TürkmenisTandaky aýallar: ikinji sorTly raýaTlar olar diňe eden ...
TürkmenisTandaky aýallar: ikinji sorTly raýaTlar olar diňe eden ...
TürkmenisTandaky aýallar: ikinji sorTly raýaTlar olar diňe eden ...
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
2•2013 2•2010REPORTTürkmenistandaky <strong>aýallar</strong>:<strong>ikinji</strong> sortly raýatlarOlar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewarbolmakda we kazyýet adylsyzlygyňöňünde deňhukukly
Норвежский Хельсинкский КомитетОснован в 1977 г.Норвежский Хельсинкский Комитет (НХК) является неправительственной организацией,которая следит за соблюдением прав человека в соответствии с трактатами ОБСЕ в странахчленахОБСЕ и способствует продвижению международных стандартов прав и свобод человекана национальном и международном уровнях. Деятельность НХК основана на убеждении в том,что документирование фактов и выявление нарушениий, а также активное содействиегражданского общества развитию уважения к правам и свободам человека помoгаютгосударствам защищать права граждан как внутри страны, так и во всем мире.В своей работе НХК основопологается на международных соглашениях по правам человека,принятых Организацией Объединенных Наций, Советом Европы, Организацией по Безопасностии Сотрудничеству в Европе (ОБСЕ), в том числе на Хельсинкской Декларации от 1975 года.Деятельность НХК распространяется на страны Европы, Северной Америки и ЦентральнойАзии. НХК является политически независимой организацией и действует вне зависимости оттого, какую идеологию или политическую стoрону поддерживают правительства этих стран.Как мы работаем?Контроль за соблюдением прав человека и отчетностьПосредством мониторинга и публикации отчетов о проблемных ситуациях с правами человекав отдельных странах НХК информирует общество о существующих нарушениях. НХК уделяетособое внимание гражданским и политическим правам, включая основные принципы свободывыражения мнения, свободы религии и убеждений, права на мирные собрания и свободыассоциаций. Тщательное изучение ситуации непосредственно в местах выявленныхправонарушений и тесное сотрудничество с ключевыми представителями гражданскогообщества являются основными методами работы НХК. Комитет имеет обширный опытнаблюдения за выборами, регулярно направляя миссии наблюдателей в различные страны втечение последних двух десятилетий.Поддержка демократических процессовПутем обмена знаниями и предоставлением финансовой поддержки, НХК способствуетразвитию независимого гражданского общества и общественных институтов, а также свободныхсредств массовой информации. Хорошо функционирующее гражданское общество являетсяпредпосылкой и непременным условием для становления демократии..Образование и информацияС помощью программ обучения и предоставления информации о демократии и правахчеловека, международном праве и межкультурном взаимопонимании мы стараемся привлечьвнимание к проблеме нарушения прав человека. НХК ставит своей целью воздействие как наобщественное мнение, так и на позицию правительств в вопросах соблюдения прав человека.Международные процессыКак и в случае с образовательными проектами, НХК стремится влиять на правительства имеждународные организации посредством участия в международных процессах, встречах иконференциях с тем, чтобы права человека стали для них приоритетом.
Mazmuny:I Giriş .................................................................................................................... 3II. Teklipler............................................................................................................... 7III. Konstitusion, kanunçylyk we institusional ölçegleri........................................ 11IV. Stereotipler we heläkleýji iş tejribeler................................................................ 14V. Aýallara görkezilýan zorluk............................................................................... 22VI. Milletlilik............................................................................................................ 26VII. Işe ýerleşmeklik.................................................................................................. 28VIII. Saglyk.................................................................................................................. 36IX. Maşgala durmuşy we nika.................................................................................. 44X. Syýasata gatnaşygy............................................................................................. 47
I GirişMerkezi Aziýa sebitiňdäki döwletleriň biri, 5 milliona golaý ilaty bolan Türkmenistan488 000 inedördül kilometr meýdany eýeleýär. Günbatar tarapda Hazar deňzine,günortasynda 1 beýik bolmadyk daglara direlýan Garagum çöli ýurduň 80% meýdanynytutýar. 2007-nji ýyldan bäri ýurda prezident Gurbanguly Berdimuhamedow ýolbaşçylykedýär, ol 2012-nji ýylda halkara guramalar tarapyndan gözegçilik edilmedik saýlawlarda97% ses alyp, ýaňadandan prezidentlige saýlandy.Ýurtdaky bar bolan ummasyz köp gaz ätiýaçlyklary prezidente garyp ýaşaýan ilatyňüstünden berk gözegçilik etmegine, adamlaryň gidim-gelimine çäklendirmelerigirizmegine, jeza çärelerini kollektiwleýin ulanmagyna mümkinçilik döredýär. Erkekadamlara degişli bolan bu çäklendirmeler, <strong>aýallar</strong>a-da degişli. Şol bir wagtyň özünde-de,<strong>aýallar</strong> öz durmuşynda gadymy däp-dessurlary, <strong>aýallar</strong>yň garşysyna edilýan zorluk wemaşgaladaky zorluk baradaky kanunçylygyň kämilsizligi we <strong>olar</strong>yň saglygyna zyýanlyşertler bilen bagly bolan goşmaça kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.Eýran, Owganystan, Özbegistan, Gazagystan ýaly döwletler bilen serhetdeş bolanTürkmenistan, özüniň repressiw režimy bilen bu sebitiň içinde-de tapawutlanýar.The Economist žurnaly tarapyndan çap edilen demokratik derejesi (indeksi) boýunçaTürkmenistan dünýäniň <strong>diňe</strong> bäş 2 döwletinden öňe geçip, 161-nji orny Özbegistan bilenpaýlaşýär. «Serhetsiz reportýorlar» guramasy metbugat azatlygynyň indeksi boýunça 3Türkmenistana 179 ýurduň içinde 177-nji orny berýär. Freedom House guramasynyňindeksi boýunça Türkmenistan 7 ball, ýagny iň ýaramaz görkezijini 4 aldy.Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>yň ýüzbe-ýüz bolýan çäklendirmeleriň aglabasy, Täjigistan ýaly,beýleki goňşy döwletlerde ýaşaýan <strong>aýallar</strong>yň duş gelýän çäklendirmeleri bilen meňzeş.Emma ygtybarly statistiki maglumatlaryň bolmazlygy, raýat jemgyýetindäki islendikhereketiň garşysyna häkimiýetler tarapyndan yzygiderli geçirilýan repressiw ýanamalarTurkmenistandaky ýagdaýa monitoring gözegçiligini gurnamak, ol ýagdaýa baha bermekýa-da ony içinden gowulaşdyrmaga mümkinçilik berenok, bu bolsa öz gezeginde o ýerdäkiýagdaýy goňşy döwletlerdäkisinden hem has çylşyrymlaşdyrýär. Türkmenistan SowetSoýuzy darganyndan soň dörän özbaşdak döwlet bolup, ol synçylyk (monitoring) geçirýänhalkara hukuk goraýjy guramalar we toparlar üçin, hat-da gumanitar ugry boýunça işalyp barýan guramalar üçin hem elýetersiz bolup galýar.1 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html2 http://www.eiu.com/Handlers/WhitepaperHandler.ashx?fi=Democracy-Index-2012.pdf&mode=wp&campaignid=DemocracyIndex123 http://en.rsf.org/spip.php?page=classement&id_rubrique=10544 http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/Table%20of%20Independent %20Countries%2C%20FIW%202012%20draft.pdf(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 3
BMG-yň <strong>aýallar</strong>a garşy edilýan diskriminasiýaň ähli görnüşlerini ýok etmek baradakyKonwensiýasynda beýan edilen prinsipler Türkmenistanyň käbir kanunlarynda wehukuk namalarynda-da görkezilen. Olardan has soňkylary - 2008-nji ýylda kabul edilenýurduň Konstitusiýasynyň täze redaksiýasy (19 we 20 maddalar), şeýle hem <strong>aýallar</strong>yňdeňhukuklygy baradaky 2007-nji ýylda kabul edilen Döwlet kepilnamalarydyr.Türkmenistan hökümeti 2011-nji ýylda 5 BMG-nyň <strong>aýallar</strong>yň diskriminirlemesiniýok etmek baradaky Komitetine (GEDAM) özüniň hödürlän hasabaty bilen, 1996-njy ýylda Türkmenistan tarapyndan resmi taýdan ratifikasiýalaşdyrylan, <strong>aýallar</strong>yňdiskriminirlemesiniň ähli görňüşlerini ýok etmek baradaky Konwensiýa laýyklykda 6 ,öz üstüne kabul <strong>eden</strong> kanynçylyk, ýuridiki, edara ediş we beýleki geçirijen çäreleri äşgäretmeli. Bu Konwensiýa degişli bolan Fakultatiw protokolyna 7 Türkmenistan 2009-njyýylda gol goýdy.Bu hasabat türkmen hökümetiniň resmi hasabatyna 8 garşy gelýär, çüňki bu hasabatTürkmenistandaky <strong>aýallar</strong>yň gündeki durmuşyndan alynan anyk mysallara wereal wakalara esaslanan. Bu hasabat ýurduň içindäki ýagdaýdan howatyrlanýanTürkmenistanyň birnäçe garaşsyz raýatlarynyň geçiren Işiniň netijesidir. Olar öz işini gatyagyr şertlerde, häkimiýetler tarapyndan berk gözegçilik edilýan ýagdaýda alyp bardylar.Ýurtdaky oňlap, kabul edip bolmajak durmuş şertler barada dil ýaran ýa bolmasadürli hukuk we beýleki kanun bozulmalary resmileşdiren her bir raýat Türkmenistandahökümet tarapyndan repressiýalara we yzarlanmalara sezewar bolýar. Hökümetiň işinedegişli bolan soraglary bermek we <strong>olar</strong>a jogap almaklyk interwiýu alana-da interwiýuberene-de deňderejede howply, çünki bu ýurtda köpçulikleýin jezalandyrmak tejribesigiňden ulanylýar, bir maşgala agzasynyň aýdanlary üçin bütin maşgala yzarlanýär.Şu ýagdaýlary göz öňünde tutup, biz bu hasabatymyzda öz maglumat çeşmelerimiziňatlaryny açmaýarys.Deslapky barlag işleri Türkmenistanyň serhet çäklerinde, bar bolan netijeli halkarabarlaglaryň sanynyň azlygyna we türkmen jemgyýetiniň hakyky durmuşynysuratlandyryp biljek döwlet guramalardan ýa-da resmi statistikadan ynamdarmaglumatlary almaklyk juda çäklendirilen şertlerde geçirildi. Türkmenistan baradamaglumat berýän halkara çeşmeler gaty az. Ýurduň häkimiýetleri ýurtdaky sosialdurmuş,ykdysady, demografik we ekologiýa ýagdaýy aýdyňlaşdyrýan statistikany elýeterlietmekde degişli iş geçirenok. Emma milli statistika ulgamyny 2010-2012-njy ýyllararalygynda halkara ölçeglere (standartlara) geçirmeklik baradaky döwlet Maksatnamasy,ýakynda Türkmenistanyň rus dilindäki saýtynda 9 ýurduň döwlet statistika baradakykomitetiň sahypasynyň peýda bolmagy, bu mesele boýunça halkara guramalar5 http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G11/416/10/PDF/G1141610.pdf?OpenElement6 http://www2.ohchr.org/english/law/cedaw.htm7 http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N99/774/73/PDF/N9977473.pdf?OpenElement8 Türkmenistanyň Komitete beren üçünji we dördünji kombinirlenen dokladlary http://daccessods.un.org/TMP/9225575.92391968.html9 Türkmenistanyň statistika boýunça döwlet Komiteti: http://www.stat.gov.tm/ru/4 (REPORT 2•2013)
ilen hyzmatdaşlygyň ýola goýulmagy ýaly edilen käbir ädimler, ynamdar statistikamaglumatlaryň ýakyn geljekde elýeterli boljagyna belli bir derejede ynam döredýär.Häzirki wagtda statistika maglumatyň köp bölegi elýetersiz bolup, ýedi gulpuňaňyrsynda saklanýar. Şeýle bolsa-da Türkmenistanyň döwlet statistika komitetiniňýokarda agzalan internet sahypasynda ya-da hökümet bilen ysnyşykly hyzmatdaşlykedýän guramalaryň saýtlarynda käte belli bir statistiki maglumatlar peýda bolýär.Emma ol maglumatlara ynanýanlar az, çünki <strong>olar</strong> ýalan ya görnetin bezelen diýiliphasaplanýär. BMG-sy ýaly halkara guramalar özleriniň öňde goýan maksatnamalarynyamala aşyrmak üçin türkmen hökümeti bilen hyzmatdaşlyk edýärler we köp halatlarda<strong>olar</strong> hökümet tarapyndan hödürlenýan statistiki maglumatlara bil baglaýarlar. 2004-njiýylda BMG-nyň Ösüş Maksatnamasy (PROON) Müňýyllygyň Ösüş Maksatlary atlyhasabatyna Türkmenistan döwleti tarapyndan berilen resmi statistika maglumatlarynaöz tankydy belliklerini çap etmäge mejbur boldy. Ol belliklerde “türkmen tarapynyňgörkezýän statistikasynda, resminama goşulmagy mümkin bolan, haýsy-da bir jedellimaglumatdan 10 ýa beýannamadan bu guramany çetleşdirmek isleginiň bardygy” baradagürrüň edilýär. Döwlet tarapyndan berilýän statistiki maglumatlar köp halatlardahakykatdan daşda durýar, ol maglumatlaryň ygtybarly seljeriş üçin peýdasy üjypsyz.Seýle şertlerde Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>yň durmuşyny ähli tarapdan şöhlelendiripbiljek takyk görkezijileri (indikatorlary) almaklyk has hem kyn boldy. Ylmy standartlara10 http://www.undptkm.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1283&Itemid=90(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 5
laýyk gelen staistikanyň, açyk we garaşsyz barlagy geçirmek mümkinçiliginiň hembolmandygyny nazara alyp, bu hasabatdaky haýsydyr bir görkezijini şekillendirýansanlary barlag iş tejribesiniň netijesinde gazanylan çaklama hökmünde kabul etmeli.Bu hasabatda berilýan sanlar, goterimler, pikirýöretmeler geçirilen meýdan barlaglarawe interwiýulara esaslanýär we Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatda, ýurduň beýlekisebitlerinde ýaşaýan 10 000-den gowrak aýal- gyzlaryň durmuşynda belli bir möhletlerde,hat-da bir ýylyň dowamyna çenli döwründe-de, belli bir ugurlar boýunça bolanýagdaýlary hem hasaba alýar. Şonuň üçin bu hasabatyň takyklygyna baha berilende,taýarlyk döwründäki bolan agyr iş şertleri hem nazara alynmagy möhümdir.Gynansakda, bu seljermäni geçirmegine batyrgaýlyk bilen gatnaşan türkmen aktiwistleriözleriniň şahsy howpsuzlyk meselesi sebäpli bu dokladyň tanyşdyrma çäresine gatnaşypbilenoklar. Şonuň üçin <strong>olar</strong>yň toplan maglumatlarynyň we materiallarynyň esasyndadüzülen bu doklady Norwegiýanyň Helsinki Komiteti (NHK) Türkmenistandakyýagdaýa seretmek üçin BMG-nyň <strong>aýallar</strong>yň diskriminirlemesini ýok etmek baradakyKomitetiniň 53-nji sessiýasyna hödürledi. Soňra NHK bu hasabatdaky maglumatyýaňadan redaktirledi. Türkmen häkimiýetleri tarapyndan girizilen gadaganlyk sebäpliNorwegiýanyň Helsinki Komiteti ýurd içine girip, ol ýerde özbaşdak barlar işlerini geçiripbilmedi. Emma muňa garamazdan, biz hasabatdaky maglumaty ýurduň daşyndaky barbolan çeşmeler bilen geçirilen duşuşyklar, interwýular arkaly mümkin boldugyndanbarlamaga, takyklatmaga, tassyklatmaga çalyşdyk.6 (REPORT 2•2013)
