YENi ÜMiTDoç. Dr. Ayhan Tekİneş*Temmuz / Ağustos / Eylül - 2010 / 89Ruh ve MânâMedeniyetine DoğruMedeniyet, Arapçada şehir anlamına gelen ‘medine’kelimesinden alınmış yeni bir isimdir.Me-de-ne fiil kökünden gelen medine, ikametetmek mânâsındadır. Sınırları belirli yerleşimyerlerine veya düşmanlardan korunmak maksadıyla yüksekyerlere inşa edilen kalelere ‘medine’ denmiştir. Arapçadayerleşim yerlerinin küçükleri ‘belde’, büyükleri ise‘medine’ diye adlandırılır. Yesrib şehri, Allah Resûlü’nün(sallallâhu aleyhi ve sellem), hicretinden sonra ‘Medine’ismiyle anılmıştır. Ayrıca İslâm dünyasında zamaniçinde Medine-i İsfahan, Medine-i Mansûr (Bağdad) veKisra’nın şehri Medâin (şehirler) gibi on altı farklı şehirMedine adıyla anılmıştır.Bazı dilciler, Medine’nin “dâne” fiil kökünden isimolduğunu söylemişlerdir. Bu kök, itaat, mülk, hükümve sultan gibi mânâlara sahiptir. Bu durumda ‘medine’kelimesi, dîn ile aynı kökten gelmektedir ve belirlibir idare gücünü kabul edip ona itaat eden insanlarınyaşadığı yer anlamını ifade etmektedir. Nitekim Arapçadabelirli bir idare gücünü kabul ettiği için şehirdeyaşayanlara ‘medenî’, çölde yaşayanlara ise ‘bedevî’ denilmiştir.‘Bedevî’ kelimesi aynı zamanda ‘hadarî’ (yerleşik)kelimesinin zıt anlamlısıdır. Ayrıca yine ‘dâne’fiilinden gelen ‘deyn’ (borç) kelimesi ile de ‘medine’arasında sorumluluk açısından bir alâka kurulmasımümkün görünmektir.Medine kelimesinin ifade ettiği olumlu çağrışımlar,Müslüman ilim adamlarını şehirde yaşamanınfaziletleri üzerine düşünmeye sevk etmiştir. Hattâünlü filozof Farabi (ö. 339/950), felsefî sistemininbir özetini yaptığı ve son kısmında siyaset felsefesinedâir fikirlerini ele aldığı eserine Mebâdiu ârâi ehli’lmedîneti’l-fâzıla(Faziletli şehir halkının görüşlerininilkeleri) adını koymuştur. O, Medine kelimesi ile belirlibir şehri kastetmemiş; kelimeyi kök anlamına uygunolarak hem ‘şehir’ hem de ‘yönetim/devlet’ mânâlarınıçağrıştıracak şekilde kullanmıştır. İdeal devlet ve yönetimmodelini ise şehirde yaşamanın erdemlerindenhareketle belirlemeye çalışmıştır. Ona göre her insanyaratılıştan birçok şeye muhtaçtır. İhtiyaçlarını karşılamakve mükemmel bir insan olabilmek için başkainsanların yardımına ihtiyaç duyar. İnsanlar arasındakiyardımlaşma ve iş bölümü şehirlerde daha kolaymümkün olduğundan, en üstün iyiliğe ve tammükemmelliğe ancak şehirlerde ulaşılır. İnsanlarınmutluluğu elde edebilmek için birbirine yardımcı olduğuşehirler, ‘el-medînetu’l-fâzıla’dır; yani erdemli vemükemmeldir. Erdemli şehirdeki insanlar, iyiliği eldeetmek için iradelerini kullanır ve birbirine yardımcıolurlar. İyilik ortak paydasında birbiriyle yardımlaşaninsanlar, erdemli şehirleri, mutluluğu gerçekleştirmekiçin şehirleri birbiriyle yardımlaşan milletler, erdemlimilletleri, ortak özelliklere sahip milletler de evrenselfaziletli yönetimi meydana getirirler. Böylece Farabi,faziletli şehir kavramından hareketle evrensel bir medeniyettelâkkisi ortaya koymaya çalışır.Medeniyet kelimesi ile ifade etmemiş olsa da ‘medeniyet’kavramını sistemli bir şekilde ilk ele alan tarihçiİbn Haldun’dur (ö.808/1405). O da Farabî gibiinsanların bir arada yaşamalarının fıtrî olduğu düşüncesindenhareket eder. Filozofların “İnsan, yaratılışitibarıyla medenîdir” (Medeniyyün bi’t-tab’) sözündebelirttiği gibi insanların kendilerini korumak ve ihtiyaçlarınıkarşılamak için toplum hâlinde yaşamalarınınzarurî olduğunu söyler. Ona göre, toplum hayatınındevamı için gerekli bir başka unsur ise ‘egemenlik’kavramıdır. Zîrâ insanların bir arada yaşayabilmeleribelirli kurallara uymalarına bağlıdır. İnsanların birbirinezarar vermemesi için kuralların uygulanmasınıtemin edecek bir idare etme gücüne (mülk) ve toplumubir arada tutan ortak bir dayanışma duygusunaihtiyaç vardır. İşte bu dayanışma duygusu bedevilerde‘asabiye’ yani kan bağıdır. Ancak asabiye yalnızca kanbağından ibaret değildir. Bir topluluğu belirli bir gayedebirleştiren onları topluluk kılan her bağ asabiyekavramı içinde değerlendirilebilir. Bu durumda asabiyeyi‘içtimâî dayanışma duygusu veya şuuru’ şeklindetanımlamak mümkündür.