Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
Ateş BAYAZIT HAYTA2. Toplumun çevreye etkisini <strong>tüketim</strong> alışkanlıklarını değiştirerek,yaşam biçimini çevreye duyarlı hale getirerek azaltmaya çalışanyaklaşımlar,3. Teknolojik iyileştirmeye dayalı yaklaşımlar,4. Ekonominin karar <strong>ve</strong>rme ölçütlerinin değiştirilmesine dayalıyaklaşımlar,5. Toplumun başarısına ilişkin ölçütlerin salt ekonomik değişkenlerlesınırlı olmaktan çıkarılarak genişletilmesine dayalı yaklaşımlar.İkinci grup stratejiler, <strong>tüketim</strong> alışkanlıklarının <strong>ve</strong> yaşam biçiminindeğiştirilmesine dayanmaktadır. Bu stratejinin içinde bir yanda yaygınmateryalist yaşam değerlerinin en aza indirilerek yaşamın gönüllüolarak basitleştirilmesi yer alırken; diğer yanda materyalist değerlerinhakim olduğu yaşam çizgisi sorgulanmadan çevreye etkiyi azaltıcı, yenidendeğerlendirme, <strong>tüketim</strong> çılgınlığının önlenmesi vb. uygulamalaryer almaktadır (Bookchin, 1996:78).Çevredeki kaynakları tüketen birey <strong>ve</strong> <strong>aile</strong>lerin, bu çevreyi korumada<strong>ve</strong> sürdürmedeki rolü çok önemlidir. Bugün bireysel <strong>tüketim</strong>inneden olduğu atıklar çevreyi kirleterek kaynaklara zarar <strong>ve</strong>rmektedir.Özellikle deterjan, pet şişe, plastik, haşere ilaçları vb. atıklar topluyaşamın yoğun olduğu <strong>ve</strong> dünya nüfusunun hızla arttığı günümüzdeönemli boyutlara ulaşmaktadır. Toplumdaki her bireyin <strong>ve</strong> <strong>aile</strong>nin <strong>tüketim</strong>zorunluluğu göz önüne alındığında; satın alma, kullanma <strong>ve</strong> atmakonusundaki karar <strong>ve</strong> davranışların çevrenin korunması <strong>ve</strong> kaynaklarınsürdürülebilmesinde ne denli önemli olduğu ortaya çıkmaktadır. Özellikle<strong>aile</strong>nin ev ile ilgili faaliyetlerini ekolojik düşüncenin dışında asladüşünmemek gerekir. Tüketicilerin evle ilgili kararları oluşturmadaçevre ile olan entegrasyonu gözardı edilmemelidir.Literatürde <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong>, sorumlu <strong>tüketim</strong>, bilinçli <strong>tüketim</strong>gibi farklı tanımlara sıkça rastlanmakla birlikte bu tanımlarınhepsinin aslında aynı kavramı ifade ettikleri görülmektedir (Bayraktar,2001:51).Sürdürülebilir <strong>tüketim</strong>; tüketicilerin satın alma kararlarında <strong>ve</strong> <strong>tüketim</strong>davranışlarında yalnızca kendi kişisel ihtiyaçlarını tatmin etmekisteği ile moti<strong>ve</strong> olmayan, kararlarının <strong>ve</strong> davranışlarının muhtemel sonuçlarınıdikkate alan bir <strong>tüketim</strong> biçimidir. Bir başka ifade ile, bireyle-72 TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009
Sürdürülebilir Tüketim <strong>ve</strong> Ailerin <strong>tüketim</strong>in yerel, ulusal <strong>ve</strong> uluslararası toplumlarda yaşayan bireylerüzerindeki etkilerinin farkında olmasıdır.Son zamanlarda ortaya atılan <strong>sürdürülebilir</strong> tüketici modeli, bireylerin<strong>tüketim</strong> kararlarının sonuçlarını düşünmeyi onlara bir görev olarakyüklemektedir. Bireylerin <strong>tüketim</strong> kararlarını alırken, bu kararların çevreseletkilerini de düşünmeleri gereğinin günümüz çevre sorunlarınınçözülmesinde ne kadar etkili olduğu gerçeği ile karşılaşmamız gözardıedilemez. Bu sebeple insan sağlığını <strong>ve</strong> doğal dengeleri koruyarak, ekonomikkalkınmaya imkan sağlayacak şekilde kaynakların yönetiminisağlamak, çevre sorunlarının önlenmesinde <strong>ve</strong> giderilmesinde etkiliolabilecek