--KAPAK ARAÞTIRMA kopya - Kültür ve Turizm Bakanlığı
--KAPAK ARAÞTIRMA kopya - Kültür ve Turizm Bakanlığı
--KAPAK ARAÞTIRMA kopya - Kültür ve Turizm Bakanlığı
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Tipolojilerine göre bu mezar taşlarından ikisi, "şahideli sanduka tipi" özellik göstermektedir.<br />
Hıdır Bey Türbesi içinde bulunan <strong>ve</strong> biri 963/1555 tarihli, diğeri 967/1560<br />
tarihli kabirler, baş <strong>ve</strong> ayak şahideli prizmatik sanduka tipindedir. 963/1555 tarihli kabrin,<br />
taşlar üzerindeki yazıların kısmen silinmiş olması nedeniyle kime ait olduğu tespit<br />
edilememitir, ancak Arapça dil kurallarına göre kelime sonlarında dişilik zamirlerinin bulunması<br />
nedeniyle bir bayan kişiye ait olduğu anlaşılmaktadır. 967/1560 tarihli diğer kabir,<br />
şahidelerdeki kimlik bilgilerine göre Bitlis Emîri Şeref Bey’in eşi <strong>ve</strong> Hazo Beyi Ali<br />
Bey’in kızı olan Şahbeyi Hatun’a aittir.<br />
Kozluk’ta tespit edilen "şahideli sanduka tipi" mezarların şahideleri, baş <strong>ve</strong> ayak<br />
ucuna dikilmiş <strong>ve</strong> doğrudan toprağa oturtulmuş dikdörtgen gövdeli sivri kemer tepelikli<br />
şahide özelliği göstermektedir. Erkek <strong>ve</strong> kadın her iki cinsiyet için de şahidelerin alınlıklarına<br />
rumî <strong>ve</strong> ortabağ motifleri işlenmiş, her iki yüzeye <strong>ve</strong> yanlara celi sülüs kitabeler<br />
yazılmıştır. Motifler <strong>ve</strong> yazılar kabartma tekniğiyle işlenmiştir.<br />
29 mezardan 26’sı ise sadece "şahideli mezar" tipolojisine sahiptir. Bunlardan<br />
11’inde sadece baş, 2’sinde sadece ayak, 13’ünde ise baş <strong>ve</strong> ayak şahidesi bulunmaktadır.<br />
Form olarak şahideler dikdörtgen gövdeli olup sivri kemerli bir tepelikle son bulmaktadır.<br />
XVI. yüzyıla ait şahidelerin alınlıklarına rumî <strong>ve</strong> ortabağ motifleri işlenmiş, gövde<br />
yüzeylerine araları cet<strong>ve</strong>llerle ayrılmış celi sülüs kitabeler yazılmış, bazen yan yüzeylerde<br />
de geometrik motiflere <strong>ve</strong> kitabelere yer <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Mezar taşlarında malzeme olarak gri, sarı <strong>ve</strong> kızıl renkli taş <strong>ve</strong> az da olsa mermer<br />
kullanılmıştır. Gerek motiflerin <strong>ve</strong> gerekse kitabelerin, malzeme üzerine kabartılarak<br />
işlendiği gözlenmiştir.<br />
Süsleme yönünden yoğun biçimde rumî <strong>ve</strong> ortabağ motiflerine yer <strong>ve</strong>rilmiştir.<br />
Özellikle XV.-XVI. yüzyıla ait şahidelerin alınlıkları, sandukaların yüzeylerindeki yazı<br />
boşlukları, bu motiflerle süslenmiştir. Bazı şahidelerin yan yüzeylerinde kıvrık dal <strong>ve</strong><br />
