kobi'lerde modern stok yönetim modellerinin uygulanabilirliği
kobi'lerde modern stok yönetim modellerinin uygulanabilirliği
kobi'lerde modern stok yönetim modellerinin uygulanabilirliği
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
T.C.KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNİVERSİTESİSOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜKOBİ’LERDE MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİNİNUYGULANABİLİRLİĞİ: KARAMAN İLİNDE BİR UYGULAMADENİZ BİLGİNİŞLETME Anabilim DalıÜRETİM YÖNETİMİ Bilim DalıYÜKSEK LİSANS TEZİDANIŞMANProf. Dr. KEMAL ESENGÜNKARAMAN – 2013
iiÖZETBu çalışmada <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri, <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemleriincelenerek, KOBİ’lerde bu <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> kontrol ve <strong>yönetim</strong> sistemlerinin etkinliğiaraştırılmıştır. Etkin <strong>stok</strong> kontrol ve <strong>yönetim</strong> politikaları KOBİ’lerin geleceği içinbüyük önem taşımaktadır.Tüketici tercihlerinin çok hızlı değişmesi, ürün çeşitliliğinin artması,taleplerdeki belirsizlikler, geleneksel <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> yaklaşımları, işletmelerin zordurumda kalmalarına neden olmuştur. Günümüz rekabet ortamında KOBİ’lerinyaşamlarını devam ettirebilmeleri için zamanında ve isabetli karar verebilmelerizorunlu hale gelmiştir.Bu çalışma kapsamında yöneticilere tüm bu kolaylıkları sağlayabilecek<strong>modern</strong> <strong>stok</strong> kontrol ve <strong>yönetim</strong> sistemleri incelenmiştir. Sözü edilen bu modellerinKOBİ’lerde uygulanma etkinliği, yapılan araştırma ile tespit edilmeye çalışılmıştır.Bu amaçla Karaman ilinde küçük ve orta ölçekli işletmelerde <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>sistemlerinin ne derecede uygulanabildiği araştırılmıştır. Yapılan anketle KOBİ’lerinçoğunun etkin bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> politikasına sahip olmadığı belirlenmiştir.Sonuç olarak, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> <strong>modellerinin</strong> istenilen düzeydeuygulanamadığı belirlenmiştir.Anahtar Kelimeler: Stok, Stok Kontrolü, Stok Yönetim Modelleri, KOBİ,KOBİ’lerde Stok Yönetimi.
iiiABSTRACTWithin this study, the effectiveness of this <strong>modern</strong> inventory control andmanagement systems for small and medium enterprises (SMEs) were searched byexamining the inventory control methods, and <strong>modern</strong> inventory managementsystems. The effective inventory control and management policies have a greatimportance for the future of SMEs.Quickly changes in consumer preferences, increases in the variety ofproducts, uncertainty of demands, traditional inventory mangement approachescaused difficulty in the situation of firms. İn today’s competition world, SMEs haveto decide timely and accurately in order to survive in the market.The extent of this study, <strong>modern</strong> inventory control and managementsystems were searched to provide facilities for the managers. İn SMEs theeffectiveness of the application of these models were studied to identify thanks to thesearch. For that purpose, the degree in the practicability of <strong>modern</strong> inventorymanagement systems in SMEs of Karaman was searched. There has not been foundin the most of the SMEs effective inventory management policy by the questionnaire.As a result of that, the inventory management models can not be aplliedat the desired level was determined.Key Words: Inventory, Inventory Control, Inventory Management Models,SMEs, Inventory Management in SMEs
ivİÇİNDEKİLERÖNSÖZ .................................................................................................................................... İÖZET…. ................................................................................................................................. İİABSTRACT .......................................................................................................................... İİİİÇİNDEKİLER .................................................................................................................... İVKISALTMALAR LİSTESİ .............................................................................................. VİİİŞEKİLLER LİSTESİ ........................................................................................................... İXTABLOLAR LİSTESİ .......................................................................................................... XGİRİŞ. ………………………………………………………………………………………1I. BÖLÜM1. STOK TANIMI VE STOKLA İLGİLİ GENEL KAVRAMLAR1.1. Stok Kavramı ve Stok Yönetimi ........................................................................... 31.2. Stokların Sınıflandırılması .................................................................................... 61.3. Stokların Önemi ve Amaçları................................................................................ 71.3.1. Stokların İşlevleri ........................................................................................... 91.4. Stoklarla İlgili Maliyetler .................................................................................... 101.4.1. Stok Bulundurma Maliyeti ........................................................................... 111.4.2. Stok Bulundurmama Maliyeti ...................................................................... 121.4.3. Sipariş Maliyeti ............................................................................................ 121.5. Stokların İşletme Ekonomisindeki Önemi .......................................................... 13
v1.6. Stok Kontrolü Kavramı ....................................................................................... 141.7. Stok Kontrolünün Amacı ve Önemi .................................................................... 161.8. Stok Kontrolü İle İlgili Parametreler................................................................... 171.8.1. Talep Tahmini .............................................................................................. 171.8.2. Tedarik Süresi ............................................................................................... 181.8.3. Sipariş Noktasının Belirlenmesi ................................................................... 181.9. Stok Kontrolünde Maliyetler .............................................................................. 191.10. Stok Kontrol Yöntemleri ................................................................................... 221.10.1. Gözle Kontrol Yöntemi .............................................................................. 221.10.2. Çift Kutu Yöntemi ...................................................................................... 231.10.3. Sabit Sipariş Periyodu Yöntemi ................................................................. 241.10.4. Sabit Sipariş Miktarı Yöntemi .................................................................... 251.10.5. ABC Metodu .............................................................................................. 271.10.6. Bilgisayarlı Kontrol .................................................................................... 29II. BÖLÜM2. STOK YÖNETİM MODELLERİ2.1. Geleneksel Stok Yönetim Modelleri ................................................................... 312.1.1. Ekonomik Sipariş Miktarı Sistemi ............................................................... 312.1.2. Ekonomik Üretim Miktarı Modeli ............................................................... 342.1.3. Miktar İskontosu Durumunda Stok Kontrolü ............................................... 352.1.4. Emniyet Stok Düzeyi .................................................................................... 36
vi2.2. Modern Stok Yönetim Modelleri ........................................................................ 382.2.1. Tedarik Zinciri Yönetimi .............................................................................. 392.2.1.1. Tedarik Zinciri Yönetiminin Analizi ..................................................... 412.2.2. Malzeme İhtiyaç Planlama Sistemi .............................................................. 432.2.3. Üretim Kaynakları Planlaması (MRP II) ...................................................... 482.2.4. Kurumsal Kaynak Planlaması ...................................................................... 512.2.5. Tam Zamanlı Üretim Sistemi (Just in Time) ve Yapısı ............................... 542.2.5.1. Tam Zamanlı Bir Üretim Sisteminin Bir Alt Sistemi OlarakKANBAN ........................................................................................................... 57III. BÖLÜM3. KOBİ’LERDE MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİNİNUYGULANABİLİRLİĞİ3.1. KOBİ’lerin Tanımı ve Kapsamı .......................................................................... 603.1.1.KOBİ’lerin Özellikleri................................................................................... 633.2. KOBİ’lerin Önemi .............................................................................................. 643.3. KOBİ’lerin Ekonomik ve Sosyal Sisteme Katkıları ........................................... 663.4. KOBİ’lerde Stok Yönetimi ve Politikaları .......................................................... 683.5. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere Verilen Destekler ........................................ 713.6. KOBİ’lerin Modern Stok Yönetiminde Bilişim Teknolojilerini Kullanmaİhtiyacı........................................................................................................................ 73
viiIV. BÖLÜM4. KOBİ’LERDE MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİNİNUYGULANABİLİRLİĞİ; KARAMAN İLİNDE BİR UYGULAMA4.1. Araştırmanın Kapsamı ve Yöntemi ..................................................................... 774.2. Araştırma Bulguları ve Değerlendirilmesi .......................................................... 814.2.1. KOBİ Yöneticilerinin Sosyo-Demografik Özelliklerine İlişkin Bilgiler ..... 814.2.2. KOBİ’lerin Yapısal Özelliklerine Göre Değerlendirilmesi .......................... 824.2.3. KOBİ’lerin Stok Politikalarına İlişkin Verilerin Değerlendirilmesi ............ 854.2.4. KOBİ’lerde Modern Stok Yönetim Sistemlerinin Uygulanabilirliğine İlişkinDeğerlendirmeler .................................................................................................... 914.2.5. KOBİ’lere İlişkin Araştırma Hipotezlerinin Sınanması .............................. 985. SONUÇ VE ÖNERİLER ................................................................................... 104KAYNAKÇA .......................................................................................................... 109EKLER .................................................................................................................... 116
viiiKISALTMALAR LİSTESİAÜÇ: Ana Üretim ÇizelgelemeDPT: Devlet Planlama TeşkilatıDTM: Dış Ticaret MüsteşarlığıESM: Ekonomik Sipariş MiktarıERP: Kurumsal Kaynak Planlama (Enterprise Resource Planning)JİT: Tam Zamanlı Üretim Sistemleri (Just in Time)KKP: Kurumsal Kaynak PlanlamaKOBİ: Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerKOBİ-NET: Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Bilgi AğıKOSGEB: Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresiBaşkanlığıMİP: Malzeme İhtiyaç PlanlamaMRP: Malzeme İhtiyaç Planlama (Material Requirements Planning )MRPII: Üretim Kaynakları Planlaması (Manufacturing Resource Planning)TOSYÖV: Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Serbest Meslek Mensuplarıve Yöneticileri VakfıTSM: Toplam Sipariş MiktarıTÜBİTAK: Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma KurumuTÜİK: Türkiye İstatistik KurumuTZÜ: Tam Zamanında Üretim SistemleriTZY: Tedarik Zinciri YönetimiÜKP: Üretim Kaynakları Planlaması
ixŞEKİLLER LİSTESİŞekil 1.1. Sabit Sipariş Dönemi Modeli ..................................................................... 24Şekil 1.2. Sabit Sipariş Miktarı Modeli ...................................................................... 26Şekil 2.1. Ekonomik Sipariş Miktarı Modeli ............................................................. 33Şekil 2.2. Ekonomik Üretim Miktarı Modeli ............................................................. 35Şekil 2.3. İskontodan Yararlanma Durumunda ESM ................................................ 36Şekil 2.4. Stok Bulundurmama ve Emniyet Stokları ................................................. 37Şekil 2.5. Etkileşimli Tedarik Zinciri ......................................................................... 40Şekil 2.6. Malzeme İhtiyaç Planlaması Sistemi ......................................................... 46Şekil 2.7. Üretim Kaynakları Planlaması Sistemi ...................................................... 49
xTABLOLAR LİSTESİTablo 1.1. ABC Yöntemine Göre Stok Parçalarının Sınıflandırılması ...................... 28Tablo 3.1. KOBİ’lerin Ülke Ekonomileri İçindeki Yeri ............................................ 67Tablo 4.1. İşletme Yöneticilerinin Cinsiyete Göre Dağılımı ..................................... 81Tablo 4.2. İşletme Yöneticilerinin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı ............................ 81Tablo 4.3. İşletme Yöneticilerinin Eğitim Düzeylerine Göre Dağılımı ..................... 82Tablo 4.4. KOBİ’lerin Sektör Dağılımı ..................................................................... 83Tablo 4.5. KOBİ’lerin Faaliyet Alanı ........................................................................ 83Tablo 4.6. KOBİ’lerin Hukuki Yapısı ....................................................................... 84Tablo 4.7. KOBİ’lerin Faaliyet Süresi ....................................................................... 84Tablo 4.8. KOBİ’lerin Eleman Sayısı İtibari İle Dağılımı ......................................... 85Tablo 4.9. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Durumuna İlişkin Dağılım ....................... 85Tablo 4.10. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Sebeplerine İlişkin Dağılım ................... 86Tablo 4.11. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Maliyetlerine İlişkin Dağılım ................. 87Tablo 4.12. KOBİ’lerin Stok Bulundurmama Maliyetlerine İlişkin Dağılım ............ 88Tablo 4.13. KOBİ’lerin Stok Kontrolü Yapmalarının Temel Amacı ........................ 88Tablo 4.14. KOBİ’lerde Stok Kontrolü Yapan Bağımsız Bir Birimin OlupOlmadığına İlişkin Dağılım ....................................................................................... 89Tablo 4.15. KOBİ’lerin Stok Yatırım Kaynaklarına Erişimine İlişkin Dağılım ........ 89Tablo 4.16. KOBİ’lerin Etkin Bir Stok Politikası Olup Olmadığına İlişkin Dağılım 90Tablo 4.17. KOBİ’lerde Satınalma, Üretim, Satış Bölümleri ArasındaEşgüdüm Olup Olmadığına İlişkin Dağılım ............................................................. 90
xiTablo 4.18. KOBİ’lerin Kullandıkları Stok Kontrol Yöntemlerine İlişkin Dağılım.. 91Tablo 4.19. Bilgisayarlı Kontrol Sistemleri Hakkında Maddi ve Teknik DestekAlınan Kurumlar ........................................................................................................ 92Tablo 4.20. KOBİ’lerin Stok Kontrolünde Kullandıkları Otomasyon Programları ... 93Tablo 4.21. KOBİ’lerin Hammadde ve Malzeme Stoklama Tercihini EtkileyenFaktörler ..................................................................................................................... 94Tablo 4.22. Sipariş Verilen Hammadde ve Malzemenin İşletmeye ZamanındaUlaşma Durumu ......................................................................................................... 94Tablo 4.23. Siparişlerin Zamanında Ulaşmaması Halinde Alınan Tedbirler ............. 94Tablo 4.24. Hammadde ve Malzeme Stok Maliyetlerinizi Azaltmak İçin KullanılanStok Yönetim Modeli Olup Olmadığına İlişkin Dağılım ........................................... 95Tablo 4.25. Kullanılan Stok Yönetim Modeli ............................................................ 96Tablo 4.26. Emniyet Stoku Bulundurma Durumu ..................................................... 96Tablo 4.27. Emniyet Stoku Bulundurma Durumda Karşılaşılan Riskler ................... 97Tablo 4.28. Bilgi Sahibi Olunan Stok Yönetim Modeli ............................................ 97Tablo 4.29. İşletme Yetkililerinin Eğitim Düzeyi İle Kullanılan Stok KontrolYöntemlerine İlişkin Farklılıklar ............................................................................... 99Tablo 4.30. İşletmenin Büyüklüğü İle Kullanılan Stok Kontrol Yöntemine İlişkinFarklılıklar ................................................................................................................ 100Tablo 4.31. İşletme Yetkililerinin Eğitim Düzeyi İle Stok Yönetim Modellerineİlişkin Bilgi Düzeyleri Arasındaki Farklılıklar ........................................................ 100Tablo 4.32. KOBİ’lerin Faaliyet Alanı İle Kullanılan Stok Kontrol Yöntemine İlişkinFarklılıklar ................................................................................................................ 101Tablo 4.33. Stok Bulundurma Sebeplerine İlişkin İşletme Sektörlerine GöreFarklılıklar ................................................................................................................ 102Tablo 4.34. Ankete Katılan Yetkililerin Kullandıkları Otomasyon ProgramlarınınYaş Gruplarına Göre Farklılıkları ............................................................................ 103
11.GİRİŞTürkiye’deki küçük ve orta ölçekli işletmeler yıllardan beri yüksekenflasyon, durgunluk ve ani döviz kuru istikrarsızlığının olduğu elverişsiz ortamdafaaliyet göstermek durumunda kalmışlardır. Ayrıca henüz tam olarak bir KOBİtanımının gelişme göstermemesi, bankacılık sistemlerinden yararlanamamalarınaneden olmaktadır. Kendi kısıtlı sermayeleriyle, bilgi teknolojileri kullanımının hızlıbir şekilde arttığı, gelişme veya büyümenin gerekliliğinin savunulduğu bir ortamdadeğişime cevap verebilmeye çalışmaktadırlar.Sürekli olarak “Türkiye ekonomisinin belkemiği” olarak gösterilenKOBİ’ler sağladıkları istihdam oranında kredi alamamaktadırlar. Ayrıca teknolojiyeteneklerini tam olarak geliştirememeleri, teknik bilgi kabiliyetinin eksikliği gibisebeplerle ekstra maliyetlere katlanmak durumunda kalmaktadırlar.Bu çalışmada, KOBİ’ler için önemli bir maliyet unsuru olan <strong>stok</strong>larınkontrolü ve <strong>yönetim</strong>i ele alınarak, <strong>stok</strong> kontrolünde <strong>modern</strong> teknikleri ve butekniklerin gerektirdiği <strong>yönetim</strong> sistemleri sayesinde rekabet ortamında nasıl gelişmegösterebilecekleri belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca KOBİ’lerin küreselleşmeakımına kapılıp gitmeden önce nasıl tasarruf yaparak büyüme sağlayabilecekleriincelenmiştir.Stok <strong>yönetim</strong>i, firmaların üretim, satış, finansal durumlarını göz önündebulundurarak en ekonomik <strong>stok</strong> miktarının belirlemek ve istenilen zamanda istenilenistasyona teslim edilmesini sağlamaktır. KOBİ’lerin etkin bir şekilde yönetilmeleri,bu kararları doğru bir şekilde verebilmeleri açısından ve rekabet ortamında üstünlüksağlamaları için önemli bir unsurdur.
2Bu çalışmanın amacı, <strong>stok</strong> kontrolü ve <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelleriniele alarak KOBİ’lerde <strong>uygulanabilirliği</strong>ni incelemektir. Çalışmanın birincibölümünde, <strong>stok</strong>larla ilgili genel kavramlar, <strong>stok</strong> bulundurma durumuna göre oluşanmaliyetler, <strong>stok</strong> kontrol kavramı ve <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri ile ilgili gerekli bilgilerverilmeye çalışılmıştır.İkinci bölümde, üretim şekline, ürün çeşitliliğine, talep ve tedariksürelerinin belirlilik durumuna göre değişiklik gösteren <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelleriincelenmiştir. Belli varsayımlar neticesinde gerçekleştirilen ve bu nedenle hataolasılığı yüksek olan geleneksel modellerle birlikte, günümüzde işletmelerinyapılarına ve politikalarına uygun olarak tüm ihtiyaçlarına cevap vermeye çalışan<strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelleri hakkında bilgi verilmiştir.Üçüncü bölümde ise, KOBİ tanımları yapıldı. KOBİ’lerin ekonomik vesosyal sisteme katkıları ele alınarak, <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemlerinde bilgiteknolojilerini kullanma ihtiyacı incelenmiştir.Dördüncü bölümde, KOBİ’lerin <strong>stok</strong> kontrolünü, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>modellerini kullanım düzeylerini ortaya çıkarmak için Karaman ilinde 89 işletmeüzerinde uygulanan bir anket çalışması yapılmış ve dikkat çekici sonuçlar eldeedilmiştir. Araştırma sonucu elde edilen veriler istatistiksel olarak ortaya konmuş vearaştırma hipotezleri ki-kare testine tabi tutulmuştur.Sonuç bölümünde ise araştırmadan elde edilen sonuçlar ortaya konmuşve öneriler sıralanmıştır.
3I. BÖLÜM1. STOK TANIMI VE STOKLA İLGİLİ GENEL KAVRAMLAR1.1. Stok Kavramı ve Stok YönetimiDeğişik türden bir benzetmeyle <strong>stok</strong> kelimesi ele alınırsa; insanlar temelihtiyaçlarından biri olarak kendini sürekli geliştirmek ve yeni bilgiler edinmekistemektedirler. Her saniye insan beyni yeni mesajlara maruz kalmaktadır.İhtiyaçların sürekli olarak değişimi sayesinde beyne gönderilen mesajlarda haliyle birdeğişime uğramaktadır. Öğrenilen her yeni veri bir öncekinin değerini kaybetmesineneden olmaktadır. Elde edilen bu yeni veriler sayesinde belki de insanlar hayatlarınıdeğiştirebilecek bir sürü kararlar vermektedirler. Beyne iletilen bilgiler oradaki birdepoda saklı ve değersiz olanlar ise unutulması ve silinmesi gerekenlerdir. Yeniedinilen bilgiler zamanı geldiğinde zor durumlardan kurtaranlar, unutulması gerekenve değersiz olan bilgiler ise genellikle zor durumda bırakanlardır. Bu durumu birişletme için düşünürsek modası geçmiş ya da artık talep görmeyen mallar depodasaklandığı sürece işletmeye ekstra maliyet getirmektedir oysa yenilikleri takip edip,müşteri siparişlerine tam zamanında cevap vermek ve depoda planlanan talebe göre<strong>stok</strong> bulundurmak ise maliyetlerin düşmesi, kârın artması demektir.Günümüzde teknolojinin hızla gelişmesiyle tüketici tercihlerinin de hızlıbir şekilde değiştiği görülmektedir. Küreselleşen ekonomi şartlarında gerek büyükölçekli işletmeler gerek küçük ve orta ölçekli işletmeler tüketici ihtiyaçlarına en kısasürede cevap vermek isteyeceklerdir. İşte tam böyle bir rekabetin olduğu ortamdaişletmelerin maliyetleri azaltarak, kâr sağlayabilecekleri bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>ineihtiyaçları vardır. Peki, nedir <strong>stok</strong> ve nasıl yönetilmelidir?
4Bu konuda yapılan genel tanımlardan biri olarak <strong>stok</strong>, hem üretimsürecindeki duraksamalara karşı alınan önlem, hem de nihai ürün aşamasındayaşanan talep belirsizlikleri karşısında ürünlerin depoda belli bir süre bekletilmesidir.Bir başka ifade ile henüz satılmamış, ya da üretim için hazırda bekletilen ve istenilenzaman nakde çevrilebilen tüm değerlerdir. (KAYA,2004:4)KOBU’nun tanımına göre <strong>stok</strong>; bir üretim sisteminde mamul üretiminedolaylı veya dolaysız olarak katılan tüm fiziksel varlıklar ve mamuller <strong>stok</strong> kavramıiçinde düşünülebilir. Bir diğer tanımına göre; depo edilen her değer <strong>stok</strong> sayılır.Stoklar söz konusu varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülür. (KOBU,2008:327)Stok, bir firmanın ortaya çıkabilecek ani ihtiyaçları karşılamak veüretimin kesintiye uğramadan sürdürülmesini sağlamak amacıyla her an el altındabulundurduğu mamul mal, hammadde ve ara malları miktarıdır. (SEYİDOĞLU,1992:794-795)Ticari ve sanayi işletmelerinde farklı şekilde tanımlanan <strong>stok</strong> kavramı,işletmelerin sektörlerine ve özelliklerine göre değişiklik göstermektedir. Sanayiişletmeleri açısından <strong>stok</strong>, işletmelerin ortaya koyabileceği ani ihtiyaçları karşılamakve üretimin kesintiye uğramadan sürdürülebilmesini sağlamak amacıyla her an elaltında bulundurulan mamul, malzeme, hammadde ve yarı mamul miktarına denir.Ticari işletmeler açısından <strong>stok</strong> ise; satılmak amacıyla bulundurulan malların belirlibir tarihteki miktarı olarak tanımlanır. (KAYA,2004:4-5)Stoklar, işletme türleri ve büyüklüklerine göre değişiklikler ve önemtaşırlar. Sanayi işletmelerinin <strong>stok</strong>ları hammadde ve malzeme ile yarı mamul ve
5mamulden oluşurken, ticari işletmelerin <strong>stok</strong>ları genellikle doğrudan doğruya alımsatım konusu ticari mallardan oluşur. (KAYA, 2004:4)Stok, işletmelerin belirsizliklere karşı almış oldukları önlemdir. Stokhiçbir zaman amaç değildir. Stoklar yok edilemese dahi azaltılmalıdır. Stokun ikivaroluş nedeni vardır. Bunlar; Talebin bilinmemesi Sistemdeki verimsizliklerdir.Talep edilen miktar arz edilen miktar ile veya bir diğer deyişle siparişmiktarı, tedarik miktarı ile tamamen eşdeğer olmadığından, <strong>stok</strong>lar söz konusuolmaktadır. (KÜÇÜK, 2011:22-23)Yukarıdaki tanımlar ışığında genel bir tanım yapılabilir; hemoperasyonun devamı hem de müşteri gereksinimlerinin zamanında karşılanmasımaksadıyla üretmek veya hizmet sunmak zorunlu bir davranıştır. Bu akışın süreklisağlanması ve kazanç elde etmek için yapılan her türlü birikime <strong>stok</strong> denilebilir.İşletmelerin, <strong>stok</strong> seviyesini belirleme, depolama süresi, olağanüstüdurumlar için bulundurulan <strong>stok</strong> seviyesinin tahmini, hangi tedarikçiyle çalışılmasıgerektiğine ilişkin sorunları çözüme kavuşturmak için bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemineihtiyacı olacaktır.Stok <strong>yönetim</strong>i; işletmenin üretim, satış ve finansal koşullarını göz önünealarak, işletmenin yapısına göre en ekonomik <strong>stok</strong> miktarını belirlemeyi ve bumiktarı aynı seviyede tutmayı amaçlar. Stok <strong>yönetim</strong>iyle <strong>stok</strong> hareketleri sürekliolarak kontrol edilir. Bu kontrol sistemleri ilerleyen bölümlerde incelenmiştir. Stok<strong>yönetim</strong>inde önemli nokta, en küçük <strong>stok</strong> yatırımına karşı, en iyi hizmeti
6verebilmektir. En iyi hizmet düzeyi için <strong>stok</strong>suz kalma olasılığını en küçük oranaindirgemeli ve işletmenin kârını maksimize edecek şekilde <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i ve <strong>stok</strong>planlaması yapması gerekmektedir. (TEKİN, 2009:2-3)Sonuç olarak, işletmelerin <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemi ile ilgili olarak, üretimve pazarlama sürecinde istenilen ürünlerin, istenilen miktarda ve tam zamanındahazırlanmasını sağlayıp, işletme için optimum <strong>stok</strong> ve sipariş miktarını belirlemeyiamaçladıkları söylenebilir.1.2. Stokların SınıflandırılmasıStok edilen varlıklar arasında; cins, değer, kullanılma yeri, <strong>stok</strong>lamabiçimi gibi faktörler açısından farklılıklar vardır. Bunları amaca uygun biçimdesınıflandırarak incelemek yerinde olacaktır.a-) Hammaddeler: İşletmede imalata giren ve üzerinde işlem yapılan tüm varlıklarhammaddedir. Hammadde tanımı işletmeye göre değişmektedir. Örneğin bir demirçelik fabrikasında demir filizi hammadde, pik mamuldür. Oysa kalorifer radyatörleriüreten bir fabrikada pik hammadde, radyatör dilimleri mamuldür.b-) Yarı mamuller: Üzerinde yapılması gereken işlemler henüz tamamlanmamışbulunan iş istasyonları arasındaki ara depolarda tutulan varlıklardır. Bunların yarımamul niteliği bir süre sonra tüm işlemlerin tamamlanmasıyla mamüle dönüşür.c-) Mamuller: Fabrika içinde yapılması gereken işlemlerin tümü tamamlandıktansonra müşteriye teslim edilmek üzere ambara konulan varlıklardır. Mamuller, belirlibir aşamayı tamamlayıp belirli bir yerde hareketsiz durdukları için sayma değerlemeve kontrol açısından pek güçlük göstermezler. Hammadde ve yarı mamullerdebelirsizlik fazla olduğu için kontrolleri daha zor yapılmaktadır.
