Echo_turkmen_4/2002 WEB 7/18/02 13:52 Page 1
Echo_turkmen_4/2002 WEB 7/18/02 13:52 Page 1
Echo_turkmen_4/2002 WEB 7/18/02 13:52 Page 1
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Ilçi Kennedi Ilkinjiler jogapkärçiligi<br />
çäklendirilen ÿolda∆lygy◊ agzalary bolan<br />
zenan balçylary◊ ÿanynda. AB≈-ny◊<br />
Halkara Ösü∆ Agentligi bilen ∆ertnama<br />
esasynda i∆leÿän «Winrok Interne∆nel»<br />
guramasy bu i∆e goldaw berdi. Bu<br />
baradaky söhbetde∆ligi 14–15-nji<br />
sahypalarda okap bilersi◊iz.<br />
HORMATLY OKYJY,<br />
Men size AB≈-ny◊ Ilçihanasyny◊ Türkmenistany◊ halky üçin taÿÿarlaÿan «Amerikany◊ ÿa◊y» ¤urnalyny◊<br />
ikinji sanyny hödürleÿärin. Meni◊ üçin onu◊ birinji sanyny Mejlisi◊ ba∆lygy Tagandurdy Hallyÿewe AB≈-ny◊<br />
Türkmenistandaky Ilçihanasyny◊ martda geçiren on ÿyllyk dabarasynda ÿylysy gitmänkä elin gow∆urmak<br />
diÿse◊ ÿakymly boldy. ≈ondan bäri bize ençeme bellikler we teklipler gelip gowu∆dy. Bizi◊ i∆imiz barada öz<br />
pikirleri◊izi we islegleri◊izi bize ÿollap durmaga sizi çagyrÿaryn.<br />
^urnalymyzy◊ so◊ky sanyndaky makalalary◊ birnäçesi 11-nji sentÿabrda bolup geçen betbagtçylykly<br />
wakalar barada söhbet açdy. ≈ol wakalary◊ bizi◊ jemgyÿetimize ÿetiren täsiri çu◊◊ur bolanso◊, biz olar barada<br />
gürrü◊ bermegimizi ∆u sanymyzda hem dowam edÿäris. «Aly» atly ba∆ makalamyz Amerikany◊ örän<br />
görnükli boksçysy Muhammet Aly bilen 11-nji sentÿabrda geçirilen söhbetde∆lik esasynda ÿazylandyr. Muhammet<br />
Aly Amerikany◊ taryhyna di◊e bir atletikaçy hökmünde däl-de, eÿsem 1964-nji ÿylda onu◊ ba∆ga<br />
dinden çykyp, Yslam dinini kabul etmegi we Wÿetnam ur∆una gar∆y açyk çyky∆ etmegi bilen hem girdi. Bizi◊<br />
ikinji makalamyzda Nÿu Ÿork ∆äherinde ÿa∆aÿan owgan-amerikanlarÿny◊ Kabul azat edilenden so◊ky<br />
täsirleri we olary◊ özaralarynda täze, durnukly Owganystan hakyndaky umytlary beÿan edilÿär.<br />
Amerika we Türkmenistany öz içine alÿan halkara bilele∆igi Owganystanda mekdepleri dikeltmäge kömek<br />
bermek i∆ini ö◊ hatarda goÿÿar. ^urnaly◊ bu sanynda hem Amerikany◊ bilim ulgamy barada gürrü◊imizi<br />
dowam etdirip, biz size sportu◊, klublary◊, ata-eneler – mugallymlar hyzmatda∆lygyny◊ we ÿerli guramalary◊<br />
jemgyÿetçilik merkezine öwrülen amerikan mekdebini◊ biri baradaky makalany hödürleÿäris.<br />
≈eÿle hem biz öz obasyny, ∆äherini gowy tarapa üÿtgeden görnükli Amerikaly ∆ahsyÿetler barada<br />
gi◊i∆leÿin gürrü◊ bermegimizi dowam edÿäris. «Ÿe◊ilmezek» atly makaladaky Rut Ann Minner garyplykda<br />
we dullukda çagalaryny aÿaga galdyrmagy we Delawer ∆tatyny◊ gubernatory bolmagy ba∆arÿar. Banky◊<br />
kemsidiji düzgünlerini öz gerdeninde çekmegi ony döwlet edaralaryna saÿlawlara gatna∆maga iterÿär.<br />
Jeÿmel Bredli («Sportçy Ÿigidi◊ Durmu∆ Nusgasy») gulagyny◊ agyrlygyna garamazdan ökde kollej basketbolçysy<br />
bolmak bilen, ÿurduny◊ ähli ker çagalara kömek etmegi ba∆arÿar.<br />
^urnalymyzy◊ ahyrynda Türkmenistandaky «Winrok Internä∆inel» guramasyny◊ amerikan müdüri Pol<br />
Haÿnsen bilen bizi◊ geçiren söhbetde∆ligimizde ol oba hojalygynda edilÿän i∆leri kämille∆dirmek we esasy<br />
durmu∆ hyzmatlaryny guwulandyrmak üçin dünÿäni◊ dürli ÿurtlarynda alyp barÿan i∆leri barada gürrü◊<br />