uygulamalar geliştirmek, tüketici eğitimine önem <strong>ve</strong>rmek <strong>ve</strong>gelecek nesillere yaşanabilir bir çevre bırakmak <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong>modelinin tüketici olarak bireylere yüklediği en önemli görevdir (Kendirli<strong>ve</strong> Çağıran, 2004:33).Sürdürülebilir <strong>tüketim</strong> modeli tüketicilerde olumlu davranışlargerçekleştirmeyi <strong>ve</strong> aynı zamanda olumsuz davranışları engellemeyiamaçlamaktadır. Tüketicilerde olması istenilen <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong>davranışlarını şu şekilde sıralamak mümkündür:- Satın alınacak olan mal <strong>ve</strong> hizmetlerin kaliteli, gü<strong>ve</strong>nli, ucuz <strong>ve</strong>sağlıklı olması konusunda titiz davranmak,- Haklarını bilmek, sahip çıkmak <strong>ve</strong> savunmak,- Firmalar arasında gü<strong>ve</strong>nirliliği ön planda tutmak,- Medyanın <strong>ve</strong> reklamların etkisinde kalmadan <strong>tüketim</strong> kararı almak,- Her çeşit savurganlık <strong>ve</strong> israftan kaçınmak,- Çevreye en az zararı <strong>ve</strong>recek ürünleri seçmek,- Kimyasal madde içeren ürünleri kullanmamak,- Ani satın alma davranışında bulunmamak,- Enerji kullanımı konusunda dikkatli davranmak,- Kalite <strong>ve</strong> standart ölçülerine dikkat etmek,- Çevresel sorunlara duyarlı olmak,- Tüketim kararlarını alırken mantıklı <strong>ve</strong> duyarlı davranmak,TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009 73
Sürdürülebilir Tüketim <strong>ve</strong> Ailesine <strong>ve</strong> parka gitme, bahçeye çiçek ya da ağaç dikme, birlikte alış<strong>ve</strong>rişeçıkma gibi faaliyetler sonucunda da doğayı tanımaları <strong>ve</strong> çevre kirliliğikonusunda çocukların bilgilendirilmesi sağlanabilir. Bununla birliktegörülen her bitki <strong>ve</strong> hayvan türünün hayatımız için vazgeçilmez önemini,tükettiğimiz şeylerin tümünün doğadan geldiğini, bir gün geliptamamen yok olacaklarını anlatarak onlara doğa sevgisini aşılayabilir,doğayı kirletmeden nasıl yaşayabileceğimiz konusunda özellikle ev <strong>ve</strong><strong>aile</strong> yaşantısında uygulanabilecek bilinçli çevre koruyucu davranışlarlaörnek olunabilir (Ural, 1991:47; Gönen <strong>ve</strong> Hablemitoğlu, 1992:34).Tüketim kalıpları <strong>ve</strong> alışkanlıkları ilk önce <strong>aile</strong> içerisinde kazanılmaktadır.Bir başka deyişle <strong>aile</strong> çocuk büyürken yalnızca gelişiminiyönlendirmekle kalmaz, <strong>aile</strong> içinde <strong>ve</strong>ya dışında çocuk için <strong>tüketim</strong>davranışları ile ilgili bir davranış modeli oluşturur. Üstelik çocuklarhangi havayı soluyacaklarını, hangi suyu içecekleri, hangi yiyecekleritüketecekleri ya da hangi giysiyi giyecekleri konusunda tamamen annebabalarınıntercihlerine uymak durumunda kalmaktadır. Bu nedenle <strong>aile</strong>lerinbilinçli <strong>tüketim</strong> davranışları ile ne satın almak istiyorlarsa buürünlerin sonradan çevreye tekrar kazanılabilir olup olmadığına dikkatetmeleri, yeniden kullanılabilen ürünleri satın almaya özen göstermeleri<strong>ve</strong> bu ürünlerin kullanımını alışkanlık haline getirmeleri çocuğun budavranışları kendisine örnek model alması açısından önemlidir (Bayraktar,2001:52; Kocakurt <strong>ve</strong> Gü<strong>ve</strong>n, 2005:37).Eski Türk <strong>aile</strong>sinde olduğu gibi günümüz <strong>aile</strong>sinde de anne-babanınyanında çocuklar her alanda olduğu gibi <strong>tüketim</strong> alanında da önemlibir yere sahiptirler. Zamanımızda