Tarihî tecrübeler de göstermiştir ki, Asr-ıSaadet, Hulefâ-i Râşidîn, Endülüs Emevileri,Abbasiler, Büyük Selçuklular, Anadolu Selçuklularıve Osmanlı Devleti dönemlerindegayrimüslimler yüzyıllarca huzur, güven vehoşgörü içerisinde yaşamışlar, dinlerini veinançlarını özgürce birarada yaşamanın engüzel örneğini sergilemişlerdir.dışına, hiçbir rahip içinde yaşadığı manastırın dışındabaşka bir yere alınıp gönderilmeyecektir.” (Hamidullah1: 622). Burada da görüldüğü gibi Necranlı Hıristiyanlarıncan, mal ve inanç özgürlükleri garanti edildiğigibi, mâbetlerine ve din adamlarına tam bir dokunulmazlıkve özgürlük verilmiştir.Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) NecranlıHıristiyan din adamlarına gönderdiği mektupta da,yukarıdaki anlaşmaya benzer ifadeler kullanmıştır:“Rahmân ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Allah’ınResûlü Muhammed’den (s.a.s.) piskopos Ebu’l-Hâris’e, Necranlıların diğer piskoposlarına, onlarınpapazlarına, onların bağlılarına, aynı zamanda rahiplere.Ellerinde ne bulunduruyorlarsa, kiliseleri vemanastırları kendilerine aittir. Allah’ın ve Resûlü'nün(s.a.s.) zimmeti onlar üzerinedir. Hiçbir piskopospiskoposluk vazifesini gördüğü yerden, hiçbir rahipkendi manastırından, hiçbir papaz kendi kilisesindenalınıp başka bir yere gönderilmeyecektir. Onların nehukuku ne de alışageldikleri hiçbir şey (örf, âdet) birdeğişikliğe tâbi tutulmayacaktır.” (Hamidullah 1: 623).Hz. Peygamberin (s.a.s.) Necran halkı ile yaptığıbu anlaşmadan sonra ülkesine dönen heyet başkanı veheyetin din adamı, kısa bir süre sonra Medine’ye gelerekResûlullah’a (s.a.s.) Müslüman olduklarını açıklamışlardır.(Hamidullah 1: 624).İslâm, Müslüman erkeklerin Ehl-i Kitap olan Hıristiyankadınlarıyla evlenmelerine, onların kestikleri hayvanlarınetini yemelerine izin vermiştir (Maide, 5/5). Buda gösteriyor ki, İslâm diğer din ve inanç mensuplarınagereken hoşgörüyü ve saygıyı fazlasıyla göstermiştir.Medine’ye gayrimüslim misafirler, temsilciler, delegelergeldiğinde Resûlullah, onları mescitte ağırlamış,onlara ikramda bulunmuş; gelen bu gayrimüslim misafirlerin,temsilcilerin, delegelerin ibadetlerini rahat-ça yapabilmeleri amacıyla mescidin bir köşesinde yerayrılmıştır (Aslan, 215).Resûlullah (s.a.s.) zamanında gayrimüslimler içingösterilen din ve inanç özgürlüğü ile ilgili örnek uygulamalarHulefâ-i Râşidîn (Dört Halife) Dönemi, EndülüsEmevileri, Abbasiler, Büyük Selçuklular, AnadoluSelçukluları ve Osmanlılar zamanında da devam etmiş,gayrimüslimlere kendi din ve inançlarında serbest olma,ibadetlerini ve ayinlerini büyük bir hoşgörü ortamındayerine getirebilme, kiliselerini, havralarını istedikleri gibiidare etme gibi haklar verilmiştir (Dere 2009, 13).Hz. Ebû Bekir (r.a) döneminde İslâm orduları fetihhareketlerine başladığında, Hz. Ebû Bekir İslâm ordusunaşu konuşmayı yapmıştır: “Hiçbir