Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
fında <strong>ve</strong> Iğdır Ovası'nın Ermenistan tarafında kalan alan kısmı (Ararat Ovası) için degeçerlidir 39 . Burada da hem vadide hem de bağlantılı ovalarda çok sayıda Klasik Dönemöncesi yerleşim vardır. Onümüzdeki yıllarda Aras Vadisi'nin Türkiye tarafında yapılacakçalışmalar bu sorulara açıklık getirebilir.ikinci olarak tüm bölgede ilk Tunç Çağından sonra kesintiye uğrayan yerleşik yaşamUrartu Krallığı dönemine değin tekrar kurulamamış görünür 40 . Yerleşik <strong>ve</strong> tarımsalkarakteri belirgin olan Ilk Tunç Çağı kültürünün son yüzyıllarından başlayarak ovalarınbüyük çapta terkedildiği yaşamın yüksek alanlara doğru kaydığı belirgindir. Ancak buradakisorun bu yeni alanlarda yerleşimierin bulunmayışı ya da son derece zayıf oluşudur.Buna karşılık büyük nekropollerin varlığı dikkat çekicidir. Ağrı Dağı eteklerindeyer alan <strong>ve</strong> sayılarının yüzleri bulduğu anlaşılan mezarların yanındaki kalelerin boyutları,bu nekropollerdeki nüfus gözönüne alınırsa yetersizdir. Bu alanlarda sivil mimarıözellikleri gösteren ya da geniş yerleşimiere ait kalıntılara rastlayamadık. Bunun nedeniIğdır Ovası dışında cograff özellikleri nedeniyle bölgede hakim olan hayvancılık <strong>ve</strong>onun getirdiği pastoral yaşam olmalıdır. Yarı göçebe <strong>ve</strong> kısmen de gö.gebe bir yaşamtarzı sürdürmuş görünen bu topluluklar, büyük olasılıkla Orta Tunç Çagı kadar olmasada kalıcı yerleşimler açısından zayıftı. Nüfus belirli merkezler etrafında toplanmış olmalıydı.Bu türde merkezler için Nahçıvan'daki i <strong>ve</strong> ii. Kültepe 41 ile Ermenistan'daki Metsamor,Horom, Elar, Keti, Lçaşen gibi merkezler sayılabilir (bkz. Son Tunç Çağı-ErkenDemir Çağı).Sonuncu yeni <strong>ve</strong>ri, Geç Kalkolitik Dönemin varlığıdır. Yalnızca iki merkezde (Hazinetepe<strong>ve</strong> Gıcık mevkii) Tunç Çağı öncesine ait malzeme bulunmuştur. Suriye-Mezopotamyaorijinli Amuq F malzemesine rastlanan Hazinetepe, Amug F ilişkili bir merkezgibi görünür. Bu bulgular Toroslar'ın güneyi <strong>ve</strong> kuzeyi arasındaki ilışkilere yeni katkılarsağlar. Yukarı Mezopotamya topluluklarının Toroslar'dan kuzeye göçederek kendi küçükköylerini kurdukları düşünülebilir. Bu göçlerin nedenlerinden bıri pastoralizmin içindeyer alan mevsimlik hareketler olmalıdır: Hazinetepe'nin senenin üç ya da dört ayıiçin kullanılmış olan bir yazlık yerleşim olduğu düşünülebilir. Benzer bir durum, birazdaha geç olsa da Gawra X-Vııı türü Orta Uruk çanak çömleği bulunmuş olan Azerbaycan'dakiLeylatepe'de görüıür 42 . Buradaki önemli nokta Leylatepe çanak çömlek topluluğununyerel çanak çömlek kültürü içinde tamamen ayrı olmasıdır-a. Bu nedenle M.O.4. binyılın ilk yarısında M.O. 3. binyılda Yukarı Fırat'ta olduğu gibi Transkafkasya'dayerli Geç Kalkolitik topluluklarının Suriye-Mezopotamya topluluklarıyla birlikte yaşadığıbir 'ikili kültür'ü düşüneblliriz--.2003 yılında çalışmalarımıza yine Ağrı Dağı bölgesinde <strong>ve</strong> dağın iki tarafındayer alan Iğdır <strong>ve</strong> Doğubeyazıt ovalarında devam etmeyi <strong>ve</strong> ayrıca Tuzluca bölgesindekituz yatakları ile Balıklıgöl civarında uzanan yayla <strong>ve</strong> otlakların bulunduğu yöreleri deincelemeyi planlıyoruz.Çanak Çömlek Kata/oğuÇizim2 :2.1 : Hazinetepe. De<strong>ve</strong>tüyü. Kah<strong>ve</strong> hamur. ince saman katkı. EI yapımı.39 Chataigner, kişisel bilgi; Kuşnareva 1997: Fig. 1B, 33.40 Özfırat 2001a: 67-116; 2001b; in press a; in press b; Sevin in press; Yakar 2000: 410-41341 Abibullaev 1959; Aliev 1991: 25-39. Ayr. bkz. Bahşaliyev, 1997: 20-40; Kuşnareva 1997: 30-41; 62-65; 144-149.42 Örnegin, tipik Uruk çifle boyunlu kap, "Uruk casseroles", ya da basit dışa dönük ağızlı çömlekler bulunmuştur (Aliev<strong>ve</strong> Narimanov 2001 : PI. V1/3; pl. VIII/1 ; pl. V/6 ; pl. IV/6, B).43 Chataigner kişisel bilgi. Ancak bu mevsimlik göç hipotezi bir noktada zayıftır: Hem Hazinetepe hem de Leylatepe BOOm. nin altındaki yükseklikte yer alırlar. Hazinetepe Iğdır Vadisi'nin hemen üzerindeki konumuyla yazları sıcak <strong>ve</strong> nemlidir,bu konum yılın belli zamanlarında aşağı inen yayla toplulukları için uygun bir yer gibi görünmez. Bugün Iğdır bölgesindenhayvancılık için Kars, Erzurum <strong>ve</strong>ya daha yakndaki Tendürek <strong>ve</strong>ya Balıklıgöl yaylalarına çıkılır. Transkatkasya'daYukarı Fırat merkezlerinin varlığı başka bir şekilde açıklanabilir. Bu merkezler güneyden gelen grupların obsidiyen,bakır <strong>ve</strong> tuz gibi doğal kaynaklar için yerleştikleri birer nokta olabilir.44 Marro 1997.21