zorlu doğal elektrik üretim a. ş. ikizdere hes ... - Zorlu Enerji
zorlu doğal elektrik üretim a. ş. ikizdere hes ... - Zorlu Enerji
zorlu doğal elektrik üretim a. ş. ikizdere hes ... - Zorlu Enerji
- No tags were found...
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
GRAFİKLER/ŞEKİLLER DİZİNİŞEKİL 1: GÖRÜŞÜLEN PAYDAŞLARIN ORANLARI ........................................................................................... 11ŞEKİL 2: PAYDAŞLARIN PROJEDEN BEKLENTILERI VE SORUNLARA YÖNELIK ÇÖZÜM ÖNERILERI ............ 14İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 4Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
GİRİŞHidro<strong>elektrik</strong> santrallerin (HES’lerin) ciddi ölçüde çevresel bozulmaları ve toplumsalsorunları beraberinde getireceğine dair tepkiler Türkiye’de ülke kamuoyunu yakla<strong>ş</strong>ık be<strong>ş</strong>yıldır me<strong>ş</strong>gul etmeye devam etmektedir. Kamuoyunun HES yatırımlarına kar<strong>ş</strong>ı gösterdiği buhassasiyet, yatırımcıları, projelerinde çevresel ve sosyal etkileri daha ciddi bir yakla<strong>ş</strong>ımla<strong>hes</strong>aba katacak tedbirler almaları için zorlamaktadır.HES’lere kar<strong>ş</strong>ı toplumda giderek artan bu duyarlılığı ve kuvvetlenen tarafla<strong>ş</strong>maları dikkatealan <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>; yatırımının çevre duyarlılığı yüksek bir projeye dönü<strong>ş</strong>mesi için, gelenekselsürecin yanı sıra yenilikçi bir bakı<strong>ş</strong> açısının gerekli olduğunu öngörmü<strong>ş</strong>tür. Bu nedenle<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>, İkizdere’de yatırım kararının verilme sürecinde, özellikle toplumsal barı<strong>ş</strong>ıolumsuz etkilememesi için farklı bir i<strong>ş</strong> modeli ile tüm ilgi gruplarının hassasiyetini büyük birtitizlikle irdelemeye ba<strong>ş</strong>lamı<strong>ş</strong>tır.Bu çalı<strong>ş</strong>ma ile <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>, İkizdere’de kamuoyunun dinamiklerini dikkate alan biryakla<strong>ş</strong>ımla; yöre halkı, sivil toplum kurulu<strong>ş</strong>ları, yerel yönetimler ve bilim insanları ile yoğunbir görü<strong>ş</strong> – alı<strong>ş</strong>veri<strong>ş</strong> sürecine girerek, ba<strong>ş</strong>ta halkın hidro<strong>elektrik</strong> santral yatırımlarına genelolarak ve özelde <strong>Zorlu</strong> Doğal Elektrik Üretim A.Ş.’nin kapasite arttırma projesineyakla<strong>ş</strong>ımını birebir değerlendirmeyi planlamı<strong>ş</strong>tır.Çalı<strong>ş</strong>mada, HES’lerle ilgili tüm tarafların (yasama-yürütme-yargı organları, medya, özelsektör, üniversite, sivil toplum kurulu<strong>ş</strong>ları ve sivil hareketler, yerel halk) yakından tanınmasıve bu tarafların konuya ili<strong>ş</strong>kin yakla<strong>ş</strong>ımlarının ortaya koyularak katılımlarının sağlanmasıplanlanmı<strong>ş</strong>tır.Çalı<strong>ş</strong>ma sürecinde, yatırımcı ve ilgi grupları arasında kar<strong>ş</strong>ılıklı bilgi alı<strong>ş</strong>veri<strong>ş</strong>ine dayanan,yöre halkının taleplerinin daha ayrıntılı irdeleneceği ve henüz gündeme gelmemi<strong>ş</strong> ya da öneçıkmamı<strong>ş</strong> ihtiyaçlar (kamuoyunda argüman olarak gelmemi<strong>ş</strong>/öne çıkmamı<strong>ş</strong> önemli konular)bire bir tespit edilmi<strong>ş</strong>tir.<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>, bu çalı<strong>ş</strong>ma ile <strong>Zorlu</strong> Doğal Elektrik Üretim A.Ş. İkizdere Hidro<strong>elektrik</strong>Santrali’nin kapasite geli<strong>ş</strong>tirme yatırımının fizibilitesine, payda<strong>ş</strong>ların istekleri ve tercihleritemelinde odaklanmı<strong>ş</strong>tır. <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong> yöre insanının ve diğer payda<strong>ş</strong>ların isteklerine kar<strong>ş</strong>ıve doğa tahribatına rağmen tek taraflı bir karar almayacaktır. Amaç; yöredeki muhatapgruplarla yatırımın kabul edilebilirliğinin birlikte irdeleneceği bir toplumsal diyalog süreciniba<strong>ş</strong>latmaktır. Çalı<strong>ş</strong>manın ayrıca, sosyal ve çevresel faktör bağlamında projenin yapılabilirliğikonusunda yatırımcıya, bilimsel temellere dayalı uzman görü<strong>ş</strong>ü ile yol göstermesiöngörülmü<strong>ş</strong>tür.Burada nihai amaç; <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>’nin yatırımının gerçekle<strong>ş</strong>me sürecinde akarsular, <strong>doğal</strong> ya<strong>ş</strong>lıormanlar, yaban hayatı, endemik canlı türleri ve özgün yayla ya<strong>ş</strong>amı gibi son derece önemli<strong>doğal</strong> ve kültürel değerlere sahip olan yörenin, sosyo-ekonomik, kültürel ve ekolojikİkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 7Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
sürdürülebilirliğini sağlamak ve çevre hakkı felsefesine uygun pratikler geli<strong>ş</strong>tirmek için,kullanan ve yöneten ilgi gruplarıyla birlikte güvenilir kararlar almak, payda<strong>ş</strong> katılımınıolu<strong>ş</strong>turmaktır. Bu çalı<strong>ş</strong>ma bir ÇED çalı<strong>ş</strong>ması değildir. Ancak ya<strong>ş</strong>anan süreçte kazanılanların,yatırımın Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporunun hazırlık çalı<strong>ş</strong>malarına ve özelliklesosyolojik analizlerin kapsamlı bir <strong>ş</strong>ekilde yapılmasına katkı sağlayacağı öngörülmektedir.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 8Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
YÖNTEMBu çalı<strong>ş</strong>ma Kasım 2011’de ba<strong>ş</strong>latılmı<strong>ş</strong> olup, Mart 2012’de tamamlanmak üzere 5 aylık birsüreyi içermektedir. Çalı<strong>ş</strong>manın amacı, <strong>Zorlu</strong> Doğal’ın kapasite artırımı ile ilgili yatırımınınekolojik, sosyal ve ekonomik boyutlarını bütüncül olarak irdelemek ve yöre insanınıntaleplerini ve kaygılarını sağlıklı analiz ederek sürece yansıtmaktır. Çalı<strong>ş</strong>ma ekibi çevre vesosyal bilimler ağırlıklı uzmanlardan olu<strong>ş</strong>turulmu<strong>ş</strong>tur. Çalı<strong>ş</strong>ma 4 a<strong>ş</strong>amada planlanmı<strong>ş</strong>tır.Bunlar:1. A<strong>ş</strong>ama: Literatür çalı<strong>ş</strong>ması ve payda<strong>ş</strong>ların belirlenmesi.2. A<strong>ş</strong>ama: Temel ve stratejik payda<strong>ş</strong>ların belirlenmesi ve haritalandırma.3. A<strong>ş</strong>ama: Saha çalı<strong>ş</strong>ması (temel ve stratejik payda<strong>ş</strong>larla yüz yüze görü<strong>ş</strong>meler).4. A<strong>ş</strong>ama: “Payda<strong>ş</strong> Katılım Stratejisi ve Uygulama Planı”nın hazırlanması.Esasen bu çalı<strong>ş</strong>ma, HES projesi ile ilgili payda<strong>ş</strong>larla yapıcı diyalogu amaçlayan, payda<strong>ş</strong>katılımının ve sürecin <strong>ş</strong>effaf yönetiminin ön planda olduğu bir ileti<strong>ş</strong>im aracıdır. Bu sürecin,<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>’nin projesinin yapılandırılmasına yol gösterici olacağı öngörülmi<strong>ş</strong>tür. Projeninkamuoyuna duyurulmasından, projenin yapım, i<strong>ş</strong>letim ve izleme a<strong>ş</strong>amalarına kadar geçensüreçte bilgilendirme, danı<strong>ş</strong>ma, katılım, i<strong>ş</strong>birliği, e<strong>ş</strong>güdüm ve geri bildirimleri düzenleyenbir kılavuz niteliğindedir.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 9Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