7d-) Hazır parçalar: Mamulün bir kısmını oluşturan ve genellikle dışarıdan tedarikedilen varlıklardır. Bunlar cıvata, somun gibi basit fakat çok kullanılan parçalarolabileceği gibi, elektrik motoru, dişli kutusu, jeneratör gibi mamullere eklenenkarmaşık ünitelerde olabilir.e-) Yardımcı malzemeler: Mamulde doğrudan kullanılmayan veya yer almayan,tamir parçaları, kesme sıvısı, makine yağı ve benzeri malzemelerdir.(KOBU, 2008:328)1.3. Stokların Önemi ve AmaçlarıStoklar, iş akışının kesintisiz ve sürekli olarak devam etmesi içinkaçınılmaz bir unsurdur. İşletmelerin gelişmesi ve kalkınması bakımından önemliolan <strong>stok</strong> seviyesini doğru bir şekilde belirleyebilmektir. Aşırı <strong>stok</strong> bulundurmakveya yeteri kadar <strong>stok</strong> bulundurmamak işletmelerin belli bir maliyete katlanmalarınasebep olmaktadır.Stokların doğru bir şekilde <strong>yönetim</strong>i, bir üretim sürecinin tamamlayıcıparçası olan hammaddelerin, yarı mamullerin ve üretim için gerekli diğermateryallerin, tedarik kaynaklarının saptanması, taşınması, depolanması vekorunmasına ilişkin faaliyetlerin örgütlenmesi ve kontrol edilmesi ile tümorganizasyonun herhangi bir aksama olmadan çalışmasına katkıda bulunmaktadır.(KİRACI,2009:163)
8Stoklara ilişkin elde edilen veriler yöneticilere nasıl bir stratejiuygulamaları gerektiğine ilişkinde bilgi vermektedir. Stok <strong>yönetim</strong>inin istikrarlı veihtiyatlı bir şekilde yürütülmesi <strong>stok</strong>ların değerini etkilemektedir.Stok bulundurmak özellikle enflasyonist ekonomilerde yararlı biruygulama olarak görülebilir. Böyle ekonomilerde <strong>stok</strong>ların değeri fiyat artışlarısayesinde yükselir ve kazanç elde edilebilir. Bunun yanında öngörüler ya da birtakım tüyolarla fiyat artışlarından hemen önce yapılacak satın almalar da bellidüzeyde kazanç sağlayabilir. Fakat asıl kazancın <strong>stok</strong> devir hızının yükseltilmesi yanisatışların artırılması ile elde edileceği bilinmelidir. Enflasyonun düşük olduğuekonomilerde ise <strong>stok</strong> bulundurmak, talep dalgalanmaları, sipariş gecikmeleri vb.aksamaların getireceği olumsuzlukları ortadan kaldırmak dışında anlamınıyitirmektedir. Bu yüzden böyle ekonomilerde talep tahminleri doğru yapılır, siparişteslim zamanları öngörülebilir veya bir bütün olarak belirsizlikler olabildiğinceazaltılırsa <strong>stok</strong> bulundurma maliyetlerinden kaçınılması rasyonel bir davranışolacaktır. (KÜÇÜK, 2011:30)Stok Devir Hızı: Stokların bir yıl içinde kaç defa satışa dönüştüğünügöstermektedir. Yüksek <strong>stok</strong> devir hızı, işletmenin <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>ini iyi olduğunugöstermektedir. Stok devir hızının yüksek olması işletmeye daha fazla kâr elde etmeolanağını sağlamaktadır. Ancak yüksek <strong>stok</strong> devir hızı, elde çok az miktarda <strong>stok</strong>bulundurulduğunu ve bu nedenle müşteri taleplerine cevap verilemediğini degösterebilir. Bir işletmenin <strong>stok</strong> devir hızının yavaş olması <strong>stok</strong> bulundurmamaliyetlerinin yükselmesine, finansman gereksiniminin artmasına, ürünlerin satışkabiliyetlerini kaybetmelerine neden olabilmektedir. Stok devir hızı, satışların yıllık
9maliyetinin, para birimi cinsinden ortalama <strong>stok</strong> düzeyine oranlanması ilehesaplanmaktadır.Stok Devir Hızı = Satılan Ürünlerin Maliyeti/ Ortalama Stok Değeri(YÜKSEL,2010:174)İşletmenin <strong>stok</strong> bulundurma amaçları ise;1. Üretim takvimini ve kapasite planlamasını gerçekleştirebilmek,2. Talepteki dalgalanmalara karşı korunmak,3. Tedarikçilerden malzeme sağlama konusunda yaşanabilecek herhangi birduruma karşı önlem almak,4. Maliyet enflasyonun etkisinden korunmak,5. Miktar iskontosundan yararlanmak, (büyük miktar siparişlerde, küçük miktarsiparişlere göre daha çok iskonto yapılmakta ve bunun sonucunda birimmaliyeti düşebilmektedir.)6. Sipariş maliyetlerini azaltmak (ne kadar az sipariş yapılırsa sipariş maliyeti okadar az olur.) şeklinde sıralanabilir. (KİRACI,2009:163)1.3.1. Stokların İşlevleriStokların işlevleri denildiği zaman <strong>stok</strong>ların fonksiyonları ve onlarınyerine getirdiği görevler, <strong>stok</strong>ların oluşmasına neden olan durumlar anlaşılmaktadır.a-) Mamul Madde Stokların İşlevleri: Müşteri talebindeki belirsizlikleri vemevsimsel veya mevsimsel olmayan dalgalanmalar siparişlerin yerinegetirilememesine yol açmaktadır. Ayrıca üretimde çeşitli nedenlerle ortayaçıkabilecek aksamalarda talebin karşılanamaması sonucunu doğurabilir. Mamul
10madde <strong>stok</strong>ları bu olumsuzlukları ortadan kaldırmakta ve üretim miktarında büyükdeğişiklikler yapmadan istikrarlı bir üretim planının uygulanmasını sağlamaktadır.b-) Ara Stokların İşlevleri: Ekonomik bir üretim tarzı olan partiler halindeüretimde, işletme içinde departmanlar arasında ara <strong>stok</strong>lar oluşur. Böylelikle, üretimhazırlık maliyetleri düşürülebilir ve üretim araçlarını daha verimli kullanmakmümkün olabilir. Ara <strong>stok</strong>lar sayesinde üretim ünitelerinde ortaya çıkabilecek arızaveya gecikmelerin üretimi durdurması önlenir. Ayrıca birbirlerini takip eden farklıüretim hızlarına sahip iş istasyonları arasında, yavaş olanlara fazla mesai veyavardiya uygulaması ile ara <strong>stok</strong>lar oluşturularak, denge sağlanabilir.c-) Hammadde Stoklarının İşlevleri: Tedarikçilerin üretiminde veya nakliyedeortaya çıkabilecek aksamalar üretimin durmasına sebep olacaktır. Hammadde<strong>stok</strong>ları, tedarik süresindeki belirsizliklerin yol açacağı bu tür olumsuzlukları ortadankaldırır. Bunun yanında fiyatların düşük olduğu zamanda fiyat avantajından veyaiskonto imkânından yararlanabilmek için fazla miktarda satın alma yoluna giderekhammadde <strong>stok</strong>u oluşturulur. (TOP, 2001:194)1.4. Stoklarla İlgili MaliyetlerÜrünlerin yurtiçinden veya yurtdışındaki tedarikçisinden satınalmamaliyeti, yine aynı şekilde sipariş ile ilgili yapmış olunan hazırlık maliyetleri, genelgiderler, depolama giderleri, makine, teçhizat, ekipman giderleri <strong>stok</strong> maliyetlerikapsamı içerisinden değerlendirilebilir.Bunun yanı sıra paranın alternatif maliyeti de önemli bir unsur olarakkarşımıza çıkmaktadır. İşletme <strong>stok</strong>lara bağlamak istediği parayı alternatif finansalaraçlarda kullanma durumunu göz önünde bulundurmalı ve getirilerinin neler
11olabileceğini değerlendirmelidir. Burada iş akışının devam etmesi önemlidir, <strong>stok</strong>suzkalmanın zorluğunun yanı sıra <strong>stok</strong>la çalışmak önemlidir.Stoklarla ilgili olarak üç farklı maliyetten söz edilebilir. Bunlar; <strong>stok</strong>bulundurma maliyeti, <strong>stok</strong> bulundurmama maliyeti ve sipariş maliyetidir.1.4.1. Stok Bulundurma MaliyetiStok bulundurma maliyetleri; işletmenin belirli bir dönemde katlanmakzorunda olduğu maliyetlerdir. Stok politikalarının belirlenmesinde, <strong>stok</strong> sistemininişlemesi sırasında ortaya çıkan maliyetler önemli rol oynar. Bu maliyetler <strong>stok</strong>politikasının değişmesiyle değişen maliyetlerdir.Stok bulundurma maliyetleri, <strong>stok</strong> seviyelerinin optimizasyonu ile ilgilikarar verilirken dikkate alınması gereken bir maliyet unsurudur.Stok bulundurma maliyetleri, elde bulundurulan <strong>stok</strong>un miktarı, tipi, yerivb. ile direkt bağlantılı maliyetler olup, eldeki <strong>stok</strong> miktarının ve elde tutmazamanının artması ile orantılı olarak direkt artmaktadırlar.Stok bulundurma maliyetleri çeşitli bileşenlerden oluşmakta vebulundurulan <strong>stok</strong> seviyesiyle değişim gösteren maliyetleri kapsamaktadır.Bunlar; Stoklara Bağlanan Sermaye Maliyetleri Stok tesisatları ve kiralık depo maliyetleri, Sigorta ve vergiler, Depo <strong>yönetim</strong>i ve işçilik maliyetleri, Stokların iktisadi ve fiziki kıymet kaybına uğramasından doğan maliyetlerdir.
121.4.2. Stok Bulundurmama MaliyetiGünümüzde <strong>modern</strong> işletmeler artık mümkün olduğu kadar az<strong>stok</strong>la çalışmayı tercih etmektedirler. Fakat işletmeler az <strong>stok</strong> bulundurma ya da <strong>stok</strong>bulundurmama durumunda, talebin eldeki <strong>stok</strong> miktarının aşmasından dolayı oluşanbazı maliyetlere katlanmaktadırlar. Bunlar; Kayıp satışların maliyeti, İtibar kaybı maliyeti, Pazar payının kısmi kaybı, Kaybedilen iskontolar, Sıklıkla verilen sipariş maliyeti, şeklinde sıralanmaktadır.1.4.3. Sipariş MaliyetiVerilen sipariş işletme dışından satın alma yoluyla karşılanıyorsa, genelolarak; siparişin onaylanması, siparişin verilmesi, malın gönderilmesi, siparişinalınması, kabul muayenesinin yapılması gibi faaliyetler yapılıyor demektir. Fatura ileilgili işlemlerin yapılması gibi faaliyetler sonucu ortaya çıkan maliyetler ise, posta,telefon, ulaşım, malın niteliğinin ve miktarının belirlenmesi, muayene işçiliği ve herfaaliyete ilişkin kırtasiye maliyetleridir.Sipariş maliyeti, bir madde ve malzeme temin etmek veya üretimdekullanılmak amacıyla ortaya çıkan madde ve malzemenin depoya teslimine kadartüm maliyetleri kapsamaktadır.Sipariş sayıları arttıkça (1,2,3..gibi) sipariş maliyetleri de artmaktadır.Tersine sipariş miktarı büyüdükçe (1.000, 1.500, 2.000..gibi) sipariş maliyetleridüşmektedir. Yani sipariş sayıları ile sipariş maliyetleri arasında doğru orantılı,
13sipariş miktarı ile sipariş maliyetleri arasında ters orantılı bir ilişki vardır.(KAYA,2004:9-19)Sipariş üzerine üretimde, müşteri istediği ürünün özelliklerini kendibelirlemektedir. Bu üretim şeklinde gerekli hammadde ya da malzemelerin<strong>stok</strong>lanmasına gerek duyulmaz. Bu grupta değerlendirilen diğer maliyetler ise taşıma,yükleme, boşaltma şeklinde sıralanabilir.1.5. Stokların İşletme Ekonomisindeki ÖnemiModern üretim sistemlerinde <strong>stok</strong>lar her kademeden yöneticiyi yakındanilgilendirmektedir. Asırlarca önce servetin göstergesi olan <strong>stok</strong>lar, bugün, artışlarıendişe ile karşılaşılan ve devamlı kontrol edilmesi gereken bir duruma gelmiştir.İşletmeci için <strong>stok</strong>lar, kâr zarar hesaplarında yer alan rakamlardır ve sadece finansyöneticilerini ilgilendirmektedir. Hâlbuki etkin bir <strong>stok</strong> sisteminde her bölümün rolüvardır. Bazen büyük nakit sıkıntısı içinde olduğu belirtilen bir işletmede, imalatbölümleri arasına dağılmış halde, nakit ihtiyacını karşılayabilecek miktarda lüzumsuzyarı mamul <strong>stok</strong>ları bulunduğu görülmektedir. Bazı işletmelerde ise, yeterlihammadde <strong>stok</strong>u bulundurulduğu bilindiği halde, birkaç önemsiz parça yüzündentüm imalatın aksaması gibi durumlara rastlanmaktadır. Bu tür olumsuzluklarişletmenin iş süreçlerini yavaşlattığı gibi önemli maliyetler ile karşı karşıyakalmasına da neden olabilir.Rekabet şartları güçleşen ve kâr marjları azalan işletmeler, faaliyetlerinisürdürebilmek için <strong>stok</strong>ları üzerinde artık daha titiz bir kontrol sistemi kurmuşlardır.Yatırımlarındaki verimliliğin artması, yöneticileri işletme sermayesini daha dikkatlive rasyonel kullanmaya yöneltirken, daha titiz bir <strong>stok</strong> politikasını da zorunlu halegetirmiştir. İşletmeler, ucuz satış gibi tedbirlerle fazla <strong>stok</strong>larını nakde
14çevirdiklerinde zarara uğradıklarından, <strong>stok</strong>larını daha önceden kontrol etmeyebaşlamışlardır. Böyle bir sistemin işletme ekonomisi açısından sağlayacağı yararlaraşağıdaki şekilde sıralanabilir;1. Üretim faaliyetlerinin düzgün biçimde yürütülmesine yardımcı olur. Malzemeve parça yokluğu yüzünden boş beklemeler minimuma iner. İş istasyonlarıarasındaki yığılmalar azalır.2. Stoklara bağlanan parça tam ihtiyaca göre saptandığından sağlıklı bir finans<strong>yönetim</strong>ine imkân sağlar.3. Tedarik ve satış masrafları azalır.4. Üretim programlarının kolay ve gerçeğe uygun düzenlenmesi mümkün olur.5. Etkili bir maliyet muhasebesi sisteminin ihtiyacı olan bilgilerin pek çoğukolay ve duyarlı biçimde toplanabilir.6. Dikkatsizlik yüzünden ziyan olan malzeme ve mamullerin miktarı azaltılır,düzeltme için vakit geçmeden müdahale edilebilir.http://sevim1983.blogcu.com/ (Erişim Tarihi: 02.11 2011)1.6. Stok Kontrolü Kavramıİşletme faaliyetlerini sürdürebilmesi için girdilerin tedarik edilmesi veyasipariş edilmesi zorunludur. Bu nedenle, ilgili dönemin üretimi için çevrim <strong>stok</strong>uveya beklenmeyen durumlarda oluşacak talebi karşılamak için emniyet <strong>stok</strong>uşeklinde ya da üretimdeki bekleme ve yığılmalar nedeniyle ara <strong>stok</strong> biçiminde deolsa belli düzeyde <strong>stok</strong> bulundurulabilmektedir. (KÜÇÜK,2011:51) Bu amaçlarlabulundurulan <strong>stok</strong>lar işletmeye belirli oranda maddi bir sorumluluk yüklemektedir.Bu yüzden ortaya çıkabilecek aksilikleri önlemek için <strong>stok</strong>ların izlenmesi son derece
15önemlidir. Stok takibi, bir plan dâhilinde başta üretim planlama ve kontrol, satış,pazarlama, muhasebe ve özellikle ambar görevlisi arasında aktif bir şekildeyürütülmelidir. Ayrıca tüm birimler bütünleşik bir biçimde olmalı ve veriler bubirimlere tam zamanında iletilmelidir.Stok kontrolü; ilk hammadde tedarikiyle, yarı mamul ve mamulmaddenin miktarları, sipariş zamanı, ödeme şartları (peşin veya vadeli) fiyat-miktarve bu malzemelerin nakil masraflarını da kapsayan işlemlerin parasal yönden enekonomik durumunun seçilmesidir. Başka bir ifadeyle, istenilen malı istenilenzamanda hazır bulundurmak ve bunu en ekonomik biçimde gerçekleştirmektir.(SAYGILI,1991:138)Stok kontrolü, gereksinimlerin karşılanması, biriktirilmesi ve alınmasıgereken maddeler arasında denge kurulması için örgütlenme işlemlerinin yerinegetirilmesidir. (DEMİR, GÜMÜŞOĞLU, 1998:539)Stok kontrolü; <strong>stok</strong> miktar ve çeşitlerinin işletmelerin tedarik, üretim vemali imkânlarına göre en rasyonel ve ekonomik bir şekilde belirlenmesi yöntemidir.Kısaca <strong>stok</strong> kontrolünde temel amaç, ne eksik ne fazla, işletmede yeterli miktarda<strong>stok</strong> hazır bulundurularak üretimin aksatılmadan yürütülmesidir. Bunun yanı sıraistenilen zamanda, istenilen miktarda, istenilen yerde, istenilen kalitede malzemeninsağlanabilmesi için ne zaman, ne kadar tedarik edileceği sorularına cevap bulmayayardımcı olmaktadır. http://www.belgeler.com/ (Erişim Tarihi:16.12.2011)
161.7. Stok Kontrolünün Amacı ve ÖnemiStok hakkında verilmesi gereken ilk karar, <strong>stok</strong> miktarıdır, ikincisi isebelirlenen miktar için siparişin ne zaman verileceğidir. Talep belirsizlikler içerirbunun için talep tahminleri yapılması ve işletme <strong>stok</strong> düzeyinin belirlenmesigerekmektedir. İşletme <strong>stok</strong> düzeyini düşük tutması <strong>stok</strong> bulundurmamaktan dolayıkarşılanmayan müşteri talebine ve dolayısıyla gelir kaybına neden olabilmektedir. Bunedenle işletmeler <strong>stok</strong> düzeylerini artırmaya yönelebilirler. Aşırı <strong>stok</strong> bulundurmakise işletmeye önemli maliyet unsurlarına sebep olmaktadır. Etkin bir <strong>stok</strong>kontrolünün gerçekleştirilmesi için bu maliyetler arasında optimum denge noktasınıbulan politikalar saptanmalıdır. İşletmelerde, <strong>stok</strong> kontrolü ile yüksek veya düşükseviyede <strong>stok</strong> bulundurmamak ve <strong>stok</strong>a ilişkin maliyetleri minimize etmekhedeflenmektedir. (YÜKSEL,2010:172-173)Stok düzeylerinin kontrolünde, iki sınırın zorla kabul ettirilmesi gerekir.Çünkü işletme <strong>yönetim</strong>inin genellikle önlemek istediği, iki tehlikeli durumbulunmaktadır. İlkini, imalatın durmasına ve dolayısıyla satışların yitirilmesineneden olan yetersiz düzeydeki <strong>stok</strong>lar, ikinci tehlikeli durumu ise, gereksiz nakliyegiderlerine yol açan <strong>stok</strong>lar oluşturur. Optimal <strong>stok</strong> düzeyi, bu iki tehlikeli durumunarasında bir yerde bulunur. İşletme <strong>yönetim</strong>i <strong>stok</strong> miktarlarını, <strong>stok</strong> bulundurmanınmarjinal maliyeti ile <strong>stok</strong> bulundurmak nedeniyle beklenen marjinal faydanın eşitolduğu noktada saptayacaktır. İşte bu nokta, optimal <strong>stok</strong> bulundurma düzeyinioluşturur. “ Stoklar, birçok işletmenin mezarıdır.” sözü uzmanlar arasında son dereceyaygındır. Uzmanlar bu sözle kötü bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>inin, hızlı bir iflasa nedenolacağını belirtmek istemektedirler. (ÖZDEMİR,2002:8)
17Stok Kontrolünün Sağladığı Faydalar;Tüm departmanların katkısı ile sağlanabilecek etkin bir <strong>stok</strong> kontrolsisteminin sağlayacağı yararların başlıcaları şöyle sıralanabilir; Stok politikasının doğru bir şekilde uygulanması sağlanır. Stok ihtiyacınıpiyasa hareketlerine uygun bir şekilde düzenleme imkânı elde edilir. Üretim faaliyetlerinin ihtiyaç göstereceği malzeme, araç ve gereçlerinduraklama ve beklemelere meydan vermeden zamanında tedariki sağlanır. Ekonomik olmayan aşırı <strong>stok</strong> yatırımlarına gitmeyi önlemektedir. Üretimihtiyacı ile tedarik politikasının gerektireceği en az düzeyde <strong>stok</strong> bulundurmaimkânını sağlamaktadır. Depo alanının ihtiyaca uygunluğu, depolama sırasında hasarlarınönlenmesine, bozulma ve modası geçecek olan <strong>stok</strong>lar hakkında gereklitedbirleri almaya rehberlik etmektedir. Doğru ve açık bir üretim planlanması ile maliyet muhasebesidüzenlenmesinde kolaylık sağlamaktadır. Ayrıca, “neyin, ne kadar ve nezaman” tedarik edilmesinin gerektiğini belirlemektedir.http://megep.meb.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 30.06.2012)1.8. Stok Kontrolü İle İlgili Parametreler1.8.1. Talep TahminiTalep; bir mala karşı satın alma gücüyle desteklenmiş satın alma isteğiolarak tanımlanır. Etkin bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sisteminin oluşturulması için taleptahminleri önem taşır. Talep tahmini, üretim planlarının hazırlanmasına, optimal <strong>stok</strong>seviyelerinin korunmasına, malzeme tedariki ve sapmalar karşısında etkin önlemlerinalınmasına doğrudan etki etmektedir. Bir işletmede <strong>stok</strong> seviyesinin başarısı,
18güvenilir bilginin toplanması, rasyonel <strong>stok</strong> kararlarının alınması ve gelecektekikarlılığın doğru bir şekilde tahmin edilmesine bağlıdır. (KAYA, 2004:80-81)1.8.2. Tedarik SüresiBir <strong>stok</strong> kalemi için verilen siparişle malın işletmenin eline geçmesiarasında genellikle bir süre vardır, bu süreye tedarik süresi denir. Periyodunihtiyacının kavranması, tedarikçinin seçilmesi, fiyat ve ilgili koşulların görüşülmesive teslimin sağlanması gibi fonksiyonlar bu süreç içinde gerçekleşir. Bir başkaifadeyle tedarik, ihtiyacın kavranması, bir tedarikçinin seçilmesi, fiyat ve ilgilikoşulların görüşülmesi ve teslimin sağlanmasının izlenmesi gibi fonksiyonlartopluluğunu kapsamaktadır. Tedarik süresi sabit ve değişken olabilir. İşletmelersipariş verirken bu süreyi dikkate almalıdır. Örneğin mal siparişi veren işletme,sipariş süresini, nakliye zamanını, olabilecek aksaklıkları hesaplamak zorundadıraksi takdirde zor durumda kalabilir. (MANAP,2003:12)1.8.3. Sipariş Noktasının BelirlenmesiSipariş, malın üretilmesi, gönderilmesi, getirilmesi veya satın alınmasıiçin sözlü ya da yazılı yapılan ısmarlama işlemidir. İşletmelerin satın alma <strong>yönetim</strong>i,ürünün talep aşamasından başlayarak tedarikçilerden teklif istenmesini, tekliflerindeğerlendirilmesini, onay kurallarının uygulanmasını sağlamaktadır. Siparişzamanını belirlerken, satın alma taleplerini, <strong>stok</strong> seviyelerini, tedarik süresini, devirhızı, raf ömrü gibi parametreleri göz önünde bulundurmak gerekmektedir.Sipariş noktasının belirlenmesinde dikkate alınacak başlıca faktörler, en düşükmaliyetle olabilecek en iyi kaliteyi satın almak ve alınan malın zamanında tesliminisağlamaktır.Sipariş noktasını belirlemeden önce şu soruların yanıtlarına ulaşmak gerekir;
19 Neye ihtiyaç duyuluyor? Ne kadar ihtiyaç duyuluyor? Ne zaman ihtiyaç duyuluyor? Sipariş ne zaman verilmeli?Sipariş dönemi, <strong>stok</strong> planlama dönemi olarak tanımlanabilir. Siparişinyapılmasıyla malın elde edilmesi arasında geçen zamanı gösterir. İletişim, siparişlerikarşılama ve taşıma yöntemleri ne kadar iyi olursa <strong>stok</strong> yatırımları o kadar az olur.http://megep.meb.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 30.06.2012)1.9. Stok Kontrolünde MaliyetlerYapılan <strong>stok</strong> kontrol politikaları dâhilinde yürütülen işlemlerinsonucunda oluşan maliyetleri tek tek ele alınırsa daha yararlı olabilecektir.1-) Miktar İskontoları: Satıcı firmaların büyük partiler halinde alımlardauygulayacakları indirim ve işletmenin kendi belirlediği standart talebi arasında birdenge sağlanmalıdır. Miktar iskontosundan faydalanmak amacıyla gereğinden fazlaalım yapmak, ekstra olarak depolama, sigorta, iktisadi değer kaybı gibi <strong>stok</strong>bulundurma maliyetlerine katlanılmasına neden olmaktadır.2-) Sipariş Maliyetleri: Dışarıdan alınacak bir malzeme için istek formlarınınhazırlanması, gerekli departmanlara bilgi verilip onay alınması, satıcı firmalararasında araştırma yapılması, onay kontrolleri gibi faaliyetlerin yürütülmesinin birmaliyeti vardır.3-) Direkt Malzeme Maliyetleri: Genellikle kullanılan ilk malzeme üretilenmiktarlarla doğru orantılıdır ve sipariş hacminin pek etkisi yoktur. Ancak bazıhallerde başlangıçta, tezgâh ayarı ve işçinin öğrenmesi gibi nedenlerle, ıskarta ve
20atılan malzeme oranı yüksektir. Dolayısıyla böyle bir durumda işletme bir maliyetunsuru ile karşılaşmaktadır.4-) Direkt İşçilik Maliyeti: İşçinin daha önce yapılmış olsa dahi bir takım işlemleriöğrenmesi için bir süre geçer. Öğrenme süresi işlemlerin karmaşıklığına ve işçinintecrübesine bağlıdır. Sipariş hacminin küçüklüğü, yani sık sık mamul değiştirme,öğrenme ile sağlanacak işçilik süresi kazancını azaltır. Stok düzeylerini bir miktaryüksek tutup bu avantajdan yararlanmak daha ekonomik olabilir.Gittikçe işletmelerin tam otomasyona yönelmesi direkt işçi maliyetlerinidüşürmüştür. Bu durum da makinelerin bakım ve onarım maliyeti söz konusu olduğusöylenebilir.5-) Fazla Mesai ve Vardiya Maliyetleri: Satıştaki dalgalanmaları karşılamak içintalebi aşan üretim fazlasını önceden <strong>stok</strong>lamak yerine yüksek talep süresindeüretimin fazla mesai veya vardiya sistemi ile artırılması düşünülebilir. Normalsaatlerin dışında çalışma artan talebi karşılayabiliyorsa <strong>stok</strong>lama maliyetinekatlanılmamaktadır. Ancak bu durumda da işçilere normalin üstünde bir ücret ödenir.6-) Yeni İşçi Alma, Eğitme ve İşten Çıkarma Maliyetleri: Çalışma süresiniuzatma yerine talebin yüksek olduğu dönemlerde yeni işçi alınır veya düşük talephalinde bazı işçiler çıkarılır. Bu takdirde yeni alınan işçilerin eğitiminin ve iştençıkarmanın yükleyeceği maliyetler hesaba katılır.7-) Fazla Kapasite Maliyetleri: Aşırı talep karşısında bazen <strong>stok</strong> bulundurmakyerine boş duran makineleri devreye sokarak fazla kapasite ile talep karşılanır. Fakatkapasitenin yüksek tutulması tamir bakım, amortisman masrafı gerektirebilir. Birim
21mamul maliyetinin sabit ve değişir masraflarında bu nedenle meydana gelecekartışlar <strong>stok</strong> maliyetleri ile kıyaslanır.8-) Müşterinin Kaçırılması Maliyeti: Buna elde bulundurmama maliyeti de denir.Müşteri taleplerinin zamanında ve istenen miktarda karşılanamaması durumundamüşterilerin rakip firmalara gitmesidir. Bu durum uzun dönemde müşteri kaybınasebep olur.9-) Yıpranma ve Eskime Maliyetleri: Saklanan malın zamanla bozulabilir nitelikteolması, teknolojinin ve modanın hızlı değişimi gibi sebeplerden dolayı değerkaybedebilir. Burada doğru talep tahmini, depolama süresi ve depolama şartlarımaliyetleri azaltmak açısından ehemmiyet taşıyor.10-) Vergiler ve Faiz Masrafları: Ülkenin vergi yasaları, <strong>stok</strong>ta fazla malbulunması halinde işletmenin vergi yükünü arttıracak nitelikte olabilir. Stoktabulunan her TL karşılığı yatırım anlamına geldiğinden buna ödenecek faizleringetireceği yükü de düşünmek gerek.11-) Depolama Maliyetleri: Stokların korunduğu binalar veya yarı açık alanlarişletmenin kendi malı dahi olsa bir maliyet söz konusudur. Depolama alanının (veyahacminin) her birimi bir makine gibi düşünülebilir. Bir deponun da yatırım, bakım,işletme ve kullanma verimine ilişkin maliyetleri vardır.12-) Taşıma Maliyetleri: Üretim kaynağından depoya, depodan tüketim noktasınataşımada belirli miktarların altına inildiğinde maliyet artabilir. Örneğin taşınanmiktar (veya sipariş miktarı) taşıma aracı kapasitesinin %25 oranında ise birimtaşıma masrafı çok yüksek olabilir. Sipariş büyüklüğünün saptanmasında taşıma
22araçlarının kapasitelerini de göz önüne almak gerekir. Burada siparişe göre standartaraçların bulunması büyük maliyet avantajı sağlar.13-) Fiyat Değişiklikleri: Normal bir işletme sorunu olmamakla birlikte fiyatlarınhızla değiştiği spekülatif ve enflasyonist ortamlarda <strong>stok</strong> politikalarınınsaptanmasında büyük önem taşır. Dış ülkelerden ithal edilen hammaddelerin dünyafiyatlarındaki oynamaları dikkatle izlenerek <strong>stok</strong> kararları verilir. (KOBU,2008:331-333)1.10. Stok Kontrol YöntemleriEndüstri işletmelerinde, çok değişik sayıda ve değişik tutarlarda <strong>stok</strong>kalemleri, üretim faaliyetlerinde kullanılmaktadır. Bunların tümünün izlenmesi,uygulamada oldukça zor ve karmaşıktır. Bir başka ifadeyle, üretim sürecinde çokmiktarda <strong>stok</strong> kaleminin bulunması, istenilen zamanda kullanıma hazır bulunması vebunun ekonomik bir şekilde gerçekleştirilmesi zordur. (GÜNEÇIKAN,2008:51) Bukarmaşıklığı azaltmak için uygulanan basit kontrol yöntemleri ve bilgisayarlaradayalı çözüm yöntemleri mevcuttur. Bu kontrol yöntemleri işletmenin büyüklüğüne,üretim şekline, <strong>stok</strong> kalemlerinin çeşitliliğine göre değişiklik göstermektedir.1.10.1. Gözle Kontrol YöntemiBu kontrol sisteminde, <strong>stok</strong>lar periyodik olarak tecrübeli bir ambargörevlisi tarafından gözden geçirilir. Belirli bir düzeyin altına düşen <strong>stok</strong> kalemleriiçin hemen sipariş verilir. Sipariş verme düzeyi ve miktarı tamamen memuruntecrübesine bırakılmıştır. Küçük işletmelerde <strong>stok</strong> kontrol görevini tecrübeli birambar görevlisine bırakmak oldukça ucuz bir <strong>stok</strong> kontrol yöntemidir. Ancak küçükimalat firmalarında, perakende satış mağazalarında, özellikle gıda marketlerinde
23geniş ölçüde uygulanan gözle kontrol yönteminin bazı sakıncaları mevcuttur. Bunlaraşağıdaki şekilde sıralanabilir;1. Sipariş düzeyi ve miktarı ambar görevlisinin kişisel yargısına bırakıldığındanhata olasılığı yüksektir.2. Depoda <strong>stok</strong> kalemleri sistematik bir şekilde yerleştirilmemişse ambargörevlisinin yanılgıya düşme olasılığı fazladır.3. Tüketim hızı, tedarik süresi veya başka bir faktörün değişmesi halinde budurumun hemen fark edilmesi zordur. Bunun için gerekli önlemlerin alınmasıoldukça güçtür.(KOBU,2008:335-336)Genelde yanılgıya düşülen nokta, işletme küçükse iletişim kolay olur vetüm süreçler tek kişinin <strong>yönetim</strong>iyle kolayca yürütülebilir. Fakat firma ne kadarküçük olursa olsun belli bir üretim planı olmalı ve tüm birimlerin (eğer belli birimyoksa görevlilerin; ambar görevlisi, satış elemanı, yönetici gibi) birbirleriyle sürekliveri alışverişinde bulunması gerekmektedir.1.10.2. Çift Kutu YöntemiBu yöntemde <strong>stok</strong>lar, herhangi iki bölmeli bir kutuda muhafaza edilir. 1.kutu tamamen tükendiğinde yeni sipariş verilir. 2. kutudaki miktar, sipariş alınıncayakadar gereksinimi karşılamalıdır. Bu kutular bazen bir bölüm veya ambar olarakdüşünülebilir. (ÇELİKÇAPA,1994:127)Günün değişen koşullarında, teslim ve satış sürelerindeki değişikliklerdikkate alınarak, kutuların büyüklükleri sürekli olarak gözden geçirilmelidir. Bu <strong>stok</strong>kontrol yöntemi çoğunlukla, değeri düşük, küçük hacimli ve çok sayıdaki <strong>stok</strong>kalemlerinin kontrolünde kullanılmaktadır. (KÜÇÜK, 2011:60)
241.10.3. Sabit Sipariş Periyodu YöntemiBu yöntemde <strong>stok</strong> kalemlerinin miktarları belirli sürelere göre tespitedilir. Tespit edilen miktarları belirli düzeylere tamamlayacak olan sipariş miktarlarıverilerek <strong>stok</strong>lar tamamlanmaya çalışılır. (TEKİN, 2009:12)Stok düzeyi vesipariş miktarıMaksimum <strong>stok</strong> düzeyiQ1 Q2 Q3 Q4ts ts tsSüreŞekil 1.1. Sabit Sipariş Dönemi Modeli (KÜÇÜK, 2011:70)Şekil 1.1’de görüleceği üzere, “ts” sipariş dönemlerinin her biri için,<strong>stok</strong>ları önceden belirlenmiş olan maksimum <strong>stok</strong> düzeyine getirecek miktardasipariş verilmektedir. Talep miktarı veya <strong>stok</strong>ların azalma hızı dönemler arasındafarklılık göstermektedir.Birinci sipariş döneminde <strong>stok</strong> düzeyi dikkate alınarak “Q1” kadarsipariş verilmiştir. İkinci dönem <strong>stok</strong>lar birinci dönem kadar azalmadığından önceki
25dönemden daha az sipariş verilerek (Q2
26Sipariş düzeyi vesipariş miktarıStok düzeyiMaksimum <strong>stok</strong> düzeyiqSipariş n.Min. Stok DüzeyitrtsŞekil 1.2. Sabit Sipariş Miktarı Modeli (KÜÇÜK, 2011:72)Şekil 1.2’de görüleceği üzere, maksimum-minimum <strong>stok</strong> düzeyleri vesipariş noktası <strong>stok</strong> düzeyi önceden belirlenmiştir. Modelde <strong>stok</strong>ların azalma hızıfarklı olmakla beraber sipariş miktarı sabittir ve her defasında “q” kadar siparişverilmektedir. Stoklar sipariş noktası düzeyine geldiğinde yeniden ve sabit miktardasipariş verilmektedir.Genelde bu yöntem malzeme ihtiyaç planlaması sistemi içindeki, bazıözel <strong>stok</strong> birimleri için ve sipariş verme maliyetlerinin yüksek olduğu durumlardakullanılmaktadır. Belirlenen sabit sipariş miktarları, net ihtiyaçları karşılayacakşekilde dönemlere dağıtılmaktadır. Eğer herhangi bir dönemde net ihtiyaç, sabitsipariş miktarından fazla olursa, sipariş miktarı bu değere yükseltilir. (KÜÇÜK,2011:71-72)
271.10.5. ABC MetoduStokların miktar ve değerlerine göre kümülatif yüzdeler olarakgruplandırılması ve bu grupların <strong>stok</strong> değişiminin izlenmesiyle yapılır. ABCyöntemi, <strong>stok</strong> kontrolüyle birlikte üretim planlama, kalite kontrolü, satış vedağıtımda kullanılmaktadır.ABC metoduna göre <strong>stok</strong>lar; A,B,C gruplarına ayrılmaktadır.A grubuna giren <strong>stok</strong>lar, yıllık <strong>stok</strong> miktarının %15-20, <strong>stok</strong> değerinin %70-80meydana getirirler.B grubuna giren <strong>stok</strong>lar, yıllık <strong>stok</strong> miktarının %30-40, <strong>stok</strong> değerinin %10-20’ likkısmını ifade ederler.C grubuna giren <strong>stok</strong>lar ise yıllık <strong>stok</strong> miktarının %45-55’ini, <strong>stok</strong> değerinin %5-10’unu oluştururlar.(TEKİN, 2009:13)A grubu parçalarından <strong>stok</strong>ta bulunmadığı zaman ciddi derecede satışkaybı yaşanabilir. A grubundaki parçalara sürekli gözle kontrol yöntemiuygulanmalıdır. C grubundaki <strong>stok</strong> parçalarının eksikliklerinde çok önemli zararlarlakarşılaşılmaz bu yüzden <strong>stok</strong> kontrolleri daha kolaydır. Bu <strong>stok</strong> kalemleri içinperiyodik gözden geçirme yöntemi uygulanabilir. B sınıfındaki parçalar <strong>yönetim</strong>inözel dikkatini gerektirecek kadar önemli olmayan, ancak aşırı miktarlarda <strong>stok</strong>larınbulundurulacağı kadar ucuz olmayan parçalardır. Bu <strong>stok</strong> kaleminde de periyodik vesürekli gözden geçirme yöntemi kullanılabilir. (YÜKSEL,2010:179)
28StokParçasıTablo 1.1. ABC Yöntemine Göre Stok Parçalarının SınıflandırılmasıBirimMaliyetAylıkSatışlar(birim)TLtutarıTLtutarınınyüzdesiStoktabulundurulanparçalarınyüzdesiSınıfY 750 500 375000P 625 300 187500%74 %19 AX 100 600 60000W 250 150 37500%17 %34 BS 50 700 35000I 40 600 24000K 50 400 20000%9 %47 CR 20 1000 20000Kaynak: Yüksel, H.,(2010), Üretim/ İşlemler Yönetimi, Nobel yayınları, Ankaras.179Tablo 1.1’de görüleceği üzere, A grubu <strong>stok</strong>ların değeri toplam <strong>stok</strong>ların%74’üne karşılık gelmekte ve bu <strong>stok</strong>lar toplam <strong>stok</strong> kapsamı içerisinde %19’luk yerkaplamaktadırlar. B grubu <strong>stok</strong>ların değeri %15, <strong>stok</strong> alanı ise %34 ve C grubu<strong>stok</strong>ların ise <strong>stok</strong> değeri %9, kapladıkları alan %47’dir.TL değeri yüksek olan A grubu <strong>stok</strong>ları sürekli olarak izlenmesi gerekengrubu temsil etmektedir.