İçtimâî dayanışma duygusu (asabiyye) bütün insantopluluklarında ortaktır. İbn Haldun, toplumsal dayanışmaduygusu ile hareket eden toplulukların hadarî/şehirli, bedevî/göçebe olmak üzere iki ayrı ekonomiktoplumsalörgütlenme biçimine sahip olduklarını öne58
sürer. Hadarî olsun bedevî olsun her toplumun birumranı vardır; bedevî umran zamanla gelişerek hadarîumran hâline gelir. Hadarî/şehirli umran ifadesi isebugün bizim medeniyet dediğimiz kavrama yakın birmânâ ifade etmektedir. Bu takdirde İbn Haldun’unmedeniyet telâkkisinin temelinde Farabî’de olduğugibi şehir yani medine olduğu söylenebilir. O şehirliolmayı topluluk bilinci üzerinden temellendirerek,şehirlilerin ortaya koyduğu maddî-mânevî gelişmişliğiumran (imar etmek) olarak ifade etmiştir.Batı dillerinde medeniyet anlamına gelen civilization(şehirleşme) 1835 yılından itibaren sözlüklerdeyer almış yeni bir kelimedir. Başlangıçta İslâm geleneğinebağlı olarak civilization/medeniyet, ‘kültürünşehirlerde ortaya çıkan şeklidir’ diye tanımlanmıştır.Medeniyet konusunu tarih araştırmalarının merkezineyerleştiren ünlü tarihçi Toynbee, bu tanımı kapsayıcıbulmaz. Zîrâ tarihte şehir kurmamış medeniyetlerde vardır. Ona göre her medeniyetin arkasında vahiylebelirlenmiş bir vizyon vardır. Bu sebeple o, medeniyetleridin eksenli sınıflandırmayı tercih eder. Onagöre kültür “bir toplumun üyelerinin, açıkça soya çekimdengelen düzenli davranışları dışında kalan içselve dışsal davranış düzenlilikleri”; medeniyet ise “içindebütün insanlığın, herkesi kapsayan tek bir aileninüyeleri olarak, tam bir uyum halinde yaşayabilecekleribir toplum durumunu ortaya koymak için girişilmişbir çabadır.” (Toynbee, 1/45, 46) Ancak Toynbee’ninarzu ettiği bu ideal durumun gerçekleşmesi için diğermedeniyetlerin her türlü iddiasından vazgeçerek Batımedeniyeti içinde eritilmesi gerekmektedir. Nitekim o,Batı Medeniyeti ile İslâm Medeniyeti’ni karşılaştırdığıbir makalesinde, İslâm’ı tarihten tamamen silinmesigereken bir rakip olarak değerlendirir. (Canan, s. 40)Farabi ve İbn Haldun’un yaklaşımlarında birleştiricive mücerret bir medeniyet tanımı yapılmışkenToynbee, özellikle farklı medeniyetler arasındaki ilişkileriincelediği yazılarında medeniyetlerin ayrıştırıcınitelikleri üzerinde durmuştur. Ayrıca medeniyet,Batı’nın maddî refah ve teknik açıdan ileri olduğu birdönemde tedavüle sokulmuş bir kavram olduğundan,kısa zamanda teknoloji ve kalkınmışlık anlamları ileözdeşleştirilmiştir. Böylece seküler Batı dünyası hemkendi farklılığını ifade edecek hem de kendi dünya görüşüneevrensel bir imaj sağlayacak sihirli bir kavramakavuşmuştur. Bu düşünceden hareketle bazı yazarlar,Batı medeniyetinin insanlığın ulaştığı nihai zirve olduğunuiddia ederek, diğer medeniyetleri geri ve çağdışısaymışlardır. Hattâ Huntington, tarihin sonununmedeniyetler çatışması ile gerçekleşeceğini iddia ederek,kültür ve medeniyet farklılıklarını siyasî hedefleringerçekleşmesine engel teşkil eden ve ortadan kaldırılmasıgereken hususlar olarak iddia etmiştir.Kendi Medeniyetimize DoğruMedeniyet yeni bir kavram olmakla birlikte moderndönemlerde siyaset ve tarih felsefesinde son derece önemlihâle gelmiştir. Bu sebeple İslâm dünyasında da