ARKA PLANBa<strong>ş</strong>bakanlık Özelle<strong>ş</strong>tirme İdaresi Ba<strong>ş</strong>kanlığı (ÖİB) ile <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong> A.Ş arasında Eylül 2008’deyapılan Devir Sözle<strong>ş</strong>mesi çerçevesinde, <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>, 1961’den bu yana faaliyette olan vekurulu gücü 18,6 MW olan İkizdere’deki (<strong>Zorlu</strong> Doğal Elektrik Üretim A.Ş. İkizdere HES)hidro<strong>elektrik</strong> santralinin 30 yıllık i<strong>ş</strong>letme hakkını almı<strong>ş</strong>tır. Bu sözle<strong>ş</strong>me kapsamında <strong>Zorlu</strong><strong>Enerji</strong>, ayrıca santral tesislerinin bakımı ve geli<strong>ş</strong>tirilmesini sağlamakla, kapasite artırımı gibiiyile<strong>ş</strong>tirmeler yapmakla görevlendirilmi<strong>ş</strong>tir.<strong>Zorlu</strong> Doğal, bugün itibariyle, teknolojik ömrünü iki kere bitirmi<strong>ş</strong>tir. Dolayısıyla bu santraliverimlilik açısından takviye etmek ve kapasitesini arttırmak gerekmi<strong>ş</strong>tir. Yarım asırlık bumevcut santralin her ko<strong>ş</strong>ulda yenilenmesi lazımdır. Yeni yatırım kararının alınmasındakiesas amaç, elektromekanik aksamlarında yenilenme ve verimin arttırılmasıdır.Türkiye’de 26 hidrolojik havzaya, yılda yakla<strong>ş</strong>ık 501 milyon metreküp su dü<strong>ş</strong>mekte olup, busuyun 40 milyon metreküpünden Türkiye’deki enerji <strong>üretim</strong>inin % 21 oranında hidro<strong>elektrik</strong>enerji elde etmektedir. Doğu Karadeniz Havzasında i<strong>ş</strong>letilen, in<strong>ş</strong>a ve proje a<strong>ş</strong>amasında olanveya yapılması planlanan 700’e yakın HES vardır 1 .<strong>Zorlu</strong> Doğal’ın kapasite artırımı projesi, ülkenin ve bu Havzanın hidro<strong>elektrik</strong> enerji<strong>üretim</strong>inin bir parçasıdır. Her ne kadar <strong>Zorlu</strong> Doğal, artacak kapasitesi ile ülke çapındakihidro enerji <strong>üretim</strong>ine sınırlı bir katkı sağlayacak olsa da, hidrolik enerjinin Türkiye’deyenilenebilir enerji yatırımlarının içindeki önemine binaen, bu yatırım, hem Türkiyegenelinde hem de Doğu Karadeniz Bölgesindeki enerji ve su yönetimi politikaları ileili<strong>ş</strong>kilidir. Türkiye’de HES potansiyelinin % 30’unu içeren Doğu Karadeniz Bölgesindeki herbir HES’in yerel yatırım olduğu kadar, aynı zamanda milli yatırım olduğu, dolayısıyla <strong>Zorlu</strong>yatırımının da Türkiye’nin enerji ihtiyacına ve enerjide dı<strong>ş</strong>a bağımlılığının azaltılmasınakatkı sağlayacağı açıktır.Bu yatırımın Türkiye’deki iklim deği<strong>ş</strong>ikliği politikalarıyla da ili<strong>ş</strong>kilendirilmesi önemli birnoktadır. <strong>Zorlu</strong> Doğal’ın; gerek sera gazı emisyonlarının kontrolü açısından yenilenebilir birenerji yatırımı olması, gerekse Havzada su kaynaklarının yönetiminin iklim deği<strong>ş</strong>ikliğininetkilerine “uyum” politikaları açısından önemi dikkate alındığında yatırımın iklimdeği<strong>ş</strong>ikliği ile bağı bu değerlendirmeyi doğrulamaktadır.Doğu Karadeniz Bölgesi için tasarlanan bütün kalkınma politikaları çerçevesinde özellikleenerji ve su politikaları ile ilgili hemen tüm bölgesel uygulamaların (DOKAP, DOKA, DoğuKaradeniz Turizm Master Planı vb.) <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>’nin yatırımına dair kararlarını doğrudanetkileyeceği unutulmamalıdır.1 Doğu Karadeniz’de <strong>Enerji</strong>-Çevre Etkile<strong>ş</strong>iminde Kararlara Katılımda STK’ların Rolü (2). Derelerin Karde<strong>ş</strong>liğiPlatformu, Türkiye 11.<strong>Enerji</strong> Kongresi, İzmir, 2009.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 10Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
PAYDAŞ ÇÖZÜMLEMESİÇalı<strong>ş</strong>mada 250’nin üzerinde projeden etkilenmesi ve projeyi etkilemesi olası payda<strong>ş</strong>lar tespitedilmi<strong>ş</strong> olup, belirlenen kategorilerde payda<strong>ş</strong> analizleri yapılmı<strong>ş</strong>tır. Bu çerçevede ana payda<strong>ş</strong>kategorisi a<strong>ş</strong>ağıda verilmi<strong>ş</strong>tir:oooooPolitikaları ve kanunları uygulayan merkezi idare.Politikaları ve kanunları uygulayan yerel/bölgesel idare.Yöre halkı ve halkı temsil eden örgütlü kesim (dernek, vakıf, birlik, kent konseyiplatform, meslek odası, medya yazarları).İlköğretim ve ortaöğretim kurumları ile üniversiteler.İ<strong>ş</strong> toplumu (esnaf, ticaret ve sanayi odası, borsa vb.).Çalı<strong>ş</strong>ma sahası olarak tespit edilen İkizdere, Rize, Trabzon, İstanbul ve Ankara’da, konuyladoğrudan ilgili olan, etkilenen, konuya etki yapma kapasitesine sahip ve görü<strong>ş</strong>me istekliliğigösteren içinde kurumların da olduğu 76 payda<strong>ş</strong>la yüz yüze görü<strong>ş</strong>meler gerçekle<strong>ş</strong>tirilmi<strong>ş</strong>tir.Görü<strong>ş</strong>ülen Payda<strong>ş</strong>ların OranlarıGörü<strong>ş</strong>meyireddedenler8%Politikaları vekanunlarıuygulayan merkeziidare8%İ<strong>ş</strong> toplumu (esnaf, ticaretve sanayi odası, borsavb.)11%Yöre halkı ve halkıtemsil eden örgütlükesim (dernek, vakıf,birlik, kent konseyiplatform, meslek odası,medya yazarları)30%Politikaları ve kanunlarıuygulayanyerel/bölgesel idare21%İlköğretim veortaöğretim kurumlarıile üniversiteler22%ŞEKİL 1: Görü<strong>ş</strong>ülen Payda<strong>ş</strong>ların Oranlarıİkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 11Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