berdi.<br />
Bu ¤urnal sizde öz jemgyÿeti◊iz üçin täze pikirler döreder diÿip umyt edÿärin. AB≈-ny◊ hökümeti Türkmenistany◊<br />
ösü∆ine go∆ant go∆ÿan döwletden da∆ary toparlary◊ i∆ini ÿe◊ille∆dirmek boÿunça Türkmenistany◊<br />
hökümeti bilen i∆le∆mek ugrunda tagalla edÿär.<br />
Hormatlamak bilen<br />
Lora I. Kennedi<br />
Ilçi
≈U SANDA<br />
WAJYP MESELELER: «WATANYNA NAZAR SALŸANLAR» 2<br />
Ÿazan Judit Turman, makala New Yorker ¤urnalyndan<br />
Nÿu-Ÿork ∆äherindäki medeni merkeze ÿygnanan owgan-amerikanlar ata watanlaryny◊ Talyban<br />
re¤imi dargandan so◊ky geljegi barada pikir aly∆ÿarlar.<br />
SPORT WE JEMGYŸET: «SPORTÇY ŸIGIDI÷ DURMU| NUSGASY» 3<br />
Ÿazan Set Deÿwis, makala Sports Illustrated ¤urnalyndan<br />
Çaga wagtynda e∆idi∆ ukybyny◊ köp bölegini ÿitiren kollej basketbolçysy indi ÿurdu◊ hemme<br />
ÿerindäki e∆idi∆ kemçiligi bolan çagalara nusga bolÿar.<br />
BA| MAKALA: «MUHAMMET ALY BILEN AÇ-AÇAN GÜRRÜ÷DE|LIK» 4<br />
Ÿazan Goward Bingham, makala Readers Dijest ¤urnalyndan<br />
Amerikany◊ i◊ jedelli ∆ahsyetlerini◊ biri boksçy Muhammet Aly 11-nji sentÿabry◊ ertirinde<br />
musulman adamsy hökmünde ynançlary, ∆öhratly sport ÿoly, Wetnam ur∆una gar∆ylygy, Parkinson<br />
keseline gar∆y göre∆i hem-de özi barada dü∆ürilen Wil Smiti◊ ba∆ rolda oÿnan çeper<br />
filmi barada habarça gürri◊ berÿär.<br />
AMERIKADAN GÖRNÜ|LER 8<br />
SURATLY ^URNAL<br />
N°2, Aprel-Iÿun <strong>20<strong>02</strong></strong><br />
Guramaçy edara:<br />
Jemgyÿetçilik bilen gatna∆yklar<br />
bölümi<br />
AB≈-ny◊ Ilçihanasy<br />
A∆gabat, Türkmenistan<br />
^urnal barada pikirleri◊izi<br />
we islegleri◊izi a∆akda görkezilen<br />
adres boÿunça iberip bilersi◊iz:<br />
744000, A∆gabat ∆äheri,<br />
Pu∆kin köçesi 9<br />
Telefon: 35-00-45<br />
E-poçta:<br />
meredovama@iatp.edu.tm<br />
meredovama@state.gov<br />
Dizaÿn:<br />
Regional Program Office,<br />
Vienna<br />
BILIM: «ŸERLI JEMGYŸETÇILIK WE MEKDEP» 10<br />
Ÿazan Denis Doÿl, makala AB≈: Jemgyÿet we gymmatlyklar» ¤urnalyndan<br />
Amerikada mekdepler ÿerli jemgyÿetçilik çärelerini◊ geçirilÿän ojagydyr. Häzirki administrasiÿa<br />
yurtda standardla∆dyrylan barlaglary girizmäge çaly∆sa-da, köp mekdepler ÿerli mekdep<br />
ge◊e∆leri tarapyndan dolandyrylyp, bilimi ÿerli gemgyÿetçiligi◊ talaplaryna laÿyk guramaga<br />
haky bar.<br />
JEMGYŸETDE AŸALLAR: «ŸE÷ILMEZEK» 12<br />
Makala People ¤urnalyndan<br />
Dul galyp, garyplygy gerdeninde çeken Rut Ann Minner saÿlawlarda ÿekeje gezek hem<br />
ÿe◊ilmän, Delawer ∆tatyny◊ gubernatory boldy.<br />
SÖHBETDE|LIK: TÜRKMENISTANDA ŸA|AŸAN AMERIKALYLAR 14<br />
Pol Haÿnsen, AB≈-ny◊ Halkara Ösü∆ Agentligi bilen ∆ertnama esasynda i∆leÿän «Winrok Internä∆inel»<br />
guramasyny◊ Türkmenistandaky müdiri Pol Haÿnsen Wiskonsinde fermada geçen<br />
ÿa∆lygy, Alÿaskada ÿa∆aÿ∆y, ynsanperwerlik i∆leri we öz guramasyny◊ Türkmenistandaky taslamalary<br />
barada gürri◊ berÿär.<br />
AP Photo/Gregory Smith<br />
Ba∆ sahypada: Muhammet Aly Solt-Laÿk-Sitide geçirilen <strong>20<strong>02</strong></strong>-nji ÿyly◊ Gÿ∆ky Olimpiÿa oÿunlaryny◊ açyly∆ dabarasynda Olimpiada<br />
Oduny ÿakÿar.