291.10.6. Bilgisayarlı Kontrolİşletmelerde bilgisayar kullanımı durumunda <strong>stok</strong> kontrolü çok daha hızlıve güvenli bir biçimde yapılabilmektedir. Bilgisayarda malzeme çıkışlarına aitbilgiler işlenirken, en az <strong>stok</strong> seviyesinin altına düşen malzeme de otomatik olarakayrılır. Bunlara dayanılarak, eksik miktarları gösteren bir liste hazırlanıp, gereklisiparişler verilmek üzere, satın alma servisine gönderilir. Bu bilgiler ışığında <strong>stok</strong>seviyeleri kolayca belirlenebilir. Özellikle barkod (çizgili kod) teknolojisine uygunbilgisayar sistemlerine sahip büyük mağazalarda mal sayımı, problem olarakgörülmemektedir. (KAYA,2004:25)Barkod Sistemi: Ürünlerin bilgisayarlara optik okuyuculu cihazlar ilekimliklendirilmesini öngören bir sistemdir. Stokları izlemek için otomatik tanımlamaveri toplama sistemidir. Genellikle barkod sembolleriyle o mala ait <strong>stok</strong> kodubilgileri tanımlanır ve bilgileri kod çözücüler yoluyla ana bilgisayarlara aktarılır.Stoktan mal isteniyorsa ya da mal çıkışı yapılıyorsa çıkan malın üzerindeki barkodetiketi okunarak <strong>stok</strong>tan düşülür.Barkod sisteminin yararları;1. Süratli, güvenilir ve pratiktir.2. Mal denetimini sağlar, kesilen faturaların muhasebeleştirilmesi maliyetiniazaltır ve gereksiz <strong>stok</strong>ların yaratacağı maliyet önlenerek kuruluşun finansalyapısı güçlenir.3. Depoda hangi malın nerede olduğu bilgisayara girildiğinden malaranmasında malın nerede olduğu bulunur.
304. Bu programla minimum <strong>stok</strong> seviyesine gelen malların belirlenmesi, siparişlistelerinin hazırlanması, mal hareketlerinin izlenmesi sağlanır.Aynı olay için, sabit barkod okuyucuları değil de portatif tip okuyucularkullanılabilir. Bunlar elde taşınabilen, ağır olmayan ve üzerinde belleği bulunanprogramlanabilir okuyuculardır. Stok sayımı gibi okuyucunun hareketli olmasıgereken durumlarda portatif okuyucular tercih sebebidir.http://archive.ismmmo.org.tr/ (Erişim Tarihi: 12.06.2012)Her ürün konumu ve kullanımı itibari ile birçok değişik özellikgöstermekte olup, bu özellikler nitelik ve nicelik bakımından değişebilmektedir.Günümüzde bu çeşitliliği klasik kontrol sistemleri ile takip etmek hatalara vemaliyetlere neden olmaktadır. Gelişen barkodlu <strong>stok</strong> takip sistemleri bu maliyetleriazaltıp, <strong>stok</strong> takibine harcanan gereksiz zamandan tasarruf yapmayı amaçlamıştır.Güncel gelişmeler itibariyle, <strong>stok</strong> kontrolüyle ilgili olarak, akıllı <strong>stok</strong>takip sistemlerinden söz edilebilir; işletmenin ürün listeleri, çalışılan firmalarınlisteleri detayları ile bu programlara yüklenebilmektedir. Barkod destekli busistemler, <strong>stok</strong> giriş ve <strong>stok</strong> çıkış işlemleri kolayca kayıt altına alabilmektedir. Ayrıcaher türlü hareketin yönetici tarafından kolayca izlenebildiği bu programlar sayesinde<strong>stok</strong>ta bulunan ürünler, kritik seviyede bulunan ürünler, bugüne kadar işlemgörmeyen ürünler, en çok işlem gören ürünler ya da en çok satılan ürünler kolaylıklagörülmekte, hiç zorluk yaşanmadan ürünler üzerinde farklı stratejiler geliştirmeyeyardımcı olmaktadır.
31II. BÖLÜM2.STOK YÖNETİM MODELLERİStok <strong>yönetim</strong> modelleri üretim şekline, <strong>stok</strong> çeşitliliğine, talep ve tedariksüresinin belli ya da tamamen belirsiz oluşuna göre değişiklik göstermektedir.Önemli olan işletmenin kendi <strong>stok</strong> kontrol politikalarına uygun modeli seçip her türlüzor durumlar için önlemleri alıp zor durum oluşması olasılığını minimumaindirmektir.2.1. Geleneksel Stok Yönetim Modelleri2.1.1. Ekonomik Sipariş Miktarı SistemiStok kontrol modelleri içinde en eski ve en yaygın kullanılan modelekonomik sipariş miktarı (ESM) modelidir. İlk olarak 1915’te Ford W. Harristarafından ortaya konan bu model günümüzde kullanılan pek çok modelin temelinioluşturmaktadır. Kullanımı çok kolay ve basit olan bu teknik pek çok varsayımı daiçinde barındırmaktadır. (SULAK,2008:23)Bu modelin varsayımları ise; Dönem başına istem kesin ve işlem hızı sabittir. Malların siparişi eşit aralıklarda verilir. Malların fiyatı sabittir. Sipariş edilen malların ulaşımı bir anda olmaktadır. Stok tükenmesi durumu söz konusu değildir. Tedarik süresi kesin olarak bilinmekte ve sıfırdır. Siparişler bir anda ve eldeki <strong>stok</strong> düzeyine ulaştığında verilir, şeklindesıralanmaktadır.
32Bu varsayımlar, bu modeli uygulayan işletmelerin emniyet <strong>stok</strong>ununolmadığını ve her an için <strong>stok</strong> tükenmesiyle karşılaşabileceklerini göstermektedir.ESM’nin hesaplanabilmesi için <strong>stok</strong>, sipariş ve işçilik maliyetlerinin sabit olduğuöngörülmektedir. Stoklara yapılan yatırımlar sonucu ortaya çıkan <strong>stok</strong> maliyetleriniasgari düzeyde tutmayı sağlayan sipariş miktarına ESM denilmektedir. Sipariş sayısıarttıkça sipariş maliyeti artarken, <strong>stok</strong> elde bulundurma maliyeti ise sipariş sayısıarttıkça azalmaktadır. Amaç, sipariş verme ile ilgili maliyetlerle, <strong>stok</strong>u eldebulundurma maliyetini en aza indirebilmektir.Yıllık toplam maliyetler, yıllık sipariş verme maliyetleri ile yıllık eldebulundurma maliyetlerinin toplamından oluşacağından, bu toplamı minimum kılandeğer "Ekonomik Sipariş Miktarı"dır.Yıllık Toplam Maliyet = Yıllık Sipariş Maliyeti + Yıllık Elde Bulundurma Maliyeti+ Satın Alınan Malların Yıllık MaliyetiTemel ekonomik sipariş miktarı modeli, belirtilen maliyetleridengeleyecek bir ekonomik sipariş miktarını hesaplayan matematiksel bir modeldir.(YEŞİLTAŞ,2007:42)Buna göre modelde kullanılan ölçütler şöyle tanımlanmıştır:D= Yıllık TalepQ = Sipariş MiktarıC1= Sipariş MaliyetiC2= Elde Bulundurma Maliyetit = Sipariş Periyodu (İki sipariş arasında geçen süre)
33d= Tüketim Hızı (Adet/Gün)L= Tedarik Süresi (Siparişin verilişi ile alınışı arasında geçen süre)Yıllık Toplam Sipariş Maliyeti= C1× ( D/Q)Yıllık Elde Bulundurma Maliyeti= C2×( Q/2)Toplam Stok Maliyeti= TSM= D/Q×C1+ Q/2×C2Amaç TSM’ yi minimum yapan Q değerini bulmaktır. . (KOBU; 2008:341-342)MaliyetlerToplam Stok MaliyetiTSM min.Elde Bulundurma MaliyetiSipariş MaliyetiSipariş MiktarıESMŞekil 2.1. Ekonomik Sipariş Miktarı Modeli (YEŞİLTAŞ, 2007,s.42)Ekonomik sipariş miktarı (ESM) için; Q0 = 2DC1/C2Yeniden sipariş noktası; ROP= d×LROP= Talep Hızı× Tedarik Süresi
34Bir yıl içindeki sipariş sayısı; N=D/QN=Yıllık Talep/Sipariş Miktarıİki sipariş arasında geçen süre; t= 365/ N ile hesaplanır. (KOBU; 2008:341-342)Şekil 2.1’de görüleceği üzere, sipariş miktarı arttıkça, elde bulundurmamaliyetleri artmakta, buna karşılık sipariş maliyetleri azalmaktadır. Ters yönlüseyreden bu iki temel maliyet kaleminin etkisiyle toplam <strong>stok</strong> maliyetlerin önceazalan, daha sonra da artan bir seyir izlemektedir. ESM, toplam <strong>stok</strong> maliyetleriniminimum yapan <strong>stok</strong> düzeyinde gerçekleşmektedir. (KÜÇÜK,2011:74)2.1.2. Ekonomik Üretim Miktarı ModeliEkonomik üretim miktarı modeli, ekonomik sipariş miktarı modelininüretim yapan işletmelere uyarlanması sonucu elde edilen <strong>stok</strong> kontrol modelidir. Bumodelde ekonomik sipariş miktarı modelindeki “Bütün malların aynı anda teslimalındığı varsayımı yerine malların işletme içinde üretildiği” varsayımı altında nekadar üretim yapılması gerektiği bulunmaktadır. Üretim hızı her zaman talephızından fazladır ve üretim sürecinde artan <strong>stok</strong>lar üretimin durmasıyla talebinkarşılanmasında kullanılmaktadır. Elde <strong>stok</strong> kalmayınca üretim tekrar başlamaktadır.Bu modelde bir çevrim süresi iki safhadan oluşmaktadır. Birinci safhada üretimlebirlikte o dönemde oluşan talep karşılanmaktadır. Bu safha sonunda maksimum<strong>stok</strong>suzluğa ulaşılmakta ve üretim durmaktadır. İkinci safhada oluşan talep birincisafhada biriken talep fazlası üretimden karşılanmaktadır. (SULAK,2008:25-26)
35Stok DüzeyiSipariş varışlarının<strong>stok</strong> kullanım oranınıaşmasıMaksimum <strong>stok</strong>düzeyi, siparişvarışlarının durmasıStoklarınkullanımıYeni siparişlerinvarışıSüreŞekil 2.2. Ekonomik Üretim Miktarı Modeli (TEKİN, 2009:21)Üretim teknolojilerinin değişmesi, bilgisayarın ekonomik hayattakullanılmaya başlanması ve günümüz koşullarıyla bağdaşmayan pek çok varsayımıiçinde barındırması nedeniyle ekonomik sipariş ve üretim miktarı modelleri <strong>stok</strong>politikalarının belirlenmesinde yetersiz kalmaya başlamıştır. Bunun üzerine bumodellerin temel varsayımlarının gevşetilmesi ve yeni varsayımların eklenmesiylegerçek hayatı temsil gücü daha yüksek pek çok model geliştirilmiştir. (SULAK,2008:26)2.1.3. Miktar İskontosu Durumunda Stok KontrolüBu bölümde büyük siparişler için iskontodan faydalanma durumundaekonomik sipariş miktarının belirlenmeye çalışılmıştır. Satın alınan hammadde,malzeme ve parçaların bir defalık sipariş miktarı arttıkça, birim fiyatta “Miktariskontosu” adı verilen bir indirim söz konusu olmaktadır.
36Stok MaliyetiÜçüncü iskontoESM ilk iskonto ikinci iskontosipariş miktarıŞekil 2.3. İskontodan Yararlanma Durumunda ESM (KÜÇÜK, 2011:76)Şekil 2.3’te görüleceği üzere <strong>stok</strong> maliyetinin en düşük düzeye indiğinokta ESM’yi vermektedir. Bu düzeye kadar belli bir eğimle gelen maliyet düşüşü,iskontodan ötürü önemli maliyet azalmalarını ifade eden kesikli çizgiyle gösterilenbir seyir izlemektedir. İskonto, siparişin miktarına göre değişmektedir. Şekilde üçsiparişe göre üç farklı miktarda iskonto söz konusudur. Bu durumda en iyi satınalınacak miktar ikinci iskontodan yararlanılan durumdaki sipariş miktarıdır.(KÜÇÜK,2011:76)2.1.4. Emniyet Stok DüzeyiBir ürüne ihtiyaç bildirilmesinden, kullanıma sunulacağı ana kadar geçenzamana tedarik süresi denir. Birçok durumda sipariş verilmesi ve ürününkullanılabilir hale gelmesi arasında belirli bir süre vardır. Bu süre sisteminaksamasına neden olabilir. Bunu önlemek için <strong>stok</strong>lar hesaplanan optimum değerdendaha fazla miktarda tutulur ve bu fazlalık emniyet <strong>stok</strong>u olarak değerlendirilir.Emniyet <strong>stok</strong>u; tahminlere dayalı taleplerden kaynaklanan değişimin, tedarik
37süresinde oluşan gecikmenin, <strong>stok</strong>ta olup da çeşitli nedenlerden dolayıkullanılmayacak ürünlerin, <strong>stok</strong>suz kalma ve <strong>yönetim</strong>sel hatalardan meydana gelendeğişimin etkilerini ortadan kaldırmaya yardımcı olmaktadır. (YAMAN,2011:103104)Yeniden SiparişeGeçme NoktasıTalebin Sabit OlmasıHalinde Stok DüzeyiYeniden SiparişeGeçme DüzeyiGerçek Talebin OlmasıHalinde Stok DüzeyiSüreStokların Tükendiği TarihStok YokluğuNormal Tedarik SüresiŞekil 2.4. Stok Bulundurmama ve Emniyet Stokları (TEKİN, 2009:27)Şekil 2.4’te görüldüğü gibi talebin beklenenden daha fazla olmasıhalinde, <strong>stok</strong>lar normal tedarik süresinden önce tükenmekte, böylece <strong>stok</strong>suzlukmeydana geldiği görülmektedir. Bu noktada emniyet <strong>stok</strong> düzeyinin maliyetleriartırmayacak şekilde tespit edilmesi önem arz etmektedir.
382.2. Modern Stok Yönetim ModelleriGünümüzde rekabetin yoğun yaşanmasında, elde bulunan <strong>stok</strong>larıntakibinde geleneksel <strong>stok</strong> kontrol sistemlerinin yeterli olmayacağı anlaşılmış veişletmelere maliyetlerini azaltacak ve rekabet avantajı sağlayacak <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>modelleri geliştirilmiştir. Stok kontrolüne ilk olarak 1960’lı yıllarda geleneksel <strong>stok</strong>kavramlarına dayanılarak odaklanılmıştır.1970’li yıllarda gündeme gelen malzeme ihtiyaç planlaması (MİP)sistemleri, ana üretim programın oluşturulması, ürün bilgilerinin belirlenmesi ve <strong>stok</strong>düzeyini hesaplamak için geliştirilmiş bir sistemdir. 1980’lerde MİP’ye finans, satınalma ve üretim planlama gibi fonksiyonların eklenmesiyle üretim kaynaklarıplanlamasına (ÜKP) geçilmiştir. Satış planlama, kapasite <strong>yönetim</strong>i ve çizelgelemegibi işlevlerin de katılmasıyla geliştirilen ÜKP, etkin bir üretim aracı görülmeklebirlikte işletmeler, karlılık ve müşteri memnuniyeti gibi amaçların sadece üretimideğil, tüm kurumu ilgilendiren kavramlar olduğunu farketmişlerdir.1990’ların başından günümüze, bu kavramların tamamını kapsayan,bütünleşik bir kurumsal çözüm olarak, kurumsal kaynak planlaması (KKP)yazılımları gündeme gelmiştir. KKP, yalnız üretim değil hizmet dahil tüm sektörlerehizmet vermektedir. (KÜÇÜK,2011:109-110)Bugünün kurumsal kaynak planlama (ERP-Enterprise ResourcePlanning) yazımları, işletmenin tüm birimlerini entegre eden bir sistem olaraksunulmaktadır. ERP sistemleri, müşteri ilişkileri <strong>yönetim</strong>i, tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i veişletme zekası kavramlarını kapsamaktadır.
391980’lerin malzeme <strong>yönetim</strong>i ve fiziksel dağıtımı, 1990’larda depolamave ambalajlama ile birlikte ele alınarak lojistik olarak kabul edilmeye başlanmıştır.Bilişim teknolojileri, pazarlama ve stratejik planlama da eklenince, 2000’li yıllarınbaşlarından itibaren bu kapsamlı uygulama Tedarik Zinciri Yönetimi olarak kabuledilmiştir. (KÜÇÜK,2009:245)2.2.1. Tedarik Zinciri YönetimiGünümüzde birçok işletme, rekabet üstünlüğü elde etmede tedarik zinciri<strong>yönetim</strong>inin (TZY) stratejik önemini kavramış ve rekabetçi bir üstünlüksağlayabilmek amacıyla gerek tedarikçileri gerekse müşterileriyle olan ilişkilerinikarşılıklı işbirliği ve menfaat esasına bağlı olarak yeniden yapılandırmayabaşlamışlardır.Tedarik zincirini (TZ), hammadde ve yarı mamulleri temin eden,hammadde ve yarı mamulleri nihai ürünlere çeviren ve nihai ürünlerin müşterileredağıtımını gerçekleştiren zincirdeki tüm üyelerin oluşturduğu bir ağ olaraktanımlamak mümkündür.Bir başka tanıma göre; bilginin, malzemenin ve paranın akışı ile birbirinebağlı malzeme tedarikçilerini, üretim kaynaklarını, dağıtım servislerini ve müşterileriiçeren bir sistemin unsurlarıdır.Tedarik zincirindeki her bir işletme, en güncel bilgiyi zincirdeki diğerişletmelere sunarak ve daha mükemmel bir arz ve talep dengesinin sağlanmasınakatkıda bulunmaktadır.Bu çerçevede tedarik zincirinin kısa vadeli amacı gereksiz <strong>stok</strong>larıortadan kaldırmak ve üretim ile müşteriye cevap verebilme hızını artırmaktadır.
40Uzun vadeli stratejik amaç ise, müşteri beklentilerini doğru yerde teslim edilmişdoğru ürünle karşılamak, bu şekilde pazar payını ve karları artırmaktır.(AKGEMCİ,2008:110-111)Tedarik zincirini işletmeler için bir rekabet avantajı durumunagetirebilmede ilk adım, tedarik zinciri üyelerinin açık bir biçimde bilgi paylaşımınaistekli olmalarıdır. (YÜKSEL,2002:265-279)Tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i, hammaddelerin satın alınmasından sonürünlerin müşteriye satılmasına kadar tüm faaliyetlerin süreç yönlü tasarım denetimive geliştirilmesi olarak tanınmaktadır. (AGAHANOV,2007:12)TEDARİKÇİ ÜRETİCİ BAYİ MÜŞTERİŞekil 2.5. Etkileşimli Tedarik ZinciriBilgi AkışıMalzeme AkışıPara AkışıŞekil 2.5’te tüm birimler arası koordinasyonun ne şekilde gerçekleştiğigösterilmektedir. Operasyonların sürekli ve doğru bir şekilde çalışması önemlidir.İstenilen zamanda müşteri gereksinimlerinin karşılanabilmesi için bu veri akışınınistikrarlı ve ihtiyatlı bir şekilde sağlanması gerektiği söylenebilir.Tedarik zinciri, örgütün farklı süreçlerine ve ürün ve hizmet biçimindedeğer üreten faaliyetler içeren ağ veya ilişkiler bütünüdür. Bu faaliyetler hammadde
41tedariki, bu hammaddelerin yarı mamul ve bitmiş mamule dönüştürülmesi ve bitmişürünlerin son müşteriye dağıtımını kapsamaktadır. TZY, tedarik zinciri boyunca ürünve bilginin akışı ile ilgilenmektedir. Böylece doğru ürünler, doğru yer ve zamandateslim edilmektedir. (KÜÇÜK,2011:112)Uluslararası işlemlerin yoğunlaşması, yeni bilgi teknolojileri,müşterilerin çabukluk ve güvenli hizmet yönünde artan baskıları ile operasyonlardakive pazarlardaki küreselleşme, tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>ini önemli bir fırsat ve işletmestratejilerinin merkezi konumuna getirmiştir. Bu gelişmelerin sonucu olarak, gerekteorik ve gerekse uygulama alanında yeni tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i yaklaşım veyöntemleri geliştirilmektedir. Literatürde ve uygulamada firmaların karşısına çoksayıda ortaklaşa planlama, tedarik zinciri analizi ve yeniden tasarım yaklaşımları,tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i yazılımları, zincir optimizasyonu modelleri çıkmaktadır.(ŞEN,2006:3) Bu tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i yazılımları sayesinde, ürünlerin zamanındateslimi ve istenilen standartlarda üretimi sağlanarak, daha az maliyetli, planlı, hızlı veesnek bir tedarik, üretim ve dağıtım zinciri ortaya çıkmıştır.http://www.dkib.org.tr/ ( Erişim Tarihi: 20.06.2012)2.2.1.1. Tedarik Zinciri Yönetiminin AnaliziMüşterilerin talep ettikleri ürünleri sağlayabilen işletme sayısı arttıkçagüç, işletmeden müşterilere geçmiş durumdadır. Ürün yaşam sürecinin kısalmasıylaişletmelerin, pazardaki ürünlerin değişimine hızlı tepki verebilmeleri için esneksüreçlere ihtiyaçları artmıştır. İşletmeler işbirliği içerisinde oldukları tedarikçisayılarını azaltırken aynı zamanda tedarikçileriyle arasındaki güven unsurunu dadaha çok vurgulamışlardır.
42Tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>inin amaçlarından biri de, müşterileringereksinimleri ile tedarikçilerden malzemelerin akışının eş zamanlı olarakgerçekleştirebilmesidir. (YÜKSEL,2010:264-275)Tedarik zinciri analizinde ele alınan konular;Tedarikçiler: Malzeme ve parçalar nereden temin edilecek?Üretim: Yarı mamul ve malzemeler nerededir? Ne miktarda ve ne zaman üretimyapılacak?Depolama: Son ürünler ve parçalar nerede toplanacak? Depolanacak parça miktarınedir? Depolama sistemi nasıl olmalıdır?Nakliye: Taşınacak ürünlerin ebatları nedir? Taşıma yöntemi ne olacak? Sevkiyatrotası nedir?Dağıtım: Hangi malzeme ne miktarda ve ne zaman sevk edilecek? Taşıma yönteminedir?Müşteri: Hangi ürünler satılacak? Hizmet düzeyi ve hizmet maliyetleri nedir?Pazar koşulları: Tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i ile pazar koşullarında değişiklik olduğundane yapmalı?Etkin bir tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>i sistemi ile yukarıdaki sorulara kısasürede cevap bulunulabilir. Satın alma, malın şirket içinde dağıtımı, üretilmiş malındepolanması, depodan malın alınıp müşteriye ulaştırılması farklı iş süreçleridir. Herbiri kendi içinde iyi bilinmesi gereken süreçlerdir. Bu süreçlerin takibi, elektronikortamda daha kolay şekilde yürütülebilmektedir. (ŞEN,2006:8-9)
432.2.2. Malzeme İhtiyaç Planlama SistemiMalzeme ihtiyaç planlama (MRP-Material Requirements Planning)felsefesi A.B.D.’ de 60’lı yılların sonuna doğru imalatın hızla geliştiği bir dönemdeortaya çıkmıştır. Büyüyen ekonominin getirdiği yoğun talep, üreticileri yüksekhacimli seri üretime yöneltmiş olduğundan ana sorun, hedeflenen üretim miktarınıgerçekleştirmeye yetecek hammadde ve malzemenin tedariki olmuştur. Bu sorunuçözmek amacıyla işletme yöneticileri parçalara ilişkin bilgileri, ürün ağaçlarını,ürünlerin satış tahminlerini bilgisayar ortamında eşleştirerek öncelikle gerekenhammadde miktarını belirleyebilecek sonrasında mevcut <strong>stok</strong>lara ve verilmişsiparişlere bakarak sipariş verilmesi gereken en doğru miktarı tespit edebilecek birsistem geliştirmişlerdir.Malzeme ihtiyaç planlama sistemi, 1970’lerin başlarında AmerikanÜretim ve Stok Kontrol Topluluğunun (APICS) bu yöndeki çalışmalarıyla hızkazanmıştır. (ÖZCEYLAN,2010:291)Müşteri taleplerinin zaman içinde çok değişken olması durumundaEkonomik Sipariş Miktarı (ESM) modelinin yetersiz kalmasına sebep olmuştur.Ayrıca ESM modeli imalat işletmelerinde nihai üründe kullanılan hammadde yarımamul ve yedek parça talebi, nihai ürün talebiyle belirlendiği gerçeğini göz önünealamamıştır. MRP, nihai ürünün yapımında kullanılan bileşenler ile nihai ürün istemiarasındaki ilişkiyi gözönünde bulundurabilmiş ve bu ilişki her dönemde üretilennihai ürün için gerekli olan mamul, yarı mamul, hammadde ve yedek parça miktarınıbelirlemede kullanılır hale gelmiştir.
44Malzeme İhtiyaç Planlaması’nın, özellikle üretim ve montajişletmelerinin ağırlıklı olduğu işletmelerde <strong>stok</strong> yatırımını minimum düzeyde tuttuğuiçin envanter ve işgücüne %30 bir tasarruf sağladığı araştırmalarla ortayakonulmuştur. (ÖZTÜRK,2009:639-640) Bu sistem tüm üretim, pazarlama, satın almave finansman bölümlerinin üzerinde anlaştıkları ana üretim programına dayalı olarakhazırlanmakta ve yürütülmektedir. Bu programlama ürünün muayene ve kalitekontrol gereksinimlerini de kapsayarak sevk ve teslim tarihlerinden geriye, başadoğru dönüş biçiminde tahmin yoluyla yapılmaktadır. Bu uygulama, her ürünün veonu oluşturan parçaların tam gereksinim duydukları zamanın öncesinde üretilmesiniveya tedarik edilmesini sağladığından süreç içi <strong>stok</strong>ların önemli ölçüde azalmasınısağlamaktadır.Endüstride yeri geldiğinde yüzlerce parça ve işlem gerekebilmektedir.Bazı makinelerin boş kalması, işlerin beklemesi sonucu doğan kayıplar oldukçafazlalaşmaktadır. Aynı zamanda etkin ve verimli bir üretim sistemi için malzemeninmalzeme akışının sağlıklı olması gerekmektedir. (ÇELİKÇAPA,1994:137-138)Buradan bu sistemin <strong>stok</strong>suz kalmayı ve gereğinden fazla <strong>stok</strong>la çalışmayı ortadankaldırmayı amaçladığı söylenebilir.Malzeme ihtiyaç planlaması, belli miktardaki bitmiş ürün için üretimplanını, bileşen parçalardan (hammadde vb.), ne zaman ve ne kadar ihtiyaçduyulduğu çalışmalarına dönüştürür. Son parça için olan ihtiyaç alt seviye parçalaraolan ihtiyaca çevrilir ve planlanmış periyotlara bölünür. Böylece sipariş, fabrikasyonve montaj zaman bazında çizelgelenir ve bu yapılırken <strong>stok</strong>lar en alt seviyede tutulur.Kısaca MRP sistemi, müşteri talebinin oluşmasından, uygun ürünün üretimine kadargeçen süreci kapsar. MRP tekniğinden beklenenler aşağıdaki gibi sıralanabilir:
451. Planlanan üretimi ve sevkiyatı gerçekleştirmek için hammadde, malzeme veyedek parçaların fabrikaya zamanında gelmesini ve üretimin zamanındabitirilmesini sağlamak,2. Sistemde mümkün olan en az envanteri bulundurmak,3. Üretim, sevkiyat ve satın alma faaliyetlerini planlamak.MRP sistemleri günümüzde, endüstride çok yaygın olarakkullanılmaktadır. MRP sistemleri, malzeme ihtiyaçlarının hesaplanmasında detay vemükemmellik sağlamaktadır. (YAMAN ve ARK, 2005:13)MRP sistemleri küçük firmalar için pratiktir ancak sistemin kurulmasıtüm projenin sadece bir kısmıdır çünkü sistemin gelişmesi 1 ila 3 yılı almaktadır.http://archive.sba.gov/ (Erişim tarihi: 18.09.2012)Malzeme ihtiyaç planlaması, kitle üretimi yapan, özellikle montaj hatlarıolan işletmelerde oldukça iyi sonuçlar vermiş, bu işletmelerde süreç içi <strong>stok</strong>düzeyinin azaltılması, iş gücü kullanımının geliştirilmesi, müşteri hizmet düzeyininartması ve <strong>stok</strong> devrinde artış gibi gelişmelerin elde edilmesini sağlamıştır. Buyaklaşımda, kurulan sistemin korunması ve değişmelerin uyarlanması çok önemlidir.Yanlış işlenmiş bir veri veya değişikliklerin zamanında işlenmemesi (çoğu kez birufak değişiklik birbirine bağlı birden fazla kütükte düzeltme yapılmasını gerektirir.)kısa sürede, malzeme ihtiyaç planlama sistemi veri tabanının bozulmasına yolaçacaktır. Bu nedenle işletmedeki tüm personelin konu hakkında tam ve doğrubilgilere sahip olması gerekmektedir. Sonuç olarak, malzeme ihtiyaç planlamasistemi uygulamalarında; İşletme personelinin eğitim ve yetenek düzeyi, İlgili yan sistemlerinin yeterlilik derecesi,
46 Örgütsel destek gibi etmenlerin önemli rol oynadığını söyleyebilir.(ÖMERBAŞ,2006:9-11)MüşterisiparişleriSatıştahminleriTasarımdeğişikliklerAna Üretim Planı-Ne üretilecek?-Ne zaman üretilecek?StokişlemleriÜrün ağaçları bilgileriÜrün yapısı verileri:-Ürün ağaçları-İşlem şemalarıMRP paketiAna kuralı uygulayaraknet ihtiyaçlar ve teminsürelerini belirler.Envanter Durumu BilgileriEldeki <strong>stok</strong> düzeyleri- Siparişler- Temin Süreleri- Emniyet <strong>stok</strong>larıENVANTER DURUMU- Hangi malzeme ne kadar siparişedilmeli?- Sipariş ne zaman yapılmalı?- Hangi siparişler hızlandırılmalı?- Hangi siparişler iptal edilmeli?- Hangi siparişler ertelenmeli?- Sapmalar var mı?Şekil 2.6. Malzeme İhtiyaç Planlaması Sistemi (ÖMERBAŞ,2006:9)Şekil 2.6’da görüleceği üzere, MRP sisteminin üç ana girdisi vardır.Bunlar ana üretim planı, ürün ağacı bilgileri ve <strong>stok</strong> kayıt bilgileridir.Ana üretim programında; nelerin yapılacağı, ürün ağaçları ile ürününnelerden oluştuğu, <strong>stok</strong> kayıtları ile mevcut <strong>stok</strong> miktarları incelenmektedir. Yedek
47parça olarak üretilecek orijinal parçalar veya özel amaçlı deney, test için üretilecekürünlerin miktarı da MRP sistemine girmektedir. (ÇELİKÇAPA,1994:137-138)Buradan hareketle, ana üretim planında müşteri siparişleri ve ürün satış tahminlerispesifik olarak belirlenmesi gerektiği söylenebilir.Ürün yapısı bilgilerinde; son ürünü üretebilmek için kullanılan tümparça, yarı mamul ve malzemelere ilişkin miktarları belirlemektedir. Genel olarakherhangi bir montaj veya ana parça için tanımlanan ürün ağacı, söz konusu biriminbileşenlerini ve birim başına kaç adet kullanıldığını belirlemektedir.Stok kayıt bilgilerinde ise; ambardaki tüm malzeme için giriş çıkış,sipariş, temin süresi, sipariş miktarları gibi verilerin tutulduğu bir veri setidir.Malzemelerin bazıları ambardadır, bazıları da planlama süresi içinde ambaragelecektir. Planlama bunlara göre yapılmaktadır.http://www.inotecbilgimerkezi.com/ (Erişim Tarihi: 26.09.2012)MRP sistemi bu üç temel girdi sağlanmadan çalıştırılamaz. Bu nedenle,MRP sistemini kullanmak isteyen işletmelerin öncelikli bu üç girdiyi sağlamasıgerekmektedir.MRP, bilgisayar tabanlı üretim planlama ve kontrol sistemidir. Uygunprogramlama yöntemi ile siparişlerin önceliklerini saptanmasına yardımcı olan MRP,malzemenin zamanında temin edilmesi için planlamada gereken güncellemeleriyaparak, teslim tarihinden olabilecek gecikmelerin minimize edilmesine katkısağlamaktadır. (KÜÇÜK,2011: 151)
48MRP sisteminde öncelikle siparişlerin dikkate alınması ve üretimkapasitesinin göz ardı edilmesi, üretim kaynakları planlamasının bu sisteme dahiledilmesine yol açmıştır. Böylece MRP sistemleri genişletilmiştir. (KAYA,2004:51-55)2.2.3. Üretim Kaynakları Planlaması (MRP II)İlk olarak IBM tarafından 1968’de Üretim Kaynakları Planlaması (ÜKP),özellikle 1980’li yılların başlarında, üretim işletmelerinde, tüm kaynakların etkin birşekilde planlanmasını ve izlenmesini sağlayan, tüm işletme fonksiyonlarınınkoordineli biçimde uyumlaştırıldığı bir araç olarak kullanılmaya başlamıştır. ÜKP,üretim öncesi ve sonraki süreci uyumlaştırmakta, genel ve detaylı planlar arasındabağlantılar kuran bir planlama sağlamaktadır.Üretim kaynakları planlama sisteminde, tedarik, talep ve üretim süreçleriarasında uyum sağlanabilmesi, tüm ihtiyaçların istenen süre ve zamanda hazırbulundurulabilmesi, birbiriyle ilişkili işlemler topluluğu olan bütün fonksiyonlarınuyumlu biçimde planlanmasına bağlıdır. ÜKP, burada, tedarik, üretim ve pazarlamayanında, muhasebe ve finansman faaliyetlerini de sisteme dahil etmekte ve dahakapsamlı bir planlama sunmaktadır. (KÜÇÜK,2011:153-156) Bu yazılım vedonanım sistemlerinin işletmelere kurulması belli miktarda maliyete katlanmayıgerektirecektir ancak çalışanların bu sistemlerin eğitimlerine katılımlarınısağlayabilmek, genel itibariyle sistem kurulum maliyetlerini aşmakta ve yatırımdaönemli bir payı kapsamakta olduğu söylenebilir.
49KaynakplanlamaÜretimplanlamaTalep <strong>yönetim</strong>iAna ÜretimÇizelgeleme(AÜÇ)Ön SistemKapasitePlanlamaAyrıntılı MalzemePlanlamaMalzeme veKapasitePlanlamaAna SistemAtölyeçizelgelemeSatın AlmaArka SistemŞekil 2.7. Üretim Kaynakları Planlaması Sistemi (ÇALIŞKAN, ERTAN,2004:161-162)Şekil 2.7’de görüleceği üzere, tipik bir üretim kaynakları planlamasısistemi üç parçaya bölünebilmektedir. Bunlar; ön sistem, ana sistem ve arka sistemolarak adlandırılabilir.
50Üretim kaynakları planlama sistem’inin ilk bölümü olan ön sistem, tüm<strong>yönetim</strong>i içeren faaliyetler kümesidir. Bu aşamada, şirketin üretim planlama vekontrol amaçları belirlenmiştir. Bu aşama; talep <strong>yönetim</strong>i, üretim planlama ve anaüretim çizelge’sini içermektedir. Ana üretim çizelgesi (AÜÇ), son ürünler için üretimçizelgesidir. Gelecekte hangi son ürünlerin üretileceğini belirlemektedir. AÜÇ, talep<strong>yönetim</strong>inden, üretim planından ve atölye çizelgeleme kapasitesinden talep verisinialmaktadır. İlk olarak AÜÇ geliştirilmelidir.ÜKP sisteminin ikinci bölümü olan ana sistem, ayrıntılı malzeme ihtiyaçplanlamasını ve kapasite planlamasını tamamlayan sistemler kümesidir. ÜKP’ ninmalzeme ve kapasite planı ÜKP sisteminin üçüncü bölümü olan arka sistemibeslemektedir. Arka sistem, satın alma sistemi ve atölye çizelgeleme sistemindenibarettir. Satın alma sistemi, birleşen parçaların, alt montaj parçaların ve sonürünlerin malzeme planlarına göre üretimini desteklemek için gerekli malzemeplanlarına göre üretimini desteklemek için gerekli hammadde siparişini vermektedir.Atölye çizelgeleme kontrol sistemi ise her iş istasyonundaki tüm istasyonsiparişlerini önceliğe göre çizelgelemektedir. (ÇALIŞKAN, ERTAN,2004:161-162)Günümüzdeki ÜKP sistemleri firma düzeyinde satış <strong>yönetim</strong>i, üretimplanlama ve kontrolü, satınalma gibi faaliyetleri yönetebilmektedir. ÜKPpaketlerinin yetersiz kaldığı diğer noktalarda ise ek modüller ya da entegre sistemlerdevreye girmiş ancak bu firma düzeyinde kalmış ve firmalar arası bilgi iletişimisağlayamamıştır. Küreselleşmenin doğal bir sonucu olarak değişik coğrafibölgelerdeki iş faaliyetlerinin dağınık veri tabanları ve küresel entegrasyon yoluylayönetilmesi önem kazanmış ve bu aşamada kurumsal kaynak planlaması sistemlerioluşturulmuştur. (KÜÇÜK,2011:162)
512.2.4. Kurumsal Kaynak PlanlamasıKurumsal kaynak planlaması, işletmenin coğrafi olarak farklı bölgelerdebulunan fabrikalarının, bunların tedarikçi firmalarının ve dağıtım merkezlerinin yanidepolarının kaynaklarını eşgüdümlü olarak planlamasıdır. Tedarik zinciri<strong>yönetim</strong>inin kurumlara adapte edilmesinden önce gerekli bir ön hazırlık olarakgörülebilir.KKP yazılımları birden fazla yazılımın bir arada bulundurulduğu, yazılımpaketi biçiminde de hazırlanabilir. Yazılım paketi içinde; üretim, tedarik, müşteriilişkileri ve diğer fonksiyonları yanında maaş, pirim vb. uygulamalar da yeralmaktadır.Kurumsal kaynak planlama sisteminin amacı, bölge bazında merkezi<strong>yönetim</strong>in avantajlarından yararlanırken, bölgelerarası koordinasyonu ve eş zamanlıbütünleşmeyi kurumun temel stratejileri doğrultusunda sağlamak olan KKPsistemlerinin genel özellikleri; sektöre, firma büyüklüğüne ya da firmanın yaptığıözelleştirmelere göre farklılık gösterebilir. (KÜÇÜK,2011:163-164)Kurumsal Kaynak Planlaması bir ticari yazılım bütününün bir işletmeyapısına uygulanmasıdır. Temel amacı bu yazılımın uygulanması ile elde edilen veriakışı sayesinde sistemin bütünleştirilmesini sağlanmasıdır. (YAMAN,2011:174)ERP’nin popüler olmasının en önemli nedeni, bir organizasyonun etkinbir biçimde faaliyete geçmesini sağlaması, uzun dönem planlamalarda kullanılabiliranaliz ve raporlamaya sahip olması ve uygulama ile sistem kaynaklarının en iyibiçimde kullanmasıdır. (BİRDOĞAN,2002:1)Kurumsal kaynak planlama sistemlerinde yer alan en temel fonksiyonlariçinde üretim, finans, dağıtım, insan kaynakları, satış/pazarlama, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i, satın
52alma, kalite ve proje <strong>yönetim</strong>i sayılabilir. Bu genel kurumsal işlevlerin yanında ERPsistemleri, hastanelerde hasta <strong>yönetim</strong>i, üniversitelerde öğrenci <strong>yönetim</strong>i ya daperakendecilikte yüksek hacimli ambar <strong>yönetim</strong>i gibi sektöre özel işlevleri dedesteklemektedir. (TOPKARCI,2005:66)ERP yazılımı sunan firmalar için yakın zamana kadar en karlı pazarbüyük ölçekli işletmelerdi. Pazarın bu segmentinin belli bir doygunluğa ulaşması verekabetin artması sonucu ERP üreticisi firmalar kendilerini kısıtlayan bu eğilimdenkurtulma kararı aldılar. Büyük yazılım şirketleri küçük ölçekli firmaların ERPsistemlerinde en zorlandıkları konu olan maliyet, yani yürütme ve işletim maliyetiüzerine eğilmeye başladılar.ERP paketleri temel olarak, organizasyonların farklı fonksiyonlarının vedepartmanlarının kullandığı enformasyonu entegre ederek tek bir kontrol sistemineçevirmektedir. Bu da, farklı departmanların birbirinden habersiz şekilde bilgiyiyönetmelerinin yerine, herkesin aynı veri tabanını kullanması anlamına gelmektedir.Bu şekilde, bir işletmedeki herkesin aynı bilgiye bakması ve aynı dili konuşmasısağlanmaktadır.Özellikle belli bir standarda ulaşmayı, iş akışlarını düzenlemeyi,kontrollü bir şekilde büyümeyi ya da ayakta kalmayı hedefleyen kuruluş, ERP iledaha az hata yapmakta ve daha efektif çalışmaktadır. Doğru ve güncel verilerekolayca ulaşabilmek de tüm çalışanların firmada neler olduğunu anlamasına yardımcıolmakta ve üst <strong>yönetim</strong>e de stratejik karar verme imkânı sağlamaktadır. Örneğinsatın alma departmanındaki bir kişi ERP siteminde, azalan ya da artan hammaddeyirahatça görebilmekte ve satın alma işlemini buna göre yapmaktadır. (TALU,2004:26-27)
53Bugünün ERP sistemi, süreçleri, insanları tedarikçileri ve müşterileribirbirine bağlamaktadır. ERP sistemini uygulayan bir işletme, insan kaynaklarındanmuhasebeye, satışlara, üretime, dağıtıma ve tedarik zinciri <strong>yönetim</strong>ine kadar herbiriminin sıkıca entegre edildiği bir şirket olduğu düşünülebilir.(KAYA,2004:143)ERP sisteminde karşılaşılan en önemli sorunların biri sistemin temel fonksiyonlarınınkaçırılması ve anlaşılamamasıdır. Bazen de <strong>yönetim</strong>in böyle bir paylaşımı büyük biravantaj olarak görememesidir. ERP projesini başlatan işletmelerde öncelikle üst<strong>yönetim</strong>in entegrasyonu, sistem ve yazılım açısından tam bir hedef birliği içindebenimsemesi gereklidir. Bu hedef birliği doğrultusunda proje tasarımı yapılmalı vebilgi bütünlüğünü oluşturan sistem kurulmalıdır. (YAMAN,2011:174)Nexum Boğaziçi Microsoft Dynamics NAV Takım Lideri: Daryo Bahar;KOBİ’lerin ERP’den faydalanabilmesi için ‘Kurumsal’, ‘Kaynak’ ve ‘Planlama’sözcüklerinin önemini anlamaları gerektiğini belirtmektedir. Daha sonra KOBİ’lerin<strong>yönetim</strong> muhasebesinin önemi konusunda bilinçlendirilmesi gerektiğinin öneminivurgulamaktadır. Kurumsal kaynak planlamasının büyük ölçekli işletmeler içinvazgeçilmez olduğunu, ancak KOBİ’lerde öneminin yeni yeni anlaşılmaya başlanmışbir kavram olduğunu ifade etmektedir. Şirketlerin hedeflerini belirlemeleri, bunagöre bütçeler yapmaları, bütçeleri yönetirken bir yandan da hedeflere ne ölçüdeulaşıldığını değerlendirmeleri, gerekiyorsa hedefleri revize etmeleri ve zamanındaönlem almaları gerekmekte olduğunu belirtmektedir. Bu durumun KOBİ’lerin sadecebüyümeleri için değil, hayatta kalabilmeleri için de çok önemli olduğuna dikkatçekmektedir. http://www.bthaber.com.tr/ (Erişim Tarihi: 12.05.2012)
542.2.5. Tam Zamanlı Üretim Sistemi (Just in Time) ve Yapısıİşletme ortamında çeşitli üretim sistemlerinden söz edilebilir. Kullanılanüretim <strong>yönetim</strong>ine göre bir sınıflandırma yapıldığında; birincil üretim, analitiküretim, sentetik üretim, fabrikasyon üretimi ve montaj üretimi söz konusuolmaktadır. Üretim akışına göre yapılan bir sınıflandırma ise, sipariş üretimi, partiüretimi ve sürekli üretimdir. Daha sonra ortaya çıkan ve Japon sistemi olarakadlandırılan JİT (Just in Time) üretim sistemi ise bu üretim sistemlerine göre birtakım farklılıklar göstermektedir. Bu üretim sistemine tam zamanında üretim (TZÜ)veya kısaca JİT üretim sistemi de denilmektedir. (ÖZKAN, ESMERAY,2002:130)Tam zamanlı üretim sistemi (Just in Time) 1970’lerde, Toyoto motorfabrikası başkanı, Taiichi Ohno tarafından geliştirilmiş, savaşın izlerini taşıyanJapon’ların içinde bulundukları ekonomik koşulların bir sonucu olarak ortayaçıkmıştır.Japonya, ekonomik varlığını sürdürebilmek için işgücü ve sermayekaynaklarının yetersiz olduğu II. Dünya savaşı sonrası kısıtlı olan doğal kaynaklarınımümkün olan en düşük maliyetler kullanmayı öğrenmiştir. (GÜNEŞ,FİRUZAN,1999:6)TZÜ sistemi literatürde sıfır envanter, <strong>stok</strong>suz üretim, japon üretimi,Toyota üretim sistemi, Ohno sistemi, yalın üretim ya da kanban sistemi şeklindeadlandırılabilmektedir. (ACAR,1995:5)TZÜ felsefesinde klasik “İnsanlar tembeldir ve sürekli kontroledilmelidir.” kuramı yerine, “İnsanlar düşündüğümüzden daha akıllıdır vekendilerine üstlerinden daha yüksek standartlar koyarlar.” prensibi geçerlidir. Bu
55prensibe göre kontrol mekanizmasında, güvensizlik ve gözetim yerine güven ve özkontrol önem kazanmaktadır. ( GÜNEŞ, FİRUZAN,1999:8)TZÜ idealize edilmiş işletme hedefleri; sıfır <strong>stok</strong> ve sıfır hata olaraktanımlanmaktadır. Bu hedefe ulaşabilmek için az sayıda satıcıdan, istenilen kalitedeürünlerin ufak miktarlarda ve zamanında satın alınması gerekmektedir. Bu çerçevedealıcı (ana sanayi) ve satıcı (yan sanayi) ilişkilerinin tümüyle gözden geçirilerek yeniilkeler doğrultusunda düzenlenmesi gerekmektedir. “Tam Zamanında” satın almasistemleri uygulamasına geçebilmek için, üretimin tüm aşamalarında <strong>stok</strong>larınazaltılması ya da <strong>stok</strong> tutmaya yol açan nedenlerin ortadan kaldırılmasıgerekmektedir.TZÜ, felsefesi, üretimin tüm aşamalarında <strong>stok</strong>ları hem yüksekmaliyetlere neden oldukları, hem de sistem içindeki iyi işlemeyiş ve yetersizlikkaynaklarını gizledikleri için en önemli israf unsuru olarak düşünmektedir. Bunedenle, TZÜ çerçevesinde <strong>stok</strong>ların azaltılması, sürekli bir amaç olarakbenimsenmektedir. (GÜNEŞ, FİRUZAN,1999:43)Tam Zamanında Üretim Sistemi üç temel özelliği kapsamaktadır;1-) Üretim hattı, talebe göre çekme (demand-pull) esası ile çalışır. Şöyle ki her bir işistasyonundaki faaliyete, bunu izleyen istasyonların talebine göre izin verilir.2-) Asıl üzerinde durulan durum, her birimin toplam üretim süresini minimizeetmektir. Toplam gerekli süre, bir mamulün oluşumunda birinci safhadaki hammaddegirişinden, nihai mamul olarak üretim hattından çıkışı arasında geçen toplam süredir.Beş aşamadan oluşur.
