3233(Metnin tamamýna http://www.mimarlarodasiankara.org adresinden ulaþabilirsiniz.)Ayþe Gül Akalýn*Öncelikle eldeki yazýlý belgelerden yola çýkarakbunlarda kullanýlmýþ dilin ortaklýðý, yazýsýz arkeolojikbelgelerin de yer yer çakýþmasý boyutuna dayanarakkullandýðýmýz “ Antik Grek Kültürü“ tanýmda baþlýcamekan olarak, hali hazýrdaki buluntu yoðunluðudoðrultusunda, bugünki Yunanistan`ýn tamamý, Egehavzasý yani Batý Anadolu ve adalar, devamýnda daGüneybatý Anadolu`ki bazý merkezler elealýnmaktadýr.Yine ayný koþullarla geçerli zaman sýnýrýise ÝÖ. 6. bin ile ÝÖ. 1. yüzyýl arasý olacaktýr.....Hem Ýlyada hem de Odysseia`da kadýnlar veyaþadýklarý mekanlara iliþkin çok sayýda deðinmelerlekarþýlaþýyoruz. Destanlarda tanrýçalarýn yanýndaönemli roller oynayan ölümlü kadýnlar da karþýmýzakrallarýn, önderlerin eþleri kýzlarý, kardeþleri, anneleriolarak çýkmaktalar. Bunlar yüce ana, yaptýðý ihanetinaltýnda vicdan azabý çeken eþ, eþine ailesine sadýkhaným, evini çekip çeviren erkeklerden bile zekasýylakoruyabilen güçlü bir birey, bilici gizemli, çekinilenbir kadýn kiþilikleriyle verilmekteler. Destanlardasoylu kadýnlarýn yanýnda rahibeler, dadýlar,hizmetkarlar, köleler gibi hem alt sýnýf hem demeslek sahibi kadýnlardan da bahsedilmektedir.Daha çok soylu kadýnlarýn yaþadýklarý mekanlarhakkýnda ip uçlarý bulduðumuz destanlardaerkeklerin evin hanýmý yanýnda çoðunluklaodalýklarýnýn da olduðunu görmekteyiz.Anlatýmlardaki ayrýntýlar bir araya getirilincedestanlarda adý geçen soylu beylerin geniþkonaklarýnda, ailelerindeki büyük anne, esas eþ veikinci derecedeki eþlerin, bunlarýn çocuklarýnýnyaþadýklarý bölümler olduðu anlaþýlýyor. ÖrneðinOdysseia destanýnda Penelopeia, kaynanasý,hizmetkarlarý ve oðluyla büyük sarayýndaerkeklerden uzakta ayrý bir kýsýmda yaþamaktadýr.Burada kendisi, kayýnvalidesi ve çocuðuna hizmeteden yine kadýn köle ve kadýn hizmetkarlar yer alýr.Köle ve hizmetkarlar evin iþlerini görürken hemPenelopeia hem de Ýlyada`da geçen soylu kadýnlarýnzamanlarýnýn çoðunu dokuma yaparak, elbiselerdikerek geçirdiklerini görürüz, ki bu uðraþý erkendönemlere kadar ev üretimi içinde kadýnlarýn baþlýcafaaliyeti gibi gözükmekte ve yine anlatýmlara göre bufaaliyetin büyük saray içinde atölye iþlevindemekanlarda yapýldýðý anlaþýlmaktadýr. YineOdysseia`da ayrýntýlý geçtiði biçimiyle günlük ibadetiçin evin içinde tanrýlara ait (ki bu destandaAthenaya ait) altarýn bulunmasý söz konusudur.Ayrýca kadýnlarýn yaþadýðý kýsýmda mutfak,depo/kiler sürekli kullanýlan mekanlar da yer alýr.Fakat yine anlaþýlmaktadýr ki kadýnlarýn hayatýnýngeçtiði bu kompleks evin içinde bir bölümdür, dýþakapalý olduðu gibi evin yabancýlara/misafirlereayrýlmýþ bölümünden de kopuktur. Ýþte bu mekandaha sonraki yazýnlarda dile getirilecek