AP Photo/Ron Edmonds<br />
WATANYNA NAZAR SALŸANLAR<br />
Judit Turman<br />
Prezident Bu∆ sany onlarça bolan owgan-amerikan<br />
ÿerli jemgyÿetlerini◊ birine saparynda<br />
Owganystanda dogulan Mariam Rasul bilen geple∆ÿär.<br />
Mariam häzir Aleksandriÿa ∆äherinde<br />
(Wirjiniÿa ∆taty) ÿa∆aÿar we bu ÿerde birinji<br />
klasda gidÿär. Bu∆ okuwçylara owgan çagalaryny◊<br />
okuwa dolanyp barmagy baradaky maksatnamalary<br />
hem-de olary Amerikany◊ pe∆ge∆<br />
beren egin-e∆ikleri, aÿakgaplary, toplary, galamlary,<br />
lineÿkalary we ÿüpbökdileri bilen üpjin etmek<br />
hakynda gürri◊ berdi.<br />
Ÿakynda, Demirgazyk Alÿansyny◊ go∆unlary Kabuly basyp<br />
almazyndan birnäçe gün ö◊, Nÿu Ÿorky◊ gündogar çetinde<br />
ÿerle∆en «Taÿpalary◊ ÿygnan∆ygy» atly medeni merkez Nÿu<br />
Ÿorkda ÿa∆aÿan owganlary◊ sungat we ∆ygyryÿet eserlerine<br />
bagy∆lap, döredijilik ag∆amyny geçirdi. Dabara da∆dan örülen<br />
kiçijik ÿa∆aÿy∆ jaÿy◊ ikinji gatynda geçirilip, ol ÿerde proÿektor<br />
arkaly filmi görmek üçin ak prostyn ulanylypdyr, deprek<br />
bilen saz çalnyp, tans edilen wagty otagy gara◊kylamak üçin<br />
äpi∆gä amerikan baÿdagy örtülipdir, onu◊ çyzyklary bolsa<br />
da∆yndan ÿagty dü∆üp, türmäni◊ gözenegini ÿatladyp durdy.<br />
Ag∆amlyk dabara gelen döredijilik i∆gärleri◊ köpüsi birwagt<br />
Owganystandan göçüp gelen adamlary◊ çagalarydy. Bular<br />
sowet go∆unlaryny◊ Owganystana çozup giren döwri ÿa-da<br />
∆ondan ö◊ Amerika gaçyp gaÿdan bilimli, erkin pikirli ma∆galalary◊<br />
ogul-gyzlarydy. «Biz eÿÿäm ÿigrimi ÿyl bäri agyryny<br />
duÿup gelÿäris» diÿip, çäräni gurnaÿjylary◊ biri bolan Laÿma<br />
Osman aÿdÿar. «Bütindünÿä söwda merkezine çozu∆dan so◊,<br />
men wepat bolanlary ÿatlap, onlarça gijeleri ∆em ÿakyp, dogalar<br />
okap ÿatman geçirdim. Bu biraz kömek berdi. Emma men<br />
owgan halkyny◊ wepat bolanlaryny◊ hatyrasyna geçirilen köpçülikleÿin<br />
ÿatlamalaryny◊ ÿekejesine hem häzire çenli gatna∆yp<br />
görmändim. ≈onu◊ üçin hem biz bu çäräni gurnadyk».<br />
Gatna∆yjylary◊ biri Zakarÿa ≈erzad – 42 ÿa∆ly salykatly<br />
ÿazyjy we sazanda. Ol Bütindünÿä söwda merkezini◊ weÿran<br />
bolmagyna bagy∆lap ÿazan elegiÿasyny okap berdi. 1978-nji<br />
ÿylda ≈erzad tussag edilip, tä ynsan hukuklaryny goraÿan halkara<br />
guramalaryny◊ biri onu◊ ≈weÿsariÿa geçmegine rugsat<br />
berilmegini gazanÿança, alty aÿlap Kabuldaky türmede oturdy.<br />
Dabaradan so◊ birnäçe gün geçip, Kabuly◊ basyp alnanlygy<br />
barda habar gelenso◊, ol Amerikada ÿa∆aÿan owganlary◊<br />
köpüsine mahsus bolan pikiri beÿan etdi: «Men sütemli<br />
häkimiÿeti◊ ÿykylandygyna begenÿärin, emma emele gelen<br />
bo∆luk we bula∆yklyk meni gorkuzÿar, sebäbi Demirgazyk<br />
Alÿansy◊ ö◊ki gezek häkimiÿeti eÿelän wagty, Owganystanda<br />
zorluk, ganhorluk, hyÿanatçylyk köpelip, talyplary◊ häkimiÿeti<br />
ele almagyna ÿol berildi».<br />
31 ÿa∆ly suratçy ≈ekaÿba Wakili bu ag∆am üçin musulman<br />
gelin-gyzlary ∆ekillendirilen bä∆ sany suratyny hödürledi. 11-<br />
nji sentÿabry◊ wakalaryndan sö◊, Wakili talyplary◊ elhenç<br />
hereketlerine ‹dälileri◊ fundamentalizmi› we ‹aÿallary◊ kemsidilmegi›<br />
diÿip at dakdy. Indi talyp düzgünini◊ so◊y gelendigi<br />
barada Wakili begenÿär: «Demirgazyk Alÿansa gerek bolan<br />
goldawy berendigimize men owgan hökmünde begenip,<br />
amerikan hökmünde guwanÿaryn». Nÿu Ÿork uniwersitetini<br />
