey de jî li eflîra min pirsî,min navê eflîra xwe jê re got. Bi awayê xwe yê taybetî got: “Hela !hela ! em pismamê hevdû ne. Pêfliyên min jî pismamên Silêmanaxa ne, lê di wextê de rabûne hatine Dêrikê”. Silêman axa hevsalêbavê kalê (yaxud kalê bavê) min bû, ew herdû di çend bavande digihîjin hevdû bêguman ez pê nizanim. Ji ber ku di pey wêcarê de me tucar behsa eflîr û eflîrtiyê ji hev re nekiriye, nizanimka bera çendî rast an çendî dilxweflkirin bû ku em herdû jieflîrekê bûn. Wek gelek kesan, ji xwe ji bona me herduyan jîKurdistanparêzî û kurdperwerî ya herî girîng bû. Ji “Çaml›ca”yêem rabûn çûn aflxana Asim ku hingê li hala sebze ya li DeriyêÛrfayê bû, civîn li wê derê çêbû û heta derengê flevê ajot.Di pey de jî carekê em li Farqînê rastî hev hatibûn: Ew ûDo¤an K›l›ç <strong>bi</strong> hev re bûn û diçûn Batmanê. Li ser Mele MustefaBarzanî û rewfla flerê wî mîna meqale belavokek nivisandibû, <strong>bi</strong>daktîloyê ji hev zêde kiribû û li welatparêzên kurd di <strong>bi</strong>n dest debelav dikir. Ji ber ku hingê rojname an kovarek ku <strong>bi</strong>wêre nivîsarênwî bê destlêdan çap <strong>bi</strong>ke peyda nedibû, wî jî <strong>bi</strong> vî awayîdîtinên xwe radigihand xelkê. Ev car, li girtîgehê êdî dibû carasisiyan, lê ya herî dirêj.Dotira rojê ya revandina konsolosê Îsraîlê Efraîm Elrombû: Serê sibê giregirên TÎP û DDKO’ya Diyarbekirê anîn girtîgehaleflkerî ya “s›k›yönetim”ê. Edîb abê jî di nav wan de bû û tevîçentê xwe yanî <strong>bi</strong> hazirî hatibû. Anqere-Îstembol li ku, Elrom ûDiyarbekir li ku ? “Hukmê qereqûflî” ya dewleta Alî Osman bû.Ez ji 5ê Gulanê vê de li wê bûm. Niyazî osta û grûbên ji DDKOyên Silîva, Erxeniyê û grûba xwendekarên tibê heftekî berî minhatibûn girtin.Serê pêfliyê girtîgeha me li wargeha “Topçu taburu” bû.172
Gava meriv ji Deriyê Çiyê diçû ber <strong>bi</strong> Seyrantepê ve, li milê çepêpifltî mizgefta leflkerî <strong>bi</strong>rceke nizim a embara avê û aflpêjîxanaleflkeriyê hebû, hema li seriya wê girtîgeha me bû. Cihekî ferehû çaralî vekirîbû. Li rast û çep du avahiyên dirêj ên ber <strong>bi</strong> bakurbaflûrve dirêj û yek qatî hebûn. Di navbera herdû avahiyan demeydaneke fereh çi <strong>bi</strong>gire <strong>bi</strong> qasî meydana fûtbolê ya nîzamîfereh hebû ku di <strong>bi</strong>hnvedanan de ew ciyê piyasê, voleybolê ûtevgerên h.w.d bû. Serê pêfliyê yê di pey revandina Elrom; jiQers, Erzerom, Ezirgan, El’ezîz, Meletî û Mereflê otobus <strong>bi</strong> otobusmeriv dianîn. Lê pifltî heftekê du hefteyan hêdî hêdî sivikahîçêbû, <strong>bi</strong> tenê têkildarên DDKO û kurdparêziyê dan hifltin.Pifltî vê sivikahiyê li aliyekî vê meydanê ciyê voleybolê hate sazkirin; heroj pifltî nîvro kom <strong>bi</strong> kom li wê derê <strong>bi</strong> voleybolêdileyistin ku ji wan leyistvanekî dayîmî Edîb abê bû. fiortekî sorêgevez li xwe dikir, tevî wî gewdê xwe yê gir ê qirase <strong>bi</strong> enerjiyekegurr û <strong>bi</strong> cansivikî dileyist. Bi gewde û dirûvpêxistinî, ji xwedirûvê wan palewanên “K›rkp›nar”ê pê diket.Di serê pêfliyê de li Diyarbekirê çi <strong>bi</strong>gire îflkenceya fîzîkî yawekî lêdanê filan tune bû. Lê ji Xelef pêve: Xelef an jî Xelefê berberji