çocukların sadece kendi harçlıklarını<strong>ve</strong> harcamalarını değil aynı zamanda <strong>aile</strong>nin satın alma kararlarını <strong>ve</strong>harcamalarını yönlendirdikleri <strong>ve</strong> bu konuda etkili oldukları bilinmektedir(Odabaşı <strong>ve</strong> Barış, 2002:71). Aile üyeleri ile doğrudan ya da dolaylıolarak kurulan iletişimlerin her biri, çocuğun <strong>tüketim</strong> davranışlarınıkazanmasında önemli bir rol oynamaktadır. Çocuğun <strong>tüketim</strong> davranışlarınınşekillenmesinde <strong>aile</strong>nin doğrudan etkileri; <strong>tüketim</strong>le ilgilibilgileri edinme, inanç <strong>ve</strong> norm kalıplarının oluşumunu içermektedir.Bu oluşum gerek sözlü ifadelerle gerekse örnek davranışlarla gelişebilmektedir(Moschis, 1985:911).Aileler çocuklarını eğitmek amacıyla <strong>tüketim</strong> ürünleri hakkındabilgi <strong>ve</strong>rerek <strong>ve</strong> <strong>aile</strong> üyelerinin tüketici davranışlarını gözlemleyenTSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009 77
Sürdürülebilir Tüketim <strong>ve</strong> Ailetaklit ederek öğrenmenin aktif olduğu bir yaş dönemidir. Ayrıca çocuğunkumbarada biriken paralarla oyuncağının alınması, küçülen eskiyengiysilerin çocukla birlikte belirlenerek yeni sezon alış<strong>ve</strong>rişlerinin bunagöre yapılması, kullanılamayacak olan giysilerin ayrılarak bir başkasına<strong>ve</strong>rilmesi gibi işlemler çocuğun <strong>tüketim</strong>i somut olarak görmesine <strong>ve</strong>tüketme davranışında kendine ait sınırlar kazanmasına yardımcı olabilir(Nazik, 2005:64).Çocukların küçük yaşta öğrendikleri <strong>tüketim</strong> alışkanlıkları, gelecekteyetişkin olduklarında çevreyi etkileyecek önemli faktörlerdendir.Aile <strong>ve</strong> arkadaş grupları çocuk tüketicilerin eğitiminin önemli bir parçasıolmakla birlikte, kurumsal eğitim de ilkokulda <strong>ve</strong>rilmektedir. Okulagitme ile birlikte çocuklar, kendi satın alma özgürlüklerine kavuşabilmekte<strong>ve</strong> harçlıklarını yönlendirebilmektedirler. Özellikle ilköğretimçağında 7-14 yaş grubunda yer alan çocuklar son çocukluk dönemleriniyaşamakta olup, her ürün <strong>ve</strong> reklamdan kolayca etkilenebilmektedirler.Cinsel kimliğin ön plana çıktığı <strong>ve</strong> aynı zamanda akran gruplarının büyükönem taşıdığı bu dönemde ilgiler ortaktır <strong>ve</strong> grup üyelerine karşıseçicilik ön sırada yer almaktadır. Özellikle sosyal statü, yaş, cinsiyet<strong>ve</strong> giyim bu yaşlarda akran grubuna seçilmek açısından önem taşımaktadır.Bu bağlamda, çocuklara <strong>ve</strong>rilecek eğitimin daha kapsamlı <strong>ve</strong> sürekliolması gerektiği gündeme gelmektedir.Son yıllarda tüketici eğitimi konuları, okullarda tüm sınıflardaçeşitli derslerin konuları altında okutulmaktadır. Eğitim uzmanlarınagöre; tüketici eğitimi ne kadar küçük yaşta <strong>ve</strong>rilirse ileriki dönemlerdetüketici problemlerinin aşılması o derece kolay olmaktadır. Öte yandanuzmanlar çocuğun gelişim döneminin her sürecinde tüketici eğitimi almasınınönemini de vurgulamaktadırlar. Bu açıklamaya göre çocuklargelişim dönemleri sürecinde tüketici olarak beş evreden geçmektedirler;Gözlem: Çocuğun pazarda tanıştığı ilk evredir. Aileler genelliklebebeklerini <strong>ve</strong> çocuklarını bu evrede alış<strong>ve</strong>rişe götürmeye başlamaktadırlar.Bu gezilerde çocuk, alış<strong>ve</strong>riş çevresi ile ilk etkileşimini kurmaktadır.Bu süreç 2. aydan 33. aya kadar olan süreci kapsamaktadır.Talepte bulunma: Bu evrede çocuk mağazada gördüğü <strong>ve</strong> ilgisiniçeken ürünleri talep etmeye başlamaktadır. Ayrıca bu evrede reklamlardanda etkilenmektedir.TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009 79