II. TekliplerTürkmenistanyň tebigy baýlyklaryna we güýçli depginde ösüp barýan gurluşyk bazarynadünýä jemgyýeti tarapyndan bildirilýan gyzyklanmanyň artmagy bilen, türkmenhäkimiýetleriniň repressiw iş tejribesine garşy bolan çäreleriň zerurlygy hem artýar.Belli bir derejelere ýetmek üçin, gepleşikleriň öň ýanynda türkmen häkimiýetlerinebasyş görkezmeklik gerek. Ýurt içinde, şahsy howpsuzlygy nazara alynan halatynda, buçylşyrymly meseläni ýekelikde çözüp biljek käbir närazylyk bildirýan we garaşsyz bolangüýçler bar. Soňky iki onýyllygyň dowamynda raýat jemgyýetiniň aktiwistlerine, <strong>olar</strong>yňmaşgalasyna, dostlaryna we tanyşlaryna garşy edilen repressiýalar we ýzarlanmalar ýurtdaumumy dil ýarmazlyk düzgüniň döremegine öz täsirini ýetirdi. Ýurduň içindäki ýagdaýyüýtgetmäge ukyby bolan az sanly inisiasiwalar we başlangyçlar halkara guramalartarapyndan çynlakaý kömege we goldawa mätäç.Halkara jemgyýetçiligi tarapyndan türkmen häkimiýetlerine syýasy we ykdysady basyşlaredilende, bu ýurtda raýat aktiwistlerine garşy ulanylýan repressiýalary we gorkuzmalarybelli bir derejede ýumşatmaga täsir ederdi. Türkmen hökümetiniň <strong>aýallar</strong>a garşy alypbarýan diskriminasiýa syýasatyny tankytlamakda, ýerlerdäki ýüzleý geçirilýan kosmetikiçäreleriň deregine hakyky real reformalary geçirmegini we <strong>aýallar</strong>yň ýagdaýynygowulandyrmaklygyny talap etmekde halkara jemgyýetiniň pikiri has hem aktiwleşmelidir.Aýallary goldamaklyga gönükdirilen ýörite maksatnamalary kabul etmekde, ösdürmekdewe amala aşyrmakda türkmen häkimiýetleriň ymykly we çynlakaý işlemekleri zerur.Döwlet maksatly strategiýany, onuň mehanizmini, amala aşyryş tertibini ösdürmäge, şeýlehem <strong>aýallar</strong>yň hukuklaryny goramaga ýöriteleşdirilen edarany döretmäge borçlydyr. Şugünki günde bu ugurda ne häzirki bar diýilýan pudakara Geňeşi, ne-de Türkmenistanyň<strong>aýallar</strong> birleşigi bu roly ýerine ýetirýärler.Türkmenistan özüniň tebigy resurslaryndan uly girdeji alýar. Döwlet emeldarlary weişewür şahslar kontraktlary we gelişikleri ýaňadan bahalandyrmak ýoly bilen, süýdüňgaýmagyny iýýärler, ýagny <strong>olar</strong> artdyrylan pul serişdeleri öz kiselerine urýärlar, şeýdiphem uly baýlyklara eýe bolmaga özlerine maý döredýärler. Göz üçin gurulýan köp sanlygurluşyklara döwlet tarapyndan göýberilýan äpet uly maliýe serişdeleriniň çykdajylaryýurduň býujetini bilbiliň ketegine öwürýär. Ol serişdeleri ilaty sosial taýdan goldamakmaksatlar üçin ulanylansa, has netijeli b<strong>olar</strong>dy. Jemgyýetçilik habar serişdelerindenalynan sözler, mysal üçin, “bu günki günde biziň ýurdumyzda umumy bahasy 48 milliardamerikan dollaryna barabar bolan 2227 sany binanyň gurluşygy alynyp barylýär” 11 diýilensitata sosial reformalara gönükdirmeli uly möçberli serişdeleriň käbir emeldarlar weşahslar üçin elýeterlidigini aňladýär.11 «Neýtralnyý Türkmenistan» gazeti, № 177-180, 09. 07. 2011-nji ýyl(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 7
Türkmenistanyň hökümetine:• Durmuşyň ähli ugurlarynda <strong>aýallar</strong>yň diskriminasiýasyny ýok etmek baradakytalaplary hakykat ýüzünde berjaý etmek üçin oňaýly syýasy we ykdysady şertleridöretmeli;• Aýallaryň hakyky ýagdaýyna baha bermek we bu ýagdaýyň gelejekdäki ösüşinisynlamak üçin, aýal-gyzlaryň durmuşynyň ähli taraplaryna degişli bolanmaglumatlary özünde toplaýan ulgamy döretmeli;• Aýallaryň deňhukuklygyny, <strong>olar</strong>yň diskriminirlemesini ýok etmekligini üpjün etjek,hukuk m<strong>eden</strong>iýetini ösdürmek maksady bilen, hukuk goraýjy edaralaryň wekilleribolan kazylar, ýuristler, prokurorlar we polisiya işgärleri üçin, <strong>olar</strong>yň hünär derejesiniýokarlandyrýan treningleri öz içine alýan, bilim maksatnamasyny işläp düzmeli;• Erkekleriň we <strong>aýallar</strong>yň deňligini höweslendirmek, okuw maksatnamalary ösdürmekwe aýal-gyzlaryň gönüden-göni ýa-da gytaklaýyn diskriminirlemegine ýardam edipbiljek gender stereotiplere garşy göreşi güýçlendirmek maksady bilen, jemgyýetdeinformasion-düşündüriş çäreleri geçirmeli we mekdep okuw programmalarynyreformirlemeli;• Sosial taýdan goragsyz gatlaklardan we milli azlyklardan bolan <strong>aýallar</strong>yň okuwa,bilime, işe we sosial taýdan dikelmekligine elýeterligini gowulandyrmak üçin, millimaksatnamany işläp çykarmaly;• Aýallaryň diskriminirlemesine garşy göreşýän, <strong>olar</strong>yň hukuklary bilen baglymeseleler boýunça milli döwlet edarasyny, mysal üçin, <strong>aýallar</strong>yň deňhuklygy boýunçaombudsmeniň institutyny döretmeli;• Hökümete degişli bolmadyk guramalaryň işini düzgünleşdirýan häzirki kanunçylygyüýtgetmeli. Jemgyýetçilik, şol sanda <strong>aýallar</strong>yň hökümete degişli bolmadyk guramalarywe daşary ýurduň kömegi bilen amala aşyrylýan taslamalary we maksatnamalaryhasaba almakdaky bildirilýan talaplary ýumşatmaly;• Aýallaryň arasynda telekeçiligi, <strong>olar</strong>yň biznese gatyşmagyny ösdürmäge gönükdirilenkiçi we orta biznesi goldamak boýunça, şeýle hem telekeçilik bilen meşgulanýan<strong>aýallar</strong>a mikrokreditleri bermek, <strong>olar</strong>yň bu ugurdaky işlere gatnaşygyny artdyrmakboýunça milli maksatnamany işläp düzmeli;• Işsizlere kömek pullary tölemekligi, işsiz erkeklere we <strong>aýallar</strong>a döwlet tarapyndanbeýleki görnüşli sosial goldawy bermekligi, <strong>olar</strong>y ýaňadan okadyp taýarlamaklygynyöz içine alýan, iş üpjünçiligi baradaky milli maksatnamany işläp düzmeli;• Aýallar üçin medisina hyzmatlarynyň elýeterli bolmaklygyny, ol hyzmatlary garypzenanlara mugt edilmegini gazanmak üçin çäreleri görmeli, medisina işgärlerine<strong>aýallar</strong>yň we çagalaryň saglygyna degişli maglumaty ýygnamaga, <strong>olar</strong>yň saglykýagdaýyny gelejekde-de synlamaga, dürli bolan wakalar barada habar bermekligirugsat etmeli;• Aýallary zorluklardan ygtybarly gorajak, <strong>olar</strong>a zerur bolan kömegi üpjün etjekhukuk mehanizmini döretmek üçin, öý zorluklar hakyndaky ýörite kanuny kabuletmeli we onda öý zorlugyny etmekde günäli bilinenlere garşy ulanylýan çareleriňgüýçlendirilmegini göz öňünde tutmaly;8 (REPORT 2•2013)
• Zorlugyň pidalary bilen işi ýola goýmak, <strong>olar</strong>yň bähbitlerini goramak we <strong>olar</strong>a kömeketmek, şeýle hem zorluk bilen bagly jenaýatlaryň gaýtalanmazlygyny gazanmakmaksady bilen, jenaýatçylar bilen iş geçirjek hünärmenler, psihologlar we ýuristlerüçin okuw treninglerini gurnamaly;• Zorluklaryň pidasy bolan <strong>aýallar</strong>a kömek bermek, şol sanda <strong>olar</strong> üçin abzallaşdyrylanmerkezleri we ýatakhanalary döretmek bilen meşgul bolýan raýat guramalaryňulgamyny döremegini we onuň giňeldilmegini höweslendirmeli;• Prokuratura we Içeri işler ministrligi ulgamynda zorlugyň pidalaryna, şol sanda öýzorlugynyň pidalaryna, kömek bermek boýunça jogapkärçiligi bolan aýratyn düzümidöretmeli;• Öň jelepçilik, neşekeşlik bilen meşgul bolanlaryň, sosial taýdan gowşak we goragsyztoparlarda bolan <strong>aýallar</strong>yň abraýyny ýaňadan dikeldilmegine, <strong>olar</strong>yň ykdysadymümkinçiliklerini giňeltmäge gönükdirilen, şol sanda <strong>olar</strong>yň jemgyýete täz<strong>eden</strong>reintegrirleşme prosesini ýeňilleşdirýän toplumlaýyn çemeleşmäni we alternatiwbilim ya-da ykdysady mümkinçilikleri hödürlemekligi öz içine alýän maksatnamanyişläp düzmeli;• Halkara hukuk goraýjy we gumanitar guramalara ýurda barmaga we <strong>olar</strong>yň ýurtdaoňaýly şertlerde işlemekleri üçin zerur mümkinçiligi döretmeli;Halkara jemgyýetine:• Häkimiýetleriň <strong>aýallar</strong> babatdaky alyp barýan diskriminasion syýasatyny aç-açantankytlamaly;• Real reformalary, şol sanda <strong>aýallar</strong>yň ýagdaýyny gowulaşdyrjak, arza şikaýatlarykabul etmek we <strong>olar</strong>yň üstünde iş alyp barmak boýunça täsirli mehanizmi işläpçykarmaklygyny talap etmeli. Ýüzleý, göz üçin geçirilýan reformalara reaksiýabildirmeli we <strong>olar</strong>y tankyt etmeli;• Aýallaryň hukuk meselesindäki progresse ya-da regresse (öňe gidişliklere ýadayza tesişliklere) milli we halkara derejede baha kesilende, berilýan statistikimaglumatlaryň kemterligini we <strong>olar</strong>yň peýdasyzdygyny Türkmenistanyňhäkimiýetlerine düşündirmeli.Türkmenistanda iş alyp barýan halkara kompaniýalara:• Özleriniň Korporatiw Sosial Jogapkärçiliginiň (KSJ) strategiýasyny düzenlerinde,adam hukuklaryny, şol sanda gender deňligini berjaý etmekligine ýardam bermeli,beýleki köp halkara guramalar üçin elýetersiz bolup durýan döwlet-de özleriniň geňtaňlykdabardygynyň jogapkärçiligine düşünmeli;• BMG-nyň Global Sertnamasyndaky Prinsiplerinin 12 , şol sanda 1-nji Prinsipdäki «Işewurtegelekler halkara derejede ykrar edilen adam hukuklaryny goldamaly we <strong>olar</strong>a hormatgoýmaly» diýlen talabyň, 2-nji Prinsipdäki «Işewür tegelekleriň adam hukuklarynyňbozulmalaryna gatnaşygy bolmaly däl» diýlen prinsipiň tarapdary bolmaly;12 http://www.unglobalcompact.org/(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 9
• Tükmenistanda dünýä birleşigi tarapyndan ykrar edilen adam hukuklarynyň weazatlylarynyň berk çäklendirilýänligini¸ şeýle hem ol hukuklary we azatlyklaryÄhliumumy Jarnama laýyk getirip bolmajagyny hasaba almak bilen, özleriniň ýerliwe halkara hünärmenleri babatda adam hukuklaryna degişli bolan esasy talaplaryberjaý edilşine pugta göz ýetirmeli we bu işi, meselem, garaşsyz profsoýuzlara kömekbermek ýa-da ýurda maýa goýumdarlaryň gelmeginiň dowam edilmeginde adamhukuklaryny berjaý etmekliginiň wajypdygyny nygtamak arkaly, amala aşyrmaly.• Özleriniň biznes işleri öne gitmegi bilen, Türkmenistandaky adam hukuklarynyňösmegine hem-de kanunçylygyň ýokary tutulmagyna goşant goşmaly, hususanda,<strong>aýallar</strong>yň kompaniýaň işine gatnaşdyrylmagynyň we <strong>olar</strong>yň karýera-gulluk ösüşiniňzerurdygyny aýratyn nygtamaly;• Kompaniýanyň esasy paýdarlary hökmünde daşary ýurtlaryň hökümeti çykyş<strong>eden</strong> halatlarynda, ol hökümetiň Türkmenistanyň adresine adam hukuklarynyňbozulmalary bilen bagly bildirilýan tankydy ýumşadyp biljek daşary syýasatyna öztäsirini ýetirmekden saklanmaly;• Türkmenistanyň entek Gazyp alynýan Pudaklarda Aýdyňlyk Inisiasiwasy (IPTO)atly guramanyň 13 agzasy bolmanlygyna garamazdan, bu guramanyň aýdyňlyk wekorrupsiýa garşy prinsiplerini öňe sürmäge çalyşmaly.13 http://eiti.org/10 (REPORT 2•2013)
III. Konstitusion, kanunçylyk we institusionalölçegleriTürkmenistanyň kanunçylygynda <strong>aýallar</strong>y kemsidiji maddalar we kesgitlemelerýok. Tersine, ondaky hukuk kesgitlemeler durmuşyň dürli ugurlarynda <strong>aýallar</strong>yňdiskriminirlemesiniň ähli görnüşlerini ýok etmage, <strong>olar</strong>yň umumy goragly bolmagynagönükdirilen. Kanunçylyk ähli çäreleri, şol sanda düzgünnamalaryň dürli bozulmalaryüçin jogapkärçiligi hem öz içine alýar. Beýle hukuk düzgünnamalar köp kanunlarda,şol sanda ýurduň Konstitusiýasynda hem gaýtalanýar. Aýallaryň we erkeklerindeňhukuklygyna we jyns boýunça diskriminasiýany ýok etmäge gönükdirilen täzedüzgünnamalar ýakynda kabul edilen «Aýallaryň denhukuklygy baradaky döwletkepilnamalary» hakyndaky Kanuna 14 girizilen. Emma ýurduň köne we täze kanunlaryiş ýüzünde ýagdaýy gowulandyranok. Ýurduň hakyky durmuşynyň we kanunlardaýazylanlaryň arasyndaky bar bolan kontrast tapawutlygy göze ilerli.Aýallaryň hukuklaryny goraýan kanunlar, <strong>olar</strong>yň azatlyklaryny we jemgyýetdäkideňliklerini üpjün etmekdäki oňat ymtylmalaryň we niýetleriň netijesi bolup, ýasamadaşky görnüş döredýär. Häzirki syýasy we ykdysady ýagdaýy dykgata alanyňda,göräýmäge, ol oňat niýetleriň amala aşmasy türkmen zenanlary üçin ýetip bolmajakýaly bir zat bolup dur. Mysal üçin, ýurduň kanunçylygy gender deňligini gazanmaga,eneleriň we çagalaryň goragyny döretmäge, <strong>olar</strong>yň ösdürülmegine gönükdirilen döwletmaksatnamalary, şeýle hem bu işleri ýerine ýetirmek üçin çäreleri göz öňünde tutýar 15 .Emma bu maksatnamalaryň we çareleriň bardygyny eşidenleriň sany gaty az, şonuň üçingazanylan anyk netijeleri gelejekde görmegimiz mümkin.Döwletiň hödürlän dokladynda iki sany hukuk başlangyç suratlandyrylýar. Hakykatýüzünde <strong>olar</strong> döwlet kepilleriniň iş ýüzünde ýoklygyny äşgär edýär. 2007-nji ýylyň 14-njidekabrynda kabul edilen <strong>aýallar</strong>yň deňhukuklygy baradaky döwlet kepilnamalary bellibir derejede <strong>aýallar</strong>yň hukuklaryny kepillendirýar. Emma 2013-nji ýylda-da henize çenli<strong>aýallar</strong>yň deňhukuklygyny, eneligiň we çagalygyň gülläp ösmegini gazanjak, <strong>aýallar</strong>yňösmegini we jemgyýetçilik guramalar bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk saklamagyny öňesürmäge ýardam berjek döwlet maksatnamalaryň bardygyndan hiç nyşan ýok.Şeýle usulda prezident tarapyndan 2007-nji ýylyň 19-njy fewralynda döredilen hukukgoraýjy organlaryň üstünden ýazylan arza-şikaýatlara seredýän döwlet Toparynyňdöredilenligi we onuň işe başlanlygy hem aýdylýar. Emma şu güne çenli bu Toparyňdüzümi, bitiren işi we gazanan netijeleri näbelliliginde galýar. Ilatyň aglaba bölegi beýleToparyň bardygyndan bihabar.14 Aýallaryň denhukuklygy baradaky döwlet kepilnamalary, № 154 – III, 14. 12. 2007-nji ýyl15 Aýallaryň denhukuklygy baradaky döwlet kepilnamalaryň 19-20-nji maddalary. № 154 – III, 14.12.2007-nji ýyl(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 11
Türkmenistanyň Zähmet baradaky Kodeksiniň 241-nji maddasy, Jenaýat Kodeksiniň 152-nji maddasy <strong>aýallar</strong>yň iş bilen bagly hukuklaryny kepillendirýär. Emma <strong>aýallar</strong>yň sosialykdysadyýadaýlaryny gowulandyrmaga gönükdirilen bu kanunlardaky düzgunleriň işýüzünde doly we dogry berjaý edilmegini gazanmak üçin anyk çäreler görülmeýär. Nikawe maşgala baradaky Kodeksiniň 14-nji we beýleki maddalary-da iş tejribede berjaýedilmeýär.Türkmenistanyň Jenaýat Kodeksi adama ýetirilen ähli (ujypsyz, orta we agyr) derejelişikesler, urgylar, gynamalar, adam öldürmeler, zorluklar we töhmet üçin jogapkärçiligigöz öňünde tutýär. Şol bir wagtda-da Jenaýat Kodeksde maşgala durmuşyndaky zorluklarbarada düzgünnama ýok. Aýallara garşy zorluklar hakyndaky aýratyn kanun hem ýok.Maşgala hakyndaky Kodeksi maşlagaň we çaganyň bähbitlerini ileri tutup, çagalara fizikiwe fiziologiki zyýan ýetirmekligi gadagan etse-de, <strong>aýallar</strong>yň durmuşdaýüzbe-ýüz bolýanzorluklary barada agzamaýar.BMG-nyň Komitetiniň sessiýasyna hasabat taýarlamak işleriň çäginde, täze döredilenPudakara geňeşiniň hökümete degişli bolmadyk guramalaryň giň toparynygatnaşdyrandygy barada Türkmen hökümetiniň Hasabatynda maglumat bar. Emmahakykat ýüzünde bolsa bu seminarlara döwlet tarapyndan gözegçilik edilýän jemgyýetçilikguramalardan, ýagny Türkmenistanyň <strong>aýallar</strong> birleşiginden, Magtymguly adyndakyýaşlar guramasyndan, Kärdeşler arkalaşygynyň Milli merkezinden başga hiç hili beýlekiguramalaryň bu geçirildi diýilýan seminarlara gatnaşmaga çagyrylandygy ya-da <strong>olar</strong>habardar edilenligi barada hiç bir subutnama ýok. Aýallaryň diskriminirlemesiniň ähli12 (REPORT 2•2013)
görnüşlerini ýok etmek meselesi boýunça, 2012-nji ýylyň oktýabr aýynda ŽenewadaBMG-nyň Komitetinde geçirilen diňlenşiklerde bu barada sorag berilende, türkmendelegasiýasy gatnaşdyryldy diýilen haýsy-da bolsa beýleki, hökümete degişli bolmadykguramalaryň atlaryny bir bada aýdyp hem bilmedi 16 . Şeýle hem Türkmenistanyňdelegasiýasy garaşsyz diýilip görkezilen <strong>aýallar</strong> guramasynyň ýolbaşçysyny nämesebäpden Ženewadaky diňlenşiklere ýurduň resmi delegasiýasyň agzasy hökmündegatnaşdyrylandygyny hem düşündürip bilmediTürkmen hökümeti ýurduň Aýallar birleşigini <strong>aýallar</strong>a görkezilýan diskriminasiýa garşygöreş alyp barýan ýeke-täk gurama hökmünde görkezýar. Bu resmi birleşik dolulygynahökümetiň gözegçiliginde bolup, hökümet hem-de BMG-nyň Ösüş Maksatnamasy(PROON) tarapyndan maliýelaşdyrylýar. Emma ýurduň aýal ilatynyň aglaba bölegi beýleguramanyň bardygyndan habarsyz, habarly bolan zenanlara bu gurama tarapyndanmaslahatlar ya beýleki görnüşli kömekler berilenok. Aýallaryň hukuklaryny goramaklykýaly ugurda işlemäge isleg bildiren haýsydyr bir gurama nämüçindir hökman resmiAýallaryň birleşiginiň gol astynda işlemäge mejbur edilen.16 Birneme soňra delegasiýanyň ýadyna Keýik ökara atly ýene bir guramanyň ady düşdi(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 13