hêla Mêrdînê an ji Dêrik an ji Qiziltepê ji wan deveran jiderekê bû. Bi lêdana di feleqeyê Xelef osta bêlezet kiribûn, ewçend ku nikaribû rabe ser lingê xwe raweste. Heroj carek du car“ta’dad” (hejmartin) hebû ku derketina me ya serî-hejmartinêmecbûrî bû. Vêca diva ku Xelef jî <strong>bi</strong>hata “ta’dad”ê. Emir emir e,Xelef jî anîn, lê Xelef di palasekê de anîn: Çend hevalên zeximew danîn ser palasekê, <strong>bi</strong> kofle û keviyên wê girtin, <strong>bi</strong> wî awayîXelef anîn, di dawiya qorê de li ser palasê ew jî tevî merasimahejmartinê bû. Lê mudirê me “komutan” <strong>bi</strong> vî awayî ne razî bû,jê xwest ku Xelef rabe piya, <strong>bi</strong>keve qorê û “esas durufl”ê. Hevalênli nêzîkê Xelef xwestin <strong>bi</strong> mudir <strong>bi</strong>din fehmkirin ku Xelef ji ber173
inlingên xwe yên teqandî û parsiyên xwe yên flikandî nikarerabe ser xwe. Mudir nexwest ji kira xwe dakeve, got “na! Emirdikim ewê rabe!” Edîb abê hêrs bû û ji niflkave <strong>bi</strong> dengekî <strong>bi</strong>lindqîriya, got: “Ûç Xelef ! Ûç ! Qumandan beg emrediyor!” Piflkîn <strong>bi</strong>me gifltan ket, em giflt kenîn, cidiyet û resmiyeta merasimênema, “komutan”ê hêsîr em hêlan û çû. Lêbelê “Ûç! Xelef ûç”aEdîb abê hê jî di guhê me de olan dide.Payizê cihê me guhaztin, em ji wargeha tabûra topçiyan<strong>bi</strong>rin aliyê hafa Dîcleyê. Wek bergeh ew der piçûktir bû; ji bajêraverê bû, ji aliyê ewlehiyê ve jî ji bona îdara girtîgehê <strong>bi</strong> ewletirbû. Li wê derê sazimana xwe-hêvotinî jî hate sazkirin: Çawa ligirtîgehên din “ko¤ufl k›demlisi” hene, li wê derê jî îdareya girtîgehêya leflkerî ji me xwest ku em di nava xwe de berpirsiyarekîhil<strong>bi</strong>jêrin, da ew danûstana navbera me û îdarê <strong>bi</strong> rê ve <strong>bi</strong>be. Jialiyê me ve Edîb abê hate pêflniyar kirin û pejirandin. Wî jîMustefa Düflünekli kir cîgir û Akîf jî kir berdestkê xwe û ji vê rejî got “baflkanl›k divan›”. Gotina wî ya “baflkanl›k divan›” di serîde tifltekî mîna henek, mîna tinazpêkirin bû, lê ev tabîr ji aliyêîdara girtîgehê ya leflkerî ve hat qebûlkirin, wekî ku termekehuqûqî ya ji “iç hizmetler kanunu” be.Wisa ku rojek ji rojên seredanê –wekî hemî girtiyê dinê kuhê seredanên wan nehatibûn- ez û yek-du heval <strong>bi</strong> hev re me libaxçe piyase dikir, em li nêzîkî kofleyê hêla nîzamiyeyê bûn kuha me dît borînek <strong>bi</strong> ser Edîb abê ket û dibêje: “Hela hela yahu !fiuna bak hele! Buras› Kürdistand›r ve burada elbette Kürtçekonuflulacakt›r. Kürtçe konuflmayacaksak burada iflimiz nepeki ?” Mudirê girtîgehê yarbay gotê: “Edip bey! Kendinize gelinrica ederim. Karfl›n›zdaki say›n kurmay baflkan›m.” Edîb abêçengê xwe yê dirêj yê çepê <strong>bi</strong> ser mudir ve vewefland û gotê: “Okurmay baflkan› ise burada da koskoca baflkanl›k divan› var be!”174