56 Üretim süresi: Mamulün üzerinde çalışıldığı süredir. Kontrol süresi: Mamulün istenen standartlara uygun hale getirilmesi içinharcanan süredir. Taşıma süresi: Mamulün bir departmandan diğerine ve oradan da depoyataşınması için harcanan süredir. Bekleme süresi: Mamulün işlem görme, taşınma veya kontrol edilme içinbekletildiği süredir. Depolama süresi: Hammadde ve yarı mamullerin işlem görme ve mamulmalların sevk edilme için depolarda beklediği süredir.3-) İmal edilen parçaların kayıp olduğu veya kusurlu ürün elde edildiği tespitedilmesi halinde, üretim hattı durdurulur. Her bir işçi, kusurlu hammadde parçalarıgibi imalat duraksamasının potansiyel kaynaklarını minimize etmek hususundagayret sarf etmektedir. (KARCIOĞLU, 2000:127)İtme (push) ve çekme (pull) adı verilen iki üretim sistemi ve tamzamanında üretim sistemi ile çekme sistemi arasındaki ilişkiyi açıklamak gerekirse;bir ürünün tamamlanması için dört iş istasyonundan sırasıyla geçmesini gerektirenbir imalat sürecini düşünelim. Üretim süreci istasyon1’de başlayıp istasyon 4’de sonaerer. Ürün sürecini aşağıya doğru akan bir nehir olarak düşündüğümüzde, birinci işistasyonu nehrin üst kaynağı ve 4. iş istasyonu da son yani alt kaynağı olur.İtme sisteminde her iş istasyonunda üretilen ürünler sırasıyla bir sonrakiiş istasyonuna gönderilmektedir. Örneğin iş istasyonu 1’de tamamlanan 100 birimürün istasyon 2’ye işlenmek için gönderilir. İstasyon 2’de tamamlanan ürün iş
57istasyonu 3’e ve böyle tamamlanıncaya kadar devam eder. Bu yüksek işlem süreci<strong>stok</strong> birikimine neden olmaktadır.JİT sistemi ise bir çekme sistemi olup bir alttaki iş istasyonuemretmedikçe üstteki iş istasyonu hiçbir şey üretemez. Örneğin, 3. iş istasyonuemretmedikçe 2. iş istasyonu herhangi bir malzeme üretemez. (ÖZTÜRK,2009:640-641)JİT üretim sistemine bir kurtarıcı gözüyle bakılmamalı ve olumlusonuçları hemen beklenmemelidir. Nitekim JİT sistemi yaklaşık 5 yıl gibi bir süresonra olumlu sonuç vermektedir. Bu bakımdan sistemden beklenen faydalar içinacele edilmemeli, sabırlı olunmalıdır. (ÖZKAN, ESMERAY, 2002:145)2.2.5.1. Tam Zamanlı Bir Üretim Sisteminin Bir Alt Sistemi OlarakKANBANKanban, tam zamanlı üretim sisteminin uygulama aracıdır. Çekmesistemi olarak da tanımlanan sistemin temel yapısı; bir sonraki operasyonun ihtiyaçduyduğu anda ve miktarda malzemeyi bir önceki operasyondan almasıdır. Bir öncekioperasyon, bir sonraki operasyonun çektiği kadar üretmektedir. Tüm istasyonlarıngereksiz üretim yapmalarının önlenmesi hedeflenmektedir.Kanban Japon dilinde “Kimlik Kartı” anlamına gelmektedir. Üretilecekher parçanın bir kanban kartı vardır. Toyota fabrikasında ilk kez uygulanan vemanuel olarak çalıştırılan bu sistem, üretim içindeki malzeme ve parçaların bu kartlararacılığıyla akmasını sağlamaktadır.( YAMAN, 2011:156)Örneğin, binlerce parçadan oluşan bir otomobilin üretiminde, çeşitlimalzeme ve parçaların tam zamanında üretim hattında bulunmasının organize
58edilmesi oldukça güç bir işlemdir. Tam zamanlı üretim sisteminde, bir iş merkezindeçalışan personel, ihtiyaç duyulan malzeme ve parçaları kaynağına giderek almakta vebu parçalarla ilgili işi yerine getirmektedir. JİT, üretim sisteminin uygulanabilmesiiçin planlananların belirli dönemler itibariyle yapılmış olması gerekmektedir.(ÖZKAN, ESMERAY, 2002:130)Kanban kartları konteynerlere iliştirilirler; konteynerlerin kart fonksiyonuyerine getirdiği uygulamalara da rastlamak mümkündür. Kanbanlar <strong>stok</strong>ları, mevcutüretimi desteklemek için gerekli düzeylerle sınırlandırırlar ve üretimle ilgilisınırlamaları ortaya çıkarmanın etkin bir mekanizması olarak kabuledilirler.(MONKS,1996: 236)Kanban Çeşitleri;1-) Çekme Kanbanı: İş istasyonlarındaki materyal akışını sağlar. Bir sonrakiistasyonun, bir önceki istasyondan çekmek istediği parça cinsi ve miktarını belirleyenve parça/malzeme çekmek amacıyla kullanılan karttır. Bir çekme kanbanınınüzerinde parça numarası, miktarı gibi bilgiler yer almalıdır.2-) Üretim-Sipariş Kanbanı: Üretim sipariş kanbanının görevi önceki iş istasyonunayeni parçalar üretmesi için iş emri göndermektir. Önceki iş istasyonunda hazırbulunan parçalar çekme kanbanı ile izleyen istasyona gönderilir. İzleyen istasyondagelen parçalar kullanılırken önceki istasyona giden üretim kanbanı ile yeni parçalarınüretimi başlar.3-) Satıcı Kanbanı: Satıcılardan parça çekmede kullanılan bu kanban satıcıya gerekliparçaları göndermesi için talimat vermek amacıyla kullanılır. Genelde taşıma
59maliyeti parça fiyatına dahil edildiği için teslimatların satıcılar tarafından yapılmasıgerekir.4-) Sinyal Kanbanı: İmalat ortamlarında kullanılan bir kanban türüdür. Siparişeyönelik üretimin yerini parti üretimi almaktadır. Bir sinyal kanbanı parti içindeki birkutuya etiketlenir ve bulunduğu yer itibariyle sipariş verme noktasını belirler. Eğerbu kanbanın etiketlendiği konumdan daha düşük seviyede çekme yapılırsa, üretimkanbanı sinyal kanbanın uyarısıyla devreye sokulur. (GÜNEŞ, FİRUZAN,1999:36-38)
60III. BÖLÜM3. KOBİ’LERDE MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİNİNUYGULANABİLİRLİĞİ3.1. KOBİ’lerin Tanımı ve KapsamıKOBİ'lerin ortak kabul görmüş bir tanımı bulunmamaktadır. Bağımsızbir kişi tarafından işletilen, sahip olunan ve üretim yaptığı alanda baskın (lider)konumda bulunmayan işletmeler ve kredi, personel, <strong>stok</strong> seviyeleri, üretim, servis,pazarlama ve satış gibi kritik kararların firmada görevli uzmanların yardımıolmaksızın bir veya iki kişi tarafından alındığı işletmelerdir.http://www.emu.edu.tr/ (Erişim Tarihi: 27.08.2012)KOBİ konusunda ülkeler ve çeşitli ulusal ve uluslararası kuruluşlararasında bir tanım birliği bulunmamakla birlikte, Avrupa Birliği (AB) ulusal ve birlikbazında karışıklıklara neden olmamak için 07.02.1996 tarihinde, konsey kararı ile enson bir tanım geliştirmiştir. İşletmeleri, istihdam edilen personel sayısı vesermayesini dikkate alarak sınıflandırmıştır. AB, 250 iş görenden az personelistihdam eden ve yıllık satış tutarı 50 milyon avro’yu aşmayan işletmeleri küçük veorta ölçekli işletmeler olarak tanımlamaktadır. Burada ayrıca işletmenin tamamenbağımsız veya % 25 in altında büyük işletme hissesi olması sınırlaması getirilmiştir.Ülkemizde özellikle imalat sanayinde faaliyet gösteren işletmeler KOBİgrubunda değerlendirilmekte iken, AB hangi sektörde olursa olsun istihdam edilenpersonel ve ciro ölçütlerini dikkate alarak işletmeleri büyüklüğüne göresınıflandırmaktadır. (KÜÇÜK,2011:214-215)
61Sanayileşme düzeyine, işletmelerin bağlı oldukları iş kollarına ve üretimtekniklerine bağlı olarak, ülkeler arasında, hatta aynı ülkenin farklı bölgeleri veişkolları arasında KOBİ tanımlamaları değişebilmektedir. (KARATAŞ,1991:14)KOBİ’leri tanımlayabilmek için birçok ölçüt kullanılmıştır. KOBİ’lerintanımını etkileyen belli başlı özellikler aşağıdaki gibi sıralanabilir; Zaman, Ekonomik düzey, Sanayileşme düzeyi, Kullanılan teknoloji, Pazarın büyüklüğü, Faaliyette bulunulan işkolu, Kullanılan üretim tekniği, Üretilen malın özellikleri, İşgören sayısı, Kuruluş ve araştırmalar (ÇETİN,1996: 35)Ülkemizde küçük ve orta ölçekli işletmelerin gelişmesine vekalkınmasına katkıda bulunan kurumların yapmış oldukları KOBİ tanımlarınınfarklılık göstermesi dikkat çekmektedir.KOSGEB; Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin tanımlanmasına,niteliklerine, sınıflandırılmasına ve uygulamalarına ilişkin esasları; net satışhâsılatları, malî bilanço tutarları ve çalışan sayıları dikkate alarak belirlemektedir.Çalışan sayısına göre yapılan tanımı ise; 1-50 arası işçi çalıştıran sanayi işletmeleriküçük, 51-150 arası işçi çalıştıran işletmeler orta ölçekli sayılmaktadır.
62Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ve Devlet Planlama Teşkilatı (DPT);1-9 işçi çalıştıran işletmeler “Çok Küçük Ölçekli”, 10-49 işçi çalıştıran işletmeler“Küçük Ölçekli” 50-200 işçi çalıştıran işletmeler “Orta Ölçekli” şeklinde KOBİ’leritanımlamaktadır.Hazine Müsteşarlığı’nın KOBİ tanımı;imalat sanayinde faaliyettebulunan ve yasal defter kayıtlarında arsa ve bina hariç net sabit yatırım tutarı 950.000TL’yi aşmayan; 1-9 işçi çalıştıran işletmeler “Çok Küçük Ölçekli”, 10-49 işçiçalıştıran işletmeler “ Küçük Ölçekli”, 50-250 işçi çalıştıran işletmeler “ OrtaÖlçekli” olarak tanımlanmıştır. Bağımsız kriteri; başka işletmelere ait sermayeoranının %25 altında olmasıdır.Dış ticaret müsteşarlığı (DTM) tanımı; imalat sanayinde faaliyettebulunan ve 1-200 işçi çalıştıran, gerçek usulde defter tutan, arsa ve bina hariç sabitsermaye tutarı bilanço değeri itibariyle 2 milyon USD karşılığı TL’yi aşmayanişletmelerdir.Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler Serbest Meslek Mensupları veYöneticileri Vakfı’nın (TOSYÖV) KOBİ tanımı ise; 1-5 işçi çalıştıran işletmeler“Çok Küçük Ölçekli”, 6-100 işçi çalıştıran işletmeler “Küçük Ölçekli”, 101-200 işçiçalıştıran işletmeler “Orta Ölçekli” şeklindedir.KOBİ’lere hizmet veren kurum, her kredi kuruluşu kendilerine göretanımladıkları KOBİ kavramından hareket etmekte, bu da uygulamada farklıyaklaşımlar getirmektedir. Bu farklılık uygulamaya aşağıdaki gibi yansımaktadır. KOBİ teşvik ve desteklerinden bazı KOBİ’ler yararlanırken bazılarıkapsam dışı kalmaktadır.
63 Kredi veren kuruluşlar farklı işlem ve uygulama yapmakta, dolayısıylabazı işletmeler KOBİ kredisi alırken, diğerleri bundanyararlanamamaktadır. Bazı KOBİ tanımlarında, yalnızca “imalat sanayi” işletmeleri kapsamaalınmakta, diğer sektörlerdeki kuruluşlar devlet teşviklerindenyararlanamama durumu ile karşı karşıya gelmektedir.http://www.mmo.org.tr/ (Erişim Tarihi 04.06.2012)Ülkemizde genel olarak KOSGEB veya bankaların yapmış olduklarıKOBİ tanımları referans alınmasına rağmen bu kurumlar arasında tanımların farklıolması da karışıklığa yol açtığı söylenebilir.3.1.1. KOBİ’lerin ÖzellikleriÜlkemizde olduğu kadar, tüm dünya ülkelerinde KOBİ’ler; istihdamhacmi, üretim ve gelişime olan katkıları, ekonomik açıdan serbest rekabete dayalıpiyasa ekonomisinin ve sosyal bakımdan toplumsal istikrarın temel unsurudur. Tümbunlar dikkate alındığında KOBİ’lerin ortak özelliklerini aşağıdaki şekilde sıralamakmümkündür; Yönetim bağımsızdır, genellikle yöneticiler mal sahibidir. Sermaye genelde sahipler ve küçük gruplar tarafından temin edilir. Girişimciler işletme içinde fiilen çalışırlar. İş bölümü ve uzmanlaşma yetersizdir. Sınırlı sermaye zaman zaman finansal sorunlara neden olur. Yönetim teknikleri uygulanmaz veya yetersizdir.
64Yönetim biçiminin bireysel nitelikte olması, pazar payının küçük olması,sermaye ve para piyasalarına katılamaması, işletme sahibinin işletmeyleözdeşleşmesi ve tüm riski üstlenmesi, küçük ve orta ölçekli işletmelerde başarıyıazaltan unsurlardır. (AYALP,1998:7)3.2. KOBİ’lerin ÖnemiHer ülkenin endüstriyel yapısında farklı tür ve büyüklükte işletmebulunmakta ve bu işletmelerin önemli kısmını KOBİ’ler oluşturmaktadır. Ölçekekonomisi nedeniyle 1960’lı yıllara kadar ekonomi politikaları daha çok büyükişletmeler üzerine yoğunlaşmıştır. 1960’lı yılların sonlarına doğru bu ilgi KOBİ’leredoğru kayarak, özellikle1980’li yılların başında ekonomik kalkınma modelinde bazıdeğişiklikler yapılarak “küçük güzeldir” yaklaşımı benimsenmeye başlanmış vedünya ekonomisi büyüdükçe küçük oyuncuların daha da güçlendiği görülmüştür.(AKGEMCİ,2008:306)KOBİ’ler, tüketicilerin günlük ve sürekli ihtiyaçlarını karşılamaları,toplumun tüm kesimleri ile doğrudan ilişki kurabilmeleri, tüketici isteklerine veyeniliklere hızla uyum sağlayabilmeleri yönüyle ekonomik ve sosyal hayatta biristikrar unsuru olarak görülmektedir. (BAŞARAN, ACILAR,2008:82)Pek çok ülke ekonomisinde, küçük ve orta ölçekli işletmeler, teknolojikyeniliklerin kaynağı ve büyük işletmelerin çekirdeği konumundadırlar. Esnek veyenilikçi yapıları ile günümüzün rekabetçi ortamına kolaylıkla uyum sağlayabilenküçük ve orta ölçekli işletmelerin, ülke ekonomisine katkıları oldukça fazladır.(KORKMAZ,2003:233) Türkiye ekonomisinde de KOBİ’lerin katkıları beş maddede toplanabilir; İstihdam yaratılması
65 Esneklikleri sayesinde yeniliklere hızlı uyum Girişimciliğe teşvik Butik üretim sayesinde ürün farklılaşması Büyük işletmelere ara mal teminiTüketici eğilimlerinin değişmesi KOBİ’lerin ekonomideki öneminiarttırmıştır. Zira bu işletmeler değişimlere esnek ve küçük yapıları nedeniyle büyükişletmelere nazaran yeni şartlara daha fazla uyum sağlama şansına sahiptirler.KOBİ’ler ekonomideki daralma ve konjoktürel değişimlere daha kolay uyumgöstermektedir. http://www.mmo.org.tr/ (Erişim Tarihi 04.06.2012)KOBİ’lerde emek yoğun üretim teknikleri daha yaygındır. Bu özellikişletme ölçeği küçüldükçe daha geçerlidir. KOBİ’lerin bu özelliği, ücret seviyesininnispeten düşük olduğu ülkeler açısından çok önemlidir. Genellikle bu özelliğe sahipgelişmekte olan ve geçiş devresinde bulunan ülkelerdeki KOBİ’ler bu sayedeuluslararası piyasada önemli bir rekabet üstünlüğü sağlayabilmektedir.(AKGEMCİ,2008:308)Türk ekonomisi içerisinde önemli bir paya sahip olan KOBİ’leringünümüz bilgi ve teknoloji çağında rekabet gücü yüksek, ileri teknolojileriuygulayarak ve kalite bilinciyle mal ve hizmet üreten kuruluşlar haline getirilmelerigerekmektedir. (ŞAMİLOĞLU, USLU, 2002:2)
663.3. KOBİ’lerin Ekonomik ve Sosyal Sisteme KatkılarıKOBİ’lerin ekonomik katkıları, ekonomiye dinamizm kazandırma,istihdam sağlama ve yeni iş imkânı yaratma, esneklik ve yenilikleri teşvik etme,bölgesel kalkınmayı hızlandırma olarak sıralanabilir. Türkiye’ de KOBİ’ler toplamkatma değer içinde %27,3’lük bir paya sahiptir. Temel göstergeler açısındanbakıldığında, toplam işletmeler içerisinde KOBİ’lerin yatırım payı %26,5, üretimpayı %38, ihracat payı %16,6, istihdam oranı %81,48, toplam işletmeler içindekipayı %99,9 ve kredi payı ise %25’tir. http://www.academia.edu/ (Erişim Tarihi:02.07.2012)Sosyo-ekonomik anlamda rekabetin korunmasına, sermaye birikimine veyeni buluşların ortaya çıkmasına katkı sağlayan KOBİ’ler, sadece Türkiye içingelişmiş ülkeler açısından da ekonomide ağırlıklı bir öneme sahiptir.Küçük ve orta ölçekli işletmeler sayıları, sanayi üretimindeki payları,milli gelire olan katkıları, yarattıkları istihdam, katma değer ve ödedikleri vergileritibariyle ülke ekonomilerinde önemli bir yere sahiptirler. (SUCU,2010:31-33)
67Tablo 3.1. KOBİ’lerin Ülke Ekonomileri İçindeki YeriYüzde ABD Almanya Hindistan Japonya İngiltere G.Kore Fransa İtalya TürkiyeKOBİ’lerintoplamişletmelereoranıKOBİ’lerdeÇalışanlarınİstihdamdakiOranıKOBİ’lerinYatırımdakiPayıKOBİ’lerinÜretimdekiPayıKOBİ’lerinİhracattakiPayıKOBİ’lerinKatma DeğerİçindekiPayıKOBİ’lerinKredilerdekiPayı97,2 99,8 98,6 99,4 96 97,8 99,9 97 99,850,4 64 63,2 81,4 36 61,9 49,4 56 76,738 44 27,8 40 29,5 35,7 45 36,9 3836,2 49 50 52 25,1 34,5 54 53 37,732 31,1 40 38 22,2 20,2 23 - 1036,2 49 50 52 25,1 34,5 54 53 26,542,7 35 15,3 50 27,2 46,8 48 - *Kaynak: Sucu, M. Emre, (2010), KOBİ’lerde Stratejik Yönetim, Yüksek LisansTezi, Denizli, s.32Tablo 3.1’de görüldüğü üzere, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ülkeekonomilerindeki payına ilişkin aşağıdaki tespitler yapılabilir.1. Ülke ekonomilerinde faaliyette bulunan işletmelerin çok büyük birçoğunluğu KOBİ niteliğindedir.2. Çalışanların %50’den fazlası KOBİ’lerde istihdam edilmektedir.3. Toplam yatırımların yaklaşık üçte biri KOBİ yatırımlarından oluşmaktadır.
684. KOBİ’lerin toplam üretim ve katma değer içindeki payları pek çok ülkedeönemli yer tutmaktadır.(SUCU,2010:31-33)3.4. KOBİ’lerde Stok Yönetimi ve PolitikalarıStok bir anlamda iş yapmak için gerekli her şeydir. Bu <strong>stok</strong>lar işletmeyatırımlarının büyük bir kısmını oluştururlar ve kâr maksimize etmek için iyiyönetilmelidirler. Küçük işletmeler kötü bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>inden kaynaklanan zararlarıyok etmede başarısız olmaktadırlar bu verimsizliği ve maliyetleri ancak doğru bir<strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> tarzıyla aşılabilirler. Başarılı bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i, <strong>stok</strong>ların avantajlarıyla<strong>stok</strong> maliyetlerini dengelemekle sağlanabilir. Küçük işletmeler veya perakendeciler<strong>stok</strong>lar için satın alma planı yapmaları gerekmektedir. Satınalma kararlarınıvermeden önce sipariş düzeyini belirlemeli ve malların <strong>stok</strong>ta ne kadar kalabileceğinihesaplamalarını yapmaları gerekmektedir. http://archive.sba.gov/ (Erişim Tarihi:18.09.2012)Türk ekonomisinin gelişmesinde temel dinamiği oluşturan KOBİ’lerinteknolojik yenilikleri izleyememe, AR-GE faaliyetlerine gerekli kaynağınayrılmaması, iç ve dış pazarlara açılmada yetersizlikten, nitelikli elemana kadar birdizi sorunları bulunmaktadır. Bununla birlikte Türkiye’de KOBİ’lerin bugünkarşılaştıkları en önemli sorun hiç kuşkusuz yüksek enflasyon ve yüksek faiz yüküaltında finansman sorunudur. Bunun yanında işletmeler <strong>stok</strong> bulundurmaktan ya da<strong>stok</strong> bulundurmamaktan kaynaklı bir dizi sorunla karşı karşıya kalmaktadır. Stokdüzeyinin belirlenmesi bir yatırım kararı olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle de<strong>stok</strong> politikalarını işletmeye uygun bir şekilde başta finans yöneticileri olmak üzereişletme yöneticilerinin belirlemesi gerekmektedir çünkü <strong>stok</strong>lara bağlanan fonların
69bir maliyeti vardır. Stok <strong>yönetim</strong>inin amacı finansal <strong>yönetim</strong>in etkin bir <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong>i ile üretim, finans ve pazarlama arasında en uygun dengenin sağlanmasıdır.Stokların <strong>yönetim</strong>i, sermaye yönünden yeterli gücü genel olarak bulunmayanKOBİ’ler açısından büyük önem taşımaktadır. Stoklara yapılan yatırımın, varlıklararasında önemli bir payı vardır. Ayrıca <strong>stok</strong>lar dönen varlıklar içerisinde likiditesibaşka bir deyişle paraya dönüşme yeteneği en düşük varlıklardır. Stok <strong>yönetim</strong>ininamacı, üretim ve pazarlama için gerekli malların istenilen zamanda hazır bulunmasısağlayacak, optimum <strong>stok</strong> ve sipariş miktarlarının belirlenmesidir. Aynı iş kolunda,benzer büyüklükte ve aynı düzeyde <strong>stok</strong>u bulunan iki işletmeden, <strong>stok</strong> kontrolyöntemlerini uygulayan ve <strong>stok</strong>larını etkin yöneten işletmenin esnekliği daha yüksekolmaktadır. Stok kontrolü yapmayan işletmelerde dengesiz <strong>stok</strong> düzeyleri oluşabilir.Sonuç olarak, <strong>stok</strong>lara yatırılan kaynaklardan sağlanması gerekli getiriningerçekleşmesi mümkün olmayabilir. Bu durum işletmenin likidite derecesinin yanısıra risk ve kârlılığı da etkilemektedir.Etkin bir <strong>stok</strong> politikası işletmelerin maliyetlerini düşürerek rekabetgüçlerini artırmaktadır. Uygun <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i satışlar, satın alma, üretim ve finansbölümleri arasında eşgüdümü gerektirmektedir. (ŞAMİLOĞLU, USLU,2002:2-3)KOBİ imalat işletmelerinde, çoğunlukla siparişe göre, küçük veya ortabüyüklükteki partiler halinde üretim yapılmaktadır. Bu işletmelerin çoğu bir işatölyesi ya da parti atölyesi görünümündedir. Üretim hattı ve sürekli akış gibi düzenlibir iş akışına sahip üretim türlerine KOBİ’lerde ender rastlanmaktadır. İşakışlarındaki bu düzensizlik <strong>stok</strong> yapma ihtiyacını ve dolayısıyla <strong>stok</strong>lama ile ilgilipotansiyel problemleri artırmaktadır.
70Stok çeşitlerinin kontrolü, bakımı ve sürdürülmeleri tüm imalatişletmeleri için ortak bir problemdir. İşletme yöneticileri için <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>inde çeşitlisorunların bulunduğu ve <strong>stok</strong>ların daha etkin ve verimli yönetilmesi gerektiğinihissettiren bazı belirtiler söz konusudur. Bunlara; toplam <strong>stok</strong> miktarının satışmiktarından daha hızlı artması, üretim için gerekli olan parçalarda <strong>stok</strong>suz kalınması,<strong>stok</strong>ların tedarikle ilgili maliyetlerin çok yüksek olmaya başlaması, <strong>stok</strong>lardaki bazıparçaların miktarlarının çok yüksekken, bazılarının ise çok az olması, parçalarınkaybolmaları, yanlış yerde bulunmaları ve bozulup çürümeleri nedeniyle artaneskime oranları örnek olarak verilebilir.KOBİ’lerin kullandıkları hammadde veya malzeme miktarları düşükseviyelerde olduğu için büyük işletmeler kadar ölçek ekonomisinden faydalanarakfazla bir fiyat indirimi sağlayamamaktadırlar. Bu yüzden ürettikleri ürünlerin birimmaliyeti büyük işletmelerden fazladır.Stokların <strong>yönetim</strong>i, genellikle sermaye yönünden yeterli gücübulunmayan KOBİ’ler için büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle <strong>stok</strong>larını etkin birşekilde yöneten işletmeler, hızla değişen rekabet ortamında değişikliklere daha kolayuyum sağlayabilecek esneklikte olabilmektedir. (BAŞARAN, ACILAR, 2008:81-85)Başarılı <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i, faaliyette bulunulan çalışma koluna bağlı olarakKOBİ’lerde rekabet gücünü etkileyen önemli bir faktör olabilmektedir. Ancak taleptahmini, üretim planlaması ve <strong>stok</strong> denetimindeki teknik bilgi yetersizlikleri <strong>stok</strong>kontrolünde başarısızlığa neden olmaktadır. Başarısız <strong>stok</strong> kontrolü müşteri kaybı vegereksiz <strong>stok</strong> maliyetlerine yol açmaktadır. http://www.sanayi.gov.tr/ (Erişim Tarihi:02.09.2012)
713.5. Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere Verilen DesteklerÜlkemizde KOBİ’lere dönük politika oluşturma ve uygulamayla sorumluçok sayıda kamu kuruluşu bulunmaktadır. Bunlar; Devlet Planlama TeşkilatıMüsteşarlığı (DPT), Maliye Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, HazineMüsteşarlığı, Dış Ticaret Müsteşarlığı, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik AraştırmaKurumu (TÜBİTAK), ve 3624 sayılı Kanun ile kurulan KOSGEB gibi kuruluşlardır.Ülkemizin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasında, küçük ve orta ölçeklisanayi işletmelerinin payını ve etkinliğini artırmak, rekabet güçlerini ve düzeyleriniyükseltmek, sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun bir şekildegerçekleştirmek üzere KOBİ’lere çok geniş bir alanda geri ödemeli ve ödemesizdestek sağlamaktadır. Kamu kuruluşlarının yanında özel kredi veren kuruluşlardaartık KOBİ’lerin ihtiyaçları doğrultusunda politika ve stratejilerle desteksağlamaktadırlar.KOBİ’lere destek sağlanırken bazı kıstaslar söz konusudur. Eğer destekkaynakları sınırlıysa desteklerin etkinliğini artırmak için bu kaynakların, büyüme veistihdam yaratma potansiyeli olan KOBİ’lere verilmesi öngörülmektedir.KOBİ’ler desteklenirken, gelişme ve büyüme potansiyeli olan KOBİ’leribelirlemekte kullanılan ölçütler; Ürün, pazar veya teknolojide önemli bir atılım yapmış, yapmakta olan veyapma potansiyeli olan firmalar, Gelişme ve büyüme vizyonu ile stratejileri somutlaşmış, bunlarıgerçekleştirmek için aktif kaynak ve yardım arayışı gösteren firmalar, İhracat yapmak için somut adımlar atmış veya hali hazırda ihracat yapmaktaolan firmalar,
72Hangi KOBİ’lerin desteklenmesi gerektiği hususunun önemli olmasınınyanısıra etkin destek programlarının oluşturulması ve uygulanması ile tahsis edilenkaynakların sonuçlarının izlenmesi ve değerlendirilmesi de oldukça önemlidir.Desteklerin uygulama sonuçlarının ekonomiye, işletmeye ve oişletmenin bulunduğu piyasaya olan katkısının bilinmesi politikaların oluşturulmasıve desteklerin önceliklendirilmesi için gereklidir.Sanayi Politikası Dokümanında (DPT,2004) KOBİ’lere yönelik olarak;rekabet gücünü ve verimliliği artırmak, AR-GE (araştırma-geliştirmeye) veyenilikçiliğe önem vermek, bölgesel dengesizlikleri gidermek, girişimciliği teşviketmek ve KOBİ’leri desteklemek temel hedefler olarak yer almıştır.KOSGEB, imalat sanayisindeki küçük ve orta ölçekli işletmeleringeliştirilmesi için gerçekleştirdiği hizmet ve faaliyetlerini, kalkınma planları veprogramlarda yer alan politika, hedef ve tedbirler çerçevesinde yürütmekleyükümlüdür. KOSGEB desteklerinin yüzde 51,9’u KOBİ’lere kredi sağlamak içinbankalara aktarılan kaynaklara, yüzde 10,4’ü teknoloji ve AR-GE projelerine, yüzde10,1’i bilgisayar yazılım desteğine, yüzde 8,5’i istihdam desteğine, yaklaşık yüzde4,7’si danışmanlık ve eğitim desteklerine, yüzde 5’i yurtiçi ve yurtdışı fuardesteklerine ve geriye kalan yüzde 8,4’ü ise diğer desteklere tahsis etmektedir.KOSGEB desteklerinin yanısıra bankalarca verilen kredi, teknoloji, yazılım,istihdam, danışmanlık ve eğitim ve fuar desteklerinin de yoğunlaştığı görülmektedir.İşletmelere destek olarak verilen yazılımların amacına uygun kullanılması,işletmelere getirdiği yararları ölçebilecek bir yapı oluşturulması ve kaynaklarınKOBİ’lerin ihtiyaçlarına yönelik olarak önceliklendirilerek kullanılması konusundayöntemler geliştirilmesi gerekmektedir. (CANSIZ, 2008:88)
733.6. KOBİ’lerin Modern Stok Yönetiminde Bilişim TeknolojileriniKullanma İhtiyacıBilişim teknolojilerini etkin kullanabilmek için pek çok KOBİ’nin, yenidış pazar bulmak, ürünlerini pazarlamak, tüketici ilişkilerini yönetmek ve geliştirmekve satış sonrasında tüketici desteği sağlamak gibi temel iş yapma yöntemlerinideğiştirmesi, yeniden yapılandırması gerekmektedir. KOBİ’ler sayıları ilekıyaslandığında genellikle uluslararası ticarete gerekli ölçüde katılma şansıbulamamaktadır. Çoğu kez ara malları yüksek fiyatla ithal ederken buna karşın aynıölçüde ihracat yapma olanağına sahip değildirler. Bilişim teknolojileri bu anlamdaKOBİ’lere hareket esnekliği sağlamaktadır.İnternet, KOBİ’lere kendi olanaklarıyla ulaşamayacakları bilgileriedinme, bilgiyi sunma ve değişimini artırma, rekabetçi olma, iş istihbaratı yapma,müşteriye daha hızlı ve daha iyi hizmet sunma, yeni veya küresel pazarlara ulaşmave elektronik ortamda ticaret olanağı tanımaktadır.KOBİ’lerin e-ticarete geçişini kolaylaştırmak için 1998 yılında KOSGEBidaresi başkanlığı tarafından KOBİ-NET projesi kapsamında “ www.kobinet.org.tr”sitesi oluşturulmuş ve büyük ilgi görmüştür. KOBİ-NET sitesinde sektörlere görekayıtlı işletmelerin temel profil bilgileri altı dilde ücretsiz yayınlanmaktadır. Bu sitehem işletmelere ücretsiz e-posta hizmeti vermekte, hem de tüm işletmeleri çeşitlikonularda bilgilendirmektedir. Bu proje kapsamında veri tabanlarının sistemli birşekilde oluşturulması ve tüm işletmelerin bu sistemin içine alınmasıhedeflenmektedir. (TOPKARCI, 2005: 60-64)İşletmeler sadece rekabete uygun fiyatlarda mal üretmekle kalmamalıaynı zamanda ürünlerinin satıldığı market raflarının boş kalmamasını da
74sağlamalıdır. Bu da ancak işletmeler arasında uygun bilgi ve iletişim teknolojilerininkullanılması ile mümkündür. Bilgi teknolojileri, günümüzde işletmelerin talep ve<strong>stok</strong> bilgilerini kolay ve ucuz bir şekilde paylaşmalarına olanak sağlamaktadır. Hızladeğişen rekabetçi iş dünyasında <strong>stok</strong>ların etkin <strong>yönetim</strong>i problemi tüm işletmeleriilgilendiren bir konudur. Bu konuda son elli yıldır birçok matematiksel ve yönetselmodel geliştirilmiş ve bilgisayarların kullanıma girmesiyle bu gelişmeler büyük birivme kazanmıştır. (BAŞARAN, ACILAR, 2008:170-171)Bilgi-iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, özellikle de sistemyazılımları üzerine yapılan yoğun çalışmalar sonrasında bunların işletmeleresağladığı yararların anlaşılması ve uygulamada görülmesi, işletmelerin yenisistemleri benimsemelerini ve uygulamalarını hızlandırmıştır. Bu sistemlerininişletmeler tarafından benimsenmesinde; artan rekabet ortamında rekabetçi kalabilme,tedarikçiler ve müşterilerle daha etkin iletişim kurabilme, iş süreçlerini geliştirme,böylece maliyet indirimi ve verimlilik artışı sağlama gibi faktörler etkili olmuştur.Son yıllarda işletme içi ve işletme dışı süreçleri entegre etmede kullanılmak üzereçok sayıda yeni sistem geliştirilmiştir. Bunlardan biri de ERP (Kurumsal KaynakPlanlaması- Enterprise Resource Planning) sistemidir.ERP sistemi, işletme fonksiyonlarını tek bir sistem olarak bir arayagetirerek veri bozulmaları ve bilgi gecikmelerinin ortadan kalkmasına büyük katkısağlamıştır. ERP sistemi bu yolla bir kuruluşta açıklığı ve şeffaflığı sağlamayaönemli bir destek vermektedir. ERP sistemleri, MRP ve MRP II sistemleriningerçekleştiremediği, organizasyon içindeki işletme süreçleri ile firma içi bütün bilgiteknolojilerini tek bir bütünleşik çözümde bir araya getirmektedir.