Bu payda<strong>ş</strong> analizi, projenin ili<strong>ş</strong>ki içinde olduğu tüm tarafların görü<strong>ş</strong>lerinin alınmasına vebelirli stratejilerin geli<strong>ş</strong>tirilerek uygulamaya yansımasına fırsat sağlamı<strong>ş</strong>tır. Bu çerçevedepayda<strong>ş</strong>ların “neden payda<strong>ş</strong>” oldukları sorusu cevaplanarak, yapılan bir değerlendirme ileçalı<strong>ş</strong>manın hedefleri doğrultusunda bir payda<strong>ş</strong> sınıflandırması yapılmı<strong>ş</strong>tır. Bu sınıflandırma;belirli öncelikler dikkate alınarak, ilgi gruplarının sorumluluklarının, faaliyetlerinin vegörü<strong>ş</strong>lerinin çalı<strong>ş</strong>ma ile ilgisi kurularak gerçekle<strong>ş</strong>tirilmi<strong>ş</strong>tir.Payda<strong>ş</strong>larla yapılan görü<strong>ş</strong>melerin değerlendirilmesi a<strong>ş</strong>ağıdaki hususlar dikkate alınarakyapılmı<strong>ş</strong>tır;i. Payda<strong>ş</strong>ların görü<strong>ş</strong> ve beklentilerinin tespit edilmesi.ii. Payda<strong>ş</strong>ların proje hakkındaki görü<strong>ş</strong>lerinin alınmasıyla projenin güçlü, zayıf yönlerive fırsat ya da tehdit unsuru olacak konular hakkında fikir edinilmesi.iii. Payda<strong>ş</strong>larla etkili bir ileti<strong>ş</strong>im kurularak bu kesimlerin ilgi ve katkısının sağlanması.iv. Projenin faaliyetlerinin etkin bir <strong>ş</strong>ekilde gerçekle<strong>ş</strong>tirilmesine engel olu<strong>ş</strong>turabilecekunsurların saptanması ve bunların giderilmesi için stratejiler olu<strong>ş</strong>turulması.v. Payda<strong>ş</strong>ların birbirleriyle olan ili<strong>ş</strong>kilerinin ve olası çıkar çatı<strong>ş</strong>malarının tespit edilmesi.vi. Payda<strong>ş</strong>ların hangi a<strong>ş</strong>amada katkı sağlayacağının tespit edilmesi.vii. Payda<strong>ş</strong>ların görü<strong>ş</strong>, öneri ve beklentilerinin stratejik planlama sürecine dahiledilmesiyle planın bu kesimlerce sahiplenilmesi ve planın uygulanma <strong>ş</strong>ansınınartması.Çalı<strong>ş</strong>ma süresince genelde İkizdere’de HES’lere kar<strong>ş</strong>ı öne çıkan tartı<strong>ş</strong>malar ve özelde <strong>Zorlu</strong>enerji’nin yatırımı için kamuoyunda öne çıkan konular 4 kategoride sınıflandırılmı<strong>ş</strong>tır.Birincisi yörede <strong>doğal</strong> değerlerin tahrip edilmesi, ikincisi sosyo-kültürel baskılar veüçüncüsü ekonomi faaliyetlerinin topluma ve yatırımcılara yansımasıdır. Ayrıca, İkizdereHavzasında kalkınmayı sürdürülebilir kılacak olan her üç alanı (ekoloji, ekonomi, toplum)çapraz etkileyen tüm konular ve kamu yönetimindeki sıkıntılar ve dar boğazlar payda<strong>ş</strong>larladeğerlendirilmi<strong>ş</strong>tir.Burada payda<strong>ş</strong>larca öne çıkarılan hassas konular; ba<strong>ş</strong>ta cansuyu tartı<strong>ş</strong>maları olmak üzerebölgenin (Doğu Karadeniz) ve İkizdere ekosisteminin uluslararası önemi, İkizdere’ninkorunma statüleri, çevresel altyapısı, derenin sucul ya<strong>ş</strong>amı, orman ve su dinamiği, HESyatırımlarının teknik ve teknolojik özellikleri, enerji iletim hatlarının etkileri, yerel geçimörüntüsü üzerindeki etkiler, yerel sahiplilik, İkizdere’nin turizm ve tarım potansiyeli, havzaplanlamalarında ya<strong>ş</strong>anan sorunlar, yöre halkının bölgedeki ekonomik katma değerdenfaydalanma fırsatları, ÇED sürecindeki aksaklıklar/yetersizlikler, medyanın rolü, yörehalkının hukuk mücadelesi ve yargı kararlarının etkililiği olmu<strong>ş</strong>tur.Çalı<strong>ş</strong>mada payda<strong>ş</strong>ların proje ile ilgili dü<strong>ş</strong>ünceleri içerik çözümlemesi tekniği iledetaylandırılmı<strong>ş</strong> ve projeden rahatsızlık dereceleri analiz edilmi<strong>ş</strong>tir. A<strong>ş</strong>ağıdaki tablo vegrafiklerde söz konusu çözümleme formları üç ana kategori altında nicel veriyedönü<strong>ş</strong>türülmü<strong>ş</strong>tür:İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 12Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
TABLO 1: Payda<strong>ş</strong>ların Projeye Yönelik Destek ve Direni<strong>ş</strong> SöylemleriPayda<strong>ş</strong>ların Projeye Yönelik Destek ve Direni<strong>ş</strong> Söylemleri (%)Payda<strong>ş</strong>ların <strong>Zorlu</strong> İkizdere HES Kapasite ArtırmaProjesine Yönelik PozisyonlarıPayda<strong>ş</strong>ların Projeyi Destekleme NedenleriPayda<strong>ş</strong>ların Projeyi Şartlı Destekleme Ko<strong>ş</strong>ullarıPayda<strong>ş</strong>ların Projeye Kar<strong>ş</strong>ı Çıkma NedenleriDestekleyen 19Şartlı Destekleyen 64Kar<strong>ş</strong>ı Çıkan 17Ulusal Kalkınma 48Yerel Kalkınma 24Yatırımın Ulusal Bir Şirket TarafındanYapılıyor OlmasıÇevreye Duyarlı Olunursa 25Yerel Halkın Hassasiyetleri Göz ÖnüneAlınırsaHavza Planlaması Yapılırsa 17HES'ler Yerele Ekonomik Katkı Sağlarsa 16Yatırım ve İ<strong>ş</strong>letme Süreci İyi Denetlenirse 10Çağda<strong>ş</strong> Teknoloji Uygulanırsa 6Yargı Kararlarına Uyulursa 5Geçim Kaynağına Tehdit 24Bölge ve Yerel Ekolojik Değerlere Tehdit 24Planlama ve Denetleme Eksiklikleri 22Suyun Ticarile<strong>ş</strong>mesi 16Ya<strong>ş</strong>am Biçimine Tehdit 142821TABLO 2: <strong>Zorlu</strong> İkizdere HES Kapasite Artırma Projesini “Destekleyenlerin”, “Kar<strong>ş</strong>ı Çıkanlara Kıyasla”Özellikleri<strong>Zorlu</strong> İkizdere HES Kapasite Artırma Projesini “Destekleyenlerin”, “Kar<strong>ş</strong>ı Çıkanlara” Kıyasla ÖzellikleriÇıkar Sağlayanlar ve ÇıkarlarıDeğerlerAlgılarKırsal alanda ya<strong>ş</strong>ayan erkeklerBölge dı<strong>ş</strong>ındaki hem<strong>ş</strong>erilerine nazaran daha dü<strong>ş</strong>ük maddi gelirBölgede tarım ve hayvancılık beklentisi olmayanBölgede turizm beklentisi olmayanKamula<strong>ş</strong>tırma ve arazi satımından gelirProjede i<strong>ş</strong> bulma olanaklarıDaha dü<strong>ş</strong>ük aidiyet duygusuYerelde daha dü<strong>ş</strong>ük siyasete katılımYerel ve ulusal düzeydeki çevre sorunlarına daha ilgisizDevlet kurumlarına daha yüksek güvenÇevresel risklerle daha az ilgiliÇevresel risklerin yönetiminde HES teknolojisine daha yüksek güvenİkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 13Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
Payda<strong>ş</strong>ların Projeden Beklentileri ve Sorunlara Yönelik Çözüm Önerileri80706050403020100ŞEKİL 2: Payda<strong>ş</strong>ların Projeden Beklentileri ve Sorunlara Yönelik Çözüm Önerileriİkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 14Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
Payda<strong>ş</strong> analizinin a<strong>ş</strong>amalarından biri de payda<strong>ş</strong>ların projeye kar<strong>ş</strong>ı tutumlarının rahatsızlıkderecelerine göre belirlenmesidir. 2 Bu çalı<strong>ş</strong>mada rahatsızlık derecelerinin analizi için niteliçerik çözümlemesi tekniğinden yararlanılmı<strong>ş</strong>tır 3 . Burada cevabı aranan temel sorun <strong>Zorlu</strong>Doğal Elektrik Üretim A.