Çi bûbû ?Pêfliya girtîgehê li qîblê dinihêrî û meydaneke çargofle yadirêjik bû. Sê aliyê vê meydan an hewflê <strong>bi</strong> têldiriyan têlkirî bû.Gava seredanên me dihatin ew li wî aliyê têlan û em li vî alî, mehevûdu didîtin. Carina neferekî, onbaflî an çawîflkî li hêla wanradiwestî ku hay lê be em tiflt bê kontrola wan nedin hevûdu. Vêcarê jî hevalekî me û seredanên xwe <strong>bi</strong> hev re wek timî <strong>bi</strong>kumancî dipeyivin. Serekê serkanê “kolordu”yê, dizê tenekekîqeliya Ali Beyköylü “Kavurmac› Süleyman pafla” jî tevî mudirêgirtîgeha me “yarbay” ve <strong>bi</strong> cilên sivîl li piflt seredanên vî hevalême rawestaye û di<strong>bi</strong>hîze va ev <strong>bi</strong> kurmancî dipeyivin. Bi wan repev diçe û hêrs dibe, diqîre dibêje “kesin ulan! Türkçekonuflun!” Ev guh nadinê, dibêjin em <strong>bi</strong> tirkî nizanin. Pafla bêtirtê hêrsê û dibêje: “Buras› Türk vatan› Türkiyedir, burada Türkçekonuflulur.” Bê lome û bê kubarî be, ev gotina wî tê guhê Edîbabê. Edîb abê yê ku li esmana li bahaneke pûç digere ku kelaxwe di serî de hêdî <strong>bi</strong>ke û li erdê rastî yeka <strong>bi</strong> vê sosretê tê. Kelaxwe di serê paflê de wisa hêdî kir ku “Kavurmac› Süleyman pafla”revî revî ji ber “baflkanl›k divan›” reviya û çû.Em yê li girtîgeha Diyarbekirê ku ji “DDKO, kurdayetî ûwelat perçekirin (bölücülük)”ê dihatin mehkeme kirin; li goradaxuyana mafên mirovî ya navneteweyî, peymana mafên mirovana Ewropayê, qanûnên cezayî yên welatên medenî diva yek jime jî hingê ne di hundir de bûna û ne jî <strong>bi</strong>hatina girtin. Di malayekî ji me de jî çekek agirber li wê derê <strong>bi</strong>hêle kêrikek ko jî nehatibûgirtin. Îsnad û îddiayên dozger (savc›) yên derheqê medibûn mijarên çîrokên pêkenînê: Feqî Ebdulletîf tevî radyoyekeqirase ya teribandî ji modela 1955 an (goya têlsiz/bêtêl e) <strong>bi</strong> îthamaji sîxuri (casûsî) ya Barzanî li qezake Mêrdînê girtibûn, ji wêflandibûn Mêrdînê, ji wê derê jî anîbûn ba me. Rehmetiyê Rizqo175
suryanî bû, lê <strong>bi</strong> flerîetperestiya îslamî dihat sûcdar kirin. BehrîEvliyao¤lu nexwenda bû, lê <strong>bi</strong> heyranî li afîfleke ku propagandakurdayetiyê dikir nihêrtibû. Yek pêlaveke lastîk, yekî dî du kîloflekirê çayê ji Barzanî re flandibû û pê “bölücülük” kiribûn. SûcêNazim jî ne sivik bû: fieva ku li ser rê û li kolanên Diyarbekirê<strong>bi</strong> boyaxa spî li dijî emperyalîzma Amerîkayê slogan hatibûnnivîsîn ku yek ji vana jî li ber îstasyonê hatibû nivisandin û digot“Türkiye Amerikan›n genelevi de¤ildir”, Nazim jî wê flevê li wêhêlê hatibû dîtin û ev jî aflkera dikir ku têkiliya wî pê hebû. Evîdîayên dozger (savc›) bûn. Di mehkemê de gava dozgerê me vêbenda îddîanama xwe xwend Edîb abê ji niflkave rabû piya, -lirêza pêfliyê an li ya dudiyan rûdiniflt, niha bafl nayê bîra min, lêli aliyê çepê û nêzîkî dozger bû- çengê xwe yê çepê <strong>bi</strong> ser dozgerde vewefland, reben veciniqî xwe paflve da, Edîb abê gote heyetamehkemê: “Yani bu herif (savc›) Türkiye Amerikan›n genelevidirmi demek istiyor ? Bunun aksi yaz›ld›¤› ve tesadüfen oralardagörüldü¤ü için mi Naz›m ve dolay›s›yla <strong>bi</strong>z suçlan›yoruz ?”Dozger û heyeta mehkemê li hevûdu flafl bûn, qurf (panik) <strong>bi</strong>wan ket, nizanibûn ka ku çi <strong>bi</strong>bêjin. Di gelek cihên <strong>bi</strong> vî rengîsûcdarkirinên dozger ên tewflo-mewfloyî de Edîb abê ji cihê xwebêdestûr radibû, êrîflî dozger û îddîaya wî dikir û yê îtihamkirîango hevalê xwe yê dozê <strong>bi</strong> awakî li gora xwe diparast.Edîb abê merivekî <strong>bi</strong> xîret bû. Zordestiyê, çavsoriyê qebûlnedikir. Nizanim jê re çi gotibûn an jê çi xwestibûn ? Rojekê dinavdera herdû nivîstgehan (yatakhane) de borîn pêket û ji navserê xwe kir qîrîn, got. “Hela! Hela! Bu ne ifl yahu ? D›flar›dakarakol komiserlerinin elinden çekti¤imiz yetmiyormufl gi<strong>bi</strong> <strong>bi</strong>rde içerde sosyalizm komiserlerinin elinden çekiyoruz.Çekece¤imiz varm›fl.”176