olan kadýnlarbölümü “ Ãõíáéêùí Iôéò= Gynaikonitis“tir. Akladiðer bir soru geliyor soylularýn yaþam sürdüðüsaraylarda yaþayanlarýn yanýnda sýradan kadýnlarnerede yaþýyorlardý? Yaklaþýk birbirine karþýlýk gelendönemleri anlatan Hesiodos´un eserinde halktanExpectations Sir Lawrence Alma-Tademakadýnlar hakkýnda bazý deðinmeler buluyoruz.Hesiodos genellikle kadýnlardan sakýnýlacak varlýklarolarak söz eder ve bir erkek zamanýnda doðru seçimyapmaz, zamanýnda önlem almazsa kadýnýnþerrinden ve gazabýndan korunamayacaðýný söyler.Onun erkeklere öðüdü saðlam bir gelecekgarantilemek istiyorlarsa kendilerine iyi bir öküz vesöz dinleyip bir o kadar da çalýþan kadýn almalarýdýr.Sonuçta Hesiodos´un kadýn tiplemesi tarlada vargücüyle çalýþan, evi çekip çeviren, erkeðe bakanama ayný zamanda el iþi gibi kadýnlara özgü elsanatlarýna da zaman yaratan yani evin içinde vedýþýnda hiç durmadan çalýþan büyük olasýlýkla kýrsalkesimdeki kadýný iþaret eder. Saraylar dýþýnda günýþýðýna çýkarýlan karanlýk döneme ait pek fazla sivilkonut örneðiyle karþýlaþmasak da, Smyrna`dabulunduðu üzere apsidal oval planlý ve daha azolmak üzere köþeli planlý, genellikle tek mekanlý,derme çatma taþ temel üzerine kerpiç örgülü evlerkýrsalda sýradan halkýn kullandýðý evlerdir.Arkeolojik kanýtlar kýsýtlýlýðýný ÝÖ. 8-6 yy. periodu yaniArkaik Çaðda da korusa da yazýlý belgelerdeki artýþfikir yürütmemizi kolaylaþtýrmaktadýr. Irili ufaklýkrallýklar arasýndan Atina Sparta ve adalarda güçlüolanlar kolonizasyonun getirdiði yeni boyutla yavaþyavaþ siyasal anlamda þekil deðiþtirmeyebaþlamýþlar, özellikle oligarþik yapýlanma kendinigöstermiþtir. Geliþim sürecinde ülke sýnýrlarý içindegerçekleþtirilen tarýmsal üretime baðlantýlý üretim vetoprak kullanýmý ticaretle yeni boyut kazanmýþaristokrat/yönetici sýnýf ve yönetilen üreticilerinyanýnda ticaretle uðraþan yeni zenginler belirmiþ veçeþitlenen halk sýnýflarý arasýnda yeni hak arayýþlarýsöz konusu olmuþtur. ÝÖ. 7 yy sonlarýndan itibarenGirit´de Gotryn`de, Lokroi´da Zaleukos, Lesbos´daPittakos ve Attika Atina´da hýzla geliþtirilen yasalartoplumsal hayata yeni düzen ve bireylerin,dolayýsýyla kadýnlarýn hayatýna da yeni boyutlargetirmiþtir. Grek dünyasýndaki ilk yasaldüzenlemeleri deðindiðimiz tarihten itibarenbelgeleriyle izleyebildiðimiz en iyi örnek Atina´dýr.Burada Drakon´la baþlayýp Solon`la devam edendüzenlemeler Peisistratos ve Kleisthenes´legeliþtirilip Klasik dönemde yani ÝÖ 5. yy´daPerikles´le doruða ulaþmýþtýr.Klasik dönemin Atina polisi tek baþýna tüm Grekdünyasýný temsil etmese de elimizde konumuzakatkýda bulunacak belgelerin büyük kýsmý halaburaya aittir. Politologlar tarafýndan yasaldüzenlemeleriyle demokrasinin ilk adýmlarýnýsergilediði ileri sürülen Atina´da kadýnlar nasýlkarþýmýza