Ş.’nin projesinden rahatsızlık duyulup duyulmadığı ve <strong>ş</strong>ayetduyuluyorsa bunun hangi düzeyde olduğudur. A<strong>ş</strong>ağıda, nitel içerik çözümlemesi tekniğinina<strong>ş</strong>amalarına uygun bir <strong>ş</strong>ekilde payda<strong>ş</strong>ların soruna yakla<strong>ş</strong>ımları tablola<strong>ş</strong>tırılmı<strong>ş</strong>tır.ProjedenRahatsızlıkDerecesiSeçenekleri veİli<strong>ş</strong>kili Payda<strong>ş</strong>larRAHATSIZDEĞİL(% 19)AZ RAHATSIZ(% 64)ÇOKRAHATSIZ(% 17)TABLO 3: Görü<strong>ş</strong>ülen Payda<strong>ş</strong>ların Projeden Rahatsızlık DerecesiGÖRÜŞÜLEN PAYDAŞLARIN PROJEDEN RAHATSIZLIK DERECESİDurumun Tanımlanması Rahatsızlığın Nedeni / Payda<strong>ş</strong>ın KendiÇözüm Önerileri ÖrnekAçıklamasıSıkıntı, mağduriyet, maddive/veya manevi kayıp olarakdeğerlendirmiyor.Sadece belirli durumlarrahatsızlık vericidir. Proje altdüzeyde rahatsız edicidir vebu rahatsızlıklara çözümlergeli<strong>ş</strong>tirilerek önlemleralınabilir, rahatsızlıklargiderilebilir.Bu çalı<strong>ş</strong>ma da bu bölümdekipayda<strong>ş</strong>ların memnun edilmesiiçin yapılmaktadır. Beklentilerkar<strong>ş</strong>ılanmadığı takdirdeburada yer alan payda<strong>ş</strong>larınbir kısmının kaybedileceği ve“projeden çok rahatız olma”kategorisine geçeceği gözönünde bulundurulmalıdır.Projedeki belirli faktörlerinrahatsız edici görülmesi,dezavantajlara sahip olmasıdurumu söz konusudur. Projeyüksek oranda rahatsızedicidir ve sıkıntıların a<strong>ş</strong>ılıpa<strong>ş</strong>ılamayacağı belirsizdir.Bu kümedeki payda<strong>ş</strong>ların birkısmı konu hakkında net birtavra sahiptir ve bu tavırlarınıçe<strong>ş</strong>itli platformlarda dadillendirmektedir.Bazıönemsiz/çözülebilirrahatsızlıklar olabilirama sürece yönelikgüven duyuluyor vetoplamda projelerolumlu kar<strong>ş</strong>ılanıyor.Çevreye DuyarlıOlunmalıYerel HalkınHassasiyetleri GözÖnüne AlınmalıPlanlama YapılmalıHES'ler YereleEkonomik KatkıSağlamalıKamu İyi DenetlemeliÇağda<strong>ş</strong> TeknolojiUygulanmalıYargı KararlarınaUyulmalıHES’ler çevreye vesosyal ya<strong>ş</strong>ama telafiedilemeyecekboyutlarda zararlarveriyor. Bölgeninekonomik ve sosyalaçıdan kazançsağlayacağı tek yol olanturizm faaliyetleriniengelliyor.“Bu çalı<strong>ş</strong>manınburaya olumsuzherhangi biretkisiolmayacaktır.Kayıp değilkazanç sağlarız.”“Proje çevreyeve buradakihalka çe<strong>ş</strong>itlirahatsızlıklarverecektir ancakbunlar geçici birdurumdur veçe<strong>ş</strong>itli önlemlerleçözülebileceksorunlardır.”“Bu HES’ler öylebir hal aldı kibölgeyebütünüyle zararveriyor.”KodlamaÇözülebilir,önemsizrahatsızlıklar.Rahatsızlığınüstesindengelinebilirolmasıolasılığıyüksek.Rahatsızlığınüstesindengelinebilirolmasıolasılığı zayıf.2 Mayring, Philipp. 2011. Nitel Sosyal Ara<strong>ş</strong>tırmaya Giri<strong>ş</strong>. Çev. A. Gümü<strong>ş</strong>, M. S. Durgun, Bilgesu Yayınları, Ankara.3 Nitel içerik çözümlemesinin temel yakla<strong>ş</strong>ımı, bu sistematik tekniğin avantajlarını hızlı bir sayıla<strong>ş</strong>tırma eğiliminegirmeden kullanmaktır.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 15Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
PAYDAŞ KATILIM STRATEJİSİ VE UYGULAMA PLANIPayda<strong>ş</strong>ların görü<strong>ş</strong>lerinin değerlendirilmesi sonucu <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>nin yatırımınıgerçekle<strong>ş</strong>tirmesi halinde kar<strong>ş</strong>ıla<strong>ş</strong>abileceği riskler ortaya çıkmı<strong>ş</strong> olup, a<strong>ş</strong>ağıdaki önemlihususların yatırımcıya yol gösterici olacağı dü<strong>ş</strong>ünülmektedir.o<strong>Zorlu</strong>’nun Projesi yeni bir yatırım değildir. Projenin yeni bir yatırım olmadığı mevcutHES’in rehabilitasyonu olduğu öne çıkarılmalıdır. Çünkü Projeye yeni bir yatırımolarak yakla<strong>ş</strong>ıldığında, İkizdere üst havzasında henüz planlama a<strong>ş</strong>amasında olan çoksayıda HES’in gerçekle<strong>ş</strong>mesinin önünün açılacağı endi<strong>ş</strong>esi söz konusudur.<strong>Zorlu</strong>’nun, bu açıdan, üst havzadaki yatırımların ba<strong>ş</strong>lamasına, fırsat yaratmayacağıtaraflar tarafından iyi algılanmalıdır. 4o<strong>Zorlu</strong> tarafından yapılan bu çalı<strong>ş</strong>ma dâhil çevresel ve sosyal etkileri dikkate alacakolası benzer çalı<strong>ş</strong>maların “ÇED Raporunun” bir parçası olmadığı özelliklebelirtilmelidir. Aksi halde bütün bu yenilikçi çalı<strong>ş</strong>malar en ba<strong>ş</strong>tan kabulgörmeyecektir.oİlgi gruplarının ve payda<strong>ş</strong>ların ortak noktası <strong>ş</strong>udur: “HES’lere değil HES’lerinprojelendirilmesindeki yanlı<strong>ş</strong>lara kar<strong>ş</strong>ı olmak”. Esasen Türkiye’de sürdürülebilirkalkınma dinamikleri çerçevesinde, su kaynaklarından enerji üretilmesine itirazyoktur. Bu tespit, <strong>Zorlu</strong>’nun HES yatırımlarında olumlu bir ba<strong>ş</strong>langıç noktasına i<strong>ş</strong>aretetmekteir.o<strong>Zorlu</strong> ba<strong>ş</strong>lattığı bu çalı<strong>ş</strong>ma ile payda<strong>ş</strong>ları <strong>ş</strong>effaf bir anlayı<strong>ş</strong>la projesi hakkındabilgilendirmeye ba<strong>ş</strong>lamı<strong>ş</strong>tır. Bu yakla<strong>ş</strong>ımını tüm süreçte sistemli bir sürekliliktedevam ettirmelidir.o<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong> bu çalı<strong>ş</strong>mayla ba<strong>ş</strong>lattığı payda<strong>ş</strong> diyalog sürecini, yatırım gerçekle<strong>ş</strong>ecekseprojenin her a<strong>ş</strong>amasında “birlikte karar vermek” yakla<strong>ş</strong>ımıyla sürdürmelidir.Raporun ilgili bölümlerinde açıklandığı üzere muhataplarının “Çevre Hakkı”nıbütün unsurlarıyla teslim etmek getirdiği yenilik olacaktır. Çünkü ilgi grupları artıkbilgi edinme hakkı ya da idari makamlara ba<strong>ş</strong>vuru hakkı süreçlerini tüketmi<strong>ş</strong> ve busüreçlerde ya<strong>ş</strong>anan, gerek kamu idaresini gerekse <strong>ş</strong>irketlere olan “güvensizlik”tepkilerinı haklı çıkarmı<strong>ş</strong>tır. <strong>Zorlu</strong>, payda<strong>ş</strong>ların “karar süreçlerine katılma hakkı”nıprojesiyle, özellikle HES’ler için ilk kez dikkate alan ve bu hakkı teslim eden ilkyatırımcı olacaktır.oTürkiye’de nehir tipi hidro<strong>elektrik</strong> santral projelerinin planlama ve gerçekle<strong>ş</strong>mesürecinde, sürdürülebilirlik kriterlerinin yetersiz ve belirsiz olduğu bilinmektedir.Halkın HES’lere yönelik tepkileri ve bu tepkilere dair kamuoyunun algısı ile4 Yörede aktivist sivil toplum kurulu<strong>ş</strong>larından bazıları bu çalı<strong>ş</strong>ma ile yapılan bu sosyal etki analizini aslında “üsthavzanın önünü açmak” için yapıldığı <strong>ş</strong>üp<strong>hes</strong>ini aktarmı<strong>ş</strong>lardır.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 16Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