syÿasaty öwreni∆ hunäri boÿunça tamamlan hem-de ‹Zenanlar<br />
owgan zenanlary üçin› atly kiçiräk aÿal-gyzlar toparyny esaslandyryjylary◊<br />
biri bolan 23 ÿa∆ly Fahima Dani∆gar bir<br />
gyzykly waka üns çekdi. Mazar-i-≈arif bo∆adylanso◊, aÿalgyzlar<br />
pürenjelerini aÿryp, köçelere çykyp, erkekler bilen<br />
birlikde begendiler. «Kabulda entek beÿle edÿän ÿok. Olar<br />
henizem gorkÿarlar, emma men bu zatlary◊ ÿütgejekdigini<br />
aÿdy◊ duÿÿaryn. Meni◊ ∆ahsy pikirim: Demirgazyk Alÿans<br />
ö◊ki wakalary sapak edindi. Emma görmeli».<br />
Geçen hepde Owganystany◊ paÿtagtyndan ∆ekilli habarlar gelip<br />
ba∆landa, döredijilik ag∆amynda görkezilen ‹Kabul, Kabul›<br />
atly bir film meni◊ ÿadyma dü∆di durdy. Filmi mojahed<br />
gar∆ylyk görkeziji toparyny◊ ÿolba∆çysyny◊ ÿegeni bolan Sedika<br />
Mojadidi atly ÿa∆ gyz dü∆üripdir. Mojadidi 1996-njy ÿylda<br />
Owganystana dolanyp gelende, bu ÿurdu◊ aç we hor aÿallaryny◊<br />
durmu∆yny ÿazmaga geçirmek üçin, ÿany bilen wideokamerany<br />
gizläp geçiripdir. Onu◊ dü∆üren filminde bosgunlary◊<br />
ÿa∆aÿan meÿdançasyny◊ ÿanynda gurap galan ÿaby◊<br />
içindäki iki sany gyzjagaz hakynda ÿa-da birtopar aÿaly◊<br />
ÿa∆amaga ÿer tapman, bäbekhanada ÿatyp tur∆y ÿaly bölekler<br />
bar. ≈eÿle-de filmde onüç çagany◊ enesi bolan garry daÿhan<br />
aÿaly◊ çommalyp oturan halyna eli bilen hamyr ÿaÿyp, öz<br />
2
Wajyp meseleler<br />
bosgunçylyk durmu∆y barada gürrü◊ berip otur∆y görkezilÿär.<br />
«Biz da∆lary ÿassyk edip ulandyk. Garawul bize bir köne brezent<br />
ÿapynja, bir çäÿnek, bir jam berdi» diÿen biperwaÿlyk<br />
bilen aÿdylan sözlerinde ol aÿaly◊ bu ∆ertsiz ÿa∆aÿ∆yna razy<br />
bolup, ykbalyna umytsyz boÿun bolandygy görünÿär.<br />
Indi zulumçylykdan we kembaha garalmakdan dynyp, gelingyzlary<br />
azat edilen Owganystan üçin i◊ uly umyt Rumy diÿen<br />
sopy akyldary◊ aÿdan sözlerinde jemlenÿän bolmaly. Mojadidi<br />
ol sözleri öz filmini◊ ∆ygary edip ulanypdyr: «Ÿüzü◊i görkez.<br />
Sen – aÿnany◊ hut özi».<br />
★<br />
Copyright 2001 Conde Nast Publications Inc. All rights reserved. Originally published in The New Yorker. Reprinted by permission.<br />
SPORTÇY ŸIGIDI÷ DURMU≈ NUSGASY<br />
Makalany◊ awtory: Set Deÿwis<br />
Günorta Karolinany◊ basketbol komandasyny◊ goragçysy Jamel Bredli öz komandasyny<br />
ÿe◊i∆lere alyp barÿar hem-de e∆idi∆ kemçiligi bolan çagalary ruhlandyrÿar.<br />
So◊ky birnäçe ÿyly◊ dowamynda Günorta Karolina komandasyny◊<br />
goragçysy Jamel Bredli bilen tan∆anlar onu◊ çagalyk<br />
döwründe örän ÿuwa∆ oglan bolandygyny bilenlerinde, haÿran<br />
galÿarlar. Bir ÿarym ÿa∆yndaka Bredlini◊ öte gyzgyny galyp,<br />
ol e∆idi∆ ukybyny◊ bä∆den dört bölegini ÿitirdi. ≈onu◊ üçin ol<br />
köplenç özüni bu dünÿä◊ adamy däl ÿaly duÿÿardy, ümsümlige<br />
di◊ salyp, birnäçe sagatlap öz otagynda ÿöne ÿal◊yz oturardy.<br />
Emma onu◊ uly dogany ony öz dogduk mekany bolan<br />
Günbatar Wirjiniÿa ∆tatyny◊ Bekli ∆äherçesindäki sport merkezine<br />
basketbol oÿnamaga äkidip ba∆landa, Jameli◊ çekinje◊ligi<br />
ÿitip ba∆lady. Bredli bu barada ∆eÿle gürrü◊ berÿär:<br />
«Meni◊ doganymy◊ dostlaryny◊ hemmesi menden bä∆ ÿa∆<br />
uludy, ∆onu◊ üçin ol ma◊a çetde durup, di◊e pökgini halka<br />
zy◊ diÿip aÿdÿardy. Päsgel berilmedik wagty pökgini dürs<br />
halka zy◊mak meni◊ i◊ o◊at ba∆arÿan zadym bolup gitdi».<br />