Girtîgeha me <strong>bi</strong> nîsbet girtîgehên din <strong>bi</strong> rastî jî ne girtîgehbû: Erê <strong>bi</strong> heqî <strong>bi</strong>ya, li gora erf û adetê hiqûqa mirovan <strong>bi</strong>ya divaku em ne li wê derê bûna, lê ew der jî cihekî mîna kamp bû.Pirtûkên li derva qedexekirî li hundir hebûn. Bi bîdonan vodkadiket hundir. Pîrzola û kebab hebû. Lê helbet ev ji bona xwedîpereyanbûn. Ji heftê an ji panzdehê carek jî sînema dihat. Ji bonawext <strong>bi</strong>hartinê bafl bû, lê çend car li ser hev fîlmên beredayî yênmîna “Battal Gazi, Tarkan, Malkoço¤lu” filan bûn. Edîb abê acizbû û <strong>bi</strong> makînîst re xeyidî, gotê: “Bu ne <strong>bi</strong>çim kendin gi<strong>bi</strong> saçmasapan filimler getiriyorsun. Bilimsel filim sitiyoruz, onbafl› !Bilimsel filim!” Di pey de dîsa sînema hat, lê vê carê fîlmeke nîvdoxînsistîya melodram bû. Fîlm qediya, onbaflî di heyecanê deye ka ewê Edîb abê yanî “baflkanl›k divan›” çi bêje. Lê ji tirsa jîdilkutka wî lêdixe. Edîb abê gotê: “Aferîn onbafl› ! Bak iflte böyle<strong>bi</strong>limsel flim getir.” Ev nukteya “<strong>bi</strong>limsel filim” îcada wî ye.Lê “yetiflin <strong>bi</strong>tti kalmad›” ?Min berê jî got ku ew der çi <strong>bi</strong>gire ji alîkî ve kamp bû: Hinji me hetanî saet 10, 11 an hetanî qerewana firavînê radizan.Qerewana tafltê dihat, saetekî dima. Xwarina dihat xwarin dihatexwarin, ya nedihate xwarin paflve diçû. Vêca carina ji bonatafltê hêkên kelandî derdiketin ku serê merivê yek diket. Bi qasîbîst-sih kes ji koma xewxweflan bûn ku xewa xwe nedidan <strong>bi</strong>tafltê. Hingê Edîb abê ewê rakira hêkên jibermayî <strong>bi</strong>kira feraqekû <strong>bi</strong>da berdilê xwe, ji xwaringehê dest pê <strong>bi</strong>kira û heta ber ranzaxwe <strong>bi</strong> dengekî <strong>bi</strong>lind gazî <strong>bi</strong>kira: “Yetiflemedik yahu, kalmad› !”Te dît ewê yek <strong>bi</strong>pirsiya: “Hayrola Edip a<strong>bi</strong> (yaxud “baflkan”weya “Edip bey”) o kalmayan ne ?” Ewê Edîb abê <strong>bi</strong>gota û hembêzaxwe nîflan <strong>bi</strong>da: “Yumurta kalmad›, yumurta!” Carina jî evne hêk bûn, lê zeytûn an leymûn bûn. Lê ew her vê gotina xwe177
ya “yetiflemedik yahu! Kalmad›.” Bi dengekî <strong>bi</strong>lind diqîrî, herkesî<strong>bi</strong> xwe dihisand.Kengê bû, <strong>bi</strong> çi munasebetê bû bafl nayê bîra min, lêfleveke flahiyê bû: Bi govend, stran, nukte û metelokan gefl bû.Dor hat ser Edîb abê jî. Edîb abê bê nazî û xwe-giran kirin wêstrana “all› turnam” stra ku xemgîniya taybetî ya <strong>bi</strong> dengê wîmîna mijê keserê <strong>bi</strong>lind bû, li tevahiya qawîflê belav bû û hêdîhêdî li ser pejinên herkesî giraniya xwe danî.Tevî wê gewda xwe ya giran merivekî safî <strong>bi</strong> enerjî