yargıdan ardı ardına gelen HES iptalleri, İdareye de sıkıntı yaratmı<strong>ş</strong>tır. Ancak, kamuyönetiminin HES’ler için çevreye ve toplumsal konulara daha duyarlı yeni bir yolçizme çabalarının, gelinen noktada i<strong>ş</strong>e yarayıp yaramayacağı endi<strong>ş</strong>esi vardır. Bununbirinci nedeni İdarenin bugüne kadarki tutumu ile yarattığı “güvensizlik” ortamınınbertaraf edilmesinin <strong>zorlu</strong>ğudur. İkinci nedeni ise, çevresel kaygılara bu yeniçabalarla da çözüm bulunamayacağıdır. ÇED’e ek <strong>ş</strong>artların gelmesi, can suyunabilimsel takip, ağaçlara koruma, halkla iyi geçim <strong>ş</strong>artı gibi konuların dikkate alınmasıiçin yeni çalı<strong>ş</strong>malar gündemdedir. 5 Ancak, su havzalarının bir bütün olarak elealınmamasından doğan telafisi olmayan çevre hasarları ya<strong>ş</strong>anmı<strong>ş</strong>tır veya<strong>ş</strong>anmaktadır.oAralık 2011 itibariyle, kamunun bu yeni önlemleri arasında HES <strong>ş</strong>irketlerine yolgösterecek, ya da haklı mağduriyetleri bertaraf edecek hususların yer almadığıgörülmü<strong>ş</strong>tür. Ulusal mevzuatın yetersiz kaldığı noktalarda bu gibi yatırımlarınçevresel ve sosyal etkilerinin değerlendirilmesi için uluslararası standartların(Ekvator Prensipleri ve IFC Performans Standartları EHS ilkeleri gibi ) Türk özelsektörüne yol gösterdiği bilinmektedir. <strong>Enerji</strong> alanında özellikle büyük HES (barajlı)projeleri için, yabancı kredi kurulu<strong>ş</strong>larının <strong>ş</strong>art ko<strong>ş</strong>ması nedeniyle, çevre sosyolojisialanında çalı<strong>ş</strong>malar yapılmakta ve bu projelerin olası çevre tahribatlarının sosyoekonomikyapıya etkileri uluslararası normlar doğrultusunda ele alınmaktadır.Ancak, bu standartlar daha çok genel geçer ilkeleri içermekte olup, ülkelere özgühatta bölge ve havzalara özgü kriterlere ihtiyaç olduğu HES’ler için ya<strong>ş</strong>anan tümsüreçlerde ortaya çıkmı<strong>ş</strong>tır. Bu durumda, <strong>ş</strong>irketlerin yatırımlarını sürdürülebilirlikanlayı<strong>ş</strong>ıyla gerçekle<strong>ş</strong>tirmek için, kendi kriterlerini, uluslararası normlar da dikkatealınarak kendilerinin belirlemesinde yarar görülmektedir. “<strong>Zorlu</strong> HES kriterleri”ba<strong>ş</strong>lığı ile hazırlanacak bir çalı<strong>ş</strong>ma bu alanda yatırım yapanlar dâhil İdareninçalı<strong>ş</strong>malarına da destek olabilir. Böylece, <strong>Zorlu</strong>’nun HES yatırımları için çevresosyolojisi alanında haklı olarak kazanacağı olumlu imaj, aynı zamanda <strong>Zorlu</strong>Grubunun diğer faaliyetlerine katkı sağlayacak ve ulusal ve hatta uluslararasıdüzeyde itibarını yükseltecektir.o<strong>Zorlu</strong> topluma ve doğaya rağmen tek taraflı kararlar almayacağını bu çalı<strong>ş</strong>ma ileba<strong>ş</strong>latarak kamuoyuna beyan etmi<strong>ş</strong>tir. Yatırımının (çevresel ve sosyal) etki alanınısadece teknik bir mühendislik projesinin etkileri olarak değil, ulusal politikalardanba<strong>ş</strong>layarak yerelde ya<strong>ş</strong>ayan insanın kaygılarına kadar geni<strong>ş</strong> bir perspektifte belirlemeisteğini bu çalı<strong>ş</strong>ma ile ba<strong>ş</strong>latarak göstermi<strong>ş</strong>tir. Hesaba kattığı bile<strong>ş</strong>enler mevcutdurumun yanı sıra potansiyel çevresel ve toplumsal riskler ve etkilerdir. <strong>Zorlu</strong>, Bubile<strong>ş</strong>enlerin doğru değerlendirilebilmesi için önündeki temel sorunların/engellerinfarkındadır. Esasen bu sorunların çözülmesinde sorumluluk ağırlıkla kamuotoritelerindedir. Bütüncül planlama eksikliği ve denetimsizlik olarak bu çalı<strong>ş</strong>madadefalarca dile getirilen ana sorunlar çözümlenmediği takdirde, tüm ilgili taraflarzarar görmü<strong>ş</strong>tür ve görecektir. Kamu yönetiminden doğan hatalar, bo<strong>ş</strong>luklar ve hatta5 “HES’lerde yeni bir sayfa açılıyor”, Radikal Gazetesi, 30.12.2011İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 17Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
iyi niyetsizlikleri fırsat bilerek salt kâr amacıyla uygulama yapan <strong>ş</strong>irketlerin desonunda mağdur olduğu da bir gerçektir. Yatırımcılar yargı süreçleri yatırımlarınıgeciktirmekte, itibarlarını zayıflatmakta ve hiçbir ekonomik kayba uğramamalarıgereken bir süreçte mali olarak zorlanmaktadırlar. 6 Yasalar ve kurumsaldüzenlemelerle hüküm altında alınması gereken ve temelde planlama ve denetimalanlarında olmak üzere iki konuya odaklanan HES sorununun çözümü <strong>doğal</strong>dır ki,<strong>ş</strong>irketlerin birincil derecede sorumluluğu değildir. Ancak, raporda da defalarca dilegetirildiği üzere ortaya çıkan sonuçlar her kesimi bağlamaktadır.oHemen tüm planlama süreçlerine ve uygulamalara baz olacağı bilinen DoğuKaradeniz Havzası bütününde bir havza planlaması henüz İdare tarafındanyapılmamı<strong>ş</strong>tır. İkizdere alt havzasının planı da yoktur. Mahkemeler havzaplanlaması olmadığı için <strong>ş</strong>irketlerin ÇED olumlu kararını en önemli gerekçelerdenbiri olarak iptal etmektedir. <strong>Zorlu</strong> (İkizdere havzasındaki yatırımını planlarken sosyalve çevresel etkileri tüm tarafların istediği düzeye getirse dahi, yasal süreçtehazırlamak zorunda olduğu ÇED’i için “olumludur” kararı alması halinde, bukararın yargıda iptaline gidebilecek bir sürecin de içerisindedir.oİkizdere vadisinde 2013 yılının sonunda biteceği belirtilen ve DSİ tarafındanyaptırılan kümülatif etki değerlendirmesi ba<strong>ş</strong>lığı ile bir proje gündemdedir. Havzada,derenin hidrolojik özellikleri nedeniyle kaç adet HES’i kaldırabileceğine daircevapların arandığı, can suyu miktarı, kadim su hakları gibi konuların belirleneceğiifade edilen bu çalı<strong>ş</strong>manın sonuçlarının <strong>Zorlu</strong>’ya yol göstermesi beklenebilir.Kümülâtif etki derken, dere üzerindeki HES projelerinin (planlanmı<strong>ş</strong>, in<strong>ş</strong>aat halindeya da gerçekle<strong>ş</strong>mi<strong>ş</strong>) çevresel etkileri değerlendirilirken aynı akarsu üstündeki buHES’lerin bütüncül etkileri anla<strong>ş</strong>ılmaktadır. Söz konusu Kümülâtif EtkiDeğerlendirmesinin HES’lerin akarsudan su aldıkları nokta ile suyu yenidenverdikleri nokta arasında bırakılacak su miktarı ve zamanlarına bağlı olarak akarsuekosistemine etkisinin irdeleneceği dü<strong>ş</strong>ünülmektedir. Umulan odur ki, bu etkideğerlendirmesi çalı<strong>ş</strong>ması hidrolojik sınırlara dayalı (İkizdere Su havzası) bütüncülbir havza planlaması ile yapılır. Havzadaki deği<strong>ş</strong>ik ekosistem değerleri, ekosistemhizmetleri ve bunlar arasındaki kar<strong>ş</strong>ılıklı dinamik etkile<strong>ş</strong>imler bu çalı<strong>ş</strong>mada dikkatealınır. Çünkü “ne kadar su bırakılmalı” sorusunun temelinde alt ve üst tüm İkizderehavzasındaki ekosistem servislerinin sağlıklı kalması yatmaktadır. Nitekim ecological- flow çalı<strong>ş</strong>maları dünyada bu nedenle yapılmaktadır.oHalen <strong>Zorlu</strong>’nun kararını etkilemesi söz konusu olabilecek doğrudan ya da dolaylıçalı<strong>ş</strong>malar/projeler İkizdere havzasında sürmektedir. Bunlardan İkizdere’de DSİtarafından yönetilen Kümülatif Etki Değerlendirmesinin beklenmesi durumunda<strong>Zorlu</strong>’nun yatırımı gecikecektir. Bu süreçte <strong>Zorlu</strong>’nun mali açıdan zarara uğrayacağıaçıktır.6 Fahrettin Amir Arman ile söyle<strong>ş</strong>i notlarından, “hepimiz yargıdayız, lisans sürem bitti ama, yargı süreci devam ediyor.DSİ’ye haksız yere para ödüyorum, devlet bu kaybı kar<strong>ş</strong>ılamıyor”, HESİAD Ba<strong>ş</strong>kanı, 24 Ocak 2012, Ankara.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 18Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