Beýleki goňşy ýurtlarda boluşy ýaly, her bir türkmen maşgalasynda-da turuwbaşdangyz oglanyň iru-giç durmuşa çykyp, atasy öýünden gitjegine garaşylar. Onuň ykbalyöňünden kesgitlenen. Bu ýöne ýere däl. Türkmenlerde aýal-gyzlara bolan garaýyşy takyksuratlandyrýan «ärsiz aýal eýersiz ata meňzär» diýlen nakyl hem bar. Şunlykda, durmuşaçykyp baran ýerinde gyzlar üçin aňsat we ýeňil b<strong>olar</strong> ýaly, <strong>olar</strong> öz ene-atasynyň öýündeýaşlykdan şeýle terbiýe alýarlar. Beýle terbiýe berenlerinde, ene-atalar öz gyzlaryna agyrişleri hem etmäge mejbur edýärler. Türkmen zenanlary özüniň aglabasynda zähmetkeşligi,zähmete ukyplylygy, çydamlygy bilen tapawutlanýärlar. Bu gymmatlyklary <strong>olar</strong>yň aňyndamäkäm ornaşdyrmakda, hususan-da, maşgaladaky uly ýaşly zenanlaryň orny aýratyn,çünki türkmenleriň maşgalasynda ýaşy gartaşanlaryň abraýy hiç hili şübhä alynmaýar.Maşgala durmuşyndaky bolýän käbir paradokslar türkmen <strong>aýallar</strong>ynyň tabynlygynysuratlandyrýär. Meselem, eger aýaly çaga dogurup bilmeýan bolsa ýa-da <strong>diňe</strong> gyzçagany dogursa, onda onuň adamsy (öz düşünşi boýunça) onuň bilen nikany ýatyrypbilýär. Bu Türkmenistan üçin umumy hadysa. Aýal, türkmenleriň durmuşyna ornaşanähli jemgyýetçilik kadalary we durnukly düzgünleri gyşarnyksyz berjaý <strong>eden</strong>de-de,adamsynyň garaşýan isleglerini kanagatlandyrsa-da, beýle ýagdaý gaýtalanyp biler. Köp<strong>aýallar</strong> tä oglan dogurýänça çaga dogurmasyny dowam etdirýärler. Mundan daşary köperkekler, milli özboluşlygyň we däpleriň täsiri astynda, syrkawlan aýalyny aýyrmaklygyya-da has ýaş we sagdyň aýala öýlenip, şol bir wagtyň özünde-de özüniň birinji aýaly bilenhem ýaşaşmany hiç zatça hem görmeýärler. Sebäbi <strong>olar</strong> özüne hyzmat edip biljek aýalazerur bolan erkek diýip özüni saýarlar.Şol wagtyň özünde-de aýal öz adamsyny taşlap ya-da ony ýaş we sagdyn erkek kişäçalyşyp bilmeýar. Beýle <strong>eden</strong> aýal il arasynda öz abraýyny pese düşüren, hiç hili sylagamynasyp bolmadyk diýip hasaplanýar. Aýala bolan beýle garaýyş, onuň çagalaryna-daýetýär. Abraýy pese düşen, ahlak taýdan arassa bolmadyk <strong>aýallar</strong>dan dünýä inen çagalarydatürkmenler däp boýunça halamaýarlar, <strong>olar</strong>y haramzada hasaplaýarlar. Bu bolsa olçagalaryň geljekdäki ykbalyna hem täsirini ýetirýar. Hat-da öz garyndaşlarynyň we ýakynhossarlarynyň arasynda-da beýle <strong>aýallar</strong>dan bolan çagalar ýigrenilýar.Şeýle durnukly stereotipler we garaýyşlar <strong>aýallar</strong>yň erkeklere bolan gatnaşygyny hemonuň maşgaladaky ornuny kesgitleýar. Beýle garaýyşlar özüňi alyp barmak bilenbagly stereotipleriň esasyny düzýär, maşgala ýöretmegiň beýle nusgasy (modeli) bolsaturuwbaşdan <strong>aýallar</strong>yň orny belli bolan jemgyýetdäki häkimiýet piramidasynyňgurluşyny döredýär. Munuň şeýledigini Gurbanguly Berdimuhamedowyň “Gyzlar tikintikmegiň, haly dokamaklygyn, nahar bişirmegiň, garaz, gelejekde öý hojalykçy üçin zerurbolan hünärleriň esaslaryny öwrenmelidir, oglanlar bolsa bag ekmeli, agaç ussaçylygy webeýleki kärleri eýelemelidir 19 ” diýip, ýokary derejelerde <strong>eden</strong> beýanatlaryndan hem gözýetirmek mümkin.19 «Neýtralnyý Türkmenistan» № 192, 23.07.2011-nji ýyl(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 15
Ýokary okuw mekdeplerine giren gyzlar hem durmuşdaky şeýle garaýyşlaryň täsiriniňastynda bolýarlar. 2013-nji ýylyň 8-nji martynda Magtymguly adyndaky Türkmenistanyňýaşlar guramasy uniwersitetlerde okaýan gyzlar üçin “Talyp gözeli” atly bäsleşigi geçirdi.Bu bäsleşikden reportaž beren Türkmenistanyň döwlet habar agentligi “bäsleşigegatnaşdyrylan gyzlaryň dürli tagamlary taýarlamakda, saçagy dürli işdäni açýän iýmitlerbilen bezemekde görkezen ukyplary we ussatlyklary, edilen tanslaryň we egnindäkigörmegeý owadan lybaslaryň üstüni ýetirdi” 20 diýip, mahabatlady.Haýsy işi <strong>aýallar</strong> etmeli, haýsy işleri bolsa erkekler etmeli diýilen düşünje adamlaryň aňynaýaşlykdan guýulýar. Muňa mysal hökmünde Aşgabadyň köp sanly gurluşyklaryny getiripb<strong>olar</strong>. Olarda <strong>diňe</strong> erkekleriň isleýanligi görünip dur. Erkekler tehniki işgärler hasaplanyp,gurluşyk taslamalaryň ýolbaşçysy, inžener bolup işleýärler. Şol wagtyň özünde-de <strong>aýallar</strong>tam süpürüji, gap-gaç ýuwujy, ofisiant bolup işe kabul edilýar. Mahlasy, syryp-süpürmek,ýuwmak, hyzmat etmek ýaly öýdäki bitirýan işlerini, <strong>aýallar</strong> jemgyýetde-de hem ýerineýetirýärler.Aýallaryň köpüsi jemgyýetdäki beýle zähmet bölünşigi goldaýar we ony dogry diýiphasaplaýar. Ärleri <strong>olar</strong>a we maşgala maliýe goldawyny berip durka, bu <strong>aýallar</strong> öý hojalykçybolup oturmaga we etmeli işleri bitirmäge razy. Emma bäş barmagyň deň bolmaýşy ýaly,<strong>aýallar</strong>yň hem arasynda <strong>diňe</strong> öý hojalykçy bolup ýörmäge razy bolmaýanlary-da bar. Olarüpjün etmäge adamsy bolmadyk <strong>aýallar</strong>. Mysal üçin, <strong>olar</strong> äri ýogalyp, dul galan ýa-daärleri türmede oturan, adamsy dereksiz neşekeş ya arakhor bolan ýa-da dürli sebäplerbilen durmuşa çykmadyk <strong>aýallar</strong>dyr. Özlerini we maşgalasyny bu <strong>aýallar</strong>yň özlerieklemäge mejbur bolýarlar. Türkmen hökümeti öz raýatlaryna adatça gurluşyk ulgamynyeýelýan türkleriň ornuna gurluşyk bilen meşgullanmaga rugsat berip, belli bir derejedeerkekler üçin iş orunlaryň sanyny artdyrdy. Şol wagtyň özünde-de <strong>aýallar</strong> üçin iş orunlaryköpeltmek ýaly ýiti zerurlygy bolan mesele hökümeti aladalandyrmaýana meňzeýar.Köp halatlarda häzirki ýagdaý SSSR-iň döwründe giň gerim alan <strong>aýallar</strong>y emansipirlemeksyýasatynyň dowamy bolup durýar. Ol agzalan döwürlerde <strong>aýallar</strong>a erkekler bilen deňderejede işlemäge, <strong>olar</strong> bilen deň aýlyk gazanç etmäge mümkinçilikler berilerdi. Oldöwürlerde aýlyk-gazanç, maşgala goldawy ýaly meselelerde, erkekleriň we <strong>aýallar</strong>yňarasynda nähili-de bolsa bir balans, deňagramlylyk gazanmaga çalyşylýardy. Müňagaramazdan, şol döwürde-de belli bir derejede zähmetiň gender boýunça bölünşigibardy. Erkek adamlar esasan agyr we howply şertlerde, gijeki sagatlarda we kesgitlenensagatlardan artykmaç hem işledilerdi. Aýallaryň köp bolan pudaklarynda-da ýolbaşçywezipeleri erkekleriň eýelýan halatlary-da seýrek däldi. Zawoddyr fabriklerde, oba hojalykpudagynda we beýleki aýal-gyzlaryň köp bolan kärhanalarynda bölüm we bölümçemüdüri, baş hünärmen ýaly wezipeleri hemişe erkekler eýelärdi.20 «Ýaşlygyň we gözelligiň dabaralanmasy», http://turkmenistan.gov.tm/_eng/?id=1978 salyndy 25.03.2013.16 (REPORT 2•2013)
Öňki döwürlerde-de häzirki döwürde-de jenaýatçylyk ugrunda ýönekeý ýerine ýetirijilerbolup, <strong>aýallar</strong> çykyş edýärler. Neşe söwdasy, jelepçilik we beýleki gaýry jenaýatlaryňýarysyndan gowragynda hut <strong>aýallar</strong>yň gatnaşygynyň bardygy hem aýdylýar. Umumanalanyňda-da, beýle jenaýatlara <strong>aýallar</strong> mesliginden ya-da gowylygy hantama edip başgoşanoklar. Häli şindi sowet döwründen bäri gelýän, ýagny jenaýat <strong>eden</strong> aýala, jenaýat<strong>eden</strong> erkege garanyňda, has az jeza bermeklik ýaly köne däbiň uly rol oýnaýandygyduýulýar. Meselem, neşe gaçakçylygynda ýa söwdasynda gatnaşygy bolan aýalyň jezasy,şular ýaly jenaýata baş goşan erkek kişiň aljak jezasyndan has ýeňil boljagy gaty ähtimal.Köp halatlarda <strong>aýallar</strong>yň <strong>diňe</strong> aýal bolanlary üçin, <strong>olar</strong>yň garamagynda kämillik ýaşynaýetmedik çagalaryň bardygy üçin, <strong>aýallar</strong> amnistiýa ýa günä geçişlige degişli edilýärler.Şonuň üçin beýle howply jenaýatlara erkekleriň özleri gönüden-göni gatnaşjak bolanoklar,<strong>olar</strong> bu jenaýatlara hukuk <strong>eden</strong>-etdilikden jebirlenýan <strong>aýallar</strong>y çekýärler.Aýallaryň hukuk durumynyň ygtybarsyzlygyny, paýtagtda we oba ýerlerde G.Berdimuhamedowyň äpet özgerişikler maksatnamasynyň çäklerinde geçirilenköpçülikleýin jaý ýykylyşyklar döwründe-de öz ornuny tapdy. Jaýlary ýykanlarynda,häkimiýetler ilat hakynda alada <strong>eden</strong>oklar. Olaryň maksady guruljak köp hatarlyawtoýollar, bezelen hökümet binalary üçin ýer boşatmak. Jaýlary ýykylan adamlarahiç bir maddy kompensasiýa tölenmedi. Täze jaý edinmek üçin para bermelidigi hemmä(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 17
öňden mälim zat. Para-peşgeş bermediklere ýykylan jaýyň öwezine şäher merkezindengaty uzakda, şaheriň eteginde ýerleşen köne ýaşayýş gorundaky öýlerden otaglar berildi.Bu öýlerde düýpli abatlama işlerini geçirmezden ýasap bolanok.Jaý bilen bagly meselede <strong>aýallar</strong>yň hukuk durumy <strong>olar</strong>y erbet ýagdaýda göýär. Ärleriniňadyndaky ýykylýan öýlerde ýaşan, emma haýsy-da bolsa bir sebäp bilen ol öýlere ýazgadurmadyk zenanlara, taze ýaşaýyş jaý berilen halatlarynda goşmaça inedördül metrýasaýyş meýdan bermeklik göz öňünde tutulmaýar. Beýle syýasat döwlet tarapyndanalynyp barylýar. Öňa laýyklykda, aýal öz adamsy bilen kanuny nikada dursa-da, ýöneonuň adyndaky jaýda ýazga durmadyk bolsa, ol aýala täze berilýan jaýda orun bolanok.Täze berilen jaýyň adamsyna we çagasyna degişli bolup, aýala bolsa degişli bolmaýanwakalara durmuşda köp duş gelinýar. Aýalyň öýde ýazga durmany ýaşanlygyna,onuň bu ugurda kemter hereket etmedigi sebäp bolmaýär. Käte döwlet emeldarlaryňol aýaly propiska goýmakdan ýüz öwürmesi sebäp bolýar. Adamsy bilen bile bir öýdeýaşaýanlygyny tassyklatmak we çykarylan çözgüdi ýazga durulanda ulanmak üçin,<strong>aýallar</strong>yň arasynda kazyýete ýüz tutanlary-da boldy. Emma soňky döwürlerde beýle arzaşikaýatlarykazyýetler kabul etmesini bes etdiler, ahyrky netijede bolsa <strong>aýallar</strong> propiskasyzgaldylar.Müňýyllygyň Ösüş Maksatlaryndaky berilen resmi maglumata garamazdan, 2004-njiýyldan bäri talyp ýaşlaryň arasynda aýal-gyzlaryň sany erkekleriň sanyna garanyňdaep-esli kemelipdir. Ýurduň resmi maglumatlarynda 2010-2011-nji ýyllarda ýokaryokuw jaýlarynda okaýan aýal-gyzlaryň sany umumy talyplaryň sanynyň 34 % tutupdyr.Şol wagtyň özünde-de, Yokary we ýörite orta mekdeplerde okaýan oglanlaryň sany,gyzlaryňka garanyňda iki essedem köpdigi 21 nygtalýar. Türkmenistanda ýokary bilimmugt, emma ýörite-orta okuw jaýlarynda okuw tölegli. Şol bir wagtyň özünde-de, berilýanparanyň möçberi köpelmegi sebäpli, bilim almaklyk gymmatlanýar. Bu günki gündeokuwa girmek üçin bermeli paranyň möçberi onlarça müň amerikan dollaryna barabarboldy. Köp maşgalalar öz çagalaryny deňlik esasynda okadyp bilenok. Şol sebäpden okuwhakynda gürrüň açylanda, maşgalalarda erkek oglany okadanlaryny makul bilýärler.Üstesine uniwersitete giren ýagdaýda, oglanyň harby gulluk möhletiniň iki ýyldan birýyla çenli kemelmegi goşmaça amatlylyk bolup durýar.“Meniň bir oglum, iki gyzym bar. Oglumy ýokary bilim almak üçin Ukrainagöýberdim. Bir gyzym durmuşa çykan. Ikinji gyzym hem ýakyn wagtlarda durmuşaçykmakçy. Uly gyzym orta mekdebi tamamlandan soň, äre bardy. Hakykatdan bolsaol 5-nji klasdan başlap mekdebe yzygiderli gatnamady, emma muňa garamazdanol orta bilim baradaky diplomy eline aldy. 5-nji klasdan soň mekdebe barmak kimegerek? Okap, ýazyp, hasaby bilse boldugy bor-da, galany gyz maşgala üçin artykmaç.Häzir onuň iki çagasy bar, ol obada ýaşaýar, öz öý işleri bilen gümra bolup ýör. Ikinji21 Türkmenistanda Müňýyllygyň Ösuş Maksatlary: http://www.undptkm.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1283&Itemid=9018 (REPORT 2•2013)
gyzymam, 18 ýaşy dolandan durmuşa çykarjak. Gyzlary okatmak nämesine gerek,<strong>olar</strong> barybir iru-giç durmuşa çykmaly, çaga dogurmaly, hojalygy ýöretmeli b<strong>olar</strong>lar.Okatmak bolsa arzan düşenok. Şonuň üçin <strong>olar</strong>yň okuwyna pul harçlamagyňzerurlygy ýok. Ogul hakynda gürrüň ýok, durmuşda bir derejelere ýeter ýaly, onyokatmaly, oňa ýokary bilim bermeli”. [Ady agzalmaýar], erkek adam, 45 ýaş.Hökümetiň korrupsiýa bolan çydamsyzlygyny aç-açan beýan etmek maksady bilen,türkmen häkimiýetleri bu ugur boýunça , meselem, bilim ulgamynda käbir çäreleri, şolsanda ekzamenleriň tabşyrylşyna wideogözegçilik ya-da MHM-nyň gizlin polisiýasynyňofiserleri tarapyndan gurnalan gözegçilik işlerini geçirdiler. Emma ilat arasynda muňabolan ynanç gelejekde peýda bolmagy mümkin, çünki korrupsiýanyň köp we esasy bölegiekzamen alynýan ýerden başga ýerlerde bolup geçýär.Aýallaryň egin-eşigi bilen bagly mesele-de döwlet syýasatynyň bölegi bolup,hökümet derejesi ýaly ýokarky derejede maslahatlaşylýar. Hökümet maslahatynda ýaşgyzjagazlaryň, ýetişen gyzlaryň we <strong>aýallar</strong>yň hökmany geýinmeli lybaslary tassyklanýär,netijede aýal-gyzlaryň eşikleri (dress-kod) özüniň bir meňzeşligi bilen köýnegi däl-deuniformany ýatladýär. Esasy ideýa <strong>aýallar</strong>yň lybaslaryndaky bolan milliligi saklamaly.Emma soňky ýyllaryň dowamynda milli egin-eşiklere käbir üýtgetmeler girizildi, netijedewagtyň geçmegi bilen, <strong>aýallar</strong>yň milli lybaslary özüniň taryhy jähtden alynan deslapkynusgasyndan düýpgöter üýtgedildi we uniforma meňzedildi. Türkmen <strong>aýallar</strong>ynyňdaşky eşik lybaslary özüniň owadanlygy, özboluşlygy bilen tapawutlanýär, emma muňagaramazdan, ilat tarapyndan hökümetiň dress-kod baradaky syýasatyna närazylykbildirilýär.Ýaş gyzjagazlar, milletine garamazdan, mekdebe topuga ýetýän ýaşyl reňkdäki, gönibiçimli bolan uzyn köýnekde barmaklary hökmany. Köýnegiň ýeňi goşara ýetmeli, ýeňikelte köýnekler gadagan edilen. Köýnegiň ýakasy uly bolmaly däl, ýönekeýje bolmaly.Gyzlaryň saçlary hökman iki örüm bolup ýygnalgy, kelleleri tahýaly bolmaly. Saçy birörüm edip gezmek bolanok. Eger gyzjagaz bu talaplary bozup, özge lybasda we özgegörnüşde merdebe geläýse, ol sapaklara gatnaşdyrylmaýar.Uly ýaşdaky mekdep okuwçýlary sowet döwürlerden bäri özüniň meşhurlygyny saklapgelen gyzyl reňkli panbarhatdan tikilen köýnegi geýinmeli edilen. Käte <strong>olar</strong>a gökreňkdäki köýnekleri geýmek rugsat edilse-de, gyzyl reňk köp halanýar. Talyp gyzlaryňhem köýnekleriniň ýeňi goşara çenli, uzynlygy bolsa topuga çenli bolmaly. Bu talaplaryberjaý etmedik talyp gyzlar okuwa göýberilmeýär. Egin-eşiklere bildirilýan talaplargyzlaryň köpräk bolan medisina, m<strong>eden</strong>iýet, kino we sungat , ykdysadyýet boýunça bilimberýän ýokary okuw jaýlarynda has hem güýçlendirilen.Döwlet edaralarynda işleýan, durmuşa cykan <strong>aýallar</strong>yň köýnekleriniň ýakasy boýündangöbegine çenli, köýnegiň we onuň ýeňiniň užynlygy bolsa, ýaş gyzlaryň köýnekleri ýalybolmaly. Aýallara dürli matalardan tikilen köýnekleri geýmeklik rugsat edilen, emma(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 19