çýkmaktalar? Atina´dakiyle günümüzdemokrasisi arasýnda kurulan baðlantý vatandaþlýkögesine dayanýr; orada her vatandaþ kendi oikos´uyani evi ya da hanesiyle Atina vatandaþýdýr. Fakatoikos´un yarýsýný oluþturan kadýn, haklarý olan birvatandaþ deðildir. Kadýnýn oikos´daki en önemli rolüvatandaþ olacak yasal erkek varisler doðurupoikos´un sürekliliðini saðlamaktýr. Varisin yasalolmasý zorunluluðu anneyi erkeklerinkinden farklý birvatandaþ kategorisine yerleþtirir. Bu kadýnlar zatenöncelikle aristokrat sýnýfa dahil kadýnlardýr; kýrsaldaki
3435Ask Me No More Lawrence Alma-TademaPenelope and the Suitors’in John William Waterhousekadýnlar, þehirde hizmetçilik, pazarcýlýk, fahiþelik vs.kollarda çalýþan diðer özgür kadýnlar ise bu sýnýfa hiçbir zaman dahil edilmemiþlerdir.Atina oikos´unda vatandaþ ev hanýmý ve anne adaylarýbaþlangýçtan itibaren erkek akranlarýndan ayrýtutulmuþ, erkek çocuklar okuma yazma öðrenirlerkenkýzlar en fazla geleneklerin aktarýmýný içeren mitolojikhikayeleri, dini ritüelleri tabi ki ev iþleriyle bazý küçükel sanatlarýný anneleri, dadýlarý ve hizmetkarkadýnlardan öðrendikler bir çeþit eðitim görmüþlerdir.Öyle ki antik yazarlardan Ksenophon Atina´da evlilikyaþýna gelmiþ kýzlarýn aþýrý derecede cahilliklerindenyakýnýr. Kýz çocuklar çoðunlukla ortalama 16 yaþlarýndaevlendirilmeye baþlardý. Yapýlan istatistiklerdeAtina´da özellikle ÝÖ 5 yy. için erkek çocuk ölümlerininkýz çocuklarýnýnkinden yüksek dolayýsýyla kadýnnüfusunun da fazla olduðunu öðreniyoruz. Antikdönemi anlatan özellikle tiyatro eserlerindekideðinmeler ve yasal düzenleme metinlerinebaktýðýmýzda Atinalý bir baba ya da „Kyros“ olarakadlandýrýlan erkek haminin evlilik çaðýna gelmiþ kýzýnaciddi koca arayýþlarý içine girdiðini ve evlenecek kýzaoldukça yüksek miktarlarda çeyiz parasý „drahoma“biriktirildiðini öðreniyoruz. Tabi ki bu baðlamda birAtina genci için birden çok seçeneði söz konusuydu vealacaðý kýzlar arasýnda eleme yapmasýný saðlayan ilkkoþullardan biri o kýzýn bakire olmasýydý. „Parthenos“olarak tanrýçalar dünyasýna bile girmiþ bu kavram ogenç kýzýn babasýnýn evinde barýnabilmesinin de gereklikoþullarýndandý. Bu nedenle oikos içindeki kadýnlartitizlikle dýþ dünyadan ciddi þekilde izoleedilmekteydiler. Kýzlar bu evden ancak düðündensonra çýkabiliyor, ihtiyarlayýncaya kadar hayatlarýnýdiðer evin gynaikonitisi=kadýnlar bölümündegeçiriyorlardý. Tabi ki sokaða çýkmalarý hiç hoþkarþýlanmýyordu, eðer çok gerekliyse “ Gynaikonomos“ünvanlý yaþlý bir kölenin eþliðinde çýkabiliyorlardý.Bunlar da ancak doðum, cenaze ve dini bayramlarvesilesiyle ufak komþu ve aile ziyaretleri þeklindeydi.Sayýlý olarak ergenlik törenleri ve bazý dini ritüeller içindýþarýda bulunuyorlardý, ancak Hellenistik dönemegelindiðinde