oPlanlama ba<strong>ş</strong>lığı çerçevesinde havza planlamasının tek yol gösterici olmadığını dabilmek gerekir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın sorumluluğunda olan ve bölgeölçeğindeki çevre düzeni planının da dikkate alınması gerekir. Bugün itibariyleplanın bazı bölümlerine sivil toplum kurulu<strong>ş</strong>ları tarafından itiraz edilmi<strong>ş</strong> olup, planyargı sürecindedir. Ancak, bu planın öngörüleri de <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>nin yatırımı içindikkate alınmak durumundadır.oDoğal değerlerin korunması ve sosyal hakların dikkate alınması için gösterilentoplumsal tepkilerin bu denli derin olduğu bir meselede, HES’lerin kurulu<strong>ş</strong>maliyetlerinin diğer <strong>elektrik</strong> <strong>üretim</strong> santrallerine göre daha dü<strong>ş</strong>ük olması ya daortalama kullanım ömürlerinin daha uzun olması gibi nedenlerle bu santralin dahaekonomik olduğunu, kârının daha yüksek olduğunu dü<strong>ş</strong>ünmek bu a<strong>ş</strong>amada sığ birdeğerlendirme olacaktır.o<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong> yatırımını gerçek manada çevreci ve sosyal adalete dayalı bir bakı<strong>ş</strong>açısıyla yapacaksa belki de maliyet yükselecek ve santral ekonomik olmaktançıkacaktır. Çünkü bugüne kadar ya<strong>ş</strong>anan tüm süreçler HES’lerin özellikle DoğuKaradeniz bölgesinde “daha çevreci” olduğu savını ne yazık ki çürütmü<strong>ş</strong>tür.Neticede, <strong>Zorlu</strong>’ya; projesini bilimsel, teknik ve toplumsal kaygıların bu süreçtebertaraf edilmesine destek olması ve ortaya çıkacak doğruları dikkate alarakyatırımını gerekirse revizyona (kapasitesinin dü<strong>ş</strong>ürülmesi, tünel in<strong>ş</strong>aatı) götürmesikalmaktadır.oİkizdere Havzası özelinde, <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>nin ÇED çalı<strong>ş</strong>masına dayanak olu<strong>ş</strong>turacakkapsamlı bilimsel çalı<strong>ş</strong>maların olmadığı tespit edilmi<strong>ş</strong>tir. Bilimsel çalı<strong>ş</strong>malarınyapılması <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>nin sorumluluğu olmamakla beraber, <strong>Zorlu</strong>, santrali çevreselekonomik ve sosyal tüm etkileri dikkate alarak gerçekle<strong>ş</strong>tirmek istiyorsa, bilimselyetersizliklerin hangi noktalarda süreci tıkadığına dair değerlendirmesini iyi yapmalıve tutumunu ona göre belirlemelidir.oProjenin ba<strong>ş</strong>langıcından, fizibilite raporu, lisans, proje tanıtım dosyası, in<strong>ş</strong>aat a<strong>ş</strong>amasıve i<strong>ş</strong>letme döneminin sonuna kadar geçen sürede yetersiz olan denetim faaliyetleri<strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>nin yatırımının güvenilir kılınmasını olumsuz etkileyecektir. Söz konusudenetimlerin sağlıklı olabilmesi için ilgili kamu kurulu<strong>ş</strong>larınca gerekli düzenlemeleryapılmadıkça/geciktikçe, bu genel sorun temelde, <strong>Zorlu</strong>’nun sorunu gibi algılanmasada tıpkı havza planlaması için olduğu gibi doğrudan proje kararlarını etkileyecektir.Bu değerlendirmeler ı<strong>ş</strong>ığında, <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong> için bu a<strong>ş</strong>amada faydalı olacağı dü<strong>ş</strong>ünülenstratejik yakla<strong>ş</strong>ımlar a<strong>ş</strong>ağıda verilmi<strong>ş</strong>tir:İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 19Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
PAYDAŞ KATILIMI STRATEJİLERİ1 Sürdürülebilir Kalkınmanın; <strong>Zorlu</strong>’nun, Hükümetin ve Yöre İnsanının OrtakSorumluluğu Olması2 <strong>Zorlu</strong> Yatırımının Sürdürülebilir Olması3 <strong>Zorlu</strong>’nun Mevcut Yatırımının, Sadece Su <strong>Enerji</strong>sini Arttırmak için Değil, Çevresel veToplumsal Değerleri Dikkate Alınarak Rehabilite Edilmesi4 Herkesin Suya Eri<strong>ş</strong>im Hakkının Esas Olması5 Yöre İnsanının <strong>Zorlu</strong>’nun Attığı Her Adımdan Şeffaf bir Anlayı<strong>ş</strong>la Bilgilendirilmesi veEtkilenenlerin Katılımı ile Yatırımın Her A<strong>ş</strong>amasında Şeffaf Bir Yönetim Sağlanması6 Hassas Ekolojik Dengenin Korunması7 Santralde Geli<strong>ş</strong>mi<strong>ş</strong> ve Çevreyle Uyumlu Teknoloji Kullanılması8 Bu Sürecin İlgili Kamu Kurulu<strong>ş</strong>larına Destek Olması9 <strong>Zorlu</strong>’nun Önceliklerinde Uluslararası Standartların Gözardı Edilmemesi ve BilimselEsasların Yatırım Sürecinde Temel Alınması10 <strong>Zorlu</strong>’nun Sivil Toplum Kurulu<strong>ş</strong>larına İyi Uygulama Yaptığına Dair Güven Vermesi11 Proje ile Ek Toplumsal Fayda Yaratılması12 Mahalli Ekonomiye Akılcı Yatırımlarla Katkı Sağlanması13 Projeyle Yöreye, Çoklu Faydalar Sağlanması14 Hepimiz Suyun Hissedarıyız, Geli<strong>ş</strong>mi<strong>ş</strong>liğin Birlikte Payla<strong>ş</strong>ılması15 <strong>Zorlu</strong>’nun, Yargının Çevre Alanındaki İ<strong>ş</strong> Yükünü Artırmaması16 Süreçte Tüm Yönetsel ve Fiziksel Planlama Çalı<strong>ş</strong>malarının Dikkate Alınması17 Yatırımın İzlenme ve Denetlenme Süreçlerinin Sivil Toplum Kurulu<strong>ş</strong>larının Katılımı ileŞeffaf Olması18 Benzer Alandaki Özel Sektör Kurulu<strong>ş</strong>larıyla, Sektörün Sorunlarının Çözümüne YönelikOrtaklık Zemini Olu<strong>ş</strong>turulması19 <strong>Zorlu</strong>’nun Çevre Konusundaki Çalı<strong>ş</strong>maları ve Duyarlılığı Hakkında KamuoyunuSürekli Bilgilendirmesi20 <strong>Zorlu</strong>’nun Tüm Yatırımlarında Dikkate Alacağı “<strong>Zorlu</strong> Kriterleri”nin Olu<strong>ş</strong>turulması veKamuoyu İle Payla<strong>ş</strong>ılmasıİkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 20Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
İlerleyen sayfalarda tablola<strong>ş</strong>tırılmı<strong>ş</strong> olan Payda<strong>ş</strong> Katılımı Uygulama Planı’nda <strong>Zorlu</strong>’yaönerilen faaliyetler (eylemler) yer almaktadır. Bu eylemlerin gerçekle<strong>ş</strong>mesi halinde, ilgilitaraflar arasında sürekli bir diyalog zemini sağlanabilecektir. Bu süreçte elde edilen tümkazanımların, <strong>Zorlu</strong> <strong>Enerji</strong>’nin İkizdere’de kar<strong>ş</strong>ıla<strong>ş</strong>abileceği sosyal, ekonomik ve ekolojik riskunsurlarının minimize edilmesine ı<strong>ş</strong>ık tutacağı dü<strong>ş</strong>ünülmektedir.Bu faaliyetlerden bazıları (kurumsal olarak <strong>Zorlu</strong>’nun faaliyetlerinin dı<strong>ş</strong>ında olanlar) bölgeekonomisine ve sosyal ya<strong>ş</strong>ama katkı sunulması için, uluslararası standartlara göre yapılacakbir sosyal etki analizi sonrasında halkın beklentileri ve bölgenin kalkınma dinamikleridikkate alınarak seçilebilir. E<strong>ş</strong>zamanlı olarak bu faaliyetlerin daha rafine maliyetrakamlarına ula<strong>ş</strong>ılabilir.İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 21Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