rumî birlikte bulunmaktadır. XVII.-XIX. yüzyıla ait mezar taşlarında ise hemen hemen<br />
hiçbir süsleme öğesine rastlanmamıştır.<br />
Kitabelerde dil olarak Arapça, Farsça <strong>ve</strong> Osmanlı Türkçe’si kullanılmıştır. Eski<br />
Mezarlık’ta Şeyh Abdullah’a ait 1171/1758 tarihli <strong>ve</strong> Şeyh İsmail oğlu Şeyh Abdullah’ın<br />
1194/1780 tarihli kabirlerin ayak şahidesinde Farsça; 1342/1923 tarihli Şeyh Muhammed’in<br />
<strong>ve</strong> 1332/1914 tarihli Muhammed Ali’nin mezar taşlarında Osmanlı Türkçesi,<br />
bunların dışındaki bütün mezar taşlarında Arapça’nın kullanıldığı tespit edilmektedir.<br />
Kitabeler, celi sülüs <strong>ve</strong> celi ta’lik yazı türleriyle yazılmıştır.<br />
Kitabeler anlam <strong>ve</strong> konu bakımından incelendiğinde, ölen kişinin kimliği <strong>ve</strong> sıfat<br />
tarihine ilişkin bilgiler, ölümle ilgili ayet <strong>ve</strong> hadis metinleri, ölen kişi hakkında dua <strong>ve</strong> bağışlanma<br />
istekleri, sosyal statüye ait unvanlar gibi konulara yer <strong>ve</strong>rildiği anlaşılmaktadır.<br />
Mezar taşlarından tespit edilen en önemli kimlik bilgisi, tarihi süreçte Kozluk’un yönetiminde<br />
bulunmuş Hazo beylerinin sülalesine ait isimlerdir. Bu sülaleye ait Ali Bey’in<br />
kızı <strong>ve</strong> Bitlis Emîri Şeref Bey’in eşi Şahbeği Hatun (ö. 967/1560), Emîr Celâleddin’in kızı<br />
Şah Sultan (ö. 974/1566) <strong>ve</strong> Hıdır Bey’in oğlu Mahmud Sultan (ö. 964/1557)’ın mezar<br />
taşları ortaya çıkarılmıştır. Bunların dışında özellikle Eski Mezarlık alanında daha<br />
çok tasavvufî kişilikleriyle öne çıkan Şeyh Abdullah oğlu Şeyh İsmail (ö. 1215/1800),<br />
Şeyh Muhammed oğlu Şeyh Ma’rûf, Şeyh Mustafa oğlu Şeyh Abdullah (ö. 1171/1758),<br />
Şeyh Ma’rûf oğlu Şeyh Muhammed (ö. 1342/1923), Şey İsmail oğlu Şeyh Abdullah (ö.<br />
1194/1780), Şeyh Muhammed oğlu Şeyh Muhammed Ali (ö. 1332/1914) <strong>ve</strong> Şeyh Seyyid<br />
Ömer (ö. 1347/1928)’in isimleri tespit edilmiştir.<br />
Sonuç olarak; Kozlukta tespit edilen <strong>ve</strong> incelenen mezar taşları tipolojik açıdan<br />
olduğu gibi, malzeme, teknik, yazı üslûbu, yazı dili, süsleme öğeleri, anlam <strong>ve</strong> konuları<br />
itibarıyla da bölgesel özellikler taşımaktadır. Bu bağlamda Bitlis merkez, Baykan-<br />
Adakale <strong>ve</strong> Çevrimtepe köyleri, Siirt-Şirvan, Siirt Kurtalan ilçelerindeki mezar taşlarıyla<br />
yoğun bir benzerlikten söz edilebilir. Coğrafî yakınlık, tarihsel süreçte beraberlik <strong>ve</strong><br />
karşılıklı alış<strong>ve</strong>rişler de bu benzerliği hazırlayan etkenlerdir. Kozluk mezar taşları, şehrin<br />
tarihini, sosyal dokusunu, siyasî <strong>ve</strong> idarî yapısını ortaya koymaya yardımcı olan en<br />
önemli belgeler arasındadır.<br />
249