75Günümüzde KOBİ’ler için maliyetlerin etkin biçimde <strong>yönetim</strong>i sonderece önemlidir. Üretilen malların maliyetlerinin doğru hesaplanabilmesi içinverilerin işletme içi her bir bölümde doğru tutulması ve bütünleşik bir sistem içindeher bir bölüm tarafından erişilebilir olması gereklidir. Ayrıca KOBİ’ler işletmesermayesi eksikliği sıkıntısı ile çalıştıklarından sahip oldukları kıt sermayenin<strong>stok</strong>larda beklemesi daha çok sıkıntı yaşamalarına neden olmaktadır. Bu nedenlealınan siparişlerin ana üretim programına alınırken işletme içinde MRP sistemininçalıştırılabilmesi için ürün bilgilerinin doğru ve güvenilir olması gibi birçok şartınsağlanması gereklidir. Diğer taraftan KOBİ’ler, müşteri sayısını artırmak ve eldekimüşterileri korumak çabası içerisindedir. Kurumsal stratejilerin belirlenmesi ve etkinbiçimde isletme içinde yayılmasının en iyi yolu yine kurum içerisinde, ERPsistemlerinin modüler yapıları üzerinden, çalışanlar ile etkileşimin sağlanmasındangeçmektedir. Diğer yandan müşteri taleplerini öngörmeye yönelik analiz veraporlama sistemleri bu süreci oldukça kolaylaştıracaktır. İşte tüm bu sorunlaraçözüm getiren ERP kullanımı tüm işletmelerde olduğu gibi KOBİ’lerde artık zorunluihtiyaç haline gelmektedir. (ÖZDEMİR,2009:177)
76IV. BÖLÜM4. KOBİ’LERDE MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİNİNUYGULANABİLİRLİĞİ; KARAMAN İLİNDE BİR UYGULAMAGünümüz rekabet koşullarında bilginin önemi açıkça bilinmektedir.Doğru bilgiye doğru zamanda ulaşan işletmeler avantajlı duruma gelebilmektedirler.Gelişen bilişim teknolojisiyle doğru bilgiye veri tabanları ve bilgisayar programlarısayesinde entegre bir şekilde ulaşılmaktadır.Günümüzde hem üretim işletmeleri hem ticari firmalar bilgi ve iletişimteknolojisinde yaşanan gelişmelere paralel olarak yeni <strong>yönetim</strong> ve iş yapmasistemleri geliştirmişler ve bilgisayar yazılımları giderek firmalarda hâkimiyetkurmuştur. Bu gelişmelerin vardığı son nokta kurumsal kaynak planlamasısistemleridir. Kurumsal kaynak planlama sistemi tüm iş süreçlerinin entegreedilmesidir. Bu sistemle şirketler daha fazla bilgiye daha hızlı ve zamanında ve dahadüşük maliyetle ulaşmaktadırlar. ERP yazılımları, farklı sektörlerin farklıihtiyaçlarına uyum sağlayabilecek seviyede özelleştirilebilmektedirler. Bu sistemlerişletmenin sektörüne ve büyüklüklerine göre farklılıklar göstermektedir. Kurulumuçok maliyetli olan bu yazılımları genel olarak büyük ve orta ölçekli işletmeler tercihederken günümüzde yazılım şirketleri ticari şirketler ve küçük işletmelere de kendimaliyetlerine ve kimliklerine uygun sistemler sağlamaktadırlar.Çalışmanın uygulama kısmında Karaman ilinde küçük ve orta ölçekliişletmelerin <strong>stok</strong> takibinde bu bilgisayarlı kontrol sistemlerini <strong>uygulanabilirliği</strong> ve bu<strong>modern</strong> sistemler hakkında katılımcıların bilgi düzeylerinin ne düzeyde olduğuöğrenilmeye çalışılmıştır.
77Karaman toplamda 234.005 nüfusa ve 8.868,90 km²’lik bir yüzölçümünesahiptir. Karaman’ın ekonomik yapısı tarım başta olmak üzere, hayvancılık, ticaretve sanayiye dayanmaktadır. Sanayinin alt yapısı için gerekli küçük ve büyükorganize sanayi bölgesinin tamamlanması, Karaman ekonomisi için büyük önemtaşımaktadır. http://planlama.mevka.org.tr/ (Erişim Tarihi: 26.09.2011)Karaman’da genelde tarıma dayalı endüstri kolları faaliyetgöstermektedir. Çünkü il genelinde ekonomi, büyük çapta tarıma ve hayvancılığadayanmaktadır. Bu özelliğin tabii sonucu olarak, besin endüstrisi ön sırayıalmaktadır. Bisküvi, un, bulgur, gofret, dokuma, hayvansal ürünler endüstrisi iletarım aletleri, makine yapım endüstrisi, orman ürünleri işleme ve maden çıkarmaendüstrisi, belli başlı endüstri kollarıdır. Türkiye bisküvi üretiminin 1/3’ü, bulgurüretiminin 1/5’i Karaman’da gerçekleşmekte ve ürünlerin önemli bir bölümü ihraçedilmektedir. (ASLANDERE,2010:103-104)4.1. Araştırmanın Kapsamı ve YöntemiAraştırmada öncelikle, Karaman Ticaret Odası, İşkur Müdürlüğü, veOrganize Sanayi Müdürlüğü’ne kayıtlı, sanayi, perakende satış yapan, 362 küçük veorta ölçekli işletme belirlendi.Araştırmada, örneklemimiz %95 güven aralığında %10 hata payı ileörneklem aralığı formülünü kullanarak 89 firma olarak tespit edilmiştir. Araştırmadayüzyüze görüşme tekniği ile anket yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada anakütleyioluşturan küçük ve orta ölçekli işletmelerden izin istenmiş ve anket çalışmasıyapılmıştır.
78Bu çalışmada firmaların, <strong>stok</strong>larla ilgili ne tür maliyetlere katlandıkları,<strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerini ne düzeyde uyguladıkları ve ankete katkı sağlayanişletmelerin bu <strong>yönetim</strong> modelleri ile ilgili bilgi düzeylerinin ne ölçüde olduğubelirlenmek istenmiştir.Araştırmada soru kâğıdıyla toplanan veriler, bilgisayar ortamında SPSSçözümleme programı yardımıyla değerlendirilmiştir. Anket kağıdında işverenlerinyaşı, eğitim durumu, işletmelerinin bulunduğu sektör ve faaliyet alanı, faaliyetsüreleri ve işletme büyüklüğünü ölçmek için istihdam edilen personel sayısısorulmuştur. Ardından <strong>stok</strong> bulundurma durumları, ona bağlı olarak katlandıklarımaliyetler, kullandıkları <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri ve <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemlerive bu sistemlerle ilgili bilgi düzeylerinin ne ölçüde olduğu hususları ortayakonulmaya çalışılmıştır.KOBİ’lerde <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri ve <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerineilişkin Türkiye’de daha önce yapılmış olan alan çalışmaları ve elde edilen bulgularadeğinilecek olursa;ŞAMİLOĞLU ve USLU(2002); İç Anadolu bölgesinde (Ankara, Konya,Kayseri, Aksaray ve Niğde illerinde) <strong>stok</strong> politikaları üzerine imalat sektöründefaaliyet gösteren 100 KOBİ ile bir alan çalışması yapmıştır. Bu çalışmada; araştırmakapsamındaki KOBİ’lerin yüzde 45’inin etkin bir <strong>stok</strong> politikasının olmadığını,yüzde 57’si <strong>stok</strong> kontrolü yapan bağımsız bir birime sahipken, %43’ünde böyle birbirimin olmadığını, %57’sinin <strong>stok</strong> kontrolünde geleneksel <strong>stok</strong> takip tekniklerinikullandıklarını tespit etmiştir. Bu bağlamda <strong>stok</strong>larla ilgili sağlıklı karar verilebilmesi
79için kişisel yargılardan uzak bilimsel esaslara göre bir <strong>stok</strong> politikası ve yöntemibelirlenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.KAYA (2004); Türkiye’de ilk 500’e girmiş olan İstanbul sanayi odasınakayıtlı 100 firma ile yapmış olduğu etkin <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i ile ilgili alan çalışmasında;firmalarda <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> <strong>modellerinin</strong> uygulanıp uygulanmadığı öğrenmeyiamaçlamıştır. Araştırmaya katılan işletmelerin çoğunun <strong>stok</strong>la çalıştığı, bundandolayı <strong>stok</strong> bulundurma maliyetlerine katlandıkları, çalışmanın özünü oluşturan <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong> departmanlarının bulunmadığını, katılımcıların çoğunun bilgisayarlı <strong>stok</strong>kontrol sistemi kullandıkları, çoğu firmanın gerek geleneksel gerekse <strong>modern</strong> <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong> modellerini kullandıkları bulguları elde edilmiştir.BAŞARAN ve ACILAR (2008); Marmara bölgesinde, KOBİ’lerde<strong>stok</strong>ların etkin <strong>yönetim</strong>ini belirleyen etmenlerin incelenmesi amacıyla seçilen 583KOBİ ile bir anket uygulaması yapılmıştır. Bu çalışmada; genel olarak eğitimli büroelemanları ve mühendis gibi teknik elemanlar istihdam eden, orta büyüklüğekavuşmuş, sürekli akış tipi üretim sürecini uygulayan, <strong>stok</strong>suz kalınmasına hemenhemen izin vermeyen ve <strong>stok</strong>larla ilgili bir paket program kullanan KOBİ’lerde<strong>stok</strong>ların daha etkin ve verimli yönetildikleri sonucu elde edilmiştir.ÖZDEMİR (2009); Kayseri ilinde, ERP kullanımının KOBİ’lerinalgılanan performans, üzerine etkisi incelenmiştir. ERP sistemini uygulamayabaşladıktan sonra algılanan performansının, ürün, üretim süreci, maliyetler, tedarik,teslimat, müşteriler ve finansal göstergeler bakımından ne yönde gelişmesağladıklarını tespit etmek amacıyla 68 KOBİ’ye anket uygulamıştır. Elde edilenbulgulardan performans ölçütlerinin her birine göre ERP sistemlerinin algılanan
80işletme performansını olumlu etkilediği sonucuna varmıştır. KOBİ’lerin teknolojiyi,işletme stratejilerini hayata geçiren bir araç olarak konumlandırmaları gerektiğiönerisinde bulunmuştur.KÜÇÜK(2009); Erzurum, Erzincan, Bayburt organize sanayibölgelerinde yer alan 250’den az yıllık çalışan istihdam eden toplam 47 KOBİüzerinde, yeni <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> yöntemlerinin farkında olma ve uygulama düzeyleriniaraştırmıştır. Bu çalışmada, KOBİ’lerin bu yeni <strong>yönetim</strong> yöntemlerini uygulamanedenleri, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i ile sektör, faaliyet alanı, fire, yönetici eğitimi, sipariş vermebiçimi gibi değişkenler arasında bir ilişki olup olmadığını tespit etmeye çalışmıştır.Araştırma bulguları neticesinde, KOBİ’lerin en fazla TZY ve lojistiktenhaberdar oldukları, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelleri uygulayıcılarının gelecekteki talebidikkate alarak sipariş verdiklerini belirlemiştir. Yeni <strong>yönetim</strong> uygulamaları ileyönetici eğitimi arasında doğru yönlü bir ilişki olduğunu tespit etmiştir. KOBİ’lereişletme yöneticilerinin eğitim düzeyi yüksek kişilerden seçilmesi gerektiğini, işletmeölçeğine göre <strong>stok</strong> bölümü kurulması ve bu bölümde <strong>stok</strong> sorumlusu istihdamedilmesi gerektiğini önermiştir.
814.2. Araştırma Bulguları ve Değerlendirilmesi4.2.1. KOBİ yöneticilerinin Sosyo-Demografik Özelliklerine İlişkinBilgilerÇalışmada işverenlerin sosyo-demografik özellikleri ile <strong>modern</strong> <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong> sistemlerinin <strong>uygulanabilirliği</strong>ne yönelik bir ilişki olabileceği düşünülerek,ankete katılan küçük ve orta ölçekli işletmeleri temsil eden yönetici veya yetkililerinözelliklerini belirlemeye yönelik genel sorular sorulmuş ve alınan cevaplardeğerlendirilmeye çalışılmıştır.Tablo 4.1’de görüldüğü üzere araştırma kapsamında yer alan işletmeyöneticilerinin büyük oranda erkek yönetici olup, kadın yöneticilerin azlığı dikkatçekmektedir.Tablo 4.1. İşletme Yöneticilerinin Cinsiyete Göre DağılımıCinsiyet Frekans YüzdeKadın1314,6Erkek7685,4Toplam89100,0Tablo 4.2’de ankete katılan yetkililerin önemli bir kısmının 29-39 yaşgrubunda yoğunlaştığı görülmektedir. Katılımcıların yaş grubu ile <strong>stok</strong> kontrolyöntemlerinde kullanılan otomasyon programı ilişkisi, hipotezlerin sınandığıbölümde incelenmiştir.Tablo 4.2. İşletme Yöneticilerinin Yaş Gruplarına Göre DağılımıYaş Frekans Yüzde Kümülatif Toplam18-283236,036,029-394146,182,040+1618,0100,0Toplam 89 100,0 100,0
82Tablo 4.3’te ankete katılan yetkililerin yaklaşık %52 oranındaortaöğretim ve öncesi eğitim düzeyine sahip oldukları görülmektedir. Ancak buoranın büyük bir kısmının lise mezunu olduğu tespit edilmiştir. İşletme yetkililerininyaklaşık yarısının lisans mezunu olması katılımcıların genel itibariyle eğitimdüzeyinin yüksek olduğunu göstermektedir.Tablo 4.3. İşletme Yöneticilerinin Eğitim Düzeylerine Göre DağılımıEğitim Düzeyi Frekans YüzdeOrtaöğretim ve ÖncesiÜniversiteToplam46438951,748,3100,04.2.2. KOBİ’lerin Yapısal Özelliklerine Göre DeğerlendirilmesiAnketin bu bölümünde ankete katılan küçük ve orta ölçekli işletmelerinözelliklerini belirlemeye yönelik beş soru sorulmuştur. Bu sorulara yönelik cevaplaraşağıdaki şekilde değerlendirilebilir.Tablo 4.4’te görüleceği üzere, ankete katılım aşamasında sanayisektörünün azlığı verileri elde etmede perakende satış yapan işletmelere daha fazlayönelmeye neden olmuştur.Uygulamada Üniversite-Sanayi arasında etkin bir işbirliğinin olmadığıfark edilmiştir. Karaman ilinin mevcut sanayi yapısı, alışkanlıkları, kültürütanımlanamadıkça, gerçek problemlerin tespit edilmesi zorlaşmaktadır. Bu nedenlesanayinin bilgiye ve gelişime açık yer halini alması için tarafların birbirini tanımasıve güvenmesi gerekmektedir. Böylece üniversiteden sanayiye doğru bilgi akışısağlanacak diğer taraftan da akademisyenlerle öğrenciler gerçek problemlerleyüzleşecektir. Bu karşılıklı iletişim hem üniversite hem de sanayi sektöründegelişmeler sağlayabilir.
83Tablo 4.4. KOBİ’lerin Sektör DağılımıSektör Frekans YüzdeSanayiPerakende satış yapan işletmelerToplam29608932,667,4100,0Tablo 4.5’te görüleceği üzere, ankete katılımda faaliyet alanlarında baştagıda olmak üzere OFSET-İletişim-Elektronik, Mobilya, Yapı/ İnşaat Malzemeleri,Makine/Tekstil yeterli sayıda örneklemi temsil etmektedir. “Diğer” alt faaliyetalanında bulunan, yine <strong>stok</strong> bulundurabileceği düşünülen ayakkabı, ilaç, tarımürünleri satan firmalar ve ambalaj sanayi yer almaktadır.Tablo 4. 5. KOBİ’lerin Faaliyet AlanıFaaliyet Alanı Frekans YüzdeMakine /TekstilGıdaOFSET /İletişim/ ElektronikMobilyaYapı /İnşaat MalzemeleriDiğerToplam1915131212188921,316,914,613,513,520,2100,0Tablo 4.6’da ankete katılan işletmelerin%46 ile büyük orandalimited şirketi statüsünde olduğu görülmektedir. Ancak uygulama aşamasında yeniTürk Ticaret Kanunu’nun yürürlüğe girmesiyle çok sayıda küçük çaplı limited şirketortakları, şahıs işletmesine dönmeyi düşündüklerini belirtmişlerdir. Yeni TürkTicaret Kanunun getirmiş olduğu finansal tablolar denetimi, özel denetim gibirisklerle karşı karşıya olduklarını, yeni şahıs işletmelerine dönüşürlerse budenetimlerin söz konusu olmayacağını ve bu denetimin getireceği maliyetlerekatlanmayacaklarını belirtmişlerdir.
84Tablo 4.6. KOBİ’lerin Hukuki YapısıHukuki Yapısı Frekans YüzdeLimited ŞirketiAnonim ŞirketiŞahıs İşletmesiToplam4119298946,121,332,6100,0Tablo 4.7’de görüldüğü gibi işletmelerin %34 ü 11-20 yıldır faaliyettebulunmaktadır. Bu durum KOBİ’lerin büyük çoğunluğunun Karaman ilinde geçmişiolduğu söylenebilir. Bunu 1-5 yıldır faaliyette bulunan %27’sini oluşturan 24 işletmetakip ettiği görülmektedir. Bu durumda 5 yılda Karaman ilinde büyük oranda küçükve orta büyüklükte işletme kurulduğu söylenebilir.Tablo 4.7. KOBİ’lerin Faaliyet SüresiFaaliyet Süresi Frekans Yüzde1-5 yıl6-10 yıl11-20 yıl21-30 yıl31 +Toplam2419305118927,021,333,75,612,4100,0Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin tanımı yapılırken buradakibüyüklük kavramı, ekonomiye, sanayileşme düzeyine, pazarın büyüklüğüne, sektöreve kullanılan üretim teknolojilerine bağlı olarak değişmektedir. Genel olarak KOBİtanımı sermeye büyüklüğü, işçi sayısı, ciro gibi unsurlardan bir ya da birkaçınıkullanarak belirlenmektedir.Çalışmada KOBİ büyüklüğü çalışan sayısına göre belirlenmiştir. Tablo4.8’de görüleceği üzere, perakende satış yapan ve sanayi sektöründeki işletmelerinbüyüklükleri bakımından dağılımına göre, mikro ölçekli olarak tanımlanan 1 ila 9personel istihdam eden işletmelerin, toplam işletmelerin %61’ni oluşturduğu ve enbüyük paya sahip oldukları tespit edilmiştir. %27 oranında 10-49 personel istihdam
85eden işletmeler küçük ölçekli olarak belirlenmiştir. Buna göre 50 den az personelistihdam eden işletmelerin sayısı 78 ve toplam işletmeler içindeki payı ise %88’dir.50-250 personel istihdam eden 11 işletme ise orta ölçekli olarak tanımlanmıştır.Tablo 4.8. KOBİ’lerin Eleman Sayısı İtibari ile DağılımıEleman Sayısı Frekans Yüzde Kümülatif Yüzde1-9 kişi10- 49 kişi50-250 kişiToplam5424118960,727,012,4100,060,787,6100,04.2.3. KOBİ’lerin Stok Politikalarına İlişkin VerilerinDeğerlendirilmesiAnketin bu bölümünde küçük ve orta ölçekli işletmelerin, <strong>stok</strong> kontrolpolitikalarının belirlenmesine yönelik cevaplar değerlendirilmiştir.Tablo 4.9’da görüleceği üzere, 89 küçük ve orta ölçekteki işletmeden81’i <strong>stok</strong>lu çalışmayı tercih etmekte olduğunu belirtmişlerdir. Geri kalan 8 firma ise<strong>stok</strong>suz çalışmaktadır. KAYA(2004); Etkin <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i ve Türkiye’de biruygulama yaptığı çalışmasında, bu soruyu yönelttiği 100 işletmeden %94’ü <strong>stok</strong>bulundurduğunu belirtmişlerdir. Bu durumda genel itibariyle işletmelerin <strong>stok</strong>larabağlı maliyetlere katlanmak durumunda olduğu söylenebilir.Tablo 4.9. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Durumuna İlişkin DağılımStok Bulundurma Durumu Frekans Geçerli YüzdeEvetHayırToplam8188991,09,0100,0İşletmeler <strong>stok</strong> bulundurma sebepleri Tablo 4.10’da görüleceği üzere, %40’ı <strong>stok</strong>bulundurmama durumunda oluşabilecek maliyetleri önlemek amacıyla, yaniişletmenin kayıp satışların maliyetine katlanmamak için <strong>stok</strong> bulundurdukları
86görülmektedir. İşletmeler gerekli hammadde ve malzemeyi tedarik süresi tahmininedayandırarak elde bulundurdukları görülmektedir. Ankete katılan yetkililerinyaklaşık aynı oranlarda beklenmedik gecikmeler yaşamak istemedikleri için işakışlarındaki kesilmeleri önlemek ve talep ve tedarikin uyumu seçeneklerini tercihettikleri görülmektedir.ŞAMİLOĞLU ve USLU(2002); Stok politikaları üzerine imalatsektöründe faaliyet gösteren araştırma kapsamındaki işletmelere yönelttiği <strong>stok</strong>bulundurma sebebi nedir sorusuna, KOBİ’lerin %34 günlük kullanım miktarının belliolmaması ve %34 oranında da <strong>stok</strong> tükenmesi nedeniyle iş akışlarındaki kesilmeleriönlemek şıklarını tercih etmişlerdir. Bu bulgulardan, işletmelerin fiyatdeğişimlerinden doğacak maliyelere katlanmak istemedikleri sonucu çıkarılabilir.Tablo 4.10. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Sebeplerine İlişkin DağılımFrekansStok Bulundurmama Maliyetlerini Önlemek36İş Akışlarındaki Kesilmeleri Önlemek24Talep ve Tedarikin Uyumu21Stok Bulundurmuyorum8Toplam89Yüzde40,427,023,69100,0Stok bulundurma durumunda işletmelerin %58’i katlandıkları <strong>stok</strong>bulundurma maliyetinin sermaye maliyeti olduğu Tablo 4.11’de görülmektedir.Başka bir ifade ile bu işletmelerin <strong>stok</strong> yatırımlarını kredi kuruluşlarındankarşıladıkları ve bunun için faiz ve komisyon maliyetlerine maruz kaldıklarıgörülmektedir. Bu maliyet aynı zamanda fırsat maliyeti olup işletmelerin mevcutsermayesini başka bir alanda kullanması yerine <strong>stok</strong>lara bağlanmasından doğanmaliyet olarak da düşünülebilir. İşletmelerin yalnızca 5’i iktisadi değer kaybımaliyetine katlandığını belirtmişlerdir. Uygulamada KOBİ’ler genel olarakbulundurdukları <strong>stok</strong>ların değerini kaybettiğini düşünmedikleri gözlemlendi.