kadını, çocuğu,yaşlıyı öldürmeyiniz. Hiçbir ağacı kesmeyiniz, hiçbircanlıya zarar vermeyiniz. Hiçbir koyunu, deveyi, sığırıyeme ihtiyacı dışında boğazlamayınız. Siz, kiliselerinde,havralarında kendilerini ibadete vermiş birtakımkimselerle karşılaşacaksınız, onlara dokunmayınız,onları kendi hâlleriyle baş başa bırakınız. İçinde çeşitçeşit yemekler bulunan kapları size getiren bazı kimselerlede karşılaşacaksınız, şayet bu yemeklerden yersenizBesmele çekerek yiyiniz.” (Sakallı, 141).Hz. Ömer (r.a) döneminde Kudüs fethedilince(637), Hz. Ömer Kudüslülere bir emannâme vermiştir.Bu emannâme din ve inanç özgürlüğü hususundamuhteşem bir manifestodur: “Rahmân ve Rahim olanAllah’ın adıyla. Bu, Eyle halkına verilen bir emandır.Onların canlarına, mallarına, kiliselerine, haçlarına, hastalarınave bütün fertlerine verilen bir teminattır. Kiliselerimesken yapılmayacak ve yıkılmayacaktır. İçindekikutsal eşyaya dokunulmayacaktır. Kimse dinî inançlarındandolayı zorlanmayacak, kendilerine asla zarar verilmeyecektir.Buna karşılık Eyle halkı da diğer şehirlerinhalkı gibi cizye verecektir.” (Komisyon 1989, 2: 93).Din ve inanç özgürlüğünün ve birarada yaşama tecrübesininen iyi örneklerinden biri de Endülüs Emevileridir.Kendi idarecilerinin baskısından ve zulmündenbıkan yerli Hıristiyan halk ile, İspanya Vizigot Krallığıidarecilerinin zorla Hıristiyanlaştırma politikasına maruzbırakılan Yahudiler, bu mağduriyetten kurtulmakiçin Müslümanları, ülkelerini fethetmeye davet etmişler,bunun üzerine İslâm fatihleri Endülüs’ü fetih hareketlerinegirişmişler, yerli halktan da destek görmüşler, LekkeVadisi Savaşı dışında ciddi bir direnişle karşılaşmamışlar,aksine yerli halkın desteği ve yerli halkla yapılan anlaşmalarvasıtasıyla Endülüs, İslâm hâkimiyetine girmiştir(Komisyon 4: 42; Özdemir 1995, 11: 211; Sakallı, 152).Endülüs’ün fethi sonucunda yaklaşık sekiz asır süren16
Osmanlı Devleti, din ve inanç özgürlüğününen iyi yaşandığı, farklı din, dil, etnikyapı, kimlik ve kültürlerin “biraradayaşama tecrübesi”ni gösterdiği devletlerdenbiridir. Öyle ki Osmanlı Devleti’ninadı hoşgörüyle, barışla, huzurla birlikteanılır olmuştur.(711-1492) Müslüman hâkimiyeti sırasında Müslümanlar,Hıristiyanlar, Yahudiler birarada yaşama tecrübesinin engüzel örneğini sergilemişler; Müslümanlar hâkimiyetialtındaki Hıristiyanlara, Yahudilere başta din ve inançözgürlüğü olmak üzere birçok hak ve özgürlükler vermişlerdir.Bunun neticesinde Hıristiyanlar ve Yahudileryüzyıllarca büyük bir hoşgörü içerisinde, rahat ve huzurlayaşamışlardır (Komisyon 4: 467; Sakallı, 153).Osmanlı Devleti, din ve inanç özgürlüğünün en iyiyaşandığı, farklı din, dil, etnik yapı, kimlik ve kültürlerin“birarada yaşama tecrübesi”ni gösterdiği devletlerdenbiridir. Öyle ki Osmanlı Devleti’nin adı hoşgörüyle,barışla, huzurla birlikte anılır olmuştur. OsmanlıDevleti himayesindeki