Bredli häzir hem uly ussatlyk bilen pökgini dürs halka<br />
dü∆ürÿär. Boÿy 190 santimetr bolan bu 4-nji kurs talyby<br />
eÿÿäm iki ÿyl bäri öz uniwersitetini◊ «Söwe∆je◊ horazlar»<br />
komandasyny◊ i◊ köp pökgi salÿan oÿunçysy bolup, her<br />
oÿunda ortaça 14 oçko gazanÿar. Ol üç oçkolyk zy◊y∆lary◊<br />
46,5%-ni we jerime zy◊y∆lary◊ 85,7%-ni halka dü∆ürÿär.<br />
Emma Jamel Bredli üçin gulagy agyr çagajyklar bilen<br />
i∆le∆ip, ÿe◊i∆ler gazanmak has wajyp üstünlikdir. Bredli<br />
uniwersitetde basketbol oÿnap ba∆laly bäri, birtopar çagalar<br />
onu◊ ÿanyna gelÿärler, hat ÿazÿarlar. Onu◊ ÿag∆y i∆leri barada<br />
habar çalt ÿaÿraÿar: geçen ÿyl Günorta Karolina komandasyny◊<br />
Kentukkidäki oÿnundan ö◊, Bredli Kentukkini◊<br />
kerler üçin mekdebini◊ okuwçylary bilen du∆u∆dy. «Birtopar<br />
adam meni◊ olary◊ çagalary bilen geple∆megimi isleÿär. Bu<br />
haÿran galdyryjy zat. Men öz häsiÿetim boÿunça hemmeler<br />
bilenem geple∆mäge taÿÿar, wagt tapsam bolÿar» diÿip,<br />
Bredli aÿdÿar.<br />
Günorta Karolina uniwersitetinde birinji kursu◊ birinji semestrinde<br />
Bredlini◊ durmu∆y düÿpgöter üÿtgedi. Uniwersitet<br />
ony i◊ häzirki zaman ähli taraplardan gelÿän sesleri e∆itmäge<br />
mümkinçilik berÿän e∆idi∆ guraly bilen üpjün etdi. Ol guraly<br />
gulagyna dakynanda, Bredli durmu∆ynda ilkinji gezek<br />
gu∆lary◊ jürküldemesini e∆itdi. Öz umumy ÿa∆aÿy∆ jaÿyna dolanyp<br />
gelende bolsa, ol jykgyldyny◊ nireden gelÿändigini bilmek<br />
üçin ep-esli wagtlap otagyny◊ içini dörü∆dirdi. Ol ses<br />
onu◊ sagadyny◊ jykgyldysy ekeni.<br />
≈ondan so◊ Bredlini◊ e∆idi∆ ukyby kadaly e∆idi∆i◊ 85% ÿaly<br />
boldy, ∆onu◊ üçin hem onu◊ bu kemçiligi basketbol oÿnanda<br />
hem indi kän duÿulmaÿar. Emma her gysga arakesmäni◊<br />
so◊unda türgenle∆dirijisi Deÿw Odom ba∆agaÿlykda aÿdylan<br />
zatlara Bredlini◊ nähili dü∆ünendigini ätiÿaçlyk üçin soraÿar.<br />
Geçen ÿyl tomusda Rimde geçirilen 19-nji Paraolimpiÿa<br />
oÿunlarynda Bredli bilen bir komandada oÿnan oÿunçylary◊<br />
ählisini◊ e∆idi∆ kemçiligi bolanlygy sebäpli, ol oÿnu◊<br />
dowamynda kerligi◊ öwezini dolmagy öwrenmeli boldy.<br />
«Oÿnu◊ dowamynda men öz sesim bilen görkezme berip bilmeÿärdim,<br />
∆onu◊ üçin men esasan el hereketini ulanmaly<br />
bolÿardym» diÿip, Bredli aÿdyp berÿär. Ol amerikan komandasynda<br />
i◊ köp pökgi salÿan oÿunçydy. Ol ortaça her oÿunda<br />
20,2 oçko gazanyp, Slowakiÿa gar∆y altyn medal ugrundaky<br />
oÿunda 33 oçko gazanyp, AB≈-ny◊ komandasyny◊ birinji ÿer<br />
eÿelemegine uly go∆ant go∆dy.<br />
Bredli baran ÿerinde tany∆ÿan çagalary bilen ÿakyn aragatna∆yk<br />
saklaÿar. Ol birnäçe aÿdan okuwyny tamamlap, edara<br />
edi∆ maglumat dolandyryjysy kärini ele alanso◊ hem, e∆itmekde<br />
kemçilik çekÿän ÿa∆lara kömek bermegini dowam<br />
edesi gelÿär. Bu islegini ol ∆eÿle dü∆ündirÿär: «Men ÿa∆kam,<br />
ma◊a edil özüm ÿaly e∆idip bilmeÿän, emma durmu∆y bilen<br />
nusga görkezÿän adam ÿetmeÿärdi. Men ol çagalary◊ häzirki<br />
ÿagdaÿyna dü∆ünÿärin. ≈onu◊ üçin indi olar ma◊a seredip:<br />
‹Ol bu kemçiligi ÿe◊ip bilen bolsa, onda men hem ba∆araryn›<br />
diÿip, pikir ederler».<br />
★<br />
Reprinted courtesy of Sports Illustrated: “Role Model on a Roll” by Seth Davis, SPORTS ILLUSTRATED, January 7, <strong>20<strong>02</strong></strong>.Copyright © <strong>20<strong>02</strong></strong>, Time Inc. All rights reserved.<br />
3