bû. Hawe dît li Deriyê Çiyê destekî li girmilka we ket û pê re merhebada we û li ser bîsîkleta (duçerxe) xwe di we de <strong>bi</strong>hurî û çû. Hawe dît di saha voleybolê de <strong>bi</strong> saetan bêwestiyan <strong>bi</strong> xortên ji xwepanzdeh-bîst sal piçûktir re dileyize, nabetile lê dibetilîne.Bi jiyê xwe navsere, lê di têkoflînê de xort, di baweriya xwede li hember dijmin bêtawîz lê <strong>bi</strong> hevalan re nerm, EdipKarahan, “baflkanl›k divan›” Edîb abêkî me hebû ku felekê nehifltew hevraza navseretiyê temam <strong>bi</strong>ke. Ecel di çil û flefl saliyê de lêxayîn geriya, ji heval û hogiran veqetand. Lê dengê wî hê jî dikerrika guhê min de ye.“Ax gul im, gul im!.. Yar gul im... gul im... qiz gul im... gulim! Turnalar hêy!”Tebax, 1997[Ev, ji bona pirtûkek li ser Edip Karahan <strong>bi</strong> munasebeta bîranînawî di Tebaxa 1997an de hatibû nivisandin. Bawer dikim kupirtûk hê jî derneketiye.]178(Nûdem, hejmar 38, Stockholm-2001)
ÎSTIQBAL ÇI YE,PÊfiEROJ AN PAfiEROJ E ?Kurmanc li ser têgeha “îstiqbal”ê li hev nakin, di vê mijarêde jî di dubendiyê de ne: Hin jê dibêjin ku îstiqbal pêfleroj e,yên dinê dibêjin na îstiqbal paflroj an pafleroj e.Bi maneya îstiqbalê mîna gelek kesan ez jî gotina pêflerojê<strong>bi</strong> kar tînim. Bêguman gelek kes jî hene ku di dewsê de “pafleroj”<strong>bi</strong> kar tînin. Du gotinên <strong>bi</strong> temamî dijmane; pêfl û pafl.Yên ku paflerojê <strong>bi</strong> kar tînin li gora xwe van sedemanberpêfl dikin û dibêjin ku kurd dibêjin:Gotinên pêfliyan: Jê mebest ew e ku gotinên wan kesan inku li pêfliya me hatine dinyayê û jîne. Hingê pêfl an pêflî <strong>bi</strong>hurî(mazî/passé) ye, bûrî nabe îstiqbal.Pêfliyên me: Bav û bapîrên me ne û bûrî (mazî) ne, çûne;ew na<strong>bi</strong>n îstiqbal.Li pafliya xwe <strong>bi</strong>fikire (yanî li îstiqbala xwe <strong>bi</strong>fikire).Pafliyên me: Yanî nevî û nevîçirkên me (ku îstiqbala me) ne.Rast e gelo ? Ez wisa <strong>bi</strong> wî awayî nafikirim.Di hemî tiflt û têgehên (mefhûm) ku di hereketê de ne herwekîzuriyet, karwan, qefle, leflker, govend, garan, av û trên;aliyê pêflî aliyê wan î serîkêfl e. Serîkêflê zuriyetê pêfliyê zuriyetêye ku li gora me dibe bav û bapîr. Pafliya wan jî dûvik, dawî,xelefê wan e. Li vê derê pêflî (qebl-ön) û paflî (axir/arka, ard) ye,ne ku yek mazî (geçmifl) û yek jî musteqbel e.Gava ku meriv dibêje li pafliya xwe <strong>bi</strong>fikire pê meriv dixwaze<strong>bi</strong>bêje ku li pafliya (dawî) emrê xwe <strong>bi</strong>fikire; niha tu di ferehiyêde yî an li ser quwet û siheta xwe yî, ev rewfla xwefl her tim179
wisa namîne, dibe ku di pey de <strong>bi</strong>kevî tengasiyê, lewma li pafliyavan rojan <strong>bi</strong>fikire yanî <strong>bi</strong> tedbîr be. Yên ku dibêjin li pafliya xwe<strong>bi</strong>fikire an Xwedê pafliya me <strong>bi</strong> xêr <strong>bi</strong>gerîne, di dewsa pafliyê degelek car dibêjin [axirê, sonî an songiya, taliya, dongiya, dawiya]emrê me û h.w.d. Ji van bêjeyan tu yek jî <strong>bi</strong> maneya îstiqbalênayê.Pafliyên me ku di maneya zarûk-nevî-nevîçirk de ye, dierebî de (‘eqeb) e, ne ku (qebl) e. Ew dûvajo an xelefên me yênzuriyetê ne. Lê îstiqbal ji bêjeya “qebl” (pêfl) hatiye çêkirin. Merivdibêje ku zarûkên milletekî îstiqbala wî milletî ye, lê ev nayê wêmaneyê ku maneya îstiqbalê <strong>bi</strong> kurmancî zarûk e.Li herêma me gava ku mezinekî dewletê dihat bajarekî;eflraf û xwendayên navsere yên ji dema padîflahî an paflatiyê mayî<strong>bi</strong> kurmancî digotin “emê herin îstiqbala filan kes “, xelkên sadejî dîsa <strong>bi</strong> kurmancî digotin “emê herin pêfliya wî ”.