gayrimüslimler yüzyıllarca huzur,güven ve büyük bir hoşgörü içerisinde yaşamışlar;kendilerine başta din ve inanç özgürlüğü olmak üzerebirçok hak ve özgürlük verilmiştir (Dere, 14).Osmanlı Devleti’nin bu hoşgörülü politikası sayesindegayrimüslimler, kendi dindaşlarının zulmündenkurtulmak için Osmanlı Devleti’ne bir kurtarıcı gözüylebakmışlardır. Nitekim İstanbul’un Fethi sırasındayerli Hıristiyan halk, dindaşları olan Lâtinlerinmezhep baskısı sebebiyle: “İstanbul’da Lâtin serpuşugörmektense Osmanlı sarığı görmeyi tercih ederiz”diyerek Osmanlı’nın hoşgörüsüne ve adaletine vurguyapmışlardır (Komisyon 10: 213; Ünlü 1994, 2: 83).Vereceğimiz şu örnek Osmanlı Devleti’nin din veinanç özgürlüğüne ne kadar büyük önem verdiğiniçok iyi özetlemektedir: Amerika’nın Utah Bölgesi’ndeNormanlara ait kilise defterinde şu dua yazılıdır: “EyTanrımız! Osmanlıların gücünü ve kuvvetini artır ki,gelip de bizi de kurtarsınlar. Bize din ve inanç özgürlüğüversinler, can ve mal güvenliğimizi sağlasınlar.”Vaktiyle Ukrayna’da yaşayan Normanlar dindaşları olanRusların baskılarına dayanamayıp böyle dua etmişler veduayı âdetleri üzere kilise defterlerine yazmışlardı. Bubaskılara dayanamayan Normanlar, 1800’lü yıllardaAmerika’ya göç ederken bu defteri de yanlarında götürmüşlerdi.Bugün bu defterdeki yazılı olan dua sayfası,Amerika’nın Utah Bölgesi’nde Normanlara ait kilisedefterinde sergilenmektedir (Refik 1999, 142).Sonuç olarak şunları söylemek gerekirse, hoşgörüsüzlüğünve şiddetin kol gezdiği dünyamızda, insanlıkİslâm’ın engin hoşgörüsüne ve adaletine, baştadin ve inanç özgürlüğü olmak üzere birçok alanda hakve özgürlüklere her zamankinden daha fazla muhtaçtır.Tarihî tecrübeler de göstermiştir ki, Asr-ı Saadet,Hulefâ-i Râşidîn, Endülüs Emevileri, Abbasiler,Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları ve OsmanlıDevleti dönemlerinde gayrimüslimler yüzyıllarca huzur,güven ve hoşgörü içerisinde yaşamışlar, dinlerinive inançlarını özgürce birarada yaşamanın en güzelörneğini sergilemişlerdir.* Araştırmacı-Yazarmdere@yeniumit.com.trKaynakça- Apak, Adem, “Hz. Peygamberin Uygulamalarında İnanç Hürriyeti”, Diyanetİlmî Dergi Hz Muhammed (s.a.s.) Özel Sayısı, 2. baskı, Ankara2003.- Aslan Ömer, Kur’ân ve Hoşgörü, İlâhiyat Yay., Ankara 2005.- Aydın, M. Akif, “Anayasa”, DİA., C. 3, TDV. Yay., İstanbul 1993.- Ayverdi, İlhan, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, C. 1-3, Kubbealtı Neşriyat,İstanbul 2006.- Çağrıcı, Mustafa, “Emr-i bi’l Ma’ruf Nehy-i ani’l münker”, DİA., C. 11,TDV. Yay., İstanbul 1995.- ---------, Mustafa, “Müsamaha”, DİA, C. 32, TDV. Yay., İstanbul 2004.- Çiçek, Halil, Farklı Kültürlerin Birlikte Yaşama Formülü, Nesil Yay., İstanbul1998.- Dere, Mehmet, Azınlıklar ve Azınlık Okulları, IQ Kültür Sanat Yay., İstanbul2009.- Doğan, Mehmet, Büyük Türkçe Sözlük, İz Yay., 11. bsm, İstanbul 1996.