TABLO 4: Doğa Koruma<strong>Zorlu</strong>’nun Mevcut Yatırımının, Sadece Su <strong>Enerji</strong>sini Arttırmak için Değil, Çevresel ve Toplumsal Değerleri Dikkate Alınarak Rehabilite Edilmesi.<strong>Zorlu</strong>’nun Çevre Konusundaki Çalı<strong>ş</strong>maları ve Duyarlılığı Hakkında Kamuoyunu Sürekli Bilgilendirmesi.Hassas Ekolojik Dengenin Korunması.EylemlerCan suyu miktarının belirlenmesi için tüm ekosistemdeğerlerini dikkate alan bir çalı<strong>ş</strong>ma yapılmasıUygulamatakvimi 7Orta VadeÇıktılar ve ba<strong>ş</strong>arı göstergeleriDereye yüklenen manalar korunduDerede sucul ekosistem korunduBilime ve bilgiye dayalı kararlar alındıCansuyu Bilim Çalı<strong>ş</strong>tayı düzenlenmesi Orta Vade Derenin cansuyu kontrolü sağlandıHES yatırımcıları için doğa korumadafarkındalık yaratıldı.“İkizdere Arboretum’unun kurulması (canlı bitki müzesi) 9 Uzun Vade Doğayı tanımaya ve anlamaya yönelik herdüzeyde eğitim verildi (sergiler,konferanslar, seminerler, belgesel filmgösterimleri gibi)Bölgede bitkilerin, ağaçların ya<strong>ş</strong>am değerleriile birlikte öğretici değerleri de korunduYörenin turizm gelirlerine katkı sağlandıDoğu Karadeniz’de kurulacak “Yenilenebilir <strong>Enerji</strong> içinUygulamalı Ara<strong>ş</strong>tırma Merkezi”nin kurulu<strong>ş</strong>una öncülükUzun VadeBölgede çevreci enerji yatırımları arttıBölge üniversitelerinde yenilenebilir enerjiİ<strong>ş</strong>birliğiyapılacakkurulu<strong>ş</strong>larDSİ 22. BölgeOrman ve Suİ<strong>ş</strong>leri İ<strong>ş</strong>letmeŞefliğiYerel STK’larSTK’larUlusal ve yerelbilim insanlarıTÜBİTAKBilim insanlarıİkizdereBelediyesiUlusal ve yerelSTK’larKalkınmaBakanlığıMaliyet 830.000 TL200.000TL150.000TL7 Eylemlerin uygulama takvimi; 6 ay (kısa), 1 yıl (orta) ve 2 yıl (uzun) vade olarak sınıflandırılmı<strong>ş</strong>tır. Uygulama takvimine göre eylemlerin belirlenen vadeler içinde ba<strong>ş</strong>lamasıesastır, ancak bitmesi zorunlu değildir.8 Maliyet tahminleri “uzman tahmini” olarak, “mertebe” düzeyinde belirlenmi<strong>ş</strong> olup, hangi eylemin gerçekle<strong>ş</strong>mesine karar verilirse, o konuda ayrıntılı bir projelendirmeyapılması gerekmektedir9 Arboterum kurulduktan sonra, i<strong>ş</strong>letilmesini Rize Orman ve Su İ<strong>ş</strong>leri Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması öngörülmü<strong>ş</strong>tür.<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 22Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
etmek, mini-hidro yenilenebilir enerji kaynakları ile ilgiliuygulamalı desteklemekÜniversiteli genç ara<strong>ş</strong>tırmacılara yenilenebilir enerjisektöründe tez/ ara<strong>ş</strong>tırma konusunda destek olmakOrta Vadealanında çalı<strong>ş</strong>an bilim insan kaynağı arttıYenilenebilir enerji alanında bilimselara<strong>ş</strong>tırmalar arttı<strong>Zorlu</strong> faaliyetlerini <strong>ş</strong>effaf olarak ara<strong>ş</strong>tırmalarasunduİkizdere’de (dere) “çevresel –akı<strong>ş</strong>” 10 çalı<strong>ş</strong>masının yapılması Uzun Vade Dere akı<strong>ş</strong>ının <strong>doğal</strong> deği<strong>ş</strong>kenliği korunduSuyun akılcı kullanımı sağlandıMevcut bilimsel veriler güncellendiİkizdere okulları öğrencileri ile çevre duyarlılıkkampanyaları, yarı<strong>ş</strong>malar vb. DüzenlenmesiÇevre koruma faaliyetlerinin ve cansuyu miktarınınkontrolünün STK denetimine açılması 11İkizdere ilçesinin kanalizasyon ve atık su yatırımınınmühendislik projesinin yapılmasıİkizdere ilçesi entegre atık yönetimi projesinin ve yatırımınınbelli bir oranının kar<strong>ş</strong>ılanmasıYörede ekosistem ekolojisi bilim çalı<strong>ş</strong>malarına destekverilmesiKısa vadeKısa VadeUzun VadeUzun VadeUzun VadeÖğrencilerin farkındalığı arttı<strong>Zorlu</strong> Doğal yerelde görünür olduDiğer HES yatırımları olan yörelere örnekte<strong>ş</strong>kil ettiDaimi gönüllü bir denetim komisyonukurulduSTK’lar karar verici sürece girdiİkizdere’nin (dere) kirlilik yükü kalktıBelediyenin hizmetine destek sağladı.Katı atıkların toprağı, suyu kirletmesiönlendiGörüntü kirliliği yok olduİkizdere’de ekosistemin özellikleri vehizmetleri netle<strong>ş</strong>ti.DOKAPRize ValiliğiÜniversitelerBilim insanlarıSTK’larOkul YönetimleriİkizdereBelediyesiYerel STK’lar,platformlarİkizdereBelediyesiKöylerİkizdereBelediyesiKöylerÜniversiteler ?30.000 TL?10.000TL/yıl7500TL/yıl200.000TL50.000 TL10 Çevresel – akı<strong>ş</strong> (eco-flow): Bir ekosistemde istenilen ekosistem durumu ve diğer sosyal ve ekonomik su kullanımları arasında kabul edilebilir bir denge sağlanabilmesi içinçevresel, sosyal ve ekonomik değerlendirme sürecinden sonra, sistemin dengede kalabilmesi için gerekli suyun sağlanması.11 Örneğin, Şirket, “Atıklarımızı ruhsatlık atık firmasına veriyoruz, belgelerimizi görebilirler”; “Cansuyu ölçüm cihazını vermeye ve bu cihazın kullanımı konusundan daeğitim vermeye hazırız” gibi beyanlarda bulunur.<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 23Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
TABLO 5: SürdürülebilirlikSürdürülebilir Kalkınmanın; <strong>Zorlu</strong>’nun, Hükümetin ve Yöre İnsanının Ortak Sorumluluğu Olması.<strong>Zorlu</strong> Yatırımının Sürdürülebilir Olması.Santralde Geli<strong>ş</strong>mi<strong>ş</strong> ve Çevreyle Uyumlu Teknoloji Kullanılması.<strong>Zorlu</strong>’nun Tüm Yatırımlarında Dikkate Alacağı “<strong>Zorlu</strong> Kriterleri”nin Olu<strong>ş</strong>turulması ve Kamuoyu İle Payla<strong>ş</strong>ılması.EylemlerUygulamatakvimiÇıktılar ve ba<strong>ş</strong>arı göstergeleriDoğa dostu tünel teknolojilerinin ara<strong>ş</strong>tırılması Kısa Vade İkizdere gibi hassas ekosisteme sahipkırılgan bir havza korunduUluslararası çalı<strong>ş</strong>malar incelendiHavza Planlama çalı<strong>ş</strong>malarının yakından takip edilmesive değerlendirilmesiUzun VadeProje doğa dostu uygulamaları dikkatealarak gerçekle<strong>ş</strong>tiAlt Yüklenicilerin <strong>Zorlu</strong> Kriterlerine uyması Sürekli Yüklenici ve Alt YüklenicilerinFarkındalığı arttı<strong>Zorlu</strong> projesine olası tepkiler azaldı<strong>Enerji</strong> verimliliği ve tasarrufu konusunda yörede eğitimvermek, seminerler vermek, yarı<strong>ş</strong>malar düzenlemek veörnek uygulama yapmakKısa ve OrtaVadeYörede farkındalık yaratıldı<strong>Zorlu</strong>’nun görünürlüğü arttıİklim deği<strong>ş</strong>ikliği ile mücadele edildi1 kamu binasında enerji verimliliği vetasarrufu uyugulaması yapıldı<strong>Zorlu</strong>’nun çevre duyarlılığının kamuoyu ile payla<strong>ş</strong>ılması Sürekli <strong>Zorlu</strong>’nun tüm faaliyet alanlarında(jeotermal, rüzgar, karbon ayak izi vb.)duyarlılığı görünür kılındıİ<strong>ş</strong>birliği yapılacakkurulu<strong>ş</strong>larÜniversitelerTÜBİTAKUluslararasımalzeme üreticileriDSİSu Yönetimi GenelMüdürlüğü (OSB)TÜBİTAK-MAMTürkiye Su EnstitüsüYüklenici veAlt YüklenicilerİkizderlilerYerel STK’larİkizdere Belediyesiİkizdere OkullarıMedya kurulu<strong>ş</strong>ları -?---Yakla<strong>ş</strong>ıkMaliyet30.000 TL70.000 TL<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 24Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