dabaraly çärelere panbarhatdan bolan köýnekde gatnaşmak talap edilýar.Durmuşa çykan<strong>aýallar</strong>yň başynda ýaglyk hökmany edilen, ýaglyk dakynanlarynda, <strong>aýallar</strong>yň saçlarybasyrygly bolmaly.Dress-kod meselesine goşmaça hökmünde G. Berdimuhamedowyň gyzlaryň şahsydurmuşy bilen bagly pursatlaryna degişli sözlerini getirmek b<strong>olar</strong>. Hususanda, olgyzlaryň durmuşa çykanlarynda, gelinleriň arasynda meşhurlyga eýe bolan ýewropeýtipdäki ak lybasyň (ak fatanyň) deregine milli egin-eşiklerini geýinmelidigini aýtdy.Önuň bu sözleri ýurtdaky neşirleriň birinji sahypalarynda getirildi.Döwlet ulgamynda işleýan erkekler, howa şertlerine garamazdan, ýeňi uzyn köýnekdewe başy tahýaly bolmaly. Dress-kod derekli talaplar, jynsyna garamazdan, hemmelerebildirilýär, emma şeýle ýagdaýda-da erkekleriň eşikleri hünärlilik tarapdanesaslandyrylan bolsa, <strong>aýallar</strong>yň dress-kody özüniň patriarhallygy, sadalygy, birmeňzeşligiwe şahsyýeti umumylaşdyrmaklygy bilen häsiýetlendirilýar.Türkmenler özleriniň gadymdan gelýän däpleri boýunça, adaty yslam dinine uýýanbolsalar-da, <strong>olar</strong>yň <strong>aýallar</strong>ynyň jemgyýetde eýeleýan ornuna dini ynançlar we garaýyşlaröz täsirini ýetirýär. Carwa şertlerde ýaşap gelen türkmenler, hiç wagtlaram ortodoksaldiniň tarapdary bolmandyrlar. Düşnükli bolan sebäplere görä, çarwalarda diniň hemmetalaplaryny we kadalaryny gyşarnyksyz ýerine ýetirmäge mumkinçiligi bolmadyk, bubolsa <strong>olar</strong>yň dine bolan garaýyşlaryna öz täsirini ýetirdi. Türkmen däpleriniň, urpadatlarynyňbu halkyň ýaşaýyş durmuşyna ýetiren täsirleri diniň täsirinden hem hastapawutly boldy. Aýalyň maşgaladaky ornuny kesgitläp düzlemekde, halkyň milliözboluşlygy (mentaliteti), urp-adatlary we däpleri dini düzgunnamalardan käteartykmaçlyk edipdir. Meselem, türkmen zenanlary hiç bir döwürlerde-de bürenjek, çadra,hyjap ýaly ýüz ýapgyç eşikleri geýmändirler. Durmuşa çykmadyk döwründe gyzlar özýüzüni ýapanoklar, <strong>olar</strong> başlarynda <strong>diňe</strong> tahýany götererdiler. Durmuşa çykanyndan soň,<strong>aýallar</strong> ýasynýarlar, ýagny boýnuny, saçyny we gyňajynyň ya ýaglygynyň bir ujy bilenagzyny ýapýan ýaşmagy dakynýärlar. Emma ýaşmagy bilen agyz beklemek <strong>diňe</strong> gaýynatasynyň, adamsynyň uly agalarynyň we beýleki ýaşy uly erkekleriň ýanynda hökmanyhasaplanýar.Emma şonda-da ilatyň aglaba böleginiň uýýan yslam dininiň köp ölçegleri we kadalary<strong>aýallar</strong>yň <strong>ikinji</strong> derejeli ornuny esaslandyrmaga gönükdirilen. Bu kadalara laýyklykda,aýal öz ärine gürrüňsiz tabyn bolmaly, onuň aýdanyny etmeli we hemme isleglerini ýerineýetirmeli. Munuň hem üstesine erkekler özlerine zerur bolan mahaly, dini kadalarasalgylanyp, ol kadalary öz peýdasyna ulanýarlar. Şol bir wagtyň özünde-de, <strong>olar</strong> özlerinebähbitsiz ýagdaýlarda ol dini kadalary ýatdan çykarýarlar. Şeýlelikde köp erkeklermaşgalany saklamak we eklemek jogapkärçiligini öz üstünden duşurýärler, ýöne şondadaözlerinde maşgalabaşyň ornuny saklap galýarlar. Bu hasabat üçin geçirilen barlag işleriyslam dininiň talaplaryna ters gelýän ýadaýy, ýagny maşgalalaryň takmynan dörtden üçböleginde hut <strong>aýallar</strong>yň maşgala ekleýjisiniň ornuny tutýandygyny görkezdi.20 (REPORT 2•2013)
Aýallaryň maşgaladaky orny hakynda musulmançylyk nukdaý nazaryndan bolandüşünjeler, öz aýalyna öz hususy zady ýaly garaýan käbir erkeklere belli bir derejedetäsirini ýetirýär. Bu düşünjelere laýyklykda, erkek “öz sady” egerde gartaşsa, ozüneýaramasa ýa-da onuň isleglerini bolmalysyndan pes derejede kanagatlandyrsa, “eýesi”ondan aňsatlyk bilen dynyp ýa-da ony başgasyna çalyşyp bilýär. Eger aýal öz adamsynadoly tabyn bolmasa, onda äri aýalyny urup-ýenjip bilýär. Köp erkekler <strong>aýallar</strong>a,hususanam, öz ýanýoldaşyna zorlugy ulananlarynda, dini garaýyşlary özüçe düşündirip,ol garaýyşlary herekete getiriji güýç diýip kabul edýärler.Soňky beriljek birnäçe mysallar <strong>aýallar</strong>yň türkmen jemgyýetindäki polunysuratlandyrýär. Prezidentlige saýlawlaryň geçirilýan güni G. Berdimuhamedow özmaşgalasynyň <strong>diňe</strong> erkek agzalaryndan düzülen topar bilen saýlaw uçastogynda peýdaboldy. Onuň ýanynda ýekeje-de aýal ýokdy: ne ejesi, ne aýaly, ne-de gelini. Beýle ýagdaý<strong>aýallar</strong>yň saýlawlara gatnaşmakdan boşadylandygy ya-da <strong>olar</strong>a erkekleriň arasynda oruntapylmanlygy baradaky pikirleri döredýär.Aýallaryň jemgyýetdäki ornunyň nähili derejededigini <strong>olar</strong>a sürüjilik şahadatnamalaryňberilmegini gadagan edýän gizlin buýruk hem goşmaça şaýatlandyrýar. Birinji setir bilenaşakdaky býurokratlara degişli kanallaryň üsti bilen berilen bu buýrugyň maksady,poluň başyndaky <strong>aýallar</strong>yň sanyny kemeltmekden ybarat ýaly bolup görünýär. Ýol polisiýabölümlerinde bu ädimi maşyn sürmekligi <strong>aýallar</strong>yň tebigatynyň ýol bermeýanligi, <strong>olar</strong>yňünsüniň pesligi, reaksiýasynyň kemdigi, duýdansyz dörän ýagdaýlarda görkezýänaljyraňlygy we şeýle ýagdaýda roly saklap bilmezligi ýaly bolugsuz bahanalar bilendelillendirýärler.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 21
V. Aýallara görkezilýan zorlukAýallara zorluk görkezmeklik Türkmenistanda uly problemalygyna galýar. Munuňçözülmesi agyr bolan problemalaryň birine öwrülmegine hökümetiň we jebir çeken<strong>aýallar</strong>yň ol barada dymmaklyklary sebäp bolýar. Aýallara garşy görkezilýan zorluklaryňgiňden ýaýraýandygyna garamazdan, hökümet resmileri beýle problemanyň bardygynyahyryna çenli düşünip bilenoklar. Türkmen halkynyň milli mentaliteti boýunça-da,beýle ýagdaýlar barada dil ýarylanok. Resmi maglumatlara salgylansak welin, ondaTürkmenistanda <strong>aýallar</strong>a garşy görkezilen sütümler we zorluklar köp gaýtalanmaýan ýektükwaka hökmünde bellige alynypdyr. Şeýle ýagdaýyň netijesinde, bular ýaly zatlara,häkimiýetleriň pikiriçe, üns bermäge esas ýok ýaly bolýar. Žorluga ýa yzarlamalara uçran<strong>aýallar</strong> hiç bir ýere ýüz tutup bilenok, <strong>olar</strong>y gorajaklaram tapylanok.Türkmenistanda <strong>aýallar</strong>yň öý zorluga uçramagy hem giňden ýaýran hadysalygyna galýar.Emma, beýleki döwletlerde boluşy ýaly, Türkmenistanda-da özboluşly we çylşyrymlypsihologiki jähti bar. Oňa laýyklykda, öý zorluklaryň pidalary öz ärlerini bigünä bilip,özlerini we öz “<strong>eden</strong> nädogry hereketlerini” bolan zorlukda günäkärleýärler. Olar “men olýa beýleki durmuş pursatynda bir zat <strong>eden</strong>dirin ýa-da bir zat aýdandyryn, bu bolsa ärimiňgaharyny getirdi” diýmek bilen, ärleriniň <strong>eden</strong> hereketlerini aklajak bolup, köp halatlardaözlerini günäleýärler. Öý zorlugyn pidasy bolan <strong>aýallar</strong>, öýlerinde bolýan zatlary hiç kimeaýtmaýarlar, ol zatlaryň üstüni ynandyryjy ähende basyrjak bolýarlar.Bu meselede “öýdengep-gybat çyksa, bu gelişiksiz we utançly b<strong>olar</strong>” diýilen ähliumumy kabul edilen düşünjemerkezi poly oýnaýar.22 (REPORT 2•2013)
Beýle tejribede jemgyýetçilik pikiri hiç bir ýaramazlygy görenok. Nakylda aýdylyşy ýaly,aýal hakyky aýal we beýle sabyrly, çydamly bolmadyk bolsa, onda maşgalada her hiliýagdaýlar bolup biler. Baryndan hem beteri, zorluk ulanylan wakada jemgyýet pida bolanaýala wah-wah diýmegiň we oňa haýsy-da bolsa kömekdir penakärlik etmegiň deregine,mümkin boldugyndan ol pidanyň özüni günäkärli hasaplaýar.Öý zorlugyň pidasy bolanaýal köp halatlarda öz derdi bilen ekelikde galýar. Bu bolan ýagdaýdan-wakadan daşdadurmaga çalyşýän garyndaşlary, hat-da ene-atasy tarapyndan-da oňa hiç hili kömekberilmeýar.Maşgalada zorluga sezewar bolan aýal üçin, hika bozulmalar hakyndaky jemgyýetde barbolan ýazgaryjy pikirler has ähmiýetli päsgelçiligiň biri bolup galýar. Käbir <strong>aýallar</strong> ärleritarapyndan ýetirilen urgylara ýa zyna gatnaşyga mejburlanmalara çydamaly bolýarlar,çünki <strong>olar</strong> ärleriniň tabynlygynda we <strong>olar</strong>dan doly garaşly bolanlary üçin, ärlerini taşlap,başga ýerlere gidip, ol ýerde galyp bilenoklar. Beýleki <strong>aýallar</strong> çagalarynyň doly maşgaladaöz kakasy bilen ýaşamak mümkinçiligi elden gidirmejek bolup, öýdäki ýüz berýän hemmesütemlere çydamaga mejbur bolýarlar. Aýallaryň arasynda, <strong>olar</strong>a görkezilen zorluklaragaramazdan, öz ärlerini söýänler, <strong>olar</strong>yn <strong>eden</strong> günäsini geçmek ücin elinden geleniniedýänler hem bar. Beýleki ýurtlarda boluşy ýaly, Türkmenistanda hem maşgalada zorlugauçran <strong>aýallar</strong>yň aglabasynyň özüni alyp baryşy çylşyrymly oýlanmalar we göze dürtülipduran gapmagarşylyklar bilen häsiýetlendirilýär.“Meniň adamym işsiz we neşekeş. Ol mydama beýle däldi. Soňky üç ýylyň içinde olneşe edip başlady, ol üýtgedi, men ony indi tanamajak hem bolýan. Biziň üç çagamyzbar. Onuň bilen bile ýaşaşmak çydar ýaly bolmady. Her gün diýen ýaly ol mendehaýsy-da bolsa bir kemçilik ýa ýaramazlyk gözledi, hiç bahanasyz gykylyk turuzyp,meniň we çagalarymyň üstüne eline ilen zady zyňyp başlady. Biz öz tarapymyzazyňylan zatdan sowulyp bilmänsoň, kämahal bolsa onuň urgylaryndan soň, gözümiziwe tenimizi gögerdip gezmeli bolýas. Biz ondan gaty gorkýärdyk, emma biziň ondangaçyp gitjek ýerimiz ýok. Ene-atam meni cagalarym bilen yzyna alanoklar, çünkibeýle zat, <strong>olar</strong>yň düşünjesi boýunça, bolmaly däl zat, üstesine-de <strong>olar</strong>yň ýanyndameniň beýleki doganlarym we uýalarym ýaşaýar. Nähili bolsa-da, men ärimdenaýrylmak islämok, men polisiýa-da ýüz tutup bilemok, sebäbi äriniň üstünden arzaýazmaklyk utanç we masgaraçylyk hasaplanýar. Ärim maňa ”kimdir birine arz etseň,meni ýamanlasaň, sesiňi çykarsaň, seni öldürerin” diýip, maňa haýbat atýär. Şonuňüçin men onuň gaharyny getirmejek, gözüne-de görünmejek bolýan. Haçanda olgiç wagty oýe gelende, men çagalarymy alyp, beýleki bir otagda işigi içinden gulplapoturýan. Käte munuň kömegi degýär”. [Ady aýdylanok], bir aýal, 38 ýaş.Zorluklaryň bolan wakalary köp bolsa-da, <strong>olar</strong> äşgär edilenok. Meselem, özleriniňbaşdan geçirenlerini psihologa gürrüň bermäge mejbur bolan az sanly <strong>aýallar</strong>am, hukukgoraýjy edaralara ýüz tutmazlyk kararyna gelýärler. Seýrek ýagdaýlarda ýüz tutaýan azsanly <strong>aýallar</strong> bolsa, belli bir wagtdan soňra, özleriniň ol edaralaryna ýazan arzalaryny(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 23
yzyna talap edýärler. Köp <strong>aýallar</strong> polisiýadan arzasyny yzyna gaýtaryp bermek baradakyhaýyşyny, äriniň “günäsini bireýýam geçendikleri” bilen düşündirýärler.Polisiýa işgärleri tarapyndan bildirilýan düşünmezlik hem öz gezeginde zorluklaryňpidasy bolan käbir <strong>aýallar</strong>yň işi soňuna, ýagny kazyýete ýetirmek isleginiň amalaaşyrylmasynyň öňünde uly päsgelçilik bolup durýar. Adatyça <strong>olar</strong> aýalyň derdini kabuletmäge taýar, düşünmäge ukyby bolmadyk erkekler bolup çykýär. Polisiýa işgärleri käteerkeklik raýdaşlygyna eýeren bolup, “eger aýal öz öýünde ýa-da başga ýerde zorlugasezewar bolan bolsa, onda onuň özunde bir gep bardyr, onuň özi günäkärdir” diýlen,ýalňyş illýüziýanyň girdabyna düşýärler. Polisiýanyň beýle işgärleri rehimlilik ýalyduýgyny başdan geçirmeýärler. Üstesine-de <strong>olar</strong> <strong>aýallar</strong>yň hak-hukuklaryny goramakboýunça özleriniň gönümel borçlaryny-da ýerine ýetirip, zorlygy ulananlary, JenaýatKodeksiň talaplaryna laýyklykda 22 jogapkärçilige çekenoklar.Hususanda, ärleri uly wezipeleri eýelýan ýa-da hukuk goraýjy edaralarda isleýan <strong>aýallar</strong>juda agyr ýagdaýda galýärlar. Bu <strong>aýallar</strong>a özlerine goragdyr pena tapmaklyk iki esseagyr düşýär, çünki <strong>olar</strong>yň ýokarda agzalýan wezipelerde işleýan ärleriniň ellerinde ulyhäkimiýet we ähli zerur mümkinçilikleriň bolmagy zerarly, ol <strong>aýallar</strong>yň kanun ýollarybilen arz <strong>eden</strong>lerinde-de haýsydyr bir položitel netijäniň gazanyljagyna ynam bolmaýar.Hukuk goraýjy organlarda işläp ýören, emma öz ärleri tarapyndan zorluga uçranzenanlaryň hem öz hukuklaryny goramakda degişli çäreleri görmändiklerini subut edýänwakalaryn bolandygy belli.Zorlugyň pidasy bolan käbir <strong>aýallar</strong>yň adyndan pes derejeli polisiýa işgärleriniň üstundenarza-şikaýatlaryň ýazylýandygy bu hasabat üçin geçirilen barlag işleriň dowamyndaanyklandy. Şeýle bolan ýagdaýlarda polisiýa işgärleri gülýärler, zorlugyň pidasy bolanaýala “äriň seni uran bolsa, diýmek, onda muňa bir bahana bardyp, seniň günäň bardyrwe sen ýumruga mynasyp bolansyň, indiki-de äriň aýdany bilen b<strong>olar</strong>syň” diýip, <strong>olar</strong>äriniň tarapyny tutýärlar. Şeýle wakalar hukuk goraýjy organlaryň bu ugurdan degişliiş alyp barmaga ukypsyzdygyny görkezýär. Olaryň pikiriçe, är-aýalyň urşy ýaly beýlebolugsyz zatlara üns bermegiň zerurlygy ýok, şonuň üçinem <strong>olar</strong> zorlugyň pidasynyňýazan arzasyny yzyna aldyrtmak üçin ellinde baryny edýärler.Arza-şikaýatlaryň üstünden işlemek, <strong>olar</strong>a reaksiýa bildirmek, zorluga sezewar edilenpidalaryň polisiýa bölüminde ýüzbe-ýüz bolýan problemasynyň <strong>diňe</strong> bir tarapy bolupdurýar. Problemanyň <strong>ikinji</strong> bir tarapy, döwlet strukturalaryň zorluklar hakyndakyaz sanly habarlaryň ahyrky netijede beýle problemanyň ýoklygyny aňladyp biljekçaklamasynda. Döwlet düzümindäki edaralar zorluklaryň ýüze çykmasyny ýoketmekde ýa zorluga duçar bolanlary ýgtybarly goramakda hiç bir çäreleri geçirmägeymtylanoklar. Emma muňa garamazdan, Türkmenistanda <strong>aýallar</strong>yň dörtden üç bölegi22 Aýallaryň zirluk edilmegine garşy aýratyn kanun bolmasa-da zorlukly hereketler umumylykda Jenaýat Kodeksi bilenbasyrylýar.24 (REPORT 2•2013)
yzygiderli maşgaladaky zorluklara duçar bolýandygyny şu hasabat ücin toplanandeslapky maglumatlar tassyklaýar. Bu sanlar <strong>diňe</strong> fiziki zorluklara sezewar bolanlaryöz içine alman, eýsem dürli basyşlara, kensitmelere, horluklara we beýleki psihologikitäsirlenmeleri göz öňünde tutýar. Beýle zorluklar neşä özüni aldyran ärleri, ogullary,erkek agasy ýa-da inisi bar bolan maşgalalarda has giňden ýaýran. Türkmenistandaneşekeşligiň giňden ýaýrandygyny nazara alanyňda, öý zorlukly wakalaryň hemartandygyny bellemek gerek.Aýallaryň garşysyna edilen zorluklar barada aç-açan bolan az sanly arza-şikaýatlar köphalatlarda öýýüň daşyndaky bolan wakalara degişli. Muňa garamazdan, ýurtda <strong>aýallar</strong>yňgarşysyna edilýän zorluklary gadagan etdirýan kanun ýok. Bar bolan kanunçylyk bumaksatlara gönükdirilen käbir mehanizmleri we düzgünleri göz öňünde tutsa-da, <strong>olar</strong>yňnetijeligi şol öňki pesliginde galýar. BMG-nyň <strong>aýallar</strong>a bildirilýan zorluklaryň ähligörnüşlerini ýok etmek baradaky Komitetine Türkmenistanyň hökümetiniň hödürlänhasabatynda, hukuk goraýjy organlar üçin birnäçe öwrediş-treningleriň geçirilendigiaýdylsa-da, <strong>aýallar</strong>a edilýan zorluklaryň garşysyna göreş alyp barmaklyga gönükdirilendöwlet maksatnamasynyň-da, zorluklaryň pidalaryna kömek we gorag hödürläp biljekdöwlet krizis merkezleri-de, hukuk goraýjy organlaryň hatarynda bu meseler boýunçanetijeli işläp, pida bolanlaryň hukuklaryny ygtybarly gorap biljek spesialistleriň-deýoklygyny bellemek zerur.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 25
VI. MilletlilikMilli azlyklardan bolan <strong>aýallar</strong>, özleriniň, birinjiden, aýal bolany we, <strong>ikinji</strong>den, milliazlyklar toparynyň wekili bolany üçin, iki esselik derejede diskriminirlem<strong>eden</strong> jebirçekýärler. Milli azlyklaryň sanyna Türkmenistanda ýaşaýan ruslary, özbekleri, gazaklary,ermenileri, äzerbeýjanlary we beýleki milletleriň wekilleri girýär 23 . Milli azlyklaryňwekili bolan <strong>aýallar</strong> üçin, Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlaryna okuwa girip, ýokarybilim almaklyk elýetersizliginde galýar. Olar türkmen milletinden bolmanlyklary üçin,okuwa göýberilmeýär. Muňa esas bolup, ýokarky ýolbaşçylardan aşakdaky ýönekeýbýurokratlara düşürülen beýleki bir gizlin buýruk hyzmat edýär. Bu buýruk indi köpýyllaryň dowamynda kanunlaryň berjaý edilşinden-de has ykjam we pugta berjaý edilipgelýar.Degişlilikde hemme ýerde okuw <strong>diňe</strong> türkmen dilinde okadylýar. Egerde kimdir biridaşary ýurduň diplomy bilen Türkmenistana dolanyp gelse, onda ol öz alan diplomynytassykladyp ykrar etdirmek üçin, türkmen dilinde ekzamen tabşyrmaga borçly edilýär.Milli azlyklardan bolan <strong>aýallar</strong>, ýek-tük ýagdaýda okuwa göýberilen halatlaryndada,<strong>olar</strong>dan türkmen milli eşiginde ýöremeklik talap edilýär, bu talap berjaý edilmese,onda ol <strong>aýallar</strong> okuwa gatnaşdyrylmaýar. Türkmen milli lybaslary geýmekden başga-da,23 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html26 (REPORT 2•2013)