“Ma tu neçûy pêfliya wî (axê / flêx / mîr / serok / dawetê /leflker) ?” Ev her tim tê gotinê û jê jî mebest ew e ku ka ew kesçiye îstiqbala kesê jê behskirî an ne. Serok an hezkiriyek we dêwere balafirgeha bajarê we û hun dixwazin <strong>bi</strong> qewlê berê herinîstiqbala wî kesî, gelo hunê herin pêfliya wî an pafliya wî ?Di dewsa vê “îstiqbalê” de îro <strong>bi</strong> tirkî “karfl›lama” tê <strong>bi</strong>karanînku <strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong> me pêrgîn e.Di berbanga sibehê de demên limêjê yên wê rojê yên lipêfliya meriv (yên musteqbel) nîvro, esir, mexrib û îfla ne. Di esrêde êdî limêja mexrib û îflayê <strong>bi</strong> tenê li pêfliya meriv dimînin yanîmusteqbel in, lê limêja nîvro û ya sibehê <strong>bi</strong>hurîne, li pafl merivmane.Bafl e, ku pêfl bûrî (mazî-geçmifl) be, pêflveçûn <strong>bi</strong> çimaneyê ye gelo ? Çûyina ber <strong>bi</strong> îstiqbalê ve ye an ya ber <strong>bi</strong> bûrî(mazî-geçmifl) ve ye ? Li gora mentiqa wan kesên ku dibêjin180
“pafleroj” divê îstiqbal be, herwisa divê ku paflveçûn teqedum antereqî (ileri) û pêflveçûn jî reci’î (gericilik) bûna. Lê dii rastiyê dene wisa ye.Pafleroja me perçezemanê me yê dawiya emrê me, yê axirêemrê me ye. Lê pêfleroja me ew perçzemanê ji niha heta paflerojêli pêfliya me ye, em di her gavî de ber pê diçin, li pêfliya me yeku emê hê <strong>bi</strong>bînin û <strong>bi</strong>jîn, yanî îstiqbal e.Em dîna xwe <strong>bi</strong>dinê di vê mijarê de ka xwedî rêziman ûferheng çi dibêjin: Li gora Mîr Celadet paflroj; berdestik[yêdek],teserûf (1) , li gora Elî Seydo Gewranî paflroj; teserûf (el-wefr),musteqbel (2) , li gora D. Îzolî pafleroj; îstiqbal, lê paflrojmendî;teserûf (3) , li gora Salah Saadallah future; paflroj, pêfledem,dungî (4) , li gora Hejar pafleroj; lewe diwa, ayinde, rojanî diwayî (5) .Ji vana ji Hejar û D.Îzolî pêve kes negotiye pafleroj, gotinepaflroj. Ku pafleroj îstiqbal be paflrojmendî divê <strong>bi</strong>bûna “xwedîîstiqbalî”,<strong>bi</strong> çi awayî dibe teseruf tênagihîjim.“Teseruf”a Mîr Celadet, “teserûf”a (el-wefr) Elî SeydoGewranî û “paflrojmendî” (?!) ya D.Îzolî li hev dikin. “Dûngi”yaSalah Saadallah û “rojanî diwayî” ya Hejar jî li hev in. Lê çawaeynî gotin hem dibe teserûf û hem jî musteqbel ? An paflroj:îstiqbal û paflrojmendî jî teserûf ? Bi serê meriv nakeve. Ya jî “future”hem paflroj û hem jî pêfledem ? Li vê derê pafldaniya [–dem]û [–roj] karê nîflandayina zeman/peryod dikin, ji aliyê maneyê vetu cudayî di navbera pêfledem, pêfleroj, pêflezeman, pêflegav detune; ya ku maneya sereke dide gotinê pêfl- an pafl- a wê ye.Bi dîtina min paflroj an pafleroj ne teserûf e û ne jî îstiqbalan musteqbel e, lêbelê <strong>bi</strong> xwe dawî/dongî/axir e û wek mecaz jîmaneya teserûf/zewade/zexîre an tedbîra ji bona rojên pafliyê <strong>bi</strong>xwe re tîne.181