AP Photo/John Rooney<br />
Agyr agramdaky çempion Muhammet Aly gygyryp hem eli bilen<br />
y∆arat edip, ÿe◊ilen gar∆yda∆y Sonni Listony◊ üstüne abanyp dur.<br />
Muhammet Aly bu ÿe◊i∆i 1965-nji ÿyly◊ 25-nji maÿynda çalasynlyk<br />
bilen Listony e◊egine gönüläp yrup ÿykandan so◊ gazandy.<br />
4
MUHAMMET ALY BILEN AÇ-AÇAN GÜRRÜ÷DE|LIK<br />
Gürrü◊de∆ligi◊ geçiriljek güni eÿÿäm bellenilipdi. Muhammet<br />
Aly «Riders Daÿjest» ¤urnalyny◊ habarçysy bilen 11-nji sentÿabr<br />
güni ertir bilen öz öÿünde, ÿagny Miçigan ∆tatyny◊ Berrien<br />
Springz obasynda ÿerle∆en 35.6 gektarlyk fermasynda<br />
du∆u∆malydy. Emma ∆ol gün irden bütin dünÿä ba∆a∆ak öwrüldi.<br />
Aly gürrü◊de∆ligi geçirmekden boÿun gaçyrmady, emma elhenç<br />
wakalar ÿaÿba◊landygyça, otagda ümsümlik agalyk edÿärdi.<br />
Ol uly telewizorda Bütindünÿä söwda merkezini◊ weÿran<br />
bol∆uny ümsümlik bilen synlaÿardy. So◊ra Aly gürläp ba∆lady.<br />
Muhammet Aly 17-nji ÿanwarda 60 ÿa∆aÿar. Parkinson keseli<br />
we garta∆an ya∆y sebäpli, ol indi örän haÿal hereket edÿär. Ÿöne<br />
ma◊a ters dü∆ünmä◊: ol ∆ol ö◊ki Muhammet Alylygyna<br />
galÿar. Hemme tarapdan hem. Ol häzir hem baptist aÿala öÿlenen<br />
belgi taÿÿarlaÿan suratçyny◊ ogly, uly agramly boksçylary◊<br />
arasynda çempion, ∆ahyr we gepe çeper, garaÿagyzlary◊<br />
hukuklaryny goraÿar, harby gulluga gar∆ylyk görkezÿär, haÿyrnogsançy,<br />
kaka hem-de alty agtygy◊ atasy. Alyny◊ kabul eden<br />
borçlary we ynançlary häzir hem onu◊ aÿrylmaz bölegi bolup<br />
galÿar, we onu◊ ÿakynyndan olary◊ ählisini has aÿdy◊ görüp<br />
we e∆idip bolÿar.<br />
≈eÿle-de onu◊ mylaÿymlygyny duÿup bolÿar. Gürrü◊imizi◊<br />
arasynda onu◊ dokuz çagasyny◊ i◊ kiçisi, on ÿa∆ly Asaad Aly<br />
gapydan bize jyklap seretdi. Tegelek ÿüzli ÿylgyryp duran oglanjyk<br />
özüne üns çekjek bolup gara∆yp durdy. Aly ÿüzüni o◊a<br />
tarap öwürdi, onu◊ ÿüzüni◊ görnü∆i üÿtgemedi. Haÿallyk bilen,<br />
hiç zat diÿmän, ol ellerini iki tarapa uzatdy. Asaad kakasyna<br />
tarap ylgap, gujagyna girip, ony gujaklady, kakasy hem ogluny<br />
gujaklady.<br />
Telewizorda Osama ben Ladeni◊ suratyny görkezip ba∆lanlarynda,<br />
Aly üçin her dürli üÿteg∆iklikler ÿüze çykyp ba∆lady.<br />
Durmu∆yny◊ ba∆ynda Kassius Kleÿ ady göterip, 1964-nji ÿylda<br />
yslam dinine geçÿändigini yglan eden adam, birden-de dünÿäde<br />
ähli musulmanlary◊ arasynda ikinji tanalÿan adama öwrüldi.<br />
«Riders daÿjest» zurnalyny◊ i∆gäri Alyny◊ durmu∆yna esaslanan<br />
täze çeper filmi ara alyp maslahatla∆mak üçin onu◊ öÿüne<br />
gelipdi. 25-nji dekabrda kinoteatrlarda görkezilip ba∆lanjak<br />
«Aly» atly filmde esasy roly Will Smit oÿnaÿar. Ol agramyny<br />
köpeldip, saçyny 60-njy ÿyllardaky ÿaly edip syrdyranso◊, çempiony◊<br />
çempion bolan ÿyllaryndaky ∆ekiline juda me◊zedi.<br />
Gürrü◊ bu film hakynda, 11-nji sentÿabry◊ wakalary hakynda,<br />
yslam dini hakynda we birtopar beÿleki zatlar hakynda gitdi. Bu<br />
gürrü◊de∆ligi◊ beÿle açyklygyny◊ sebäplerini◊ biri ony geçirenleri◊<br />
arasynda Goward Binghamy◊ bolmagydyr. Bu 62 ÿa∆ly<br />
Los Anjelesli suratçy me∆hur boksçy bilen 1962-nji ÿylda<br />
tany∆dy. Eÿÿäm köp wagty◊ dowamynda Bingham Alyny◊<br />
Gürrü◊de∆ligi geçiren Goward Bingham<br />
«Riders Daÿjest» ¤urnaly<br />
ynamyna giren, onu◊ i◊ ÿakyn adamlaryny◊ biri hasaplanylÿar.<br />
Köp adamlardan tapawutlylykda, Bingham Alyny◊ ynamyndan<br />