ol <strong>aýallar</strong>dan ýaglyk ýa-da milli nagyşlar bilen bezelip tikilen tahýany geýmeklik talapedilýär. Başgaça geýinen talyp gyzlar, milletine bagly bolmazdan, uniwersitetiň binasynagirip bilmeýärler. Erkek talyp oglanlar, <strong>olar</strong>yň milletine garamazdan, uzyn ýeňli köýnekdewe tahýada bolmaly bolsa-da, <strong>olar</strong>dan tutuşlygyna milli lybaslary, meselem, baganadanbolan telpekleri geýmeklik talap edilmeýär.Umuman alanyňda, <strong>aýallar</strong>a haýsy-da bolsa döwlet edarasyna, güýç ulanyjy gulluklaraişe durmaklyk agyr düşýär. Islendik milli azlyklardan bolan <strong>aýallar</strong>a bolsa, bu isi amaletmek iki esse agyr bolýar. Bu babatda häkimiýet bilen bagly bolan islendik wezipä milliazlyklaryň wekillerinden bolan zenanlary işe almazlyk baradaky ýene-de bir resmibolmadyk buýrugyň bardygyny aýtmak gerek. Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, ol agzalanwezipelere esasanam erkekler alynýar. Eger-de erkek bilen aýalyň arasynda kimdirbirini işe saýlap almaly bolanda, erkek kişiniň, onda-da türkmen milletinden bolanlaryňartykmaçlyklary zenanlaryňka ýa-da beýleki milletden bolanlaryňka garanyňda, hemişenazara alynýar.Şeýle hem Türkmenistanda iki ýurduň, ýagny Turkmenistanyň we RussiýaFederasiýasynyň raýatlygy bolan adamlary diskriminirlemek praktikasy giňden ýaýran.Türkmen hökümeti goşa raýatlygy gadagan edýän täze türkmen Konstitusiýasynyňgüýje girmezinden öň, Orsyýetiň raýatlygyny alyp ýetişenler üçin, özlerinde iki raýatlygysaklap bilerler diýip, aýdýär. Emma hakyky iş ýüzünde bolsa, bu adamlaryň täze türkmenbiometriki pasportlaryny alyp bilmeýanligi baradaky habarlar bar. Şeýlelikde <strong>olar</strong> dürligörnüşli döwlet edaralarynda özlerine iş tapyp bilmeýärler. Döwletiň şeýle deňi-taýybolmadyk diskriminasion tejribeler bilen alyp barýan syýasaty, goşa raýatlygy bolanlaryýurtdan gysyp çykarmaga gönükdirilene meňzeýär. Bu ýerde hakimiýetleriň esasymaksady hökümetden birugsat ýurdyň daşyna erkin çykyp we ýurda erkin girip bilmekmümkinçiligi bar bolan raýatlary gysyp çykarmaklykda.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 27
VII. Işe ýerleşmeklikZähmet pudaklardaky bar bolan <strong>aýallar</strong>yň durumy iki sany faktor bilen häsiýetlendirilýar.Aýallar ýurduň ilatynyň esasy bölegini tutýarlar, şonuň üçin <strong>olar</strong> zähmetiň ähliugurlarynda-da, zähmet çekýän ilatyň uly bölegini tutýärlar. Bilim, saglygy saklaýyş,hyzmat ediş, oba hojalygy, söwda, jemgyýetçilik iýmiti, dokma senagaty, halyçylyk,jemagat-hojalyk ulgamy ýaly pudaklarda, <strong>aýallar</strong> umumy işçileriň ýarysyndan gowragynytutsalar, beýleki ugurlarda <strong>olar</strong> üçden iki bölegini tutýarlar. Süýt we çörek önümleriöndürýan kärhanalar, et kombinaty, dokma fabrikler, guşçylyk fabrikler ýaly galan azsanly önümçilik pudaklarda işleýan zenanlar zähmet kollektiwiniň köpçüligini düzýärler.Oba hojalyk pudagynda ekiş, otag otamak, gowaça we gök önümleriň hasylyny ýygnamakýaly işlerde işleýanleriň dörtden üç bölegi <strong>aýallar</strong> boldy. Iş praktikasynda <strong>aýallar</strong>, gurlusýk,geologiýa aňtaw işleri we nebit-gaz pudaklardan beýleki ugurlarda, hünär derejeleri weaýlyk gazançlary pes bolan orunlary eýeläp gelýärler.Beýleki bir tarapdan şu hasabata, bir giden dürli kanuny we sosial päsgelçilikleregaramazdan, resmi taýdan özlerine iş tapyp bilen <strong>aýallar</strong> goşulan. Resmi işe ornaşypbilmedik zenanlar ownuk önümçilik, azyk we oba hojalyk önümleriniň bölek söwdasy,el işleri satmaklyk ýaly zähmetiň hasabyna özlerini we maşgalasyny eklemeli bolýarlar.Bu <strong>aýallar</strong> maşgalanyň esasy gazanjyny üpjün edýärler, emma bu topara girýän <strong>aýallar</strong>zähmet, iş üpjünçiligi ýaly statistikada görkezilmedik, <strong>olar</strong>yň durnukly gazanç çeşmesi-deýok, hatda kagyz ýüzünde-de <strong>olar</strong>yň sosial goragy ýok.Ýene bir bellemeli zat: menenjerleriň, karar kabul edýän işgärleriň ählisi diýen ýalyerkekler. Howpsuzlyk gullugyň, kazyýet, polisiýa, prokuratura, ýerli dolandyryşhäkimiýetiň organlarynda, häkimliklerde işleýanleriň aglabasy erkekler, <strong>olar</strong>yň arasyndaýek-tük sekretaryň ýa-da başga bir administratiw işgäriniň wezipesinde <strong>aýallar</strong>y görmekmümkin. Ýurduň işçi düzüminiň, zähmete ukyply ilatyň we işçi güýjüniň esasy bölegini<strong>aýallar</strong> tutýar, şol bir wagtyň özünde-de bu ugurda karary kabul edýänler erkekler bolýar.Ýokarda bellenişi ýaly, käbir geçirilen reformalardan soň Türkmenistanyň kanunçylygy,işleýan <strong>aýallar</strong>a berilýan belli bir ýeňillikleriň üsti bilen, zähmet babatda <strong>olar</strong>yň deňliginemümkinçilikleri giňeltdi. Emma kanuny kabul etmekligiň özi işleýan <strong>aýallar</strong> üçin barbolan ähli hukuk kepilleriň we sosial tölegleriň hakyky durmuşda iş ýüzünde amalaaşyrylmagy üçin ýeterlikli däl. Kanundan başga-da ähli aýdylýan çemeleşmeleriň amalaaşmagyna ýardam berjek položitel şertlerem zerur. Durmuş reallykda işläp ýören aýllaryňhak-hukuklarynyň goragynda durmaly hukuk namalaryň <strong>olar</strong>yň garşysyna işlemegi-demümkin.Kanuna laýyklykda, <strong>aýallar</strong> göwreli bolup çaga dogan döwründe, ýaş bäbegine ideg<strong>eden</strong> wagtynda, tölegli dekret rugsadyndan we kömek puldan peýdalanmaga hukukly.Göwreli <strong>aýallar</strong>y we üç ýaşyna çenli ýaş çagasy bolan zenanlary, işden boşatmaklyk28 (REPORT 2•2013)
kanun esasynda gadagan edilen. Bulardan-da başga <strong>aýallar</strong>y bellenilen wagtdan artyk,dynç günleri, gijeki iş çalyşyklarda ýa-da zyýanly önümçiliklerde mejbury işletmek hemgadagan edilen. Kanunynçylygyň bu we beýleki talaplaryny hasaba alýan iş berijiler,<strong>aýallar</strong>yň diskriminasiýa edilmesine garşy bar bolan gönümel gadagançylyga garamazdan,is tejribesinde <strong>aýallar</strong>y azda-kände uly we derekli wezipelere işe kabul etmekden boýungaçyrýarlar. Elbetde, iş berijileriň ýekejesi-de işe girjek dalaşgäre, onuň aýal bolanlygynyüçin “saňa iş ýok” diýenini boýun almaz. Adatyça <strong>olar</strong> aýl-gyzlaryň işe alynmanlygynyboş orunlaryň ýa-da dalaşgäriň ýeterlikli tejribesiniň ýoklygy we şuňa menzeş bahanalarbilen düşündirýärler.Ýurduň ykdysadýetindäki çökgünli ýagdaý gender deňlige we işleýan <strong>aýallar</strong> üçin haýsy-dabolsa ýeňňilliklere syn etmekligi, ýagny monitoring işini geçirmekligi çylşyrymlaşdyrýar.Öňki döwürler-de, kanuna laýyklykda, dekret rugsadyna çykan <strong>aýallar</strong> dekredeçykmazyndan öňki öz alýan aýlyk gazanjynyň 100% almaga hukuklydy. Häzirkigünde bolsa bu tölegler, 2007-nji ýylda kabul edilen sosial üpjünçilik baradaky Kodekselaýyklykda, döwlet sektorynda göz öňünde tutulan, zähmete hak tölemek gorunyňçykdajylary esasynda kesgitlenýär. Bu bolsa iş berijilere agzalan tölegi tölemeli bolanýagdaýynda-da, iň minimal derejedäki tölegi tölemäge mümkinçilik döredýär. Sowetdöwründe çagasy 1,5 ýaşyna ýetmedik enelere berilýan rugsat möhleti bölekleýin hembolsa-da tölenýärdi, 1,5 ýaşdan 3 ýaşa çenli bolan çagasy üçin tölenmeýärdi, emma eneüçin onuň iş ýeri saklanýärdy. Häzirki döwürde hereket edýän kanunçylyk bolsa çagany 3ýaşyna çenli id<strong>eden</strong>i üçin enelere hiç bir tölegi göz öňünde tutmaýar, emma ol döwre çenlienäniň iş ornunyň saklanýandygyny kepillendirýär.Diňe käbir zenanlaryň çaga seretmek üçin berilýan rugsadyndan peýdalanyp bilýändiginihem bellemek gerek. Munuň sebäbi, birinjiden, <strong>olar</strong> rugsadyna çykan döwründe özleriniňmaşgalasyny goldajak serişdelerden mahrum bolýarlar. Ikinjiden, <strong>olar</strong> özleriniň öňkiiş orunlarynyň üç ýylyň dowamynda saklanyp galjagynyň gaty ähtimaldygyna oňatdüşünýärler. Käbir halatlarda <strong>diňe</strong> döwlet edaralarynda işleýan <strong>aýallar</strong> bu berilýanhukukdan peýdalanyp bilýärler, çünki <strong>olar</strong>yň iş orunlarynyň saklanyp galmagy mümkin.Hususy kärhanalarda bolsa <strong>olar</strong>yň iş orunlarynyň saklanyp galmak mümkinçiligi haspes. Şeýlelikde, eýeçiligiň dürli görnüşindäki kärhanalarda işleýan <strong>aýallar</strong> kanundabellenilen hukuklaryndan peýdalanmakda kynçylyk çekýärler.Dekret rugsadyndaky <strong>aýallar</strong>a döwlet tarapyndan kepillendirilen kömek pullaryşeýle bir üjypsyz, <strong>olar</strong>y almak üçin bir giden sprawkadyr kepilnamalary we başga-daresminamalary toplamaklygy öz içine alýan prossesi bolsa şeýle bir býurokratlaşan, hat-dakäbir <strong>aýallar</strong>a bu berilýan kömek pullardan hiç bir hakyky peýda-da ýok. Iş tejribesindedekret rugsadynda bolan <strong>aýallar</strong>yň köpüsi, çaga dogranyndan soň, bir ýa iki aý geçirip,ýagny özleriniň saglygynyň dikeldilşine baglylykda, özleriniň iş ýerlerine dolanýarlar.Olar muny işsiz galmazlyk üçin edýärler, çünki <strong>olar</strong>yň alýan aýlygy bütin maşgalanyňesasy eklenç çeşmesi bolup durýar. Esasy maksady girdeji almakdan ybarat bolan, häzirkibazar ykdysadyýetinde işleýan <strong>aýallar</strong>yň hak-hukuklarynyň hiç agramy ýok.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 29
Göwreli bolan ýa-da ýaş cagasy bar bolan <strong>aýallar</strong>a resmi iş tapmaklak asla mümkindäl. Hat-da göwreli <strong>aýallar</strong> döwlet edaralaryna-da işe alynmaýar. Eger iş beriji özüniňişgäriniň göwrelidigini bilse, onda ol beýle işgäri her hili ýollar bilen işinden boşatjakbolup çalyşýär. Şeýle ýagdaýda köp <strong>aýallar</strong> öz işini ýitirmejek bolup, esli wagt özleriniňgöwrelidigini iş berijiden tä kanun esasynda dekret rugsadyna çykmaly wagta çenligizlemäge mejbur bolýarlar. Şeýlelikde <strong>olar</strong> käte medisina görkezijiler boýunça göwreli<strong>aýallar</strong>a gadagan edilen ya-da <strong>olar</strong>yň saglygyna zeper ýetirip biljek işleri hem etmägemejbur bolýarlar. Lukmanlaryň beren tekliplerine garamazdan, <strong>aýallar</strong> saglyga zyýanlybolan önümçiliklerde, gijeki iş çalyşyklarda we bellenilen wagtdan artykmak işledilýärler,<strong>olar</strong>a işde agyr zatlary göterdýärler. Elbetde, beýle zatlar aýalyň hut öz saglygyna wegöwredäki çaganyň saglygyna zyýanlydygyny, çaga dogulyşyny çylşyrymlaşdyryp¸ çagaňösüşine howp salyp ya-da beýleki negatiw netijelere getirip biljekdigini <strong>aýallar</strong> gowydüşünýärler. Ýöne düşünselerem, <strong>olar</strong> üçin iş ornuny saklap galmak, aýlyk gazanç etmek,maşgalany eklemek ýaly zatlar has wajyp bolup durýar.Mundanam başga, eger işleýan aýal göwreli bolsa, oňuň ýakyn gelejekdäki dekretrugsadyny tölemeli boljakdygyna iş berijiler oňat düşünýärler. Ýaş çagalar ýygy-ýygydansyrkawlaýandygyny, şol sebäpdenem ýaş çagasy bar bolan zenanlar ýygy-ýygydanýarawsyzlyga çykýändygyny hem iş berijiler bilýärler. Hususy kompaniýalarda <strong>aýallar</strong>aberilýan tölegleriň köpden bäri tölenmeýandigi, döwlet edaralarynda ol tölegleriň gaty30 (REPORT 2•2013)
ujypsyzdygy nazara alynanda, is beriji özi üçin iň amatly bolan, ýagny <strong>aýallar</strong>y işealmazlyk wariantyny saýlap alýar.“Men bir hususy dukanda satyjy bolup işleýärdim. Işe başlanymda, men eýýämdurmuşa çykypdym. Dukanyň eýesi menden “sen göwreli-ha dälsin, ýakyn wagtlardaçaga dogmaklygy planlaşdyrýan-a dälsiň” diýip sorady. Menem oňa “aý, ýok” diýip,jogap berenimde, ol eger birden göwreli bolaýsaň, onda işi goýmaly b<strong>olar</strong>syň diýip,meni duýdurdy. Biziň aramyzda meniň işimiň şertlerini kesgitleýan, hat üsti bilenýazylan ýlalaşyk baglaşylmady. Şonda-da men dükanda işlemäge razydym, çünkitanyş-bilişsiz haýsydyr bir iş tapmak meniň üçin aňsat däldi. Men üç ýyllap ol ýerdeişledim, işimden lezzet alýardym. Men öz işimi birkemsiz ýerine ýetirýärdim, maňamynasyp aýlyk tölendi, käte bolsa goşmaça bitiren işlerim üçin käbir bonuslary (pulbaýraklary) hem alýardym. Soňra men özümiň göwrelidigimi bilip galdym. Özumeaýdylan sözler ýadymda bolansoň, men ilki muny gizledim, emma haçan göwrelidigimgörünüp ugranda, men öz ýagdaýym barada iş berijä aýtdym. Üç ýylyn dowamyndaöz işimi birkemsiz <strong>eden</strong>imi nazara alyp, dukanyň eýesi, tölegsiz hem bolsa-da, maňagysga möhletli rugsadyny berer, çaga dogulanyndan soňra bolsa meni yene-de işealmaga razy b<strong>olar</strong> diýilen tama mende bardy. Emma meniň habarym onuň gaharynygetirdi. Ol maňa “sen deslapky gepleşigimizi bozduň, ýene-de birnäce aýdan soňra işegeleniňde-de, çagasy tiz-tizden keselläp biljek, ýaş çagaly işgärden maňa hiç peýdaýok” diýip, ol maňa ertirden başlap işe gekmezligimi tabşyrdy. Soň görüp otursam,meniňki entegem ýaman bolmandyr, çünki dukanyň eýesi ol aýyň tä şol gune çenlimeniň iş hakymy töledi”. [Ady agzalmaýar], aýal, 23 ýaş.Dogrudanam, 2009-njy ýylda kabul edilen täze Zähmet Kodeksi hakyky balansy(deňagramlygy) görkezýän hem bolsa-da, ondaky bellenilen, öz içine <strong>diňe</strong> umumyterminologiýany alýan talaplar belli bir derejede aýdyň bolmadyk manyny jemleýär.Öňki döwürlerde wagtlaýyn ýarawsyzdaky işgäre tölenmeli tölegleriň möçberi ol işçiniňiş ýükliligine laýyklykda kesgitlenýärdi. Häzirki döwürde bolsa bu ölçeg ýitdi, çünkigaty az sanly adamlar beýle tipli tölegi alyp bilýärler. Eger kim-de kim haýsy-da bolsagörnüşli tölegleri alýan hem bolsa-da, ol <strong>olar</strong>y <strong>diňe</strong> döwlet edaralarynda islän halatyndaalyp bilýär. Emma ol edaralarda-da ýarawsyzlyk baradaky býulletene tölenýan puluňmöçberi takyk bellenilen göterimlik boýunça däl-de, aýlyk hakynyň serişdeleriniňätiýaçlygyna laýyklykda kesgitlenýär 24 . Işgärleriň aglabasy ýarawsyzlyk zerarly berilýanwagtlaýyn zähmet rugsadyndan peýdalanmaýarlar, çünki <strong>olar</strong> iş berijä syrkaw işçileriňgerek däldigine oňat düşünýärler. Eger işgär syrkawlasa, onuň işden kowulmakmümkinçiliginiň has ýokarlanmagy ähtimal. Şeýlelikde, ýarawsuzlyk sebäpli işgäriňwagtlaýyn zähmet rugsadyna çykmak mümkinçilikden peýdalanmaklyk işgäriň özünede,iş berijä-de amatsyz bolup galýar.24 18.04. 2009-njy ýylda kabul edilen Türkmenistanyň zähmet Kodeksiniň 154-nji maddasy, 01.07.2009-njy ýyldan bärigüýjünde.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 31
Işsizligiň köpçülikleýin häsiýete eýe bolan mahaly, işe ýarawly ilatyň tas ýarysyndangowragy özüne hemişelik iş tapyp bilmeýan wagty, ýurtda işçi güýjüň artyklygy has hemgöze ilýär. Käte, hat-da iň pes hünär derejäni talap edýän, aýlygy az tölenýan işlere-deişe durjek bolsaň, tanyş-biliş, garyndaş, para bermäge pul gerek bolýar. Işsizlik boýunçakömek pul tölenmeýär. Işsizleriň haýsy-da bolsa ykdysady we sosial goraglygyny goldaýan,<strong>olar</strong>y iş bilen üpjün etmek ýa-da işçileri okatmak, <strong>olar</strong>a täze hünärleri owretmekboýünça hiç hili döwlet maksatnamalary hem ýok. Şeýle şertlerde iş berijiler (<strong>olar</strong>döwlet edarasynyň ýolbaşçysy ýa hususyýetçi bolsun – tapawudy ýok), işsiz adamlaryňýagdaýyna garanyňda, has amatly ýagdaýda bolýarlar. Iş beriji islendik mahaly we hiç hiligürrüňsiz, aňsatlyk bilen işgäri işden kowup bilýär, çünki <strong>olar</strong> edaranyň derwezesiniňaňyrsynda öňküsindenem beter şertlerde işlemäge razy bolan adamlaryň uly nobatynyňdurandygyndan habarly. Ýurtda hiç bir adam, hususan-da <strong>aýallar</strong>, hiç bahanasyz işindenkowulmaklykdan goragsyz.Iş ýüzünde täze Zähmet Kodeksi iş beriji üçin peýdaly bolan namalary we düzgünleriöz içine alýar. Meselem, <strong>olar</strong> arza-şikaýatlara belenilýan möhletler bilen bagly. Egerişgär öz işi derekli ýa-da zähmet baradaky şertnamanyň ýatyrylmagy bilen bagly meseleboýunça kazyýete ýa haýsy-da bolsa bir topara ýüz tutmakçy bolsa, ol işgär özüniň işdenboşadylanlygy baradaky buýrugyň nusgasyny alanyndan soňra, bir aýyň dowamyndadegişli ýerlere arza bilen ýüzlenip bilýär. Eger işgär iş bilen baglaşykly meselelerde özüniňhukugynyň bozulandygyny özi düşünen ýa-da bu hakynda ol habardar edilen beýlekihalatlarda, üç aýyň dowamynda ähli zerur bolan resminamalar bilen kazyýete ýüz tutupbilýär. Şol bir wagtyň özünde-de ýetirilen maddy ýitgileriň öwezini dolmak bilen baglybolan şeýle jedelli ýagdaýlarda, kanunçylyk iş berijilere ol ýetirilen ýitgileri anyklangününden soň bir ýylyň dowamynda kazyýete ýüz tutmaga mümkinçilik berýär 25 .Şeýlelik bilen işgär zynjyryň iň ejiz halkasy bolýar, sebäbi arza-şikaýat edilende onuňýgtyýarlygynda bir ýa-da üç aý möhlet bolýar. Emma şol wagtyň öžünde-de, güýçli tarapbolan iş berijilere ýüz tutmalar üçin bir ýylyk möhlet berilýar. Dürmuş praktikasyndaşeýle hem ýagdaýlara duş gelinýar. Haýsy-da bolsa bir bahana bilen işgär işindenkowulanda, iş beriji onuň bilen ne wagtynda gutarnykly hasaplaşygy geçirýär, ne-dezähmet kitapçasy, işe kabul edilendigi ýa işden boşadylandygy baradaky buýruklaryňnusgasy, zähmet ylalaşygy hakyndaky şertnamanyň nusgasy ýaly, arza-şikaýat edilende,zerur bolan resminamalary oňa wagtynda bermeýär. Munuň netijesinde işgär özünebellenilen bir ýa üç aýyň dowamynda, gerek bolan resminamalary toplap ýetişmeýär.Elbetde, kazyýetler kanun esasynda soňky möhleti ulazdyp bilýärler, emma bu juda seýrekduş gelinýan zat. Adatça bellenilen möhletler geçensoň, kazyýetler haýsy-da bolsa arzaşikaýatlarykabul <strong>eden</strong>oklar.25 18.04. 2009-njy ýylda kabul edilen Türkmenistanyň zähmet Kodeksiniň 382-nji maddasy, 01.07.2009-njy ýyldan bärigüýjünde .32 (REPORT 2•2013)