Ateş BAYAZIT HAYTASeçim yapma: Çocukların yürümeye başlaması ile birlikte raflardabulunan bir ürünü seçmeyi <strong>ve</strong> raftan almayı artık başarabildikleri birdönemdir. Bu aşama çocuğun ilk fiziksel iletişimini içermektedir.Yardımlı alış<strong>ve</strong>riş: Bu aşama çocuklara <strong>aile</strong> <strong>ve</strong> <strong>aile</strong> yakınları tarafından<strong>ve</strong>rilen paraların yardımlı alış<strong>ve</strong>riş ile harcanmaya başlandığıdönemdir. Aynı zamanda çocuğun elindeki para ile mağazadaki ürünlerisatın alabileceği kanaatine vardığı dönemdir.Bağımsız alış<strong>ve</strong>riş: Gelişim sürecinin son basamağını oluşturmaktadır.Aile yardımı olmaksızın alış<strong>ve</strong>rişin yapıldığı dönemdir.Çocukların tüketici olmayı öğrenmeleri süreci olarak adlandırılan“tüketici sosyalizasyonu” da dört yaşından önce başlayıp, ömür boyudevam etmektedir. Buna göre; 4-5 yaşlarında çocuk tüketici rolünüdeneme aşamasındadır. 5-6 yaşlarındaki çocuk tüketici ilk kez kendibaşına hareket etmekte, hiç kimsenin yardımı olmaksızın kendi alış<strong>ve</strong>rişiniyapabilmektedir. 7-12 yaşlarındaki tüketici, düzenli olarak sık sıkalış<strong>ve</strong>riş yapmakta, <strong>tüketim</strong>i bir görev ya da bir ayrıcalık olarak değil,kendi yaşındaki ya da kendisinden büyük insanların normal davranışıolarak görmektedir. 12-15 yaşlarında ise tüketici olarak toplumdakiyerlerini tam olarak almaktadırlar (Özgen <strong>ve</strong> Gönen, 1995:8).3. SONUÇ VE ÖNERİLERSon yıllarda yapılan çeşitli araştırmalarda <strong>aile</strong>lerin çevre ile ilgilikonulara gösterdiği duyarlılığın arttığı <strong>ve</strong> alış<strong>ve</strong>rişlerinde kendi isteklerinindeğil, çevre sağlığının <strong>ve</strong> korunmasının önem kazandığını göstermektedir.Hızla gelişen teknoloji <strong>ve</strong> değişen dünya çerçe<strong>ve</strong>sinde çevreninkorunmasından <strong>ve</strong> çevre dostu ürünler tüketilmesinde <strong>sürdürülebilir</strong><strong>tüketim</strong> bilincinin kazandırılmasında <strong>aile</strong>lere önemli görevler düşmektedir.Aile ortamında kazanılan bilgi <strong>ve</strong> beceriler bireylerin ileridekidavranışları üzerinde etkili olmakta <strong>ve</strong> bireylerin gelecekteki <strong>tüketim</strong>eyönelik davranışlarını büyük ölçüde <strong>aile</strong>sinin <strong>tüketim</strong> davranışları belirlemektedir.Dolayısı ile <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong> konusunda <strong>aile</strong>lere yönelikbazı önerilerde bulunmakta yarar vardır.• Aileler ihtiyaç önceliklerini belirleyerek, rasyonel <strong>ve</strong> planlı sa-80 TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009
Sürdürülebilir Tüketim <strong>ve</strong> Ailetın alma davranışını benimsemelidirler. Böylelikle para, zaman<strong>ve</strong> enerji konusunda da tasarruf sağlanabilir.• Aileler satın alma sırasında ürünlerin etiketlerine, içerdiklerimaddelere dikkat ederek, doğaya zarar <strong>ve</strong>rmeyen, fazla <strong>ve</strong> zararlıatık oluşturmayan <strong>ve</strong> yeniden kullanılabilen maddelerdenyapılmış ya da bu tür maddelerle ambalajlanmış çevre dostuürünleri tercih etmelidirler.• Evsel atıkları azaltmalı <strong>ve</strong> <strong>ve</strong>rimli hale getirilmelidir. Örneğin;boşalan cam, plastik <strong>ve</strong> kağıt ambalajlar diğer atıklardan ayrıtoplanarak yeniden kullanılabilirler.