ÿekeje gezek hem hyÿanatçylykly peÿdalanmady, ol dostlukdan<br />
maddy ÿa-da ba∆ga bir peÿda görjek bolmady. Aly o◊a pul tölemeÿär,<br />
ol yslama hem eÿermeÿär. Bulary◊ ikisi dogan ÿaly degi∆ip,<br />
geçmi∆de galan wakalaryny bilelikde ÿatlaÿardylar. Bingham<br />
ÿanynda bolany sebäpli, Aly özüni erkin alyp barÿardy.<br />
Bingham: ≈u gün irden bolan çozu∆lar barada seni◊ pikiri◊<br />
nähili?<br />
Aly: Onu◊ ÿaly ganhorlugy hiç wagt aklap bolmaz. O◊a ynanar<br />
ÿaly hem däl. Men hiç haçan bigünä adamlara, aÿallara, çagalara<br />
∆ikes ÿetirmegi goldamaryn. Yslam parahatçylyk dinidir.<br />
Ol terrorçylyga ÿa-da adam öldürmeklige çagyrmaÿar.<br />
Bingham: Bu waka musulmanlary jogapkär hasaplaÿarlar. Bu<br />
sa◊a nähili täsir edÿär.<br />
Aly: Adamlar bu weÿrançylygy musulman adamsy etdi diÿärler.<br />
Butin dünÿä bu weÿrançylygy yslam dinine eÿerÿän bir topar<br />
etdi diÿÿär, emma meni◊ mu◊a gaharym gelÿär. Olar<br />
hakyky musulman däl ahyryn. Olar beÿleki jynslary inkär<br />
edÿän, özlerini musulman diÿip atlandyrÿan, emma mü◊lerçe<br />
adamlary◊ öldürilmegine ÿol berÿän fanatikler ahyryn.<br />
Bingham: Sen musulmançylygy kabul eden döwrü◊ bu din<br />
akÿagyzlara gar∆y diÿlip hasaplanylÿardy. Indi bu dü∆ünje üÿtgedimi?<br />
Aly: Hakyky yslam Mekkeden gelip çykÿar. Ähli adamlar Hudaÿy◊<br />
adamlarydyr. Iblis akÿagyz hem, garaÿagyz hem bolup<br />
bilÿär.<br />
Bingham: Sen garaÿagyz iblisleri tanaÿarmy◊?<br />
Aly: Birtoparyny tanaÿaryn.<br />
Bingham: Amerikada musulman bolmak indi ÿe◊ilräk boldumy?<br />
Aly: Hawa. Men bu dini ilki kabul edenimde, adamlara musulmandygymy<br />
aÿdanymda, olar muny ge◊ görerdiler. Indi ÿagdaÿ<br />
beÿle däl.<br />
Bingham: Sen dürli dinler barada näme pikir edÿärsi◊?<br />
Ba∆ makala<br />
Aly: Derÿalar, köller, de◊izler, akymlar. Bulary◊ atlary üÿtge∆ik,<br />
emma hemmesinde suw bar. Dinleri◊ hem atlary üÿtge∆ik,<br />
emma hemmesinde hakykat bar.<br />
5
Bingham: Seni◊ üçin seni◊ ynanjy◊ näme a◊ladÿar?<br />
Aly: Meni◊ üçin ol jennede dü∆mek üçin bilet. Bir gün bizi◊<br />
hemmämiz öleris. Hudaÿ bize höküm eder, bizi◊ ÿag∆y we ÿaman<br />
i∆lerimize baha berer. Ÿaman i∆leri◊ ÿag∆ydan köpräk<br />
bolsa, sen dowzaha gidÿärsi◊; ÿag∆y i∆leri◊ köpräk bolsa, jennede<br />
dü∆ersi◊. Men hemi∆e höküm güni barada, dürli adamlara<br />
garaÿ∆ym barada pikir edip gezÿärin. Adamlara rehimlik bilen<br />
kömek et, sebäbi ∆eÿtse◊, bu ÿazylyp galÿar.<br />
Men oturyly∆yklara gidenimde, owadan gyzlary görÿärin. Men<br />
ÿanym bilen kükürt çöpli gutyny alyp gidÿärin. Gyzlary görüp,<br />
olara lak atasym gelÿär, emma bu günädir. ≈onda men kükürt<br />
çöpi ÿakÿaryn. Onu◊ ody barmagyma degip, erbet agyrdÿar.<br />
Dowzahy◊ agyrysy mundan hem beter. Sen hem kükürt çöpli<br />
gutyny ∆eÿdip, ÿany◊ bilen göter. Ÿanyp duran çöpi barmaklary◊<br />
bilen näçe wagtlap saklaÿany◊y gör. Dowzah ∆ondan hem<br />
gyzgyn we ebedi dowam edÿär.<br />
Bingham: Sen hakda kino dü∆ürdiler. Bu seni ge◊<br />
galdyrÿarmy?<br />
Aly: Ÿok. Bu eÿÿäm men barada dü∆ürilen üçünji kino bolmaly.<br />
Bingham: Sen ÿe◊ildim diÿip ÿören tutlu∆ygy◊y ÿe◊ip görüpmidi◊?<br />
Aly: Ÿok.<br />
Bingham: Sen ine ÿe◊erin diÿip ÿören tutlu∆ygy◊da ÿe◊ilip<br />
görüpmidi◊?<br />
Aly: Ÿok.<br />
Bingham: Birtopar adamlary◊ aÿdy∆y ÿaly, boksy gadagan etmelimi?<br />
Aly: Olar boks gaty rehimsiz sport diÿip, ony gadagan etjek<br />