Eger işgär ähli zerur resminamalary öz wagtynda toplap, <strong>olar</strong>y bellenilen möhletlerdekazyýete berip ýetişse-de, kazyýetler onuň işini bildirilýan talaplara laýyk gelmedikdiýip, hasaplap bilýär. Seredilen işleriň dörtden üç böleginde kazyýetler berilen arzalaryseretmezden, yzyna gaýtarýarlar. Käte kazyýetin çykaran oňňyn (položitel) karary-daişgäre peýda getirmedik wagty hem bolýar.Özüniň esassyz işden boşadylmagy baradakybuýrugy kazyýetiň karary bilen ýatyrmany başaryp, işe ýaňadandan dikeldilen işgäri işberiji uzak işletmejek bolup çalyşýär. Ol gysga wagtyň içinde öz işgärini haýsy bolsa-dabaşga bir bahanalar bilen wezip<strong>eden</strong> boşadýär. Bu zatlara gowja düşünýan işgärler köphalatlarda kazyýete ýüz tutmakdan saklanýarlar. Soňky döwürlerde beýle ýüz tutmalaryňsany juda kemeldi.Işe ýerleşmek bilen bagly bolan ýokardaky getirilen ýuridiki mümkinçilikler, elbetde,degişli resminamalaşdyrmany doly derejede berjaý edilmegini göz öňünde tutýar. Köp<strong>aýallar</strong> we gyzlar, hususanda ýurduň beýleki regionlaryndan paýtagta gelenler ýa-dao ýerde ýerli ýazgysy (propiskasy) bolmadyklar, işe kabul edilenlerinde haýsy-da bolsaresminamalara ýa zähmet şertnamalara gol çekmezden işe alynýarlar. Özleriniň şeýlehereketlerini käbir iş berijiler <strong>aýallar</strong>a bolan rehimdarlyk duýgulary bilen düşundürjekbolýarlar, çünki ýerli propiskasy bolmadyk raýatlary işe kabul etmek gadagan. Emma<strong>aýallar</strong>y hiç hili şertnamasyz ýa-da propiskasyz işe kabul etmekligiň aňyrsynda minnetýa-da haýsy-da bolsa şahsy bähbit aramaklyk ýaly zatlaryň bardygy anyklanýar.Belli bir wagtyň geçmegi bilen, meselem, ol <strong>aýallar</strong>a bolmalysyndan ýa-da deslapkygepleşileninden kem aýlygyň berilýandigi ýüze çykýar ýa-da ol <strong>aýallar</strong>, öňündengürleşilmedik, işleri etmäge mejburlaňyar. Eger-de özleri üçin beýle garaşylmadyküýtgetmeler bilen ylaşmasa, zenanlar şol günüň özünde işden çykarylýar. Şeýleýagdaýlarda aýal-gyzlar öz hak-hukularyny goramak mümkinçiliginden hem mahrumbolýarlar, sebäbi <strong>olar</strong>yň ellerinde ne kotraktyň nusgasy, ne-de iş berijiniň deslapky berenwadalaryny tassyklaýan beýleki resminamalar bar. Hukuk goraýjy organlar açykdan açykhususy biznesiň bähbitlerini goramaga çalyşyp, jebir çeken <strong>aýallar</strong>yň hak-hukugynyňreal goraglygyny üpjün etmekden bolsa ýüz öwürýarler. Köp halatlarda aýal-gyzlara işiüçin hiç hak tölenilmeýär, <strong>olar</strong> hiç bir yere-de arz edip bilmeýärler.Garaşsyz bolan <strong>aýallar</strong> üçin hususy kärhananyň açylmagy belli bir derejede ýagdaýdançykalga bolup bilerdi, emma hususyýetçilik, hat-da erkek adamlar üçinem, agyr birugur bolup galýar. Türkmenistan ýaly ýurtda biznes döwletiň degişli strukturalarynyňählisiniň diýen ýaly basyşynyň aştynda. Öz hususy kärhanasyny açmak üçin käbirpeýdaly, ýagny býurokratlar bilen garyndaşlyk, gerekli adamlar bilen tanyşlyk bolmaklyk,zerur aragatnaşyklar we ummasyz köp pul ýaly, artykmaçlaryň bolmagy hökman. Beýleartykmaçlyklar bolsa, esasan-da, jemgyýetiň erkek bölegine elýeterlidir. Öz dör<strong>eden</strong>hususy kärhanasynyň şowly hereket etmegini gazanmak üçin, ol kärhananyň eýesi birgiden hökümet emeldarlaryny emläp durmaly bolýar. Kärhananyň işlemegine rugsatberilmegi, ony haýsy-da bolsa bir bahana bilen ýapmazlygy üçin, telekeçiler we işewürlerdürli döwlet düzümindäki emeldarlara para-peşgeş bermeli bolýarlar. Döwletiň käbiredaralaryna biznesi barlamaga, <strong>olar</strong>y ymykly ýapmaga hukuk berilen. Olaryň arasynda(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 33
MHM-ni (Milli howpsuzlyk ministrligini), polisiýany, prokuraturany, salgyt gullugyny,ýerli häkimiýetler bolan häkimlikleri, sanitariýa we ýangyna garşy göreş alyp barýangulluklary, kä halatlarda bolsa gurluşyga gözegçilik edýän guramalary görkezmekmümkin.Öz biznesinde gaty ýetişen işewürler hususy kärhanalaryny elinden aldyrtmajak bolýarlar.Olaryň biznesi näçe kop girdeji getirse, şonça-da ol biznesiň elden gidirmek mümkinçiligihem artýär. Öz biznesini ösdürmäge we oňa maýa goýüm ornaşdyrmaga mümkinçiligibolup, soňundanam öz şowly barýan hususy kärhanasyny beýleki, tanyş bilişi köp,aragatnaşylary has oňat bolan garyndaşlarynyň ýa-da tanyşlarynyň adyna geçirmeli bolantelekeçileriň-de myssallary bar. Eger işewür döwlet emeldarlaryny emläp durmasa ýa-dabu işi etmekden boýun gaçyrsa, onda ol telekeçä her hili basyş görkezip, ahyrynda-da onygözenegiň aňyrsyndan seretdirip goýarlar.Köp halatlarda eýeçilikdäki kiçi göwrümli, çanakly antennalar, howa sowadyjykondisionerler, split-sistemalar, äpişge çarçuwalar ýaly raýatlaryň hususy emlägiprezidentiň bildiren talaplaryna laýyk gelmeýär diýilen bahana bilen ýa-da şular ýalyemläge degişli önümleri we harytlary öndürýan bäsdeş kompaniýaň heretleriniňnetijesinde hususy jaýlardan düşürulip alynýar.34 (REPORT 2•2013)
Jemgyýetde we maşgalada <strong>aýallar</strong>yň gerdenine düşýän agramlygyň iki esse artykdygynynazara alynanda, <strong>olar</strong>yň biznes işleri bilen meşgul bolmagynyň nä derejede kynboljakdygyny bilse bolýar. Iri we orta biznesiň aglaba bölegi erkek adamlaryň elindejemlenen. Aýallaryň köpçüligi bolsa resmileşdirilmedik kiçi we ownuk işler bilen gümrabolmaly bolýarlar. Olaryň biznesi esasanam çörek bişirip ony satmakdan, mekgejöwengaýnadyp we beýleki azyklyk onümleri, şeýle-de dokalan jorapdyr çeşkalary, haly palaslarywe şuňa meňzeş beýleki el işlerini düzýän zatlary bazarda satmakdan ybarat.Ýurtda hususy telekeçiligiň hakykat ýüzünde bardygyny aýtmak kyn. Yurtda kiçi we ortabiznesiň netijeli ösmegine ýardamdyr goldaw berjek anyk döwlet maksatnamalaram,<strong>aýallar</strong>a mikrokarz pullary hödürleýan ykdysady düzgünnamalar hem ýok. Banklardandürli görnüşli karz pullary (kreditleri) almaklyk erkek adamlaryň peýdasyna gönükdirilenkorrupsiýa we tanyş-bilişlige bagly. Bar diýilen kepillere garamazdan, biznesiň we hususytelekeçiligiň iň ýönekeý ugurlarynda-da <strong>aýallar</strong> diskriminirlemeleriň dürli görnüşinesezewar bolýarlar.Aýallaryň kepillendirilen zähmet hukuklaryny hakykat ýüzünde doly we dogry berjaýýerine ýetirilmegini üpjun edilmegi üçin, häkimiýetler zerur bolan syýasy we ykdysadyşertleri döredip bilmediler. Hukuk goraýjy organlar diýilip tanalýan döwlet edaralary,<strong>aýallar</strong>yň zähmet hukuklaryny goramakda degişli iş alyp barmaýärlar. Şol wagtyňözünde-de ýurtda <strong>aýallar</strong>yň zähmet hukuklaryny ygtybarly gorajak garaşsyz kärdeşlerarkalaşygy-da (profsoýuzy-da) ýok, <strong>aýallar</strong> guramasy-da ýok. Çalt usul bilen gazanylýanpeýda ýa amatlyk kagyza ýazylan, emma iş ýüzünde işleýan <strong>aýallar</strong>y hiç bir gözegçiliksizgoramaýan kanunlardan rüstem gelýär.Ol kanunlaryň hakykat ýüzünde <strong>aýallar</strong>yň hukuklaryny <strong>diňe</strong> kepillendirmän, eýsem käte<strong>olar</strong>yň tersine işleýanligini hem aýratyn nygtamaly. Zähmet kotraktynda göz öňündetutulan talaplary berjaý etmekde iş berijiler, aýal-gyzlary işe alanlarynda bu kanunytalaplary resmileşdirmeýärler. Munuň netijesinde kanynda ýazylan kepillendirmelerden<strong>aýallar</strong>a peýda ýok, <strong>olar</strong> şol kepillendirmeleriň özünden diskriminirlenýärler we <strong>olar</strong>danjebir çekýärler.Ähli bar bolan päsgelçilikleri ýeňip, ahyrynda-da işe girenlerini resmileşdirmäge başaran<strong>aýallar</strong>yň aglabasy belli bir wagt geçensoň, özleri üçin kanunda göz öňünde tutulanýeňilliklerden doly derejede peýdalanyp bilmejeklerine göz ýetirýärler. Emma zähmetbazarynyň häzirki şertlerinde <strong>olar</strong> üçin ýagdaýdan başga çykalga ýok.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 35
VIII. SaglykTürkmenistan öz hasabatynda eneleriň ölüminiň soňky ýyllarda ep-esli kemelendigini,ol baradaky görkezijileriň Müňýyllygyň Ösüş Maksatlaryna laýyk gelýändigini habarberýär 26 . Emma iş ýüzünde bolsa, web-saýtda berilýan sanlara garamazdan, <strong>aýallar</strong>ykesellerden bejermeklik, <strong>olar</strong>yň saglygyny goramak bilen bagly ýagdaý kanagatly diýipaýtmakdan has uzakda. Hökümetiň barlamhana synaglarynyň netijelerini galplaşdyrmaksyýasaty, degişli bolan diagnostik-anyklaýyş testleriň elýetersizlikde bolmagy, hat-dakäbir keselleriň bardygyny boýun almazlygy we <strong>olar</strong>y ret etmegi <strong>aýallar</strong>yň saglygynaözüniň negatiw täsirini ýetirmekligini dowam edýär. Ýurtdaky elýeterli diýilen medisinahyzmatlarynyň tölegli bolmaklygy bolsa ýagdaýy has hem ýitileşdirýär.Köp halatlarda syrkawlar medisina işgärleriň kisesine, <strong>olar</strong>yň gönümel wezipeleriniýerine ýetirenleri üçin goşmaça pul salmaga mejbur bolýarlar. Munuň hem üstesinenähoşlar bejergi üçin zerur bolan däri-dermanlary, şprits, damja sistemasy ýaly medisinaenjamlary, pamyk, spirt we daňylary, hat-da bakteriýalaryň garşysyna ulanylýanýönekeýje serişdeleri-de özleri satyn almaly bolýarlar. Medisina hyzmatynyň mugt berilenwakalary şeýle bir seýrek we ýönekeý bolansoň, <strong>olar</strong> umumy suraty üýtgedip bilenok.Ahyry soňunda-da medisina zerurlyklara göýberilýan döwlet serişdeleriň we iri-iriinfrastrukturaly taslama-proýektlara, mermerden bolan örtüklere göýberilýan serişdeleriňdeň gelmeýanligini hem bellemek gerek. Soňky zatlara pul has köp harçlanýan bolsa,<strong>aýallar</strong>yň saglygyna gönüden-göni täsiri bolan esasy klinikalara we ýerli saglyk öýlerine(poliklinikalara) göýberilýan döwlet serişdeleriniň mukdary juda az.Ýurtda medisina hyzmaty juda res dereje-de, çünki bu ýerde işine ökde bolan ýokaryhünärli spesialistler galmady. Ökde hünärmenleriň ýurdy terk etmegi medisinaulgamyna-da öz erbet täsirini ýetirdi. Russiýa Federasiýasynda lukmanlar iş, ýaşamagajaý we mynasyp aýlyk bilen üpjün edilen, bu bolsa <strong>olar</strong>yň Türkmenistandaky sanynyňkemelmegine getirdi.Ýurtda galanökde spesialistleriň aglabasy sowet döwründe bilimalanlar. Olar ilat arasynda uly meşhurlyk gazanan hünärmenler, emma <strong>olar</strong>yň sanygaty az. Türkmenistanyň ýokary okuw jaýlarynda yetişdirilen spesialistler uly şubhebilen derejeli hünärmenler diýip hasaplamak bolýar, çünki <strong>olar</strong> okuw döwründe esasywagtyny köp sanly m<strong>eden</strong>i-köpçulik çärelerde, aýdym aýdyp, tans oýnap geçirdiler. Olarokuw wagtynda bag ekdiler, hökümet derejedäki myhmanlary garşladylar, baýramçylykgünleri bolsa stadionyň tribunalaryny dolduryp oturdylar. Beýle şertlerde taýarlananhünärmenleriň hünär derejesi şeýle bir pes bolansoň, adamlar <strong>olar</strong>a öz jan saglygynyynanyp bilenoklar. Medisina hyzmatyna mätäç bolan her bir adam, özüne oňat hünärlispesialist gözleýar we <strong>olar</strong> ýalyny tapmak üçin, tanyşlaryny, beýleki aragatnaşyklarynyulanmak bilen, elden gelenini edýär.26 Türkmenistanyň Müňýyllygyň Ösüş Maksatlaryna syn: http://www.undptkm.org/index.php?option=com_content&task=view&id=1283&Itemid=9036 (REPORT 2•2013)
Türkmenistanyň köp raýatlary özleriniň saglygyna seretdirmek ücin Eýrana gidýärler.Gidenlerinde-de <strong>olar</strong> özlerini syýahatçy edip tanadyp, esasy gidiş maksadyny gizleýarler.Emma Eýrana geçensoňlar, <strong>olar</strong> göni ol taýdaky hassahanalarda işleýan lukmanlara ýüztutýärlar. Eýrana baryp saglygyna seretdirip gelen adamlaryň aýtmagyna görä, Eýrandadalukmanlar we orta medisina işgärler hassalar hakynda aladanmakda, işine jogapkärliçemeleşmekde özleriň Türkmenistandaky kärdeşlerinden kän bir tapawutlanmaýarlar.Asma ukolyň wagtynda goýulyp wagtynda-da aýrylany üçinem eýranly lukmanlaram pulbererine tama edip, häsaglaryň ellerine garap durlar. Emma bulara garamazdan, türkmenraýatlary ol ýere saglygyny bejertmek üçin gatnamasyny dowam etdirýärler, çünki munuňhem sebäbi eýranly lukmanlaryň dogry we has ýokary derejede bilim alandyklary bolýar.Pullary bar bolan, gurbaty çatýänlar öz saglygyna Orsyýetiň, Türkiýaniň lukmanlarynyňýanyna gidip seretdirýärler. Özbegistan bilen serhetýaka solagynda ýerleşen etraplaryňýaşaýjylary bolsa, bu goňşy döwletine gidip, olýerde saglygyny dikeldýärler. Eger türkmenraýatlarynyň daşary ýurtlara edýän syýahatynyň esasy maksady, ýagny medisina hyzmatyalmaga barýanlygy anyklansa, onda <strong>olar</strong>yň bu hereketlerini häkimiýetler milli saglygysaklaýyş edaralaryň işine bildirilen tankyt hökmünde garap 27 , serhetçilere beýle maksatbilen barýanlary yurtdan çykarmazlyk barada görkezmeler berýarler. Sönky döwürlerdeserhet geçelgelerinde saklanyp, yzyna gaýtarylan raýatlaryň köpelendigi aýdylýar.Türkmenistanda bar bolan medisina merkezler iň soňky, häzirkizaman enjamlarbilen abzallaşdyrylan, ýöne munuň saglyk bilen bagly ýagdaýa o diýen peýdasy ýok.Medisina işgärleri ol enjamlary ulanyp bilenok, eger ulanaýsa-da enjamlaryň berengörkezijilerini dogry we doly düşünip bilenoklar. Köp hassahanalarda, hat-da paýtagtdakykeselhanalarda-da şertler aýylganç. Hähoşlar däri-dermanlardan we zerur beýlekimedisina serişdelerdenem başga, özleriniň ýany bilen ýatjak düşeginiň üstüne ýazylýandüşekçäni (prostyni) hem getirmeli bolýar. Howanyň yssylyk derejesi 40 gradusa ýetende,howa sowadyjy kondisionerler işlänok, betondan bolan binalar tamdyr ýaly gyzýär.Gyşyna bolsa tersine, ol binalarda gaty sowuk bolýar. Şeýle şertlerde sagdyn adamlarzordan çydaýar, hähoşlaryň gürrüňini hem etmände-de.Aýallaryň saglygyna hassahanadaky şertler we hili pes bolan medisina hyzmatlary özerbet täsirini ýetirýär. Sowet döwründe Türkmenistan Respublikasyna eneleriň weçagalaryň saglygyny goramak üçin niýetlenip, ep-esli kömekler berilerdi, emma bukömege garamazdan, Türkmenistan enelerin we çagalaryň ölümi boýunça öňki SSSRyňdüzümine giren respublikalaryň arasynda, Tajigistany öňe geçirip, iň soňky orunlaryeýelärdi. Munuň beýle bolmagyna, elbetde, köp obýektiw, ýagny klimatyň üýtgemegi,ýokançly kesselleriň ýaýramagy üçin amatly şert bolan aşa yssy howa, içimlik suwuňýetmezçiligi we beýleki ýagdaýlary öz içine alan, faktorlaryň täsiri boldy. Subýektiwfaktorlary hökmünde köp <strong>aýallar</strong>yň, öňden gelen däbe eýerip ýa-da özleriniň sowatsyzlygysebäpli, öýlerinde bejergi alýandygyny görkezmek b<strong>olar</strong>. Olaryň aglabasy lukmanlara27 NHK-nyň beýannamasy: http://www.nhc.no/no/nyheter/Exit+ban+prohibits+the+sick+from+leaving+the+country+for+medical+treatment.b7C_wlbY0Z.ips(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 37