• Aileler çevre korunmasında etkin <strong>ve</strong> kalıcı bir sonuca ulaşabilmekiçin örgütlenmelidirler. Batı’da gelişmiş ülkelerde buörgütlerin pek çok örneğini görmek mümkündür. Türkiye’dede bu konuda faaliyet gösteren çeşitli dernek, vakıf <strong>ve</strong> organizasyonlarbulunmaktadır. Çevreyi <strong>ve</strong> doğayı koruma bilincinintabana yayılmasını sağlayabilmek için bu tür örgütlerin küçük<strong>ve</strong> yerel boyutlara indirgenmesi önemlidir.Sürdürülebilir <strong>tüketim</strong> bilincine sahip tüketicilerin artırılmasınayönelik yapılabilecek diğer faaliyetleri de şu şekilde sıralayabiliriz:• Örgün <strong>ve</strong> yaygın eğitim kurumlarında uygulanan çerçe<strong>ve</strong> öğretimprogramlarında <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong> bilincini oluşturmayayönelik eğitim materyallerine yer <strong>ve</strong>rilebilir.• Ekonomik kalkınma <strong>ve</strong> refah ile <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong> arasındakipozitif ilişki çeşitli bilimsel etkinliklerle vurgulanabilir.• Ulusal <strong>ve</strong> uluslararası her türlü platformda çevre konularınınönemini vurgulayan faaliyetler desteklenebilir.• Başta yerel hükümetler olmak üzere bütün yasa koruyucularınkonu ile ilgili yasal uygulamalarında <strong>sürdürülebilir</strong> <strong>tüketim</strong> modeliniözendirmeleri sağlanabilir.TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009 81
Sürdürülebilir Tüketim <strong>ve</strong> AileKendirli, S., Çağıran, H . (2004), “İşletmelerin Sosyal Sorumluluk BağlamındaEkolojik Çevre Yönetimi <strong>ve</strong> K.Maraş Sanayi İşletmelerinde Bir UygulamaÖrneği”, Standart Ekonomik <strong>ve</strong> Teknik Dergisi, Ocak.No.215:23-42.Kocakurt, Ö., Gü<strong>ve</strong>n, S . (2005), “Çevre, Aile <strong>ve</strong> Çocuk”, Eğitim <strong>ve</strong> BilimDergisi, C.30, No.135:34-38.Makela, C.J . (2003), “Sharing the Sky : The Role of Family and ConsumerSciences in Sustainability”, Journal of Family and Consumer Sciences,C.95, No.2:4-10.Mc Gregor, S.L.T . (1999), “Globalizing Consumer Education : Shifting fromIndividual Consumer Rights to Collecti<strong>ve</strong> Human Responsibilities”, Proceedingsof XIX th. International Consumer Studies and Home EconomicsResearch Conference, Uni<strong>ve</strong>rsity of Ulster.Moschis, G . (1985), “The Role of Family Communication in Consumer Socializationof Children and Adolescents”, Journal of Consumer Research,No.11:898-913.Nazik, M.H . (2005), “Çocuk <strong>ve</strong> Tüketim”, Eğitim Dergisi, T.C Milli EğitimBakanlığı Yayımlar Dairesi Başkanlığı. Haziran-Temmuz Sayısı,No.6:64-65.Nazik, M.H . (2008), “Sürdürülebilir Tüketim”, Tüketici Bülteni, C.2,No.5:15-18.Nazlıoğlu, M . (1991), Sürdürülebilir Kalkınma Açısından Kadın <strong>ve</strong> Çevre,Sürdürülebilir Kalkınma El Kitabı, Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayını,Ankara.Ural, S . (1991), Okulöncesi Dönemde Çevre İçin Eğitim – Çevre Eğitimi, TürkiyeÇevre Eğitimi Vakfı Yayını, Ankara.Odabaşı, Y., Barış, G . (2002), Tüketici Davranışı, Mediacat Kitapları, EsenOfset, İstanbul.Özgen, Ö. Gönen, E . (1995), İlkokul Çağındaki Çocukların Tüketim DavranışlarıÜzerine Bir Araştırma, Ankara Üni<strong>ve</strong>rsitesi Yayınları, No:1270:8-9, Ankara.Yener, M . (1990), “Tüketici Eğitimi <strong>ve</strong> Aile Açısından Önemi”, Standart Ekonomik<strong>ve</strong> Teknik Dergisi, No.346:19-21.Yener, S., Kocaman, T . (2001), Demographic Characteristics of Child Population,UNICEF.TSA / Yıl: 13, S: 3, Aralık 2009 83