bazý þenlikler için tiyatrolara gidebildiklerive burada da sahneden uzak ve erkeklerden ayrýkýsýmda oturduklarýný öðreniyoruz. Bu dýþa kapalý hayatiçinde kocalarýndan baþka erkekle iliþkiyi gözealabilecek kadýnýnýn ise sonu öncelikle aile içindezaten, olmazsa görüldüðü yerde ölümdü. Girit´de busorun para cezasýyla çözülürken, belgelerdenSparta´da kadýnlarýn neredeyse erkekler kadartoplumun bir parçasý olduklarýný ve en az onlar kadarözgür davranabildiklerini dolayýsýyla kadýnlar için birizolasyonun söz konusu olmadýðýný öðreniyoruz.Þüphesiz oikos kadýnlarýnýn dýþýnda vatandaþlýk kaygýsýgütmeyen, günlük hayata katýlan ya da zorunlu olarakkatýlmýþ kadýnlar da vardý. Bunlar tabi ki oikos kadýnýnagöre daha özgür bir hayat sürmekteydiler. Bunlararasýnda kýrsal kesimde yaþayanlar hem ev hem detarlada ailenin yükünün ciddi bir kýsmýný çalýþaraküstünde taþýyan köy kadýnlarý, antik metinlerde geçtiðiþekliyle þehirlerde oikoslarda çalýþan fakir aileleremensup hizmetçiler, dadýlar, evin köleleri, pazaryerlerinde ürettikleri mallarý getiren satýcýlar, ölüyýkayýcýlar, aðýt yakýcýlar, dokuma iþçileri, fahiþeler,erkeklerin katýldýklarý toplantýlarda eðlendiren dansçýve flütçü kýzlar bilinmektedir. Çalýþan kadýnlar içindeþüphesiz en çarpýcý olan grup özellikle zenginlerinraðbet ettiði kibar fahiþeler olarak tanýmlanan“ Hetairai“ idi. Hetaira`lar hem özgür hem seçkin hemde zengin kadýnlardý. Entelektüel açýdan ve gerekgörünüm gerekse hizmetleriyle donanýmlý bu grup,meslek haline getirdikleri iþlerini ciddi bir eðitimle gençadaylara da öðretmekteydiler. Yine aristokrat ailedengelmenin verdiði bazý avantajlarý lehlerine çevirenender eðitimli, entelektüel baðýmsýz kadýnlarlakarþýlaþmaktayýz ki bunlar arasýndan en ünlü örneklerÝÖ.6. yy ´da Lesbos´lu kadýn þair Sappo, ÝÖ.5. yy´daünlü Atinalý Kimon´un kýz kardeþi Elpinike dir. Bunlarýnyanýnda seçkin bir yere sahip ama ev yerinetapýnaklarda izole edilmiþ rahibeler de kýsmenbaðýmsýz kadýn sýnýfýnda yer almýþlardýr.ÝÖ. 4. yy sonlarýnda baþlayan Hellenistik dönemlebirlikte Grekler´in hem kendi hem de barbarlarlaaralarýndaki sýnýrlar kalkmýþtýr. Bunun sonucu yayýlýnangeniþ coðrafyadaki toplumlar arasýnda, yer yerasimilasyon yer yer de entegrasyonla biçimlenen yeniyaþam düzeni kadýnlarýn günlük hayatta sýklýkla gözönünde yer almalarýný saðlamýþtýr. Bu döneme ait elegeçemiþ daha fazla sayýdaki yazýlý belge Atina dýþýndaHellenistik Ýmparatorluðun uzandýðý topraklardakikadýnlarýn yaþamý hakkýnda da önemli bilgilersunmaktadýr. Buna göre özellikle Anadolu´daki Grekkolonisi kökenli büyük merkezlerde kendilerine aitmülkleri olan ve servetlerini kendileri yönetip kamuyayardým eden güçlü kadýnlar dikkat çekicidir. YineAtina´da bu dönemde erkeklerin yanýnda kýzçocuklarýn