87Enflasyonist bir ülkede bulunduğumuz için <strong>stok</strong>ların elde bulundurulması kazançolarak görülebilmektedir. Ancak <strong>stok</strong> düzeyinin yüksek tutulması sadece daha fazlasorunun görülmesine engel olmaktadır. Stok miktarının artması talep ve tedariksüreçlerinde hataları, üretim aşamasında kötü planlamayı ve yüksek ıskarta oranınıörtbas etmektedir. İşletmelerin faaliyet alanlarına göre talep tahminlerini ve tedariksürelerini göz önünde bulundurarak sipariş maliyetleri ve <strong>stok</strong> bulundurmamaliyetlerini minimum yapan bir miktarı belirlemeleri gerekmektedir.Uygulamada karşılaşılan ve şıklarda yer almayan, ankete katılanyetkililerin ifade etmiş oldukları diğer maliyetlerden söz edebiliriz. Bunlar; yüksekvergi oranları, faiz oranları, kalite bilincindeki eksiklik olarak görülmektedir.Örneğin, yıllık hammadde ve malzeme alımını döviz kuru üzerinden alım yapanişletmeler ekonomik istikrarsızlıktan doğan maliyetlere de katlanmak durumundakaldıklarını belirtmişlerdir.Tablo 4.11. KOBİ’lerin Stok Bulundurma Maliyetlerine İlişkin DağılımFrekansYüzdeSermaye MaliyetiDepolama Maliyetiİktisadi Değer KaybıDiğerToplam52225108958,424,75,611,2100,0Stok bulundurmama durumunda ya da <strong>stok</strong>suz kalma durumunda çeşitlimaliyetlere katlanan küçük ve orta ölçekli işletmelerin %24’ ünün itibar kaybımaliyetine katlandıkları Tablo 4.12’de görülmektedir. Bu maliyet müşterinin geçiciya da sürekli olarak başka işletmelere yönelmesinden ve potansiyel müşterinin dekaybedilmesinden doğan maliyet olarak tespit edilmiştir. İşletmelerin %23’ü ise yoksatışların maliyetine diğer bir şekilde, <strong>stok</strong>ların talebe cevap verememesi, üretimin ya
88da tüketimin bu şekilde aksaması neticesinde oluşan maliyetlere katlandıklarıgörülmektedir.Uygulamada işletmelerin %21’i “Diğer” şıkkını tercih etmişlerdir. Buişletmeler talep ve tedarik sürelerini çok iyi planladıklarını bu şekilde üretimin/tüketimin tam zamanında gerçekleştirildiğini belirtmişlerdir. Özellikle organizesanayi bölgesindeki işletmeler tedarikte sıkıntıyaşamadıklarını, istediklerimalzemenin işletmeye tam zamanında ulaştığını belirtmişlerdir. Örneğin bisküvi veambalaj fabrikalarının birbirine yakınlığı ve sürekli eşgüdümlü olarak çalışması buişletmelerin ekstra maliyetlerini önlemektedir.Tablo 4.12. KOBİ’lerin Stok Bulundurmama Maliyetlerine İlişkin DağılımFrekans Yüzdeİtibar KaybıYok Satışların MaliyetiPazar Payının DaralmasıSıklıkla Verilen Siparişlerin MaliyetiDiğerToplam21201910198923,622,521,311,221,3100,0Tablo 4.13’te ankete katılan yetkililerin neredeyse yarısı <strong>stok</strong>kontrolünün temel amacını, <strong>stok</strong> giriş-çıkışlarının denetimi ve yine diğer %23’ü <strong>stok</strong>kayıtlarının düzenli tutulması olarak tercih etmiş oldukları görülmektedir. Hem etkinbir <strong>stok</strong> takibi hem de maliyetleri azaltacak kararların alınmasında <strong>stok</strong> girişçıkışlarınındenetimi ve <strong>stok</strong> kayıtlarının düzenli tutulması önemli olarakgörülmektedir.Tablo 4.13. KOBİ’lerin Stok Kontrolü Yapmalarının Temel AmacıFrekansStok giriş-çıkışlarının denetimi44Stok kayıtlarının düzenli tutulması20Stok seviyelerinin belirlenmesi16Çalınma ve kayıplara karşı önlem almak9Toplam89Yüzde49,422,518,010,1100,0
89İşletmelerde <strong>stok</strong> kontrolü işletmelerin finansal durumuna, büyüklüğüneve faaliyet yapısına göre ayrı bir birim tarafından yerine getirilebileceği gibimuhasebe, satın alma veya üretim planlaması birimlerinden herhangi birinin içindede yer alabilmektedir. Tablo 4.14’te görüleceği üzere, ankete katılan işletmelerin%69’unun <strong>stok</strong> kontrol biriminin bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu durum özellikleimalat işletmelerinin sağlıklı üretim, satış ve finansman politikalarını yürütmesiniolumsuz yönde etkilemektedir.Tablo 4.14. KOBİ’lerde Stok Kontrolü Yapan Bağımsız Bir Birimin OlupOlmadığına İlişkin DağılımFrekans YüzdeEvetHayırToplam28618931,568,5100,0Stok bulunduran işletmelerin büyük kısmı <strong>stok</strong> yatırımlarını işletmesermayesinden karşılamakta olduğu Tablo 4.15’te görülmektedir. Bu durumda <strong>stok</strong>bulundurma durumunda katlandıkları sermaye maliyetin kredilerden kaynaklı faiz vekomisyon masrafı değil de mevcut sermayelerini yatırdıkları <strong>stok</strong>ların fırsat maliyetiolduğu anlaşılmaktadır.İşletmelerin büyük çoğunluğunun <strong>stok</strong> yatırımlarını kendisermayelerinden karşılaması sermaye yapılarının güçlü olduğunu göstermektedir.Tablo 4.15. KOBİ’lerin Stok Yatırım Kaynaklarına Erişimine İlişkin DağılımFrekansYüzdeİşletme SermayesindenKredi KuruluşlarındanHiç Stok BulundurmuyorumToplam711088979,811,29,0100,0Tablo 4.16’da işletmelerin etkin bir <strong>stok</strong> politikasına sahip olduklarınıdüşünmedikleri görülmektedir. Bu soruya “Hayır” cevabını veren yetkililerin sayısı
90ile <strong>stok</strong> kontrolü yapan bir birime sahip misiniz sorusuna “Hayır” diyenlerinsayısının yaklaşık olarak aynı doğrultuda olması, KOBİ’lerin <strong>stok</strong> kontrolü yaparkenbelli bir strateji belirlemediklerini göstermektedir.Stok politikasında etkinlik sağlanması için <strong>stok</strong> ve <strong>stok</strong> hareketlerikonusunda yöneticilere bilgi akışının zamanında yapılması gerekmektedir. Stoklarıntedarik süresi, elde bulunan miktar, sipariş edilen miktar, emniyet <strong>stok</strong>u gibibilgilerle KOBİ’ler işletmelerine uygun etkin bir strateji belirleyebilirler. Bu soruya“Evet” cevabını veren katılımcıların bazılarının <strong>stok</strong> politikası ile ilgili yeterli bilgidüzeyine sahip olmadıkları gözlemlenmiştir.Tablo 4.16. KOBİ’lerin Etkin Bir Stok Politikası Olup Olmadığına İlişkin DağılımFrekansYüzdeEvetHayırToplam43468948,351,7100,0Uygun bir <strong>stok</strong> kontrolü satışlar, satın alma, üretim ve finans bölümleriarasında yakın bir eşgüdümü gerektirir. Bölümler arasında koordinasyon eksikliği yada zayıf satış tahminleri olumsuz sonuçlar doğurabilir. Her birimin farklı alt amaçlarıolabilir, ancak işletmenin genel olarak başarısı tüm birimlerin amaçlarının işletmeningenel amaçlarıyla bütünleştirilmesine bağlıdır.Tablo 4.17’de görüldüğü gibi araştırma kapsamındaki işletmeler büyükoranda satınalma, üretim ve satış bölümleri arasında bir eşgüdüm olduğunubelirtmişlerdir.Tablo 4.17. KOBİ’lerde Satınalma, Üretim, Satış Bölümleri ArasındaEşgüdüm Olup Olmadığına İlişkin DağılımFrekans YüzdeEvetHayırToplam72178980,919,1100,0
914.2.4.KOBİ’lerde Modern Stok Yönetim SistemlerininUygulanabilirliğine İlişkin DeğerlendirmelerAnketin son bölümünde KOBİ’lerin kullandıkları <strong>stok</strong> kontrolyöntemleri, otomasyon programları ve <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemlerine ilişkin bilgidüzeylerini öğrenmeye yönelik cevaplar değerlendirilmiştir.Kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yöntemine ilişkin soruya, Tablo 4.18’degörüleceği üzere, ankete katılan 89 KOBİ’nin 52’si <strong>modern</strong> çağın gereklerine uygunolarak bilgisayar destekli <strong>stok</strong> programlarını kullandıklarını belirtmişlerdir. Barkodsisteminin kullanılması <strong>stok</strong> seviyelerinin otomatik olarak belirlenmesine ve eksikmalzemelere ilişkin bilgiyi bilgisayar ortamında satın alma birimine hemenaktarılmasını sağlamaktadır. Ancak katılımcıların %42’sini oluşturan işletmeler, <strong>stok</strong>takibinde gözle kontrol yaptıklarını belirtmişlerdir. Bu yöntem kişisel yargılaradayandığı için sipariş düzeyi ve miktarı hesaplanırken hata olasılığı yüksektir veişletmelere ekstra maliyetlere sebep olmaktadır.Çalışmada işletmelerin büyük oranda bilgisayar paket programlarıkullandıkları ancak <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>i ile ilgili yeterli bilgi düzeyine sahip olmadıklarıgözlemlenmiştir. Buradan araştırma kapsamındaki işletmelerin <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>sistemlerini işletmelerine uyumlaştırabilme ihtimalinin yüksek olmadığı söylenebilir.Tablo 4.18. KOBİ’lerin Kullandıkları Stok Kontrol Yöntemlerine İlişkin DağılımFrekans YüzdeGözle Kontrol YöntemiBilgisayarlı kontrol/ Barkod sistemiToplam37528941,658,4100,0
92Stok takip sisteminde işletmeye uygun bir sistemin kurulmasıgerekmektedir. Ankete katılan KOBİ’lerin 74’ünün bilgisayarlı <strong>stok</strong> takip sistemleriile ilgili ne maddi ne de teknik olarak hiçbir kurumdan destek almadıkları Tablo4.19’da görülmektedir. Katılımcıların %12,4’ü kendi kurumsal şirketlerin sağladığıimkânlarla <strong>stok</strong> takip sistemlerini kurduklarını belirtmişlerdir.KOSGEB, desteklerinin belli bir kısmını KOBİ’lere yazılım desteğiolarak sağlamaktadır. Ayrıca bu konuda danışmanlık destekleri de vermektedirlerancak destek sağlanan KOBİ’lerin gelişime ve yeniliklere uyum sağlayabilen esnekbir yapıya sahip olması gerekmektedir. Aksi takdirde kurulan sistem başarısızlıklasonuçlanabilir. Nitekim uygulamada firmaların bir kısmı belli bir maliyete katlanarakkurulan <strong>stok</strong> takip sistemini yürütebilecek teknik elemana sahip olmadıkları içinpaket programı kullanamadıklarını belirtmişlerdir.Anket sırasında yapılan gözlemlerde firmaların verilen desteklerkonusunda herhangi bir araştırma yapmadıkları ve bu konuda herhangi birbilgilerinin olmadığı da tespit edilmiştir.Tablo 4.19. Bilgisayarlı Kontrol Sistemleri Hakkında Maddi ve Teknik DestekAlınan KurumlarKurumlar Frekans YüzdeKOSGEBKredi veren kuruluşlarDestek almadıkDiğerToplam317411893,41,183,112,4100,0Tablo 4.20’de ankete katılan KOBİ’lerin <strong>stok</strong> takibinde büyük orandaticari yazılımlar kullandığı görülmektedir. İşletmelerin bu programları kullanırkensıkıntılar yaşadıkları anket aşamasında tespit edilmiştir. İşletmeler program satınalırken yapması gereken, piyasadaki programların işletme ihtiyaçlarına uygun olupolmadığının araştırılması ve demolarını kullanarak bir kıyaslama sonucu karar
93vermesidir. Gereksinim duyulan doğru yazılımı tespit edip almakla iş bitmiyor, busistemi işletmede doğru bir şekilde yerleştirmek, sürekli ve verimli bir şekildekullanabilirliğini sağlamakta gerekmektedir.Uygulamada, orta ölçekli işletmelerde, ERP sistemlerinin kullanımoranının daha yüksek olduğu gözlenmiştir. “Diğer” seçeneğini tercih eden 28 KOBİherhangi bir otomasyon programı kullanmadığını ve bu KOBİ’ler, çalışanlarının bukonuda teknik bilgilerinin yetersiz olduğunu belirtmişlerdir.Genel olarak maliyetli oldukları için büyük ve orta ölçekli işletmelerdetercih edilen ERP sistemleri, günümüzde küçük ve ticari işletmelere de uygunprogramlar sağlamaktadır. ERP sistemlerinin, Dünya’da ve Türkiye’de oldukçayüksek bir dilime sahip olan KOBİ’leri, artık çözümsüz bırakmak istemediğianlaşılmaktadır.Tablo 4.20. KOBİ’lerin Stok Kontrolünde Kullandıkları Otomasyon ProgramlarıFrekansYüzdeTicari yazılımlar( Mikro )ERP Sistemleri(SAP, LOGO, ORACLE)DiğerToplam3823288942,725,831,5100,0İşletmenin bulunduğu sektör, faaliyet alanı, <strong>stok</strong> politikası, üretim biçimi,talep ve tedarik süreci, <strong>stok</strong>lama tercihini etkileyen faktörlerdir. KOBİ’lerin <strong>stok</strong>lamatercihlerini yaparken en çok finansman imkânlarını gözönünde bulundurduklarıbelirtilmiştir. Uygulamada özellikle Yapı/İnşaat malzemeleri bulunduran küçükişletmelerin, finansman imkânları arttıkça daha fazla <strong>stok</strong> bulundurmayı avantajolarak gördüklerini belirtmişlerdir. Sürekli fiyat artışları bu gibi işletmelerin dahafazla <strong>stok</strong> bulundurmalarını sağlamaktadır. İşletmelerin %20’sinin sipariş tutarındaki
94dalgalanmaları tercih etmesi bu işletmelerin talep tahminlerinde yaptıkları hataolasılıklarının yüksek olduğunu göstermektedir.Tablo 4.21.KOBİ’lerin Hammadde ve Malzeme Stoklama Tercihini EtkileyenFaktörlerFinansman imkânlarıSipariş tutarındaki dalgalanmalarÜretimin/ tüketimin mevsimlik oluşuHammadde/ malzeme fiyatlarındaki değişmelerStokların dayanıklılık süresiStok bulundurmuyorumToplamFrekans2617151310889Yüzde29,219,116,914,611,29,0100,0Tablo 4.22’de, işletmelerin büyük oranda teslimatta sorun yaşamadıklarıgörülmektedir. İşletmelerin ihtiyaçlarının işletmeye tam zamanında ulaşması,emniyet <strong>stok</strong>larından doğan depolama, iktisadi değer kaybı, bozulma-çürüme gibimaliyetlere katlanmalarını engellediği söylenebilir.Tablo 4.22. Sipariş Verilen Hammadde ve Malzemenin İşletmeye ZamanındaUlaşma DurumuFrekansYüzdeEvetHayırToplam71188979,820,2100,0Tablo 4.23’te işletmelerin yaklaşık %20’si siparişlerin teslimatında sorunyaşadıkları görülmektedir. Siparişlerin tedarikinde yaşanan olumsuzluklara karşıişletmeler büyük oranda emniyet <strong>stok</strong>u bulundurdukları görülmektedir. Bu işletmelergenel olarak makine, cam, mobilya alanında faaliyette bulunmaktadırlar.Tablo 4.23. Siparişlerin Zamanında Ulaşmaması Halinde Alınan TedbirlerFrekans YüzdeTedarikte sorun yaşamıyoruzEmniyet <strong>stok</strong>u bulundurmaktayızÜretimin/ Satışların aksamaması için ekstra maliyete katlanmaktayızToplam711358979,814,65,6100,0
95Tablo 4.24’te KOBİ’lerin büyük bir kısmı <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerinikullanmadıklarını görülmektedir. Stok takibinde kullandığınız otomasyon programıvar mı sorusuna yaklaşık %70’i ya bir ticari yazılım programı ya da ERP sistemikullandığını belirtirken, kullanılan <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modeli var mı sorusuna sadece ERPsistemlerini kullanabilen küçük ve orta büyüklükteki işletmeler “Evet” yanıtınıvermişlerdir.Stok <strong>yönetim</strong> paket programlarının fiyatları yüksek olabilir ancakgünümüzde KOBİ’lere uygun ucuz ve nispeten kullanışlı programlar bulunmaktadır.Herhangi bir yazılım maliyetine katlanmak istemeyen işletmeler ise kendileri işlerinigörebilecek basit Excel programları geliştirebilirler. Ancak asıl önemli olanprogramın öngördüğü biçimde ve işletmenin <strong>stok</strong> politikası doğrultusunda etkinliksağlanmasıdır.Tablo 4.24. Hammadde ve Malzeme Stok Maliyetlerinizi Azaltmak İçinKullanılan Stok Yönetim Modeli Olup Olmadığına İlişkin DağılımFrekansYüzdeEvetHayırToplam26638929,270,8100,0Tablo 4.25’te <strong>stok</strong> maliyetlerini azaltmak için <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelikullanabilen 26 firmanın 21’i kurumsal kaynak planlaması modelini kullandıklarıgörülmektedir. Karaman ilinde yapılan çalışmada KOBİ’lerin büyük oranda ticariyazılımları tercih ettikleri ancak bu ticari yazılımların gerektirdiği <strong>yönetim</strong>sistemlerini işletmelerine uyumlaştıramadıkları söylenebilir.
96Tablo 4.25. Kullanılan Stok Yönetim ModeliStok Yönetim Modeli KullanmıyoruzKurumsal Kaynak Planlaması( ERP)Malzeme İhtiyaç Planlaması(MRP)ToplamFrekans6321589Yüzde70,823,65,6100,0Tablo 4.26’da ankete katılan yetkililerin büyük oranda emniyet <strong>stok</strong>ubulundurduğu görülmektedir. Geleceğin belirsizliği, tedarik işlem süresinin tahmininyapılamaması, satış yapılacak olan yerlerin ya da grupların tam olarakbelirlenememesi işletmeleri fazladan <strong>stok</strong> bulundurmak zorunda bırakabilir.Siparişlerin işletmeye zamanında ulaşımıyla ilgili KOBİ’lerin %80’inin sorunyaşamadığını tespit etmiştik ancak işletmelerin yaklaşık olarak aynı oranda emniyet<strong>stok</strong>u bulundurması Karaman ilindeki KOBİ’lerin her türlü belirsizliğe karşı tedbiraldıkları göstermektedir.Tablo 4.26. Emniyet Stoku Bulundurma DurumuFrekansEvet66Hayır23Toplam89Yüzde74,225,8100,0“Emniyet <strong>stok</strong>u bulundurma durumunda karşılaştığınız risk nedir”sorusuna işletmelerin %47,2’si “Diğer” şıkkını tercih etmiş oldukları ve herhangi birriskle karşı karşıya kalmadıklarını belirtmişlerdir. Bozulma ve çürüme şıkkını terciheden 13 firmanın, büyük oranda gıda alanında faaliyette bulunduğu tespit edilmiştir.Aynı şekilde modasının geçmesi riskiyle karşı karşıya kaldıklarını belirten 11 firmada tekstil, elektronik, mobilya alanında faaliyette bulunmaktadırlar.Ankete katılan KOBİ’lerin farklı faaliyet alanlarında ürettikleri veya satış yaptıklarıürünün cinsine göre farklı risklerle karşılaşmaları beklenen bir durumdur.
97Tablo 4.27. Emniyet Stoku Bulundurma Durumda Karşılaşılan RisklerFrekansYüzdeEmniyet Stoku BulundurmuyoruzEkonomik Değerini KaybetmeModasının GeçmesiDiğerToplam231311428925,814,612,447,2100,0Küçük ve orta ölçekli işletmelere son olarak <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>sistemlerinin ne düzeyde bilindiğine ilişkin yönelttiğimiz soruya işletmelerin %45’ikurumsal kaynak planlaması sistemlerini bildiklerini belirtmişlerdir. Ancak Tablo4.28’de görüldüğü üzere ankete katılan KOBİ’lerin yaklaşık aynı oranda bu sistemlerhakkında yeterli bilgiye sahip olmadıkları görülmektedir.Tablo 4.28. Bilgi Sahibi Olunan Stok Yönetim ModeliFrekansKurumsal Kaynak Planlama (ERP)40Malzeme İhtiyaç Planlaması (MRP)11Bilgim Yok38Toplam89Yüzde44,912,442,7100,0
984.2.5. KOBİ’lere İlişkin Araştırma Hipotezlerinin SınanmasıÇalışmanın bu bölümünde hipotezler test edilmiştir. Değişkenler arasındaistatistiksel anlamda ilişki olup olmadığı araştırılmış ve sonuçlar değerlendirilmiştir.HipotezlerH1: İşletmecilerin kullandıkları <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri eğitim düzeylerine görefarklılık göstermektedir.H2: Kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri işletmelerin büyüklüğüne göre bir farklılıkgöstermektedir.H3: İşletmecilerin <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemleri hakkında bilgi düzeyi ile eğitimseviyeleri arasında bir farklılık vardır.H4: Kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri, işletmenin faaliyet alanlarına göre birfarklılık göstermektedir.H5: İşletmecilerin <strong>stok</strong> bulundurma nedeni işletme sektörlerine göre bir farklılıkgöstermektedir.H6: Stok takibinde kullanılan otomasyon programı, işletme yetkililerinin yaşgruplarına göre farklılık göstermektedir
99Ki-kare tablolarında beklenen değerleri 5’ten küçük olan göze sayısı,toplam göze sayısından %20’den fazla ise şıklar arasında uygun birleştirmeleryapılarak ki-kare testleri yapılmıştır.İlk hipotezin test edilmesi sonucu, işletmecilerin kullandıkları <strong>stok</strong>kontrol yöntemleri ile eğitim düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıylayapılan ki-kare testinde 0,05 anlamlılık düzeyine göre bir farklılığın olduğu tespitedilmiştir. (P=0,011) Bu bulgulardan, kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yönteminin eğitimdüzeyine göre farklılık gösterdiği sonucuna varılmıştır. Eğitim düzeyi yükseldikçebilgi yoğun teknolojilerin kullanımının yaygınlaştığı Tablo 4.29’da görülmektedir.Tablo 4.29. İşletme Yetkililerinin Eğitim Düzeyi İle Kullanılan Stok KontrolYöntemlerine İlişkin FarklılıklarEğitim DüzeyiKullanılan Stok Kontrol YöntemiGözle Kontrol Bilgisayarlı Kontrol/Barkod ToplamYöntemiSistemiOrtaöğretim ve Öncesi 25%54,321%45,746%100Üniversite 12%27,931%72,143%100Toplam 37%41,652%58,489%100Ankete katılan KOBİ’lerin büyüklükleri ile kullandıkları <strong>stok</strong> kontrolyöntemleri arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla yapılan ki-kare testinde 0,05anlamlılık düzeyine göre bir farklılığın olduğu sonucuna varılmıştır. (P=0,006) Bubulgulardan, kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yönteminin, işletmelerin büyüklüklerine görefarklılık gösterdiği sonucuna varılmıştır. Tablo 4.30’da görüleceği üzere, gelenekselyöntem olan gözle kontrol tekniğinin mikro ölçekli işletmelerde yoğun olarakkullanıldığı, orta ölçekli işletmelerin tamamında ise bilişim teknolojilerin kullanıldığıgörülmektedir.
100Tablo 4.30. İşletmenin Büyüklüğü İle Kullanılan Stok Kontrol Yöntemine İlişkinFarklılıklarÇalışan sayısı Kullanılan Stok Kontrol YöntemiGözle Kontrol BilgisayarlıToplamYöntemiKontrol/Barkod Sistemi1-9 kişi 28%51,926%48,154%10010-49 kişi 9%37,515%62,524%10050-250 kişi 0%0,011%100,011%100Toplam 37%41,652%58,489%100İşletme yetkililerinin eğitim düzeyleri ile <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerineilişkin yaptığımız ki-kare anlamlılık analizinde ortaöğretim ve öncesi eğitim alanlarbirleştirilmiş üniversite eğitimi alanlar ile test edilmiştir. İşletme yetkililerininaldıkları eğitim ile <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerine ilişkin yaptığımız ki-kare testinde 0,05anlamlılık düzeyine göre bir farklılığın olduğu sonucuna varılmıştır. (P=0,00) Bubulgulardan, <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemlerine ilişkin bilgi düzeylerinin eğitim durumunagöre farklılık gösterdiği sonucu elde edilmiştir. Tablo 4.31’de üniversite eğitimialmış işletme yetkililerinin yaklaşık %70’inin kurumsal kaynak planlaması sistemihakkında bilgi düzeyine sahip olduğu, ortaöğretim ve öncesi eğitimi alan kişilerin deyaklaşık aynı oranda bu sistemler hakkından bilgi sahibi olmadıkları görülmektedir.Tablo 4.31. İşletme Yetkililerinin Eğitim Düzeyi İle Stok Yönetim Modellerineİlişkin Bilgi Düzeyleri Arasındaki FarklılıklarEğitim DüzeyiStok Yönetim ModelleriKurumsal Kaynak Malzeme İhtiyaç Bilgim Yok ToplamPlanlama (ERP) Planlama (MRP)Ortaöğretim veöncesi10%21,73%6,533%71,746%100Üniversite 30%69,88%18,65%11,643%100Toplam 40%44,911%12,438%42,789%100
101İşletmelerin faaliyette bulundukları alan ile kullandıkları <strong>stok</strong> kontrolyöntemlerine ilişkin yaptığımız ki-kare testinde 0,05 anlamlılık düzeyine göre birfarklılığın olduğu sonucuna varılmıştır. (P=0,01) Bu bulgulardan, kullanılan <strong>stok</strong>kontrol yöntemleri, işletmelerin faaliyet alanlarına göre farklılık gösterdiği sonucuelde edilmiştir. Tablo 4.32’de “Makine/Tekstil, Gıda, OFSET/İletişim/Elektronik”faaliyet alanlarında bulunan işletmelerin <strong>stok</strong> takibinde bilgisayarlı sistemlerikullandıkları görülmektedir. Uygulamada “Yapı/İnşaat” faaliyet alanında bulunanişletmelerin bilgisayarlı kontrol yazılım paketlerini belli bir maliyete katlanarakaldıklarını ancak teknik eleman veya teknik bilgi eksikliğinden kullanamadıklarınıbelirtmişlerdir.Tablo 4.32. KOBİ’lerin faaliyet alanı ile kullanılan <strong>stok</strong> kontrol yöntemine ilişkinfarklılıklarFaaliyet alanı Kullanılan Stok Kontrol YöntemiGözle Kontrol BilgisayarlıToplamYöntemi Kontrol/Barkod SistemiMakine / Tekstil 6%31,613%68,419%100Gıda 0%0,015%100,015%100Ofset/İletişim/Elektrik 5813%100%38,5%61,5Yapı / İnşaatMalzemeleri9%75,03%25,012%100Mobilya 7%58,35%41,712%100Diğer 10%55,68%44,418%100Toplam 37%41,652%58,489%100İşletmelerin bulundukları sektör ile <strong>stok</strong> bulundurma sebeplerine ilişkinyaptığımız ki-kare testinde 0,05 anlamlılık düzeyine göre bir farklılığın olduğu
102sonucuna varılmıştır. (P=0,00) Bu bulgulardan, KOBİ’lerin <strong>stok</strong> bulundurmasebeplerinin bulundukları sektörlere göre farklılık gösterdiği sonucu elde edilmiştir.Tablo 4.33’te imalat sektöründe iş akışında veya üretim aşamasında<strong>stok</strong>suz kalma durumunda yaşanacak olumsuzlukları önlemek amacıyla, perakendesatış yapan işletmelerin ise talep değişikliği veya tüketim hızındaki değişikliğe uyumsağlamak amacıyla <strong>stok</strong> bulundurduğu görülmektedir.SektörTablo 4.33. Stok Bulundurma Sebeplerine İlişkin İşletme Sektörlerine GöreFarklılıklarStok Bulundurma SebepleriİşAkışlarındakiKesilmeleriÖnlemekStokBulundurmamaMaliyetleriniÖnlemekTalep veTedarikinUyumuStokBulundurmuyorumToplamSanayi 14%48,3Perakende 10satış yapan %16,7işletmelerToplam 24%2715%51,721%35,036%40,40%0,021%35,021%23,60%0,08%13,38%9,029%10060%10089%100Ankete katılan KOBİ yetkililerinin yaş grupları ile kullanılan otomasyonprogramı arasında 0,05 anlamlılık düzeyine göre bir farklılığın olduğu sonucunavarılmıştır. (P=0,02) Bu bulgulardan, KOBİ’lerde <strong>stok</strong> kontrolünün <strong>modern</strong>tekniklerle gerçekleştirilmesiyle bu sistemleri kullanabilen görevlilerin yaşgruplarına göre farklılık gösterdiği sonucu elde edilmiştir.Tablo 4.34’te kurumsal kaynak sistemlerini kullanabilen yetkililerinyaklaşık %50’si 18-28 yaş aralığında, ticari yazılımları kullanabilen işletmeyetkililerin ise 29+ yaş aralığında olduğu görülmektedir
103Tablo 4.34. Ankete Katılan Yetkililerin Kullandıkları Otomasyon ProgramlarınınYaş Gruplarına Göre FarklılıklarıStok Kontrolünde Kullanılan OtomasyonYaş GruplarıTicariyazılımlar(Mikro..)18-28 9%28,129-39 22%53,740+ 7%43,8Toplam 38%42,7ProgramıERP Sistemleri( SAP, Oracle,LOGO..)16%506%14,61%6,323%25,8Diğer7%21,913%31,78%5028%31,5Toplam32%10041%10016%10089%100
1045.SONUÇ VE ÖNERİLERBu araştırmada, <strong>stok</strong> kavramı ve <strong>stok</strong> kontrol yöntemleri, <strong>modern</strong> <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong> modelleri ve KOBİ’lerde <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> <strong>modellerinin</strong> ne düzeydeuygulanabildiği incelenmiştir. Ardından bu üç konu arasındaki ilişkinin tespiti içinKaraman ilinde 89 KOBİ’yi temel alan bir saha çalışması yapılmıştır. Bu sahaçalışması sonucunda elde edilen bulgu ve değerlendirmeler aşağıdaki şekildeözetlenebilir;Araştırma yapılan KOBİ’lerin büyük çoğunluğu <strong>stok</strong>la çalışmayı tercihetmektedirler, <strong>stok</strong> bulundurma sebebi <strong>stok</strong>suzluğu önlemek veya iş akışlarındakikesilmeleri engellemek olarak belirtilmiştir. Stoksuz çalışmak istemeyen KOBİ’lerin<strong>stok</strong> bulundurma durumunda %58 oranında sermaye maliyetine katlandıkları tespitedilmiştir. İşletmelerin %80’i <strong>stok</strong> yatırımlarını işletme sermayesindenkarşılamaktadır bu durumda işletmelerin katlanmış oldukları sermaye maliyetininkredi kuruluşlarına ödenen faiz, komisyon değil de mevcut sermayenin başka yerdekullanmak yerine <strong>stok</strong>lara bağlanmasından doğan maliyet olduğu anlaşılmaktadır.Stok bulundurmama veya müşteri talebinin karşılanamaması durumunda KOBİ’lerin%24 oranında itibar kaybı maliyetine katlandıkları belirlenmiştir. Uygulamaaşamasında işletmelerin yaklaşık %21’i tedarikte sorun yaşanmadığını, azalan<strong>stok</strong>ların önceden belirleyerek, müşteri talebine tam zamanında cevap verebildikleritespit edilmiştir. İşletmeler <strong>stok</strong> kontrolünün temel amacını büyük oranda <strong>stok</strong> girişçıkışlarındenetimi olarak görmektedir bu durum KOBİ’lerin <strong>stok</strong>lara ilişkin yapılandenetimi işletme için yeterli olarak görmekte olduğu söylenebilir. Özellikle <strong>stok</strong>seviyelerinin belirlenmesi, <strong>stok</strong> kayıtlarının düzenli tutulması işletmelerinmaliyetlerini azaltabilecek doğru kararlar almalarında etkili olabilmektedir. Nitekim
105işletmelerin %52’si işletmelerinde bir <strong>stok</strong> politikalarının olduğunu düşünmediklerinibelirtmişlerdir.KOBİ’lerin büyük oranda <strong>stok</strong> kontrolü yapan departmanının olmamasıtalep ve tedarik süreçlerinde hatalara neden olabilir, işletmelerin alacakları kararlarailişkin bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> departmanının olması gerekmektedir. Çalışmamıza katkıdabulunan KOBİ’lerin %80’inin organizasyon yapılarında satınalma, üretim, satışbölümleri arasında bir eşgüdüm olduğu ve siparişlerin işletmeye zamanındaulaşmasında bir sorun yaşamadıkları tespit edilmiştir. Tedarikte sorunyaşamadıklarını belirten işletmelerin yaklaşık aynı oranda emniyet <strong>stok</strong>ubulunduruyor olması, KOBİ’lerin tüm belirsizliklere karşı önlem almak istediklerinigöstermektedir. Uygulamada emniyet <strong>stok</strong>u bulunduran işletmelerin %47,2’siherhangi bir bozulma, çürüme, modasının geçmesi gibi riskle karşılaşmadıkları tespitedilmiştir. İşletmeler faaliyet alanına göre bulundurdukları hammadde veyamalzemenin cinsine, türüne göre farklı risklerle karşı karşıya kalabilmektedirler.KOBİ’lerin %58’i <strong>stok</strong> kontrolünde Bilgisayarlı kontrol/Barkod sisteminikullandıkları belirlenmiştir. Genel olarak bakıldığında araştırma kapsamındakiKOBİ’lerin <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> kontrol tekniklerini kullandıkları söylenebilir. Ancak %42gibi büyük bir dilimde bulunan KOBİ’lerin ise <strong>stok</strong> kontrolünde kişisel yargılaradayanan ve karar verme sürecinde hata ihtimali yüksek olan geleneksel gözle kontroltekniğini kullandıkları tespit edilmiştir. Çalışmada geleneksel yöntemleri kullananKOBİ’lerin, <strong>stok</strong> takibinde kullanılan paket programlarına ilişkin herhangi biraraştırma yapmadıkları ve bunlarla ilgili herhangi kurumdan destek almadıklarıbelirtilmiştir.