TABLO 6: Katılım ve Sosyal AdaletHerkesin Suya Eri<strong>ş</strong>im Hakkının Esas Olması.Yöre İnsanının <strong>Zorlu</strong>’nun Attığı Her Adımdan Şeffaf bir Anlayı<strong>ş</strong>la Bilgilendirilmesi ve Etkilenenlerin Katılımı ile Yatırımın Her A<strong>ş</strong>amasında Şeffaf Bir Yönetim Sağlanması.<strong>Zorlu</strong>’nun Sivil Toplum Kurulu<strong>ş</strong>larına İyi Uygulama Yaptığına Dair Güven Vermesi.Proje ile Ek Toplumsal Fayda Yaratılması.Mahalli Ekonomiye Akılcı Yatırımlarla Katkı Sağlanması.Projeyle Yöreye, Çoklu Faydalar Sağlanması.Hepimiz Suyun Hissedarıyız, Geli<strong>ş</strong>mi<strong>ş</strong>liğin Birlikte Payla<strong>ş</strong>ılması.EylemlerYatırımın tüm süreçlerinde katılımcı ve<strong>ş</strong>effaf bir mekanizmanın olu<strong>ş</strong>turulmasıİkizdere’de ve İstanbul’da bu Çalı<strong>ş</strong>manınçıktılarının sunulacağı/tartı<strong>ş</strong>ılacağı birçalı<strong>ş</strong>tay düzenlenmesi<strong>Zorlu</strong> web sayfasına “İkizdere HES ŞeffafKürsü” portalı açılmasıNehir tipi HES’ler için “Sosyal EtkiDeğerlendirme Formatı” hazırlanmasıSantralde “<strong>Zorlu</strong> HES Halkla İli<strong>ş</strong>kilerBürosu”nun kurulmasıUygulamatakvimiKısa VadeKısa VadeKısa VadeOrta VadeKısa VadeÇıktılar ve ba<strong>ş</strong>arı göstergeleri İ<strong>ş</strong>birliği yapılacak kurulu<strong>ş</strong>lar Yakla<strong>ş</strong>ık MaliyetYöre halkının <strong>Zorlu</strong>’ya güveniarttıKamuoyu ve ilgili payda<strong>ş</strong>lar<strong>Zorlu</strong>’nun katılımcı ve <strong>ş</strong>effaftutumuna <strong>ş</strong>ahit olduyŞeffaflı sağlandıOlası dezenformasyon önlendiYöre halkı ve STK’larıntoplumsal talepleri kar<strong>ş</strong>ılandıYatırımcılar için tekraredilebilecek bir model kazanıldıİlgili mevzuatın geli<strong>ş</strong>mesinekatkı olduDezenformasyon bilgi bertarafedildi<strong>Zorlu</strong> personelinin farkındalığıarttıYöre halkı ile sağlıklı ileti<strong>ş</strong>imkurulduYerel halkSTK (ulusal/yerel)Yerel ilgi gruplarıYerel halk; STK (ulusal/yerel);Yerel ilgi grupları ve diğerpayda<strong>ş</strong>lar<strong>Zorlu</strong> bili<strong>ş</strong>im birimi -Üniversite sosyoloji bölümleriSTK’larDanı<strong>ş</strong>manlık FirmalarıYöre insanı-20.000 TL10.000 TL36.000 TL’yıl<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 25Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
İkizdere’de Turizm Meslek Y Okulu +Uygulama Otelinin Yapılması 12“İkizdere Turizm Master Planı”nın katılımcıyöntemle yapılmasıYe<strong>ş</strong>il çe<strong>ş</strong>itlerin doğa dostu ürünlerin tespitive pazarlama ara<strong>ş</strong>tırmasıYörede Yaban Hayatı Gözlem Turizminingeli<strong>ş</strong>tirilmesi (ku<strong>ş</strong> turizmi vb.) yönündeeğitimler, rehberlikYörede ta<strong>ş</strong> pilekilerin 13 yapımının yenidencanlandırılmasıUzun VadeOrta VadeOrta VadeOrta VadeOrta vadeBölge (Doğu Karadeniz)ekonomisine katma değer olduBölgedeki turizm hedefleribelirlendTurizm yatırım alanları netle<strong>ş</strong>tiTurizm altyapı alanları tespitedildiİkizdere ekonomisine ek gelirsağlandıGeçimlik ekonomi alternatiflerigeli<strong>ş</strong>tirildiDoğa bilinci arttıGöç etmi<strong>ş</strong> İkizderelilerpazarlama alanına girdi.Geçimlik ekonomi alternatiflerigeli<strong>ş</strong>tirildiDoğa bilinci arttıBilimsel çalı<strong>ş</strong>malara katkı olduGeçimlik ekonomi alternatiflerigeli<strong>ş</strong>tirildiYöre gelenekleri ile turizm bağıkurulduRTE Üniversitesi; DOKA; Kültürve Turizm BakanlığıKültür ve Turizm Bakanlığı;Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü,Diğer ilgili yerel kamukurulu<strong>ş</strong>ları; DOKA; DOKAP;RTE Üniversitesi; Sivil payda<strong>ş</strong>larYöre halkı ve esnafıPazarlama <strong>ş</strong>irketleriYöre halkı ve esnafıİlgli yerel kamu kurulu<strong>ş</strong>larıSTK’larYöre Halkı1.000.000.000 TL(<strong>Zorlu</strong>’nun katkısı bellibir oranda olabilir)200.000 TL25.000 TL30.000 TL15.000 TLMedyaya düzenli aralıklarla bilgilendirmeyapılmasıSürekliDezenformasyon önlendiMedyanın farkındalığı arttıBasın kurulu<strong>ş</strong>ları -12 İ<strong>ş</strong>letmesi kamu otoritesi tarafından yapılacaktır.13 Ta<strong>ş</strong> Pilekiler: Karadeniz kıyı bölgesinde ve özellikle Rize çevresinde çıkarılan pileki ta<strong>ş</strong>ları, yakın geçmi<strong>ş</strong>te (70’li yıllara kadar) kırsal meskenlerde mısır ekmeği pi<strong>ş</strong>irilmesindeyaygın olarak kullanılmakta idi.<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 26Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
TABLO 7: Yönetsel KonularBu Sürecin İlgili Kamu Kurulu<strong>ş</strong>larına Destek Olması.<strong>Zorlu</strong>’nun Önceliklerinde Uluslararası Standartların Gözardı Edilmemesi ve Bilimsel Esasların Yatırım Sürecinde Temel Alınması.<strong>Zorlu</strong>’nun, Yargının Çevre Alanındaki İ<strong>ş</strong> Yükünü Artırmaması.Süreçte Tüm Yönetsel ve Fiziksel Planlama Çalı<strong>ş</strong>malarının Dikkate Alınması.Yatırımın İzlenme ve Denetlenme Süreçlerinin Sivil Toplum Kurulu<strong>ş</strong>larının Katılımı ile Şeffaf Olması.Benzer Alandaki Özel Sektör Kurulu<strong>ş</strong>larıyla, Sektörün Sorunlarının Çözümüne Yönelik Ortaklık Zemini Olu<strong>ş</strong>turulması.EylemlerUygulamatakvimiÇıktılar ve ba<strong>ş</strong>arıgöstergeleriİ<strong>ş</strong>birliği yapılacakkurulu<strong>ş</strong>larYakla<strong>ş</strong>ıkMaliyetYatırım sürecinde (Etki Değerlendirme, İzin Ruhsat İn<strong>ş</strong>aat veYapım Süresi vb) Yargıya gitmesini önleyici önlemlerin alınması 14SürekliOlası maddi kayıplar önlendiOlası itibar kayıbı önlendiHES yatırımcılarının davet edileceği bir çalı<strong>ş</strong>tay düzenlenmesi Orta Vade Yatırımcının mağdur olannoktaları belirginle<strong>ş</strong>tiKamu yönetimi i<strong>ş</strong>leyi<strong>ş</strong>ineolumlu katkıda bulunulduİlgili kamu kurulu<strong>ş</strong>ları –hukuk birimleriİlgili kamu kurulu<strong>ş</strong>ları –hukuk birimleriEPDK-14 Sürecin Yargı Nedeniyle Kesintiye Uğramaması için azami dikkatin gösterilmesi gerkmektedir. Yargı süreçleri incelendiğinde; mahkemelerin sonuçlanma süresi, bölge idaremahkemesine (Rize İdare Mahkemesi) yapılan ba<strong>ş</strong>vurular, kamu tarafından Danı<strong>ş</strong>tay’a yapılan yürütmeyi durdurmaya itirazlar gibi ya<strong>ş</strong>anan sürenin ortalama 1.5 yıl aldığıunutulmamalıdır.<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 27Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti
<strong>Zorlu</strong> Doğal İkizdere HES Rehabilitasyon Projesi Mart, 2012 28Payda<strong>ş</strong> Katılımı Stratejisi ve Uygulama PlanıYönetici Özeti