birçokâlim ve aydın medeniyet kavramına ilişkin tahliller yapmışlardır.Meselâ Cezayirli düşünür Malik b. Nebi’nin(ö. 1973) fikirlerinde medeniyet kavramı önemli bir yertutar. O, medeniyeti, antropolojik açıdan ele almak yerinefonksiyonel açıdan ele almak gerektiğini söyleyerek,kendi medeniyet anlayışını şöyle dile getirir: “Medeniyet,maddî ve mânevî şartlar bütünüdür. Bu şartlar, bircemiyete ve o cemiyetin her ferdine çocukluktan ihtiyarlığa,hayatının her devresinde, gelişmesinin her safhasında,ona lâzım olan desteği sağlarlar.” Ona göre, medeniyetbirtakım ürünler meydana getirir, fakat ürünleri onumeydana getiremez. (Malik b. Nebi, 30, 31)Günümüz âlimlerinden Fethullah Gülen Hocaefendi,medeniyetle alâkalı görüşlerini “Medeniyetveya Mefhum Karmaşası” ve “Kendi MedeniyetimizeDoğru” adlı makalelerinde, ayrıca farklı eserlerindekiyazılarında dile getirmiştir. Hocaefendi, eskilerin medeniyeti“köy, kasaba, şehir nerede olursa olsun, insanîduygu ve düşünce etrafında toplanmış ruhların, insanolmalarını idrak şuuruyla bir arada yaşamaları” şeklindetarif ettiklerini söyleyerek, birçok konudaki görüşlerinekatılmadığı hâlde Farabi ve İbn Haldun’unyaklaşımlarına atıf yapmıştır. Böylece o, medeniyetkavramının kendi kültür dünyamızdaki köklerine işaretederek, medeniyet kavramının Batı kökenli bir kavramolmadığına dikkatlerimizi çekmiştir.Hocaefendi, değişik telakki, anlayış ve felsefeleregöre pek çok varyasyonu olduğunu belirttiği medeniyetkavramının antropolojik bir yaklaşımla, “gelişmişlikveya az gelişmişlik açısından herhangi bir toplumda,insan hayatının her türlü organizasyonu ya da birmilletin düşünce, inanç, sanat telakkisi veya o milletinmaddî-mânevî varlığına has evsâfın bütünü” şeklindebasitten mürekkebe doğru bütün tanımları kapsayacakşekilde üç farklı açıdan ele alarak tanımlamıştır. AncakHocaefendi de Malik b. Nebi gibi bu tür antropolojiktanımların meseleyi izahta yetersiz kalacağı düşüncesindenhareket ederek “bir medeniyetin bütün muhassalasıve verileri, o medeniyetin ta kendisidir.” diyerek,59
- Page 3:
derin sırlarını açar ki, bu say
- Page 6 and 7:
teşekkül etmiştir veya etmeye ka
- Page 8 and 9: YENi ÜMiTAbdulkadir İdrİsİ *Tem
- Page 10 and 11: هُ دً ى konusu olmaksız
- Page 12 and 13: minan, ne uyku, ne de rahat yüzü
- Page 14 and 15: görü, fertler arasında sevgiyi v
- Page 16 and 17: Tarihî tecrübeler de göstermişt
- Page 18 and 19: YENi ÜMiTDoç. Dr. Sıddık KORKMA
- Page 20 and 21: Mâturîdî’nin şiî mezhepleri
- Page 22 and 23: Mâturîdî’nin yaşadığı dön
- Page 24 and 25: YENi ÜMiTYüksel Çayıroğlu*Temm
- Page 26 and 27: yapılacak bir kıyas hiçbir şeki
- Page 28 and 29: YENi ÜMiTDr. Ergün ÇAPAN*Temmuz
- Page 30 and 31: sahih kitap kabul edilen kitabını
- Page 32 and 33: 2. İmam Rabbânî, Mektubat (2 cil
- Page 34 and 35: Derman SanaEy derde derman isteyen
- Page 36 and 37: YENi ÜMiTDoç. Dr. Yener Öztürk*
- Page 38 and 39: üzerinde durulması gereken diğer
- Page 40 and 41: ve İslâm’ın tafsilatlı bir su
- Page 42 and 43: nin son dönemlerine rastlar. Ayrı
- Page 44 and 45: sünnet-i seniyyeye ittibaının zi
- Page 46 and 47: Yazımızda, çok karmaşık olan v
- Page 48 and 49: sun. ‘Allah’ deyince fikirler a
- Page 50 and 51: konusu yapmış âyetleri açıklay
- Page 52 and 53: ir ilham eseri olduğunun delilidir
- Page 54 and 55: sahibi olan birini, duanın kabulü
- Page 56 and 57: söyleyin de sizin için Allah’a
- Page 60 and 61: medeniyeti, amelî (fonksiyonel) bi
- Page 62 and 63: dinamiklere uygun, kendi doktrinine
- Page 64 and 65: nın, Kur’ân-ı Kerîm’deki eh
- Page 66 and 67: Duanın şartlarından birisi de o
- Page 68: 68Üzerinde ne rüyalar görülmü