Axir û îstiqbal an pafleroj û pêfleroj du têgehên gelek nêzîkîhev in. Di jiyana rojane ya xelkê sade de bêtir axir, paflî, dawî,tê <strong>bi</strong>karanîn. Îstiqbal têgeheke fikrî/zanistî ye; <strong>bi</strong> dest nayê girtinû <strong>bi</strong> çav nayê dîtin, lêbelê têgehek e. Ev herdû <strong>bi</strong>wêj axir û îstiqbal(pafleroj û pêfleroj) di hin cihan de mîna hev xuyan <strong>bi</strong>kin ûwisa bêne fehimkirin jî ne eynî tiflt in.(Nûdem, hejmar 39-40, Stockholm-2001)_______________(1)Emir Celadet Bedir Han & Roger Lescot, Kürtçe Grameri (Kurmanci Lehçesi),Institut kurde de Paris - 1990.(2)Alî Seydo Alî Gewranî, Ferhenga Kurdî Nûjen, fiîrket-el-flerqel Ewset, Eman-1985.(3)D. Îzolî, Ferheng Kurdî-Tirkî, Kurdish Students Society in Europe, Den Haag -1987.(4)Salah Saadallah, Ferhenga îngîlîzî-Kurdî, Paris Kurdish Institute-Avesta, ‹stanbul-2000.(4)Hejar, Ferheng Kurdî-Farisî, Soroush Press, Tehran-1989.182
DEH SALIYA NÛDEMÊNûdem dibe deh salî, li çande û ede<strong>bi</strong>yata kurmancî pîrozbe û <strong>bi</strong> hêviya jiyaneke <strong>bi</strong> çendîn dehsalên dîtir.Deh sal: Çar cara deh dike çil; çil hejmar kovar... Her hejmarekji 120-130 rupelî û ji 20-25 nivîsaran diçe li ku derê dikeve? Ez giliyê bêhejmar pirtûkên rexberhemên wê nakim û Firatê<strong>bi</strong> tena serê xwe ku hem xwedî, hem redaktor, hem nivîsvan ûhem <strong>bi</strong>flkûrî...Nûdem pêwistiyek bû û wek kovareke edebî-çandeyî hê jîji nivîsara kurmancî re pêwistî ye.Kovara edebî; ziman, <strong>bi</strong> taybetî jî zimanê nivîsandinêpêflve dibe. Bikaranîna ziman û stîla nivîsanê <strong>bi</strong> danûstana wêsiviktir, herikandîtir û xwefltir dibe. Bi vê riyê ebra tesewir,xeyalkirin û fikirînê ferehtir û kûrtir dibe. Bi xwe re nivîskarênnû digihîne, besta yên heyî li nivisandinê hildike.Kovara edebî meydana <strong>bi</strong>hevguhastin û hevnasîna zewq ûrengên edebî yên cihêreng e. Di wan de meriv çêjên nû dinase û<strong>bi</strong> ser rengên cuda vedibe. Herwisa ew cîgeha rastîhevbûna ede<strong>bi</strong>yatakevin û nû, ya <strong>bi</strong>yanî û xwemalî ye.Hin ji wan di ede<strong>bi</strong>yatê de li pêfl xwe çexerên nû vedikinku ev çexer <strong>bi</strong> xwe re têgehek û bergehek nû tîne cîhana ede<strong>bi</strong>yatê.Ede<strong>bi</strong>yat <strong>bi</strong> xwe flîraniya jiyana entellektuelî ye û ya nivîskîneynika <strong>bi</strong>destgir a zewq, reng, fikir û tesewira neteweyî ye.Herwisa neynika herî <strong>bi</strong> hêztira <strong>bi</strong>nasîndayina gelekî ye jî. Hêzameriv a aborî her tim dest nade ku meriv here li welatên cihê183
cihê <strong>bi</strong>gere û gelê wan <strong>bi</strong>nase, lê <strong>bi</strong> rêgeha berhemên edebî merivli mala xwe dikare rûnê û <strong>bi</strong> nivîskarê ede<strong>bi</strong>yatê re li welatê wî<strong>bi</strong>gere: Bi Homeros re li Yûnana antîk, <strong>bi</strong> Nerûda re li AmerîkanaLatîn, <strong>bi</strong> Pûflkîn re di nav serhildana Pûgaçev, <strong>bi</strong> fioloxov re likersaxên Donê, <strong>bi</strong> Aytmatov re li flafirên Asya