ynanmaýärlar, wagtyndadamedisina hyzmatyna ýüztutmaýarlar.Sowet Soýuzy dargaly bäriiki on ýylygyň geçenliginegaramazdan, ýagdaý hasýitileşdi. Ýokarda bellenipgeçilen, gaçyp gutulup bolmajakfaktorlardan başga-da, olýagdaýyň üstüne medisinahyzmatlaryň töleglegli edilmegi,ýokary gerejeli hünärmenleriňýetmezçiligi, saglygy saklaýyşedaralardaky şertleriň talabalaýyk gelmezligi we giňdenýaýran garyplyk ýaly zatlargoşuldy. Bularyň üstesineýurtda adamlar üçin hemişeeýeterli bolan medisina däridermanlaryňhemmesi diýenýaly ýasama, bazarlarda, talabadüýbünden laýyk gelmeýanşertlerde, saklanýan we satylýanderman serişdelerinden ybarat boldy. Ýasama, kontrafakt harytlardan ýurduň ählibazarlary hyryn dykyn boldy. Azyk önümlerden başlap tä gigiýeniki¸ arassalygy birkemsizbolmaly serişdelere çenli hemme harytlar ýasama. Ýasama, kontrafakt önümleri köphalatlarda hakyky original we howpsyz önümleri gymmat bahadan satyn alyp bilmeýanilat köpçülügi üçin ýeke-täk elýeterli harytlara öwrülen wagtynda, önümçilik, ondakyarassaçylyk we gigiýena talaplaryň berjaý edilişi baradaky informasiýa ýapyklygyna ýa-daol hemmeler üçin elýetersizliginde galýar.Medisina hyzmatlary we dermanlar üçin edilýan çykdajylaryň ýokarlanmagyTürkmenistandaky bar bolan garyplygyň ýapyk tegelekligini goldaýar. Ilatyň uly bölegineesasy medisina hyzmatlary elýetersiz bolup, munuň hem üstesine esasy profilaktika,ýagny keseleriň öňüni almaga ýardam berýän serişdeleriň bahasynyň gymmat bolmagy,käbir garyp maşgalalary juda agyr ýagdaýa salýar. Meselem, saglygy goraýyş ulgamdakylukmanlaryny gan azlyk (anemiýa) keselinden jebir çekýän <strong>aýallar</strong>yň, bu keseliň öňünialmaga niýetlenen prenatal derman serişdeleri bilen özlerini üpjün etmäge ýagdaýynyňýokdygy biynjalyga salýar. Şol sebäpdenem ol <strong>aýallar</strong> gan azlygyň, ýagny anemiýanyňösüşiniň soňky tapgyrynda saglyk üçin howply bolup biljek gan guýülmalaryňtöwekgelligiň aşagyna özlerini eltýärler.38 (REPORT 2•2013)
Çaga dogmazyň öň ýany, çaga dogrulýan bölümlere ýerleşdirilen <strong>aýallar</strong> göbek enäniň,ýagny akuşerkanyň belläp beren dermanlaryny we beýleki serur serişdeleri özleriniňýany bilen getirmeli edilýarlar. Munuň hem üstesine akuşerkalar haýsy-da bolsa biranomal, ýagny çaga dogulýan wagty adatdakysyndan üýtgeşik emele gelen ýagdaýda,çagany tebigy ýol bilen alyp bilmeýärler we köp halatlarda enesiniň garnyny (kesarewoseçeniýe) kesmek ýoly bilen dünýä inderýärler. Bu giňden ulanylýan praktika bolansoň,çaga dogurýan <strong>aýallar</strong> özlerini kesdirtmejek bolup, hassahanadaky medisina isgärlerinepul bermeli bolýarlar. Adatça akuşerkalar, aýal çaga dogurmaga düşende, onuň bilen gysgakonsultasiýa geçirip, çagany kesip almak kararyna gelýärler. Aýallaryň we lukmanlaryňbütin dünýäde, hat-da has çylşyrymly halatlarda-da, çagany tebigy usul bilen dogulsynygazanmaga çalyşýandyklaryna we bu maksatlar üçin häzirki zaman usullaryň we dermanserişdeleriň bardygyna garamazdan, Türkmenistanyň ähli çaga dogrulýan öýlerindeulanulýan iş tejribeler bir meňzeşliginde bolup, <strong>olar</strong> giňden ýaýraýar.Mydama basyş astynda bolan Türkmenistanyň medisina ulgamynyň işgärleri, eneleriňölümi bilen bagly bolan wakaly gizlemäge ýa-da <strong>olar</strong>yň sanyny kemeldip maglumatbermäge mejbur edilen. Egerde <strong>olar</strong> eneleriň ölümi barada habar ýetirseler, onda köphalatlarda özlerini tutulmak-basylmak töwekgelligine sezewar edýärler. Şu sebäpdenemkesilen, ýagny kesarewo seçeniýe edilen <strong>aýallar</strong>yň ýurt boýunça görkezilýan sanlary-dahakykata laýyk gelmeýär. Hassahanalarda käte zerurlygy bolmadyk kesip almalary geçirip,çagany dünýä inderýärler. Hassahanada aradan çykmagy mümkin bolan zenanlar, eneölümi baradaky statistikany bulaşdyryp, oňa ýaramaz täsir ýetirip biljek halatlarynda,dessine, wagtyndan öň öýlerine ugradylýan ýagdaýlary hem seýrek däl. Eger çaga dogranýa-da göwreli aýal keselhanada aradan çyksa, onda medisina işgärleri ölümiň başga birsebäpleriň netijesinde bolandygyny bahanalap, medisina ýazgylary üýtgedýärler, enäniňsaglygyna degişli bolan görkezijileri bilen dürli manipulýasiýa¸ hokgalary geçirýärler.“Çaga dogurmaly wagt ýetende, men ejem bilen bile özümize tanyş bolan akuşerkanyňgözlegine çykdyk. Şeýle akuşerkany doslarymyzyň kömegi bilen bize tapmak başartdy.Onuň bilen tanyşanymyzda, ol çaga doguranda gerek boljak zatlaryň uzyn sanawynyelime tutdurdy. Biz ol spisokdaky zatlaryň, dermalardan başlap tä ýekesapar ulanylýançaga arlyklaryna (podguznikler) çenli hemmesini ýygnadyk, üstesine-de onuň soran300 amerikan dollaryny goşmaça berdik. Haçanda çaga dünýä tarapa hereket edip,meni tutup-towlap başlanda, ýagdaýyň garaşylanyndan çylşyrymlydygy anyklandy.Şonda akuşerka meni kesmekçi, kesarewo etmekçi boldy, emma men muňa razybolmadym. Biziň aramyzda jedel turdy, ahyrynda-da akuşerka meniň bilen ylalaşdy,ýöne meniň yene-de pul bermelidigimi şert edip goýdy. Mundan soňra ol çaganytebigy ýollar bilen dogurmaga maňa kömek berdi, şol günüň özünde-de meniň ejemaýdylan puly getirip akuşerkaň eline berdi”. [Ady aýdylmaýar], aýal, 23 ýaş.Eger çaga dogulandan soň onuň bilen bir wagtda ýanyndaky eşen (plasenta) öz tebigy ýolybilen çykmadyk halatynda, onda ertesi güni aýalyň çaga ýatgydyndaky eşeni we onuňgalyndylaryny gyrçap almak praktikasy Türkmenistanda giňden ulanylýar. Beýle, köplenç(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 39
gerekmejek, juda oňaýsyz we saglyk üçin biçak uly howpy özünde saklaýan iş tejribesowet döwürlerde-de giňden ulanylýardy. Bu we beýleki mysallar ýurtdaky medisina,hususanda <strong>aýallar</strong>yň saglygyna aýgytly ähmiýeti bolan akuşerçilik we ginekologiýahyzmatlarynyň nähili derejededigini aýdyňlyk bilen doly suratlandyrýar.Oba ýerlerinde ýagdaý bolsa mundanam erbet. Sowet döwurlerde-de eneleriň weçagalaryň ölüm derejesiniň ýokary bolandygyny nazarda tutsaň, onda bu görkezijileriňhäzirki döwürde-de has ýokarydygyny çaklamaga esas bar, çünki häzirki wagtda buugurda ykdysady taraplar merkezi poly oýnaýar. Köp <strong>aýallar</strong> çaga dogurmak ýa-daçagalara terbiýe bermek ýaly meselelerde garry ejeleriniň we mamalarynyň usullarynyulanmaga ýykgyn edýärler. Emma beýle problemanyň bardygy hiç ýerde-de aýdylmaýar,bu meselä degişli, ýnamly kabul edip bolaýjak, resmi statistiki maglumat hem ýok. BMGnyň<strong>aýallar</strong>yň diskriminlemesiniň ähli görnüşlerini ýok etmek baradaky KomitetineTürkmenistan döwletiniň hödürlän hasabatynda, <strong>aýallar</strong>yň göwreli döwürlerindäkiçylşyrymly ýagdaýlaryň 11%, çaga dogurmaklykda bolýan çylşyrymly ýagdaýlaryňbolsa 10% kemelendigi barada aýdylýar. Emma deslapky ýagdaýlar baradaky takyk weynama mynasyp maglumatyň ýok bolan şertlerinde, bu getirilen göterimleri we sanlaryhaýsy-da bolsa öňegidişligi synlamaga ýeterliksiz bolýar. Bulardan başga-da, inçekesel,adamyň imunykem wirusy (WIÇ) ýa SPID ýaly keselleriň ýaýramagy baradaky ynamdarresmi statistiki maglumatlaryň ýoklygy, saglygy goramak boýunça haýsy-da bolsasaldamly çäreleri we kampaniýalary geçirmekde, saglyk ulgamyndaky hakyky ýagdaýygörkezmekde uly böwet bolup durýar.Inçekesel boýunça statistika dymylýar, çap edilmeýar. Sowet Soýuzy döwurlerde-de,ýagny bu ýowuz dert bilen maksada okgunly göreş we öňüni almak ýaly çäreleriň alynypbarylan döwürlerde-de, inçekeselden jebir çekýänleriň sany ýokarydy. Türkmenistangaraşsyzlygyna eýe bolaly bäri, bu kesel bilen kesellänleriň sanyny kemeltmägegönükdirilen haýsy-da bolsa netijeli döwlet maksatnamasy işlenip düzülmedi, kabulhem edilmedi.Gaýtyp, türkmen hökümeti bu problemanyň çözgüdüniň üstünde iş alypbaran halkara guramalaryň-da iş şertlerini çylşyrymlaşdyrdy. 2009-njy ýylda “Serhetsizlukmanlar” atly halkara gurama, ýurduň saglygy saklaýyş ulgamyna degişli bolanstatistiki sanlary manipulirlemek baradaky döwlet syýasatynyň bir bölegi bolmaklygyislemedi we ýurdy terk etmek kararyna geldi 28 . Global Fond atly gurama BMG-nyň ÖsüşMaksatnamasy, PROON-yň araçylygynda, türkmen hökümeti bilen hyzmatdaşlyk alypbarýar we öz saýtynda käbir maglumatlary berýär. Emma ondaky berilýan maglumatlarwe sanlar, beýleki döwletlerdäkisi ýaly, giň we jikme-jik bolmadyk, <strong>olar</strong> ýagdaýydolulygyna suratlandyrmaga ýardam etmeýär 29 .28 ”Serhetsiz lukmanlar” guramasynyň 2010-njy ýylyň 12 aprelinde “Türkmenistan: saglygy saklaýýş ulgamynyňaydyňsyzlygy” atly çap <strong>eden</strong> hasabaty http://www.doctorswithoutborders.org/publications/reports/2010/MSF-Turkmenistan-Opaque-HealthSystem.pdf29 Global Fondy Türkmenistanda: http://portfolio.theglobalfund.org/en/Country/Index/TKM40 (REPORT 2•2013)
Sosial kesellerden bolan inçekeseliň ýaýramaklygy durmuş derejesiniň pesdigini aňladýär.Soňky 20 ýylyň dowamynda ýurtda, bagtyýarlykda ýaşaýan ilatyň az böleginiň ýaşaýyşdurmuşstandartynyň göze ilerli gowulanandygyna garamazdan, umuman alanyňda,durmuşyň standarty ilat köpçuligi üçin ep-esli erbetleşdi. Yurtdaky işsizlik garyplykdaýaşaýan, gündeki iýmit rasiony çaý we milli nandan ybarat bolan adamlaryň sanynyköpeltdi. Şu hasabat üçin geçirilen barlag işleriň dowamynda käbir eneler özleriniň18 ýaşyna ýeten ogullarynyň fiziki taýdan ösüşde yza galandygy üçin, harby gullugaalynmaýandygyny aýtdylar.Olaryň sözlerine görä, ol çagalar adamyň kadaly ösmegiüçin zerur bolan kaloriýasyz, witaminsiz, doly bahaly iýmitsiz ösüp ýetişipdirler. Şeýledurmuş şertleri bolansoň, inçekesel diýip diagnoz kesgitlenen adamlaryň sanynyň hemganymat köpelendigini çaklamak mümkinçiligi döreýär. Emma bu barada resmi taýdantassyklanan maglumat ýok, bar bolan resmi statistika ýa halkara guramalaryň berenmaglumatlary hakykaty doly görkezenok we bu kesele garşy durmaklygyň yöllarynykesgitlemeýar.Şeýle hem jynsy gatnaşyk ýoly bilen VIÇ-infeksiýasynyň geçmegi bilen bagly wakalaramýok, emma bu meseledäki hakyky ýagdaý hökümet tarapyndan hödürlenen idealsuratlandyrmadan has uzakdadygyny duýmak bolýar. VIÇ-iň ýaýramagy jelepçilikproblemasynyň ösmegi bilen bagly, häzir bolsa ýurtda bu problemanyň azalýandygynygörkezýän alamatlar göze ilenok. VIÇ-infeksiýasy bilen bagly wakalaryň sanlary, ilatyňerkek böleginiň arasyna pugta ornaşan neşekeşlik tendensiýasynyň ösüşi ýaly, <strong>aýallar</strong>yňarasynda-da neşe serişdelerini ulanýanlaryň sany bilen deň derejede artýär.Owganystan bilen Orsyýetiň hem-de Ýewropanyň arasyndaky neşe trafiginiň ugrundaýerleşen Türkmenistan, neşe serişdeleriň ýokary derejedäki elýeterliginiň pidasy bolupgalýar. Bu bolsa jemgyýete öz täsirini ýetirýar. Haçanda 2011-nji ýylyň ýazynda nikotinliçilimlere gadaganlyk girizilende, köp sanly ýaş çilimkeşler çilime arzan bolan beňi gaplap,ony çekip başladylar. Türkmen häkimiýetleri neşe problemasyny, neşäni resmi ýazgarmak,neşe bilen bagly jenaýat <strong>eden</strong>lere berk jeza ulanmaklygy höweslendirmek ýaly çärelerbilen çözmekçi boldular. Munuň netijesinde köp neşekeşler araga geçdiler, <strong>olar</strong> şeýlelikbilen lisenziýalaryň ýa has ýokary salgytlaryň kömegi bilen döwletiň has berk regulirläp,ýagny düzgünleşdirip biläjek sferasyna geçirildiler. Emma neşekeşleri reabitirlemek(ýaňadan öňki kaddyna getirmek) boýunça alyp baryan işi netijelikden entek has daşdadurýar. Neşekeşleriň hossarlarynyň sözlerine görä, neşebentleriň mertebesi kemsidilýar,<strong>olar</strong>a ýardam berjek medisina enjamlaryň bolsa waragy çykan. Bu zatlaryň netijesindeneşekeşler öz maşgalasynyň pul serişdesiniň hasabyna özlerini bejertmeli bolýarlar, bubolsa seýrek ýagdaýlarda şowlulyga getirip bilýär.“Men narkologiki hassahanada özüme bellenilen wagty dolulygyna geçirdim,emma men ol ýerde niç bir bejergi almadym we şol sebäpdenem ol, türmäni ýadyňasalýan, ýerde bolan döwrümde derdimden saplanyp bilmedim. Olar bizi gezelençetmek üçin daşaryk hem çykarmany sakladylar, prostyň ýaly zatlaram bermediler,otagdagy howanyň temperaturasy daşarynyň sowugy ýa-da ýssysy ýaly deň derejede(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 41
oldy, iýmitimiz, esasanam, “balanda”ady bilen türmede oturanlaryň arasyndatanalýan, şyrryk çorbadan ybarat boldy, içimlik suwumyz bilenem problemalar boldy.Yzynda hossarlary bolmadyklar ol ýrde has kyn günlere düşýärler. Men ol ýerdeneşebent <strong>aýallar</strong>yň ölenlerini hem görüpdim, ol <strong>aýallar</strong> yzyndan hossarlary sorapgelmediklerdendi”. [Ady tutulmýar] aýal, 29 ýaş.Şuňa meňzeş şaýatnamalar Daşoguz şäherindäki ýerleşen, Türkmenistanda ýeketäkbolan psihiki, ýagny ruhy keseller bilen kesellän adamlara niýetlenen hassahananysuratlandyrýan beýleki hasabatlarda-da duş gelinýar.Ol ýerde saklanýan nähoşlaryňhossarlarynyň aýtmaklaryna görä, bu ruhy hassahanadaky şertlere çydar ýaly däl, haýsydabolsa bir oňaýlyk hakynda gürrüň hem etmek bolanok, häsaglara işgärleriň biparhgaraýşyny aýdyp diýer ýaly däl. Ol ýerde bejergi işleri geçilmeýar. Hossarlary bolmadykýa-da hossarlary yzyndan barmaýan <strong>aýallar</strong>yň gaty şubheli ýagdaýda ýygy-ýygydanölýändikleri barada-da maglumatlar bar.Bir ýaş zenany äre berdiler, emma iki ýyl geçirip ol aýal özüniň ruhy problemalary bilenatasy öýüne dolanyp geldi. Oňa her hili sesler eşidilip ugrapdyr, bu sesler ony dürliýerlerde, şifonýerlerde bukunmaga mejbur edipdir. Lukman ol zenana ser<strong>eden</strong>indensoňra, ona şizofreniýa diýip diagnoz çykarypdyr we hassahana ýerleşmekligi teklipedipdir. Enesi gyzyny bejergi üçin ruhy hassahasyna ýerleşdiripdir, 12 ýylyň dowamyndayzygiderli ondan habar alyp durupsyr. Soň ene aradan çykypdyr, iki aýdan soňra bolsaonuň ruhy hassahanadaky gyzy hem ýogalypdyr. Resmi açyk informasiýaň ýoklygybu hasabatda getirilen iki ölüm wakasynyň arasyndaky bar bolan arabaglaşygy subutetmäne mümkinçilik bermeýär, emma muňa garamazdan şeýle ýagdaýyň ýeke-täkdäldigini bellemek zerur.Häzirki enjamlaryň, resurslaryň, dermanlaryň ýetmezçiligiduýulýan döwründe hassahanalaryň administrasiýasynyň mümkin bolan halatlaryndawe ýerlerinde wagty we resurslary tygşytlamaýandyklaryny, gynansak-da, geň zat ýalybolup görüner.Gynansak-da, şeýle ýagdaýlarda sosial taýdan has goragsyz bolan <strong>aýallar</strong>a aýratyň goragyüpjün etmäge gönükdirilen döwlet programmalary, maksatnamalary ýok. Aýallaryňarasynda ýaýran neşekeşligiň we jelepçïligiň ykdysady köklerini aradan aýyrmak üçinmaksada okgunly çäreler hem geçirilmeýar. Neşekeşlikden jebir çekýän we jelepçilik bilenmeşgul bolan <strong>aýallar</strong>y jemgyýete ýaňadan reabilitasiýa we reintegrasiýa etmek, başgaçaaýdanynda, <strong>olar</strong>y jemgyýetiň häzirki şertlerine üýgynlaşdyrmak baradaky maksatnamalarhem ýok. Statistika maglumatlary bilen goldanýan resmi nukdaýnazar boýunça, ýurtdaVIÇ-infeksiýasy ya SPID keseli bilen kesellänleruň sany bary-ýogy <strong>diňe</strong> birnäce wakabilen çäklendirilensoň, bu derde uçranlara iş ýüzünde hiç kömekler we goldawlarberilmeýär. Lukmanlara beýle “ýaramaz” diagnozlary goýmaklyk gadagan edilen. Olarabu keselleriňkä meňzeş alamatlaryň beýleki, hökümeti az derejede stigmatizleşdirýän(utançly, oňaýsyz halda görkezip biljek) kessellerde-de bardygy aýdylýar.42 (REPORT 2•2013)