da eðitim görecekleri okullar açýlmýþtýr.Günýþýðýna çýkarýlmýþ Hellenistik döneme ait yazýtlardaressam, þair, aktris, müzisyen, filozof, astronom vedoktor olan meslek sahibi kadýnlara deðinilmektedir.Fakat Hellenistik dönemde kadýnýn eriþmiþ olduðuetkin gücü temsil eden grup, politik hayata katýlabilmiþve yetkin olan kadýnlardýr ki bunlarýn baþlýcalarýHellenistik imparatorluðun Makedonyalý monarklarýnýneþleridir. Aleksandros´un annesi Olympias ilePtolemaioslar`ýn kraliçesi ünlü VII. Kleopatra döneminen çarpýcý örneklerdir. Peki Klasik dönemden, Atinaörneði aðýrlýklý baþlayarak Hellenistik döneme deðinyazýlý kaynaklardaki ip uçlarý doðrultusundadeðindiðimiz bu kadýnlar hangi mekanlardayaþýyorlardý?Arkaik dönemden itibaren Smyrna örneðinde izlendiðiüzere megaron formunda geliþtirilerek tek mekanlýköþeli yapýlarda birkaç mekan birleþtirilerek ortalarýnagenellikle kare bir avlu eklenmiþtir ve ilerleyentiplerinde bu avlu yanyana dizilmiþ birkaç oda içinuzunca bir antre halini alýr. Bu plana Pastas adýverilmektedir. Pastas plan içinde bu odalarýn dizimibazen deðiþtirilmiþ aralarýndaki sözkonusuhollerin/antrelerin sayýsý çoðalmýþtýr. KýtaYunanistan`da/Attika´da ayný dönemde inþa edilmiþbu tipler Prostas olarak da adlandýrýlmaktadýr. Klasikdönem Grek evleri konusunda bize bilgi verenaçýklayýcý, iyi korunmuþ Klasik dönem örnekleriOlynthos`da günýþýðýna çýkarýlmýþtýr. Birden çokmimari kata sahip Olynthos evlerinde kullanýlmýþgenel tip dikdörtgen bir koridora açýlan ayný sýradayanyana dizilmiþ köþeli odalardan oluþan prostasplandýr. Hellenistik döneme ait en iyi korunmuþörnekler ise Priene´de yer alýr. Çok mekanlý ve çokkatlý Hellenistik dönem evleri Peristil planlý olaraktanýmlanýr. Peristil planlý ev, içinde birçok üstü açýkavlu barýndýran ve içindeki mekanlarýn diziliþinde bellibir düzenin olmadýðý bir komplekstir. Bu planda eveðer iki katlýysa kadýnlarýn yaþadýklarý bölümüngenellikle ikinci kat olduðunu görürüz.Evlerde iç düzenlemesi konusunda ise ünlü Romalýmimar Vitrivius´unda anlattýklarý ve yine antikkaynaklardaki deðinmeler bize ýþýk tutar:Evin kalbinin attýðý ana bölüm kadýnlar ve çocuklarlaev iþlerini yürüten hizmetkarlarýn beraber yaþadýklarýGynaikonitis olarak adlandýrýlan bölümdür. Bu bölümiçinde genellikle Oecus magnus adý verilen yüneðirme ve dokuma yapýlan iþlik, Thalamos veAmphithalamos olarak adlandýrýlan yatak odalarý veExedra olarak bilinen oturma odasýndan oluþur.Ayrýca mutfak, kiler/depo ve çoðunlukla ahýr da bukomplekse dahildir. Bunun yanýnda bazý örneklerdebir banyo kiler ya da deponin da yine gynaikonitisinsýnýrlarý içinde yer aldýðý görülür. Genellikle banyo içinher odaya taþýnabilecek Asamanthos olarakadlandýrýlan küvetler kullanýlmýþtýr. Hellenistik dönemöncesinde