- Eren, Hasan vdğr., Türkçe Sözlük, C.1-2, TDK. Yay., Ankara 1988.- Hamidullah, Muhammed, İslâm Peygamberi, çev. Prof. Dr. Salih Tuğ,İrfan Yay., 5. bsm., İstanbul 2000.- Karatepe, Şükrü, “İnsan Haklarının İlahî Temelleri”, Doğuda ve Batıdaİnsan Hakları, TDV. Yay., Ankara 1996.- Keskin, Yusuf Ziya, Nebevî Hoşgörü, Timaş Yay., İstanbul 1997.- Komisyon, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, C. 1-14, Çağ Yay.,İstanbul 1989.- Köksal, Asım, İslâm Tarihi, C. 1-18, Şamil Yay., İstanbul 1987.- Özdemir Mehmet, “Endülüs Emevileri”, DİA., C.11, TDV. Yay., İstanbul1995.- Refik, İbrahim, Tarih Şuuruna Doğru 3, Gökkuşağı Yay., İstanbul 1999.- Sakallı, Talat, Hadislerle İslâm’da Hoşgörü ve Kolaylık, Çağlayan Yay.,İzmir 1996.- ---------, Talat, “Hz. Peygamber (s.a.s.)ve Dinî Hoşgörü”, Diyanet İlmîDergi Hz Muhammed (s.a.s.)Özel Sayısı, 2. baskı, Ankara 2003.- Sarıçam, İbrahim, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, DİB. Yay., 4. basım,Ankara 2005.- Ünlü, Nuri, Osmanlılar’dan Günümüze Kadar İslâm Tarihi, C.1-3, İFAV.Yay., İstanbul 1994.- Yazır, Elmalılı Hamdi, Hak Dini Kur’ân Dili, Çelik-Şûrâ Yay., İstanbul 1993.- Yürüşen Melih, Liberal Bir Değer Olarak Ahlakî ve Siyasî Hoşgörü, YapıKredi Yay., İstanbul 1996.17
- Page 3: derin sırlarını açar ki, bu say
- Page 6 and 7: teşekkül etmiştir veya etmeye ka
- Page 8 and 9: YENi ÜMiTAbdulkadir İdrİsİ *Tem
- Page 10 and 11: هُ دً ى konusu olmaksız
- Page 12 and 13: minan, ne uyku, ne de rahat yüzü
- Page 14 and 15: görü, fertler arasında sevgiyi v
- Page 18 and 19: YENi ÜMiTDoç. Dr. Sıddık KORKMA
- Page 20 and 21: Mâturîdî’nin şiî mezhepleri
- Page 22 and 23: Mâturîdî’nin yaşadığı dön
- Page 24 and 25: YENi ÜMiTYüksel Çayıroğlu*Temm
- Page 26 and 27: yapılacak bir kıyas hiçbir şeki
- Page 28 and 29: YENi ÜMiTDr. Ergün ÇAPAN*Temmuz
- Page 30 and 31: sahih kitap kabul edilen kitabını
- Page 32 and 33: 2. İmam Rabbânî, Mektubat (2 cil
- Page 34 and 35: Derman SanaEy derde derman isteyen
- Page 36 and 37: YENi ÜMiTDoç. Dr. Yener Öztürk*
- Page 38 and 39: üzerinde durulması gereken diğer
- Page 40 and 41: ve İslâm’ın tafsilatlı bir su
- Page 42 and 43: nin son dönemlerine rastlar. Ayrı
- Page 44 and 45: sünnet-i seniyyeye ittibaının zi
- Page 46 and 47: Yazımızda, çok karmaşık olan v
- Page 48 and 49: sun. ‘Allah’ deyince fikirler a
- Page 50 and 51: konusu yapmış âyetleri açıklay
- Page 52 and 53: ir ilham eseri olduğunun delilidir
- Page 54 and 55: sahibi olan birini, duanın kabulü
- Page 56 and 57: söyleyin de sizin için Allah’a
- Page 58 and 59: YENi ÜMiTDoç. Dr. Ayhan Tekİneş
- Page 60 and 61: medeniyeti, amelî (fonksiyonel) bi
- Page 62 and 63: dinamiklere uygun, kendi doktrinine
- Page 64 and 65: nın, Kur’ân-ı Kerîm’deki eh
- Page 66 and 67:
Duanın şartlarından birisi de o
- Page 68:
68Üzerinde ne rüyalar görülmü