Sanitariýa-arasaçylyk kadalaryňyn binýatlaryny ret etmek praktikasy, medisina derejesibilen bir hatarda häkimiýetleriň wajyp ugurlaryny kesgitleýşini hem suratlandyrýar.Meselem, geçen ýyl alty aýyň dowamynda Aşgabadýn tutuş mirkoraýonlaryny tagta bitibasyp aldy. Adamlar jebir çekdi. Tagta bitiň näme sebäpden döränligi-da, hadysanyň esasydörän çeşmesi-de näbelliliginde galdy. Bu çeşmäniň nähilidigine garamazdan, türkmenserhedindäki pugtadan gelen berk barlaglary nazara alanyňda, döwletiň sanitariýagullugynyň arssaçylyk talaplara laýyk gelmedik harytlary getirmäge ýol berendigi hembelli bir derejede gyzyklanma döredýär. Belki, korrupsiýanyň we bular ýaly ýakymsyzzatlaryň ýüze çykarmazlyk baradaky hökümetiň islegleri sanitariýa kadalaryndan wehalkyň bähbitlerinden yokara cykanlygy sebäpli bolandyr. Şeýle giň gerime eýe bolanhalatlarda-da öýlerde we jaýlarda sanitariýa ugry boýunça edilmeli profilaktiki işler <strong>diňe</strong>ýasayjylaryň haýyşy we <strong>olar</strong>yň tölegleri esasynda geçirildi. Tagta bitini yzygidergi wenetijeli ýok etmegine gönükdirilen dermanlandyryş-bejeriş kampaniýasyny geçirmegiňderegine, häkimiýetler tölegler üçin pullary bolmadyk adamlary tagta bitleri bilenýaşamaklaryny mejburladylar. Munuň netijesinde degişli awylar bilen çala zäherlenengansorujylar ähli jaýlara ýaýrady.(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 43
IX. Maşgala durmuşy we nikaMaşgala instituty Türkmenistan üçin uly ähmiyetli. Köp <strong>aýallar</strong> her edip hesip edip,özleriniň durmuşa çykanlyk durumyny saklama çalyşýärlar. Ärlerinden ykdysadywe maddy taýdan garaşly bolan <strong>aýallar</strong>, ärleri tarapyndan zorluga sezewar bolanhalatlarynda-da, <strong>olar</strong>y galdyryp gitmeýandikleri dünýäde giňden ýaýran ýagdaýdygybelli. Türkmenistanda bolsa, hat-da maşgalanyň baş eklenjisine öwrülen <strong>aýallar</strong>yň hemöz ärlerini taşlap, <strong>olar</strong>dan aýrylyşyp gitmeýärler. Çünki <strong>olar</strong>yň hemmesi jemgyýetiň ärsizzenany bir ýeňilkelleli, hemmä elýeterli diýip, kabul edýändiginden habarly. Başy boş<strong>aýallar</strong>a bolan beýle garaýyş, <strong>olar</strong>yň çagalaryna-da ýetýär, çünki ärsiz çagaly <strong>aýallar</strong> taskünti, jelep derejede hasaplanýarlar. Munuň netijesinde kop <strong>aýallar</strong> bary bilen, ýagnyärleriniň gylyk-häsiýetlerine, endiklerine, <strong>olar</strong>dan özleriniň garaşly ýa-da garaşsyzbolmaklaryna garamazdan, ärleri bilen oňuşmaga mejburlanýarlar.Ärinden aýrylan aýaly künti-jelep bilen assosirlemek (deňemek), erkekleriň arasyndaboluşy ýaly, <strong>aýallar</strong>yň öz aralarynda hem bolýar. Şonuň üçin daşary ýurtlara iş gözläpgidýän <strong>aýallar</strong>yň aglabasy ärlerinden aýrylyşan, dul galan ýa-da maýyp-müjripleriňýanýoldaşy bolmaklary tötänden däl.Bu topara degişli bolan <strong>aýallar</strong>a, ähli mümkinbolan ýollar we usullar bilen, şol sanda jenaýatçylygyň üsti bilen hem, pul gazanmakdanbaşga çykalga galmaýar. Ol <strong>aýallar</strong>yň çagalary garry eneleriniň we beýleki hossarlarynyňgözegçiliginde bolsalaram, hakykatda ol neresseler ykbalyň eline tabşyrylýarlar, çünki<strong>olar</strong>yň ejelerini jemgyýet adaty zenan hökmünde kabul etmeýär, <strong>olar</strong>y näletleýär. Olçagalar <strong>diňe</strong> gözegçiligiň astynda bolup, durnukly maşgala terbiýesini we hakyky enemährini, aladasyny almaýarlar.Äri bilen aýrylyşan halatlarynda-da köp <strong>aýallar</strong> ondan bölek ýaşamaga ýa-da başga bir yeregitmäge fiziki taýdanam bilmeýar, bu sebäpden <strong>aýallar</strong> öňki ärleri bilen bir öýi paýlaşypýaşamaklygyny dowam etdirmeli bolýarlar. Kanun boýunça, äri heleýi bilen aýrylyşansoňhem, hat-da aýalyň äri tarapyndan zorluga sezewar edilendigi anyklanan halatlarynda-da,onuň bilen bir kwartirada-öýde ýaşamaga hukukly. Är aýal aýrylyşanyndan soň, kazyyetiňkarary bilen <strong>olar</strong>yň öýi ikisiniň arasynda bölünende-de, bu çözgüt aýalyň goraglygy bilenbagly meseläni çözmeýär. Eger öý ikisiniň arasynda bölünen hem bolsa-da, ol öýde <strong>olar</strong>yňikisiniňem peýdalanmaga deň hukugy bolan, kopidor, suwa düşülýan otag, hajathana,aşhana ýaly yerler bellenilýar.Netijede aýrylyşmak problemany çözmäni, gaýtyp ony hashem çylşyrymlaşdyrýär, çünki bir yerde ýaşamaga mejbur bolan öňki är-heleý gündeçynlakaý problemalar bilen ýüzbe-ýüz bolmaly bolýarlar.Aýrylyşan är-aýalyň bir ýerde mejbury oňuşmaklary Türkmenistandaky gymyldamaýanemlägiň özboluşly aýratynlygydyr. Bile ýaşalan öýi satmanyň deregine, öňki är-heleýbolup ýaşanlar, haýsy-da bolsa bir alýs-çalyş etmäge razy adamlary agtaryp, <strong>olar</strong> bilenjaýlaryny almaşmaly bolýarlar. Emma ýagdaýy çylşyrymlaşdyrýan tarapy-da bar. Olar44 (REPORT 2•2013)
aýratynlykda ýaşap, indi bolsa bir ýaşayyş meýdanda bile yaşamagy isleýan adamlaryagtaryp tapmaly bolýarlar. Bu köp halatlarda amala aşyrylmasy örän seýrek gelýänýagdaýdyr. Şeýle seýrek duş gelen ýagdaýlarda-da kanun iş ýüzünde aýalyň bähbitlerinizalym erkekden ýa-da öňki ärinden ygtybarly gorap bilmeýär.Maşgala döretmek isleýan erkek adamlaryň tygşytly bolmaklaryna ýurtdaky çylşyrymlyýkdysady ýagdaý hem esasy poly oýnaýar.Onuň täsiriniň netijesinde erkeklere mätäç bolan<strong>aýallar</strong>yň arasynda belli bir derejede konkurensiýa, ýagny bäsleşik döreýär. Aňyrsyndabaýlygy, maly-mülki bolmadyk, özleri-de maddy taýdan peýdasyz hasaplanýan garypmaşgaladan bolan durmuşa çykmadyk gyzlar ya zenanlar, özlerine hemişelik partnergözlemek hakynda gürrüň gozgalanda, belli bir problemalar bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.Maddy taýdan gurply ýasaýan erkek adam, goňsy Täjigistan döwletindäki ýaly, bir wagtyňözünde birnäçe aýal bilen bile ýaşaşyp ýöreni durmuşda ýygydan duş gelýan ýagdaý 30 .Ol erkek adam bir aýal bilen-a döwlet edarasynda ýazgydan geçip ýaşaşsa, beýleki biraýal bilen, ýagny özüniň oýnasy ýa-da <strong>ikinji</strong> heleýiň ornunda bolmaga razylaşan zenanbilen bolsa nikalaşyp ýaşaşýär. Beýle wakalar hiç kimede gizlin syr däl, şonuň üçin buişlere gatnaşygy bolan <strong>aýallar</strong>yň hemmesi ýagdaýy doly derejede düşunip, ony şeýleliginedekabul edýärler. Köp <strong>aýallar</strong> özleriniň beýle gatnaşyk edýändiklerini ýaşyryp hemoturanoklar. Şeýlelikde, poligamiýa, ýagny köp aýllylyk, ýurtda kanun esasynda gadaganedilen hem bolsa, giňden ýaýran hadysalygyna galýar.30 Seret. http://iwpr.net/report-news/multiple-marriage-socially-acceptable-tajikistan(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 45
Jemgyýet köpaýallylygy kän bir ýazgaryp hem duranok. Şu hasabat üçin biz bilen soragjogapalyşan ýurt içindäki ekspertleriň aýtmaklaryna görä, coňky ýyllarda kimdir biriniňiki ya-da köp heleýli bolany üçin, onuň jenaýat jogapkärçiligine cekileni barada habareşidilmändir. Dogry, ýurtda köpheleýligi gadagan edýän kanunçylyk bar, emma ol kanuniş ýüzünde ulanylmaýar. Bu kanunyň ulanman galmaklygy bolsa öz gezeginde <strong>aýallar</strong>yňmaşgalada we jemgyýetde <strong>ikinji</strong>, ärleriniň tabynlygyndaky derejededigini aýdyňlyk bilengörkezýär.Giňden ýaýran garyplyk we özlerine “hakyky erkekleri” gözleýan <strong>aýallar</strong>yňarasyndaky konkurensiýa göz öňünde tutulanda, bu zatlara geň-taň galmalam däl.Poligamiýa, ýagny köpaýallylyk bilen göreşip bolýar, ýöne munuň üçin ýurtda ykdysadyýagdaýy gowulandyrmaly, halkyň ýaşaýyş durmuş derejesini üzül-kesil ýokarlandyrmaly,aýal-gyzlara öz hukuklaryny doly berjaý etmäge real mümkinçilikleri berip, hakykygender deňligini gazanmaly. Diňe şeýle edilen-de köpaýallylygyň ýaýramagyna ýardamberýän obýektiw şertleriň aradan aýrylmagy ähtimal.Köp türkmen zenanlary we gyzlary, hat-da musulman dininden bolmadyk, emmaygtybarly maddy mümkinçilikleri we maşgala döretmäge islegi bolan daşary ýurtlylaradurmuşa çykmagyň mümkinçiliklerini gözleýär we <strong>olar</strong> bilen durmuş gurmagataýýardyklaryny bildirýärler. Emma muňa garamazdan, hökümet hem, dürli ýuridikikynçylyklary we päsgelçilikleri döredip, bu meselä hem içgin goşulýar.Türkmenistanyňraýaty bolan zenan bilen nikasyny resmileşdirjek bolýan daşary ýurduň raýaty, ilki nobatdaözüniň Türkmenistanyň territoriýasynda bir ýyldan gowrak wagtdan bäri ýasaýandygynywe kanuny esasynda hususy emläginiň bardygyny subut etmeli. Şol bir wagtda-da daşaryýurduň raýaty gymyldamaýan emlägi özüne satyn alyp bilmeýär, çünki ýurduň döwletkepillendiriş, ýagny notarial edaralaryna, taraplaryň haýsy-da bolsa biri daşary ýurtlybolan halatynda ýaşaýyş jay ýa başga emlägiň satyn almak ýa satmak baradaky gelişikleriresmi bolmadyk buýruk bilen resmileşdirmek gadagan edilen. Şeýle şertlerde <strong>aýallar</strong>dasary ýurtlylar bilen öz nikasyny serhetden aňyrda resmileşdirmäge mejbur edilýarler¸ýöne beýle ýol bilen baglaşylan nikalary Türkmenistanyň hökümeti ykrar etmeýär.Türkmenistanda öz nikaňy legallaşdyrjak bolsaň, onda ýokarda getirilen ähli talaplaryberjaý etmeli we <strong>olar</strong>a laýyk gelmeli, bu bolsa iş ýüzünde mümkin bolmajak zatdyr.Türkmenistanyň goňşy Özbegistan bilen serhetýaka regionlarynda (Lebap we Daşoguzwelaýatlary) türkmen raýatyndan bolan zenanlaryň daşary ýurtlylar bilen baglaşýannikalarynyň yagdaýy häzir täze bir görnüşe eýe boldy. Bize Turkmenistandan Özbegistanadeportasiýa edilen erkeklerden we <strong>aýallar</strong>dan, ärlerden we <strong>olar</strong>yň heleýlerinden käbirmaglumatlar gelip gowuşdy. Olaryň deportasiýa edilmeginiň esasy sebäbi <strong>olar</strong>yňnikasynyň Türkmenistanda legallaşdyrylmadygy bolupdyr. Häkimiýetleriň pikiriçe, buadamlar Türkmenistanyň çäginde bikanun ýaşapdyrlar. Döwletiň iş praktikasynda buişlere, ýagny adamlaryň şahsy durmuşyna gönüden göni aralaşmagynyň netijesinde, köpmaşgalalar dargaýar.46 (REPORT 2•2013)
X. Syýasata gatnaşygyResmi maglumatlara laýyklykda, 2012-nji ýylyň fewralynda geçirilen şaýlawlarda sesbermäge hukugy bolan raýatlaryň 97% Türkmenistanyň prezidentine ses berendigiaýdylýar. 2012-nji ýylyň awgust aýyna çenli Türkmenistanda ýeke syýasy partiýa bolupdy,soňra prezident tarapyndan döredilen senagatçylaryň we telekeçileriň Partiýasy döredildi.Esasy oppozision syýasatçylar ýa daşary ýurtlarda ýerleşýär¸ ya-da tussaglykda saklanýär.Dargadylan raýat jemgyýetinden galanlary bolsa häkimiýetleriň we ýörite gulluklaryňhemişelik gözegçiliginde galýarlar. Giňden ulanylýan kollektiwleýin jezalandyrmakpraktikasy, hereket edýän häzirki režime bildirilýan tankydy eşidip bolmajak derejä çenlipesedýär. Şeýle ýowuz şertlerde syýasata çynlakaý gatnaşmaklyk, <strong>aýallar</strong> hakynda gürrüňetmände-de, Türkmenistanyň her bir raýaty üçin ýetip bolmasy kyn arzulygynda galýar.Formal, göz üçin edilen hem bolsa-da, hökümetiň düzüminde we ministrliklerde käbirýokary wezipelerde birnäce aýalyň bardygyny bellemek gerek. Olaryň arasynda öňki wehäzirki wise-premýeri, käbir aýal ministrleri we ilçileri, milli parlamentiniň başlygyny weMejlisiň deputatlarynyň 17% aýalldygyny görkezmek b<strong>olar</strong>.Iş praktikasynda Türkmenistanda kanunlardan tapawutlykda, başga-da birnäçe resmibolmadyk, emma ýerine ýetirilmegi hökmany bolan buýruklaryň bardygyny aýtmaly.Mysal üçin, <strong>aýallar</strong>a özleriniň dör<strong>eden</strong> zenan birleşiklerine erkin gatnaşmaklyk gadaganedilen, çünki şeýle garaşsyz birleşikleriň ýekeje biri-de degişli edaralarda hasaba we belligealynmadyk. Bar bolan buýrugy bozmaklyk we degişli guramalarda hasaba alynmadykbirleşikleri döretmeklik bolsa berk çäreleriň görülmegi göz öňünde tutýar. Nämüçindir<strong>aýallar</strong>yň döretmek islän hemme guramalary we birleşmeleri <strong>diňe</strong> TürkmenistanyňGurbansoltan eje adyndaky resmi <strong>aýallar</strong> guramasynyň yanynda döredilip, bu guramanyňbölumçesi hökmünde hereket edip bilýärler. Resmi bolmadyk buýruga laýyklykda,<strong>aýallar</strong>yň resmi guramasynyň daşyndan haýsy-da bolsa bir strukturany (edaradyrguramany) döretmek gadagan edilen. Şu sebäpdenem, ýurtda <strong>aýallar</strong>yň hak hukuklaryüçin hakyky göreşi alyp barjak, <strong>olar</strong>yň bähbitlerini aralajak resmi ýagdaýda hasaba(registrasiýa) alynan <strong>aýallar</strong>yň guramasy ýok. Ilatyň <strong>aýallar</strong> gatlagynyň aktiwleşmegine,onuň özündäki potensialy (güýçleri, serişdeleri) hemem ösüp barýän mumkinçilikleri işýüzünde berjaý etmäge ýardam berip biljek <strong>aýallar</strong>yň garaşsyz guramalarynyň jemgyýetdepeýda bolmagyna esas doretmäge häkimiýetler isleg bildirenoklar.Aslynda hökümet tarapyndan berilen goldawyň netijesinde döredilen, Türkmenistanyň<strong>aýallar</strong> birleşigi, <strong>aýallar</strong>y görkezmek, <strong>olar</strong>yň bähbitlerini ygtybarly goramak maksadybilen döredildi. Bu gurama bellenilen maksatlara ýetmek üçin juda oňaýlydy. Emmamuňa garamazdan, turuwbaşdan öňde göýülan maksatlar <strong>diňe</strong> daşky bir owadan sypatbolup, gynansakda, Ženewa konwensiýasyny berjaý etmäge ýardam bermeýär. Aýallarguramasynyň taryhynda kömege mätäç zenanlaryň kabul edilip, <strong>olar</strong>y gaýgy etdirýanarza-şikayatlary diňlenen döwürleri-de bolupdy, emma beýle konsultasiýalardan soň hem(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 47
<strong>aýallar</strong>a hakykat ýüzünde anyk we degerli kömekler berilmedi. Göwnümize bolmasa,Türkmenistanyň <strong>aýallar</strong> guramasynyň barlygy <strong>diňe</strong> bir fasad, ýagny binanyň mermer örtülenýüz tarapy ýaly bir zat bolup görünýär. Bu gurama bilen häkimiýetler <strong>aýallar</strong>y mynasypgörkezip we <strong>olar</strong>yň hukuklaryny goramagyň deregine, bütin dünýä “ynha, biziň ýurdumyzda<strong>aýallar</strong>yň öz guramasy bar” diýmek üçin, özlerine esas edinene meňzeýär. Bu guramadawezipä bellenmek bilen bagly hemme meseleler öňünden häkimiýetlere habar edilip,<strong>olar</strong>dan razyçyk alynandan soň çözülýar. Guramanyň mandaty, ygtyýarlyklary we geçirjekçäreleri-de ýokardaky tertipde amala aşyrylýar. Resmi maglumatlarda grajdan jemgyýetiniňguramasy diýilip görkezilen Türkmenistanyň <strong>aýallar</strong> guramasy, hökümet tarapyndan döwletserişdeleriniň hasabyna maliýeleşdirilýar. Bu guramanyň başlygy bolsa 2012-nji ýylyňoktýabrynda <strong>aýallar</strong>yň diskriminasiýasynyň ähli görnüşlerini ýok etmek baradaky Komitetdegeçirilen halkara diňlenşigine yürduň resmi delegasiýasynyň agzasy diýilip gatnaşdyryldy.Jemgyýetdäki dürli gatlaryndan bolan <strong>aýallar</strong>yň, durli azlyklaryň we şuňa meňzeşleriňhukuklaryny ygtybarly gorap biljek ýekeje-de gurama, ýekeje-de jemgyýetçilik ýa-dadöwlet edarasy Türkmenistanda ýok. Bu ýurtda <strong>aýallar</strong>, öňküsi ýaly, jemgyýetiň özündede,maşgalada-da diskriminasiýa sezewar edilýär, <strong>aýallar</strong>yň we erkekleriň deňliginigazanmakda haýsy-da bir perspektiwalaryň boljagynyň alamatlary hem duýulmaýar.Geçirilýan oňňyn hukuk reformalara garamazdan, bar bolan dartgynly ykdysadyýagdaý ilat köpçüligi üçin gowulyklaryň boljagyna şert dör<strong>eden</strong>ok. Hakykat ýüzündeTürkmenistanda erkekleriň we <strong>aýallar</strong>yň deňligi esasanam <strong>diňe</strong> bir zat-da, ýagny <strong>olar</strong>yňadylsyzlygyň we <strong>eden</strong>-etdiligiň öňündäki goragsyzlynda. Bu ýowuzlyklardan bolsa buýurtda hiç kimem ätiýaçlandyrylan däl.48 (REPORT 2•2013)
07 MediaNORWEGIAN HELSINKI COMMITTEEKirkegata 5, N-0153 OsloTelefon: (+47) 22 47 92 02 – Fax: (+47) 22 41 60 76E-mail: nhc@nhc.no – www.nhc.no(Türkmenistandaky <strong>aýallar</strong>: <strong>ikinji</strong> sortly raýatlar Olar <strong>diňe</strong> <strong>eden</strong>-etdilige sezewar bolmakda we kazyýet adylsyzlygyň öňünde deňhukukly) 49