ise özellikle ise ev içinde tuvaletlere sýkraslanmaz, çünkü insanlar Amis adý verilen oturaklaryada piþmiþ topraktan ortasý delik ve altý açýktabureler yapmýþlardýr, bunlarý da çoðunluklacaddelere dökerek boþaltmýþlardýr ya da direk açýkarazileri kullanmýþlardýr .Ev kadýnýnýn doðal olarak cinsel özgürlüðündenbahsedilmezken erkekler için durum farklýydý.Erkeklerin ikinci kadýnlarla iliþkileri çoðu kez gözönündeydi ve sýkça raslanýldýðý biçimiyle mekan evinbeyinin bizzat evi bile olabiliyordu ki bu buluþmalargenellikle Sympozium adý verilen sadece erkeklerinkatýldýðý, daha çok eðlenme amaçlý toplantýlarþeklinde düzenleniyordu. Sympoziumlar, diðertoplantýlar ve misafir kabulleri Andron adý verilenbelki günümüze selamlýk olarak çevrilebilecek odadagerçekleþmekteydi. Evin içinde gibi gözüken bufaaliyet aslýnda bir yönüyle dýþýndaydý çünkü buGrek Evibölüm evin kadýn ve çocuklarýna ait ayný yapý içindekigynaikonitisten bir kapýyla ayrýlmýþtý. Hellenistikdönemde peristyl planý içinde Andron bir odaolmaktan çýkarak büyük bir bölüm haline gelmiþtir vegynaikonitisle arasýndaki bölünme bir kapýnýn ötesinegeçerek Mesaulos adý verilen geçit büyüklüðünevarmýþtýr. Yine büyük peristillerdeki andronitis içindeiçki içilen odalar, çalýþma odasý, duvarlarý fresklisalonlar yer almaktaydý. Ayrýca Andronitis´in hemenardýnda yer alan misafirlerin kalmalarý için ayrýlmýþçok sayýda oda ve tuvaletler de mevcuttu. Merkezdeyer alan evlerin paraelinde çiftlik evlerinin pastastipten geliþtirilmiþ olduklarý görülür.Ancak bir bölümüdeðil evin tamamý tahkimatlý küçük bir kalegörünümünde olduðu izlenmektedir. Aslýnda sanýldýðýgibi merkezlerde her aile kendine ait bir evdeyaþamýyordu. Örneðin eldeki yazýlý kaynaklarAttika´da klasik dönemde kiraya verilen evlerolduðunu söylüyorlar ki bu büyük komplekslerdebirden fazla ailenin bir arada yaþamýþ olduðunugösteriyor. Özellikle bu tarzda evler yerleþimmerkezlerinde söz konusudur, çünkü özellikledýþarýdan gelip sonradan yerleþen insanlarýnmerkezde toprak ve gayrimenkul sahibi olmalarý sözkonusu olamamýþtýr.Daha çok Atina kanýtlarýna dayanarak ele aldýðýmýzGrek kadýný, içinde yaþadýðý toplumun sosyal politikgeliþim temposu içinde yüzyýllarca arka plandatutulmuþ ve çoðu kez gözden uzak kendi evindeiçinde kapalý bir hayat sürmüþtür. Fakat bu yönüyleaslýnda yaþadýðý evin baþ yöneticisidir ve aileningünlük ihtiyaçlarýný karþýlayacak tüm üretimlerkadýnýn yaþadýðý mekanýn içine alýnmýþ daha doðrusukadýnýn yaþadýðý mekan buna göre düzenlenmiþtir. Ozaman da çoðu kez þimdi olduðu gibi evin iþlevseldüzeni kurmak adýna kullanýlan eþyalar düzenlenenmekanlar daha çok kadýnlarýn tercihi doðrultusundaþekillendiði görülür.* Yard.Doç.Dr. A.Ü, DTCF - Tarih Bölümü, Eskiçað Tarihi Anabilim Dalý