navîn, <strong>bi</strong>Steinbeck re li nav peyzanoyên Amerîkayê, <strong>bi</strong> Balzac re liFransaya sedsala 19an, <strong>bi</strong> Ereb fiemo re li zozanên Elegazê ûdeflta Rewanê <strong>bi</strong>gere; <strong>bi</strong> kesên wan re <strong>bi</strong>kene, veciniqe, hêrs<strong>bi</strong>be, <strong>bi</strong>keve mitala û <strong>bi</strong>girî.Ev hêza giyanî ya nexuyanî ku gelên hevnedîtî <strong>bi</strong> hev didenasîn û hezkirin ji serkaniya ede<strong>bi</strong>yatê tê. Bêndera ede<strong>bi</strong>yatê jîîro kovarên edebî ne.Nûdem jî di warê kurmancî de kovareke wisa ya hêja ye.Xwedîpênûsên cihê cihê yên deverên cografîk ên ji hev dûr, yênji dîtinên siyasî yên cihê tê de dinivisînin. Bi tenê nanivisînîn, jihev kelk jî digirin. Ez her hejmarê <strong>bi</strong> mebesta sûdek jêhilanîneta ku zemanê min dest <strong>bi</strong>de dixwînim û <strong>bi</strong> kêrî min tê jî; pê bêjezaniyaxwe teze dikim, hin tifltên nû hîn di<strong>bi</strong>m.Pêdiviya min <strong>bi</strong> kovareke edebî ya kurmancî ya <strong>bi</strong> vî rengî<strong>bi</strong> kalîte û tekûz hebû û hê jî heye. Xwezî ku ev ji mehê carekêderketa.Gotin hêsa lê kirin zor e. Ji bona jiyana kovarekê divê:a. Xwestinek ji dil û <strong>bi</strong> dîsîplîn,b. Sermiyanê nivîsarî,c. Hatiniya darayî (fînans) û bazar (lêpirsîna xwendevanan)he<strong>bi</strong>n.Xwestina ji dil û <strong>bi</strong> dîsîplîn a xwediyê kovarê bêgumanheye. Sermiyanê nivîsarî jî ne xirab e, roj <strong>bi</strong> roj çêtir û zêdetirdibe. Lê hatiniya darayî û bazar ? Bi gotina Xanî “kesad e bazar”û “nîn e xerîdar”.184
Nûdem hatiye devê neqebekê. Bi ya min divê ku li riyaxwe ya weflanê <strong>bi</strong>kudîne. Pêdiviya me pê heye.Bi hêviya jiyana gelek dehsalên dinê jî.[Nûdem, hejmar (a mixa<strong>bi</strong>n a dawî) 39-40,Stockholm-2001]185
Yekem nivîsa vê kitêbê di sala 1979an de çap bûye.Xwerû <strong>bi</strong> kurmancî, di kovarek tev <strong>bi</strong> kurdî de, <strong>bi</strong> <strong>kurmanciya</strong><strong>gewr</strong> !... Di salên ku “oku, okut” slogana serekebû. Lê di wê slogana <strong>bi</strong> zimanekî din de, bersîva “çi”<strong>bi</strong>xwînim û “<strong>bi</strong> kîjan zimanî ?” nebû. Bixwîne, ev dikare<strong>bi</strong>be destpêkek xwefl. “Kurd kî ne ?” Kurd ew kes in ku<strong>bi</strong> hevûdu re <strong>bi</strong> kurmancî dipeyivin. Ji taybetiya zimanpêve ji aliyê reng û xetên fîzyonomîk ve tu cihêtiya wanû cîranên wan ji hevûdu tune. Kurdistan perçeaxekediyar û nediyar e. Nediyar e, ji ber ku li dorûberê wêtixûbek xwezayî mîna derya an rêzeçiyayên Hîmalayêtune. Diyar e, ji ber perçeaxeka yekperçe ye ku xelkê lê<strong>bi</strong> kurmancî dipeyivin. “... Nîflana cudatiyê ya kurdan jigelên cîran ew e ku zimanê wan î axaftinê ye. Ew zimanango kurmancî xwîna wî laflî ye ku jê re kurd tê gotin.Ku kurmancî nemîne, <strong>bi</strong><strong>bi</strong>re ew lafl jî namîne ku <strong>bi</strong>mînejî ewê wekî rawirekî nêçîrê ku <strong>bi</strong> sole an tifltekî dîtir tijekirîyê xemlê <strong>bi</strong>mîne. Ku kurmancî nemîne ewê kurd jînemînin, ku kurd nemînin dê Kurdistan jî nemîne....9 7 8 2 9 0 8 4 1 6 1 9 0 ISBN : 2-908416-19-0