106Ankete katılan KOBİ’lerin %42’si <strong>stok</strong> kontrolünde ticari yazılımlarıtercih ettikleri,%25’inin ise ERP yazılım paketlerini kullandıkları tespit edilmiştir.Gerek ticari yazılımlar olsun gerekse işletme yetkililerinin kendilerinin geliştirmişoldukları bir yazılım programı olsun, KOBİ’lerin genel itibariyle <strong>stok</strong> takibini etkinbir şekilde yürüttüğü söylenebilir.Çalışmanın temelini oluşturan işletmenizde maliyetleri azaltmak içinkullanılan <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modeli olup olmadığına ilişkin soruya %70 oranında “Hayır”cevabı verildi. Ancak ERP uygulayıcıları, gerek talep ve tedarik sürecinde yaşananhatalar gerekse emniyet <strong>stok</strong>u bulundurma gibi olumsuzluklar, <strong>stok</strong> maliyetleriaçısından ele alındığında, <strong>modern</strong> <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> <strong>modellerinin</strong> maliyetleriniazalttığından söz etmişlerdir. Bu bulgulardan KOBİ’lerin <strong>stok</strong> takibinde özellikleticari yazılımlarının gerektirdiği <strong>yönetim</strong> sistemlerini işletmelerineuyumlaştıramadıkları söylenebilir. Stok <strong>yönetim</strong> modellerine ilişkin KOBİ’lerinyaklaşık %43’ü bu sistemler hakkında bilgilerini olmadığı, %45’inin ise kurumsalkaynak planlaması sistemlerini bildiklerini ancak bu sistemlerin sadece büyükişletmeler için kullanıldığını düşündüklerini belirtmişlerdir.Hipotez testlerin sonuçlarına ilişkin olarak; işletme yetkililerinin eğitimdüzeyi yükseldikçe, bilgisayarlı kontrol/barkod sistemi gibi yeni <strong>yönetim</strong><strong>modellerinin</strong> kullanımı yaygınlaştığı görülmüş, eğitim düzeyi ile <strong>stok</strong> kontrolyöntemi arasında anlamlı bir farklılık tespit edilmiştir.İşletme büyüdükçe, bilgisayarlı konrol/barkod sistemi kullanımıartmaktadır. Geleneksel gözle kontrol tekniğinin yalnızca mikro ölçekli ve küçükölçekli işletmelerde uygulandığı tespit edilmiştir.
107İşletme yetkililerinin eğitim düzeyi ile <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerine ilişkinbilgi düzeyleri arasında anlamlı bir farklılık olduğu tespit edilmiştir. Eğitim düzeyiarttıkça <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modellerine ilişkin farkındalığın artmakta olduğu görülmüştür.İşletmelerin faaliyet alanı ile <strong>stok</strong> kontrol yöntemi ilişkisi incelendiğinde,“Makine/Tekstil, Gıda, Ofset/İletişim/Elektrik” alanında faaliyet gösterenişletmelerin bilgisayarlı kontrol yöntemlerini kullanmış oldukları tespit edilmiştir.Özellikle “Yapı/İnşaat Malzemeleri” alanında faaliyette bulunan KOBİ’lerin gözlekontrol tekniğini kullanıyor olmaları dikkat çekmektedir.İşletme sektörü ile <strong>stok</strong> bulundurma sebebi incelendiğinde, sanayisektöründe bulunan KOBİ’lerin <strong>stok</strong>suzluğun önlenmesi ve iş akışlarındakikesilmelerin önlenmesi gibi sebeplerin ağırlıklı yüzdelere sahip olduğu görülmüştür.Ankete katkıda bulunan yetkililerin yaş grupları ile kullandıklarıotomasyon programı arasında anlamlı bir farklılık olduğu görülmüştür. Modern <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong> sistemlerinin kullanabilen yetkililerin ağırlıklı olarak 18-39 yaş aralığındaolduğu tespit edilmiştir.ÖNERİLER KOBİ’lerin çoğunda bulunmayan, etkin bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> sistemi için, <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong>i ile ilgili bilgi ve beceriye sahip yetkililerce bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong>departmanı oluşturulması gerekmektedir. KOBİ’lerin üretim/tüketim politikalarına uygun bir <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modelininbelirlenmeli ve uygulanmalıdır.
108 Genel olarak KOBİ’lerin kullanmış oldukları otomasyon programlarıvasıtasıyla, emniyet <strong>stok</strong>larını azaltabilecekleri tedarik süreleribelirlenmelidir. Emniyet <strong>stok</strong> seviyesinin tedarikçi firmaya yakınlığı, dikkate alınarakbelirlenmesi gerekmektedir. İşletmelerin sektörlerine, faaliyet alanlarına uygun bir <strong>stok</strong> politikası ve <strong>stok</strong>kontrol yöntemi olmalıdır, Üniversiteler, KOSGEB, ticaret ve sanayi odaları gibi kuruluşlar KOBİ’leredaha yoğun danışmanlık hizmetleri vermeleri sağlanarak, KOBİ’lerin <strong>stok</strong><strong>yönetim</strong>i ve <strong>stok</strong> politikalarına ilişkin sorunlarını gidermelerine yardımcıolunabilir. Stok <strong>yönetim</strong> paket programlarının fiyatları yüksek olabilir, ancakgünümüzde KOBİ’lere büyüklüklerine ve yapılarına uygun ucuz ve nispetendaha kullanışlı programlar bulunmaktadır, burada asıl önemli olan buprogramların öngördüğü biçimde uygulanması olduğu unutulmamalıdır. İşletme yöneticileri eğitim düzeyi yüksek kişilerden seçilmeli, mevcuteğitimler, gelişmeler takip edilerek sürekli eğitim programları iledesteklenmelidir. Üretim, tedarik, pazarlama, depo ile sorumlu kişilerin tümeğitimlere katılımları tam olarak sağlanmalıdır. Günümüzde en önemli sorun olan talep tahminin belirlenememesidir. Bubelirsizlik müşterilerle uzun süreli ve düzenli ilişkiler kurularak azaltılabilir.
109KAYNAKÇAACAR, Nesime, “Malzeme İhtiyaç Planlaması”, MPM yayınları, No: 323,Ankara,1995AGAHANOV, Azat, “Tedarik Zinciri Yönetiminde SCOR Modeli ve ScorcardUygulaması” Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara,2007AKGEMCİ, Tahir, “Stratejik Yönetim” Gazi Kitabevi, Baskı: 2, Ankara, 2008AYALP, Ş. İlhan, “ Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerde Stratejik Yönetim” YüksekLisans Tezi, Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya, 1998ASLANDERE, Murat, “Elektronik Ticaret ve Karaman’daki KOBİ’ler Üzerine BirAraştırma” Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İşletme Bilim Dalı, 2010BAŞARAN, Bülent, ACILAR, Ali, “KOBİ’lerde Stokların Etkin YönetiminiBelirleyen Etmenlerin İncelenmesi: Görgül Bir Araştırma” Eskişehir OsmangaziÜniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 9, sayı.1,s.79-97, 2008BAŞARAN, Bülent, ACILAR, Ali, “KOBİ’lerde Stokların Yönetiminde Bilgi veTeknolojinin Kullanımı Etkileyen Etmenler: Görgül Bir Araştırma”, ErciyesÜniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 31, s.165-186, 2008BİRDOĞAN, Baki, “İşletme Kaynakları Planlamasının Dünü Bugünü ve Yarını”Karadeniz Teknik Üniversitesi İ.İ.B.F Fakültesi, İktisat Dergisi, sayı 7, 2002
110CANSIZ, Mehmet, “Türkiye’de KOBİ’ler ve KOSGEB” DPT Uzmanlık Tezi, YayınNo: DPT:22782, Ankara,2008ÇALIŞKAN Cenk, ERTAN Güner, “Üretim Kaynakları Planlama Sisteminde AnaÜretim Çizelgesinin Dondurulması”, Gazi Üniversitesi Müh. Mim. Fakültesi Dergisi,Cilt 19, No:2, 2004, 161-167ÇETİN, Canan, “Yeniden Yapılanma, Girişimcilik, Küçük ve Orta Boy İşletmeler veBunların Özendirilmesi” İstanbul: Der Yayınları,1996DEMİR, Hulusi, GÜMÜŞOĞLU, Şevkinaz “Üretim Yönetimi”, 5. Basım, Betayayınları, İstanbul, 1998GÜNEÇIKAN, Ökkeş, “Kapasite Planlaması ve Optimum Stok Kontrolü Yönetimi”,Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi,Kahramanmaraş, 2008GÜNEŞ Mustafa, FİRUZAN Ali Rıza, FİRUZAN Esin, “Tam Zamanında ÜretimOrtamında Stok Kontrolü ve Toplam Kalite Yönetimi” Barış Yayınları, İzmir,1999KARATAŞ, Süleyman, “Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler” İstanbul: VeliYayınları,1991KARCIOĞLU, Reşat,“Stratejik Maliyet Yönetimi Maliyet ve Yönetim MuhasebesindeYeni Yaklaşımlar” Akın yayınları, Erzurum, 2000KAYA, Nurullah,” Etkin Stok Yönetimi ve Türkiye’de Bir Uygulama”, AtatürkÜniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmış Doktora Tezi, Erzurum, 2004
111KİRACI, Murat, “Stok Yönetimi ve Karlılık İlişkisinin Finansal Oranlar Aracılığıylaİncelenmesi: İMKB İmalat Sektöründe Bir Araştırma” ODTÜ Geliştime DergisindeYayınlanmış Makale, Cilt 36, Sayı 1, Eskişehir, 2009, s.163KOBU, Bülent , “Üretim Yönetimi”, 14. Basım, Beta basım No: 2066, İstanbul, 2008KORKMAZ, Sezer, “Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Pazarlama ve FinansmanSorunlarının Çözümünde Risk Sermayesinin Kullanılabilirliği Üzerine BirAraştırma” Gazi Üniversitesi Ticaret ve Turizm Eğitimi Fakültesi Dergisi, Sayı:2,Ankara, 2003, s. 233-258KÜÇÜK, Orhan, “KOBİ’lerin Yeni Stok Yönetim Yöntemlerinin Farkında Olma veUygulama Düzeylerinin Araştırılması: Bir Uygulama” 9. Ulusal ÜretimAraştırmaları Sempozyumu, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi EndüstriMühendisliği Bölümü, 15-17 Ekim 2009, 245-251KÜÇÜK, Orhan, “ Stok Yönetimi Ampirik Bir Yaklaşım”, 2. Baskı, Seçkin yayınları,Ankara, 2011MANAP, Gonca, “Paranın Zaman Değeri ve Öğrenme Etkisi Altındaki KesikliZaman-Değişken Talepli Parti Büyüklüğü Modelleri” Süleyman DemirelÜniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta, 2003MONKS, joseph G., “İşlemler Yönetimi Teori ve Problemler” Schaum’s OutlineSeries, İkinci Baskıdan çeviri, Yayın No: 111, Er-Yay matbaa , 1996ODMAN ÇELİKÇAPA, Feray, “Endüstri İşletmelerinde Üretim Yönetimi veTeknikleri” 2. Baskı, Vipaş Yayınları, İstanbul, 1994ÖMERBAŞ, N. Alev,“Üretim Kaynakları Planlaması (MRPII) ve Konfeksiyonİşletmelerinde Kullanılan Enformasyon Destek Sistemi (EDS) Programının
112Uygulanması”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi,İzmir, 2006ÖZCEYLAN, Eren, PAKSOY, Turan, “Temel İşletme: Girişimcilik, İş Kurma veYönetim” Editör: H.Bahadır Akın, Liberte yayınları, Ankara, 2010ÖZDEMİR, Ali İhsan, “ERP Kullanımının KOBİ’lerin Algılanan PerformansıÜzerine Etkisi: Kayseri İmalat Sektörü Örneği” Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdariBilimler Fakültesi Dergisi, Sayı: 33,Temmuz-Aralık, 2009, s. 173-187ÖZDEMİR, Emin, “Stok Kontrol Yöntemleri” Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi,Niğde Üniversitesi Aksaray İktisadi İdari Bilimler Fakültesi, Aksaray, 2002ÖZKAN Azzem, ESMERAY Murat, “Bir Maliyet Kontrol Sistemi Olarak JİTÜretim Sistemi ve Muhasebe Uygulamaları”,Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi İdariBilimler Fakültesi Dergisi, Cilt:3, Sayı 1, 2002ÖZTÜRK, Ahmet, “ Yöneylem Araştırması ” Ekin Basın Yayın, Baskı:12, Bursa,2009SAYGILI, İrfan, “Üretim Yönetiminin Fonksiyonları”, Küre ajans, İstanbul, 1991SEYİDOĞLU, Halil, “Ekonomik Terimler: Ansiklopedik Sözlük”, Yayın No: 4,Güzem yayınları, Ankara, 1992SUCU, Mahir Emre, “KOBİ’lerde Stratejik Yönetim”, Yayınlanmış Yüksek LisansTezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli,2010SULAK, Harun, “Stok Kontrolü ve Ekonomik Sipariş Miktarı Modellerinde YeniAçılımlar: Ödemelerde Gecikmeye İzin Verilmesi Durumu ve Bir Model Önerisi”Yayınlanmış Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2008
113ŞAMİLOĞLU, Famil, USLU, Şemsettin, “Küçük ve Orta Boy İşletmelerin StokPolitikaları Üzerine İç Anadolu Bölgesinde Bir Araştırma” Marmara Üniversitesiİktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt:17, Sayı 1,2002, s.2ŞEN, Esin, “KOBİ’lerin Uluslar Arası Rekabet Güçlerini Artırmada Tedarik ZinciriYönetiminin Önemi”, Gözden Geçirilmiş 2.Baskı, T.C. Başbakanlık DTM İGEME,Ankara 2006TALU, Şehbal, “ Sorularla Kurumsal Kaynak Planlama” İstanbul Ticaret Odası,İstanbul, Mega Ajans, Yayın No: 2004-27,2004TEKİN, Mahmut, “Üretim Yönetimi” 2.cilt, 6. Baskı, Günay ofset yayınları, Konya,2009TOP, Aykut, “ Üretim Sistemleri Analiz, Planlama ve Kontrolü” 3. Baskı, Alfayayınları, İstanbul, 2001TOPKARCI, Ersin, “KOBİ’lerde Bilişim Teknolojilerinin Alt Yapısı ve Tedarikçiİlişkilerinde Etkinliği Üzerine Mersin Serbest Bölgesinde Bir Araştırma”, YüksekLisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana, 2005YAMAN ve ARK, “Üretim İşletmelerinde ERP Sistemleriyle Uyumlu OlarakÇalışan ve Kendini Yenileyen Malzeme İhtiyaç Planlama Sisteminin Kurulması veBir Uygulama”, İstanbul Ticaret Üniversitesi V. Ulusal Üretim Araştırmaları SempozyumuYayınlanmış Makale, 2005YAMAN, Ramazan, “ Üretim Planlama Kontrol ve Bütünleştirme” 1. Basım, YayınNo: 9 Nobel Yayınları, Ankara, 2011
114YEŞİLTAŞ, Ümit, “ Stok Kontrolü ve Bilgisayar Donanım Sektöründe BirUygulama”, İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2007YÜKSEL, Hilmi, “Tedarik Zinciri Yönetiminden Bilgi Sistemlerinin Önemi” DokuzEylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, İzmir, 2002, Cilt4, Sayı 3,S.261-279YÜKSEL, Hilmi, “Üretim/ İşlemler Yönetimi”, 2. Basım, Yayın No: 1368, NobelYayınları, Ankara, 2010İNTERNET KAYNAKLARIhttp://sevim1983.blogcu.com/<strong>stok</strong>larla-ilgili-teoriler/2713831(Erişim Tarihi:02.11 2011)http://www.belgeler.com/blg/e83/<strong>stok</strong>-ve-<strong>stok</strong>-kontrol ( Erişim Tarihi:16.12.2011)http://www.bthaber.com.tr/?p=2900 (Erişim Tarihi: 12.05.2012)http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/b7b82a7ec6de407_ek.pdf?tipi=4&turu=H&sube=0 ( (Erişim Tarihi 04.06.2012)http://archive.ismmmo.org.tr/docs/malicozum/62MaliCozum/24%20%2062%20MİKAİL%20EROL%20.doc (Erişim Tarihi: 12.06.2012)http://www.dkib.org.tr/dosya/pratik_tedarik.pdf ( Erişim Tarihi: 20.06.2012)http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/modul_pdf/341TP0017.pdf(Erişim Tarihi: 30.06.2012http://www.academia.edu/1600922/Kuresel_Ekonomik_Krizin_Kobilere_Etkileri_Ve_Alinan_Onlemlerin_Degerlendirilmesi_Turkiyede_Karsilastirmali_Bir_Inceleme(Erişim Tarihi: 02.07.2012)http://www.emu.edu.tr/smeconf/turkcepdf%5Cbildiri_07.pdf
115(Erişim Tarihi: 27.08.2012)http://www.sanayi.gov.tr/Files/Documents/KOSGEB_Katalog.pdf(Erişim Tarihi: 02.09.2012)http://archive.sba.gov/idc/groups/public/documents/sba_homepage/pub_mp22.pdf(Erişim Tarihi: 18.09.2012)http://www.inotecbilgimerkezi.com/cinfocenter/pdfs/33_MRP_I_II.pdf(Erişim Tarihi: 26.09.2012)http://planlama.mevka.org.tr/dosya/istatistiklerle-Karaman.pdf (Erişim Tarihi:26.09.2011)
116EKLERT.C.KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLERENSTİTÜSÜANKET FORMUSayın İşletme Yöneticisi,Ben Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,İşletme Anabilim dalında yüksek lisans yapmaktayım. Yüksek Lisans tezimProf. Dr. Kemal ESENGÜN danışmanlığında, “Küçük ve Orta Ölçekliİşletmelerde Modern Stok Kontrol Modellerinin Uygulanabilirliği, Karamanİlinde Bir Uygulama” olarak belirlenmiştir. Tezimin gerçekleştirilmesi için sizdeğerli işadamlarımızın desteğine ihtiyacım vardır. Aşağıda tezime yönelikanket sorularımı cevaplandırarak bu desteğinizi sağlayabilirsiniz.Şimdiden çalışmama vereceğiniz katkıdan dolayı teşekkür eder, saygılarsunarım.A-İŞVERENLERİN SOSYO-DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİA.1) Cinsiyetiniz?1( ) Kadın 2( ) ErkekA.2) Yaşınız? …A.3) Medeni durumunuz?1 Evli2 Bekar3 Eşi ölmüş4 Eşinden boşanmışA.4) Nerelisiniz?1 Karaman2 Diğer (yazınız)…………………A.5) Eğitim düzeyiniz nedir?1 Okuryazar değil2 Sadece okuryazar3 İlkokul mezunu4 Ortaokul mezunu5 Lise mezunu6 İki yıllık meslek yüksekokulu mezunu7 Üniversite / yüksekokul mezunu8 Yüksek lisans9 DoktoraDeniz BİLGİNYüksek LisansÖğrencisi
117A.6) Anketi cevaplayan yetkilinin görevi nedir?1 Müdür2 Müdür yardımcısı3 Muhasebeci4 Üretim şefi5 Bilgi işlem müdürü6 Personel şefi7 Satın Alma şefi8 Pazarlama müdürü9 Ambar görevlisi10 Diğer ( Belirtiniz………………………..)A.7) Nerede ikamet ediyorsunuz?1 Karaman şehir merkezi2 ………………….. köyünde3 ………………….. ilçe merkezinde4 Diğer (yazınız) ………………………B. İŞLETMELERİN YAPISAL ÖZELLİKLERİB.1) İşletmenizin bulunduğu sektör aşağıdakilerden hangisidir?1 Sanayi2 Perakende satış yapan işletmelerB.2) İşletmenizin faaliyet alanı aşağıdakilerden hangisidir?1 Gıda2 Makine /Tekstil3 Mobilya4 OFSET- İletişim- Elektronik5 Yapı/İnşaat malzemeleri6 Diğer (Belirtiniz………………………………)B.3) İşletmenizin hukuki yapısı nedir?1 Limited şirketi2 Anonim şirketi3 Şahıs işletmesiB.4) İşletmeniz kaç yıldır faaliyetini sürdürmektedir?1 1-5 yıl2 6-10 yıl3 11-20 yıl4 21- 30 yıl5 31+ yılB.5) İşletmenizde toplam kaç kişi çalışmaktadır?1 1-9 kişi2 10- 49 kişi3 50- 250 kişiC. İŞLETMELERDE STOK KONTROL YÖNTEMLERİC.1) İşletmenizde STOK (Hammadde, Yarı Mamül, Mamül vb.) bulunduruyor musunuz?( ) Evet ( )Hayır
118C.2) Cevabınız “Evet” ise STOK BULUNDURMA nedeniniz nedir?1 Günlük kullanım miktarının belli olmaması2 İş akışlarındaki kesilmeleri önlemek3 Ekonomik istikrarsızlıklara karşı önlem almak4 Maliyetlerde azalma5 Stok Bulundurmama Maliyetlerini Önlemek6 Stok miktarını düşürme7 Ara <strong>stok</strong>ları azaltma8 Talep ve tedarikin uyumu9 Diğer (Belirtiniz……………………….)C.3) STOK BULUNDURMA durumunda en çok hangi maliyete katlanıyorsunuz?1 Sermaye Maliyeti2 Depolama Maliyeti3 İktisadi Değer Kaybı4 İşçilik maliyeti5 Sigorta Maliyeti6 Diğer (Belirtiniz……………………….)C.4) STOK BULUNDURMAMA durumunda en çok katlandığınız maliyet aşağıdakilerdenhangisidir?1 İtibar kaybı2 Yok satışların maliyeti3 Pazar payının daralması4 Kaybedilen ıskontolar5 Sıklıkla verilen siparişin maliyeti6 Diğer (Belirtiniz……………………….)C.5) Sizce STOK KONTROLÜNÜN temel amacı nedir?1 Çalınma ve kayıplara karşı önlem almak2 Stok kayıtlarının düzenli tutulması3 Stok giriş ve çıkışlarının denetimi4 Stok seviyelerinin belirlenmesi5 Diğer (Belirtiniz……………………….)C.6) İşletmenizde <strong>stok</strong> kontrolü yapan BAĞIMSIZ BİR BİRİME sahip misiniz?( ) Evet ( ) HayırC.7) Stok yatırımlarının finansmanını hangi KAYNAKTAN karşılıyorsunuz?1 Kredi kuruluşlarından2 İşletme sermayesinden3 Hiç <strong>stok</strong> bulundurmuyorumC.8) Etkin bir STOK POLİTİKANIZ olduğunu düşünüyor musunuz?( ) Evet ( ) HayırC.9) Firmanızda SATIN ALMA, ÜRETİM ve SATIŞ BÖLÜMLERİ arasında bir eşgüdüm(koordinasyon)var mı?( ) Evet ( ) Hayır
119C.10)İşletmenizde aşağıdaki STOK KONTROL YÖNTEMLERİNİN hangisinikullanıyorsunuz?1 Gözle kontrol yöntemi2 Çift kutu yöntemi3 Sabit sipariş periyodu yöntemi4 Sabit sipariş miktarı yöntemi5 ABC sistemi6 Bilgisayarlı kontrol/Barkod sistemi ( Belirtiniz…...)7 HiçbiriC.11) Bilgisayarlı <strong>stok</strong> kontrol sistemleri hakkında maddi veya teknik destek aldığınızkuruluşlar var mı?1 Kalkınma ajansı2 KOSGEB3 Kredi veren kuruluşlar (………………)4 Destek almadık5 Diğer ( Belirtiniz…………………………)C.12) İşletmenizin <strong>stok</strong> kontrolünde kullandığı OTOMASYON PROGRAMI aşağıdakilerdenhangisidir?1 Ticari yazılımlar ( Link, Mikro, ETA)2 ERP sistemleri ( AS400, SAP, LOGO, ORACLE, BAAN, Diğer………………)3 Diğer ( Belirtiniz……………………………..)C.13) Hammadde, yarı mamul veya mamül STOKLAMA TERCİHİNİZİ etkileyen en önemlifaktör aşağıdakilerden hangisidir?1 Üretimin /Tüketimin mevsimlik oluşu2 Sipariş tutarındaki dalgalanmalar3 Hammadde ya da yarı mamul fiyatlarındaki değişmeler4 Stokların dayanıklılık süresi5 Finansman imkânları6 Diğer (Belirtiniz……………………………..)C.14) Sipariş verilen HAMMADDE VE MALZEME genelde zamanında işletmeye ulaşıyor mu?( ) Evet ( ) HayırC.15) 14. Soruya cevabınız” HAYIR” ise, yani, siparişinizi vermiş olduğunuz hammadde vemalzeme zamanınd ulaşmıyorsa, NE GİBİ TEDBİRLER ALMAKTASINIZ?1 Üretimi yavaşlatmaktayız2 Emniyet <strong>stok</strong>u bulundurmaktayız3 Üretimin aksamaması için ekstra maliyetlerekatlanmaktayız.4 Diğer (Belirtiniz……………………………..)C.16) Hammadde ve malzeme STOK MALİYETLERİNİ MİNİMİZE ETMEK İÇİNkullandığınız <strong>stok</strong> <strong>yönetim</strong> modeli var mı?( ) Evet ( )Hayır
120C.17) 16. Soruya cevabınız “Evet” ise HANGİ MODELİ KULLANMAKTASINIZ?1 Ekonomik sipariş miktarı (EOQ)2 Ekonomik üretim miktarı3 Malzeme ihtiyaç planlaması ( MRP)4 Tam zamanında üretim ( JİT)5 Üretim kaynakları planlaması ( MRP II)6 Kurumsal kaynak planlaması ( ERP)7 Diğer (Belirtiniz…………...)C.18) İşletmenizde EMNİYET STOKU bulunduruyor musunuz?( ) Evet ( ) HayırC.19) 18.soruya cevabınız “Evet” ise, bu durumda daha çok NE TÜR RİSKLERLEkarşılaşılmaktadır?1 Modasının geçmesi2 Bozulma ve çürüme3 Ekonomik değerini kaybetme4 Diğer (Belirtiniz…………………………………)C.20) Aşağıdaki MODERN STOK YÖNETİM MODELLERİ ile ilgili bilgi sahibiolduğunuz modeli işaretleyiniz.1 Tedarik zinciri yöntemi2 Tam zamanlı üretim sistemi (JİT)3 Malzeme ihtiyaç planlama sistemi (MRP)4 Üretim kaynakları planlaması sistemi (MRP II)5 Kurumsal kaynak planlaması sistemi (ERP)6 HiçbiriAnketimiz tamamlanmıştır. Bana zaman ayırdığınız için size çok teşekkür ederim.