bolÿarlar. Amerikan futboly hem rehimsiz, göre∆ hem, motosport<br />
hem. Olary◊ boks barada erbet pikir etmegi garaÿagyzlary◊<br />
onda agalyk edÿändigi sebäplidir.<br />
Bingham: Sen indi ö◊küden hem has köp zat bilÿärsi◊. Yza<br />
gaÿdyp, käbir zatlary üÿtgederdi◊mi?<br />
Aly: Boksda men ähli zady edil ö◊küsi ÿaly ederdim, hiç zady<br />
üÿtgetmezdim.<br />
Bingham: Harby gulluga gar∆ylyk görkezermidi◊?<br />
Aly: Men munda hem ∆ol ö◊küsi ÿaly hereket etjegimi bilÿärin.<br />
Bingham: Sen çagalyk döwrü◊den ba∆lap, özü◊e doly ynanyp,<br />
hemme ki∆ä geljekde dünÿäni◊ çempiony boljakdygy◊y<br />
aÿdÿardy◊. Seni◊ bu ynamy◊ nireden gelip çykdy?<br />
Aly: Ol meni◊ ÿüregimdedi. Men özüme ynanÿardym, ∆onu◊<br />
üçin hem mende ynam bardy. Men muny nädip etmelidigini<br />
bilÿärdim, mende tebigy zehin bardy, we men ony ulanyp,<br />
maksadyma eÿerdim.<br />
Bingham: Sen uly adam bola◊so◊, seni◊ durmu∆y◊a we häzirki<br />
ynançlary◊a kim täsir etdi?<br />
Aly: Men boksa ba∆lanymdan so◊, ≈uger Reÿ Robinson. ≈eÿle<br />
hem men Elaÿja Muhammet atly adama buta çokunan ÿaly çokunÿardym.<br />
Onu◊ yslam baradaky taglymaty meni ∆eÿle ynamly<br />
etdi.<br />
Bingham: Seni haÿsy adamlar ruhlandyrÿardy? Seni◊ durmu∆y◊da<br />
tan∆an adamlary◊dan i◊ ÿatdan çykmajagy kim?<br />
Aly: Malkolm Eks. Ol gaÿratly zatlary aÿdÿardy, hiç zatdan<br />
gorkmaÿardy. Ol garaÿagyz adamlar barada, olary◊ ÿagdaÿy barada<br />
we akÿagyzlary◊ olara garaÿ∆y barada gowy çyky∆ edÿärdi.<br />
Bingham: Seni◊ aÿaly◊ Lonni, Asaady◊ ejesi... sen onu◊ bilen<br />
eÿÿäm uzak wagtlap ÿa∆aÿarsy◊. Hatda birinji üç aÿaly◊ hiçisi<br />
bilen sen ∆eÿle uzak ÿa∆a∆mandy◊. Ol seni◊ üçin näme<br />
a◊ladÿar?<br />
Aly: Hemme zat.<br />
Bingham: Sen käbir adamlary◊ habary ÿaÿratmak üçin<br />
saÿlanÿandygy barada aÿdÿardy◊. Özü◊ hem Allany◊ habaryny<br />
ÿaÿratmak üçin saÿlandy◊ diÿip aÿdÿardy◊. Sen nämäni göz<br />
ö◊ünde tutÿarsy◊?<br />
Aly: Mysal üçin, garaÿagyz adamlar ÿüzlerçe ÿyllary◊<br />
dowamynda özlerini ‹negr› diÿip atlandyrÿardy, häzir bolsa olar<br />
özlerine ‹afroamerikan› diÿÿärler. Emma bu Elaÿja Muhammedi◊<br />
çyky∆laryndan so◊ ba∆landy. Garaÿagyzlar Elaÿjany◊ ähli<br />
aÿdan zatlaryny kabul etmedi, emma afroamerikanlar barada<br />
aÿdanyny kabul etdiler. Hytaÿlylary◊ hytaÿ atlary bar, nemeslerde<br />
nemes atlar bar, Kubadan gelenlere kubalylar diÿÿärler,<br />
Hindistanlylara hindiler diÿÿärler – hemmeleri öz ÿurtlaryny◊<br />
ady boÿunça atlandyrÿarlar. ‹Negr› atly ÿurt bolsa ÿok.<br />
Men muny e∆idenimde, bu meni haÿran galdyrdy. Bizde hytaÿlary◊<br />
öz atlary bar. Kastro diÿse◊, Kubaly ÿada dü∆ÿär. Emma<br />
Wa∆ingtonly Jouns, görse◊, özüni◊ kimdigini bilÿän hem<br />
däldir. Sebäbi o◊a gullara dakylÿan at berlipdir. Negrler Jorj<br />
Wa∆ington diÿen ady dakypdyrlar. ≈eÿlelikde, biz gullary◊ atlaryny<br />
göterÿäris. Muhammet Aly – bu musulman at.<br />
Bingham: Muhammet Aly diÿmek näme a◊ladÿar?<br />
6
Aly: ‹Muhammet› öwgä mynasyp<br />
diÿmegi a◊ladÿar, ‹Aly› bolsa i◊ beÿik<br />
diÿmekdir. ‹Kleÿ› palçyk ÿa-da hapalyk<br />
diÿmekdir. Men muny e∆idenimde,<br />
bar zat dü∆nükli boldy. Bize agy<br />
gowy görüp, garany ÿigrenmegi öwredÿärler.<br />
Gara re◊k garama◊laÿlygy◊y<br />
a◊ladÿar, sizi hiç ÿere go∆maÿardylar.<br />
Gara erbet diÿmegi a◊ladÿardy. Onso◊am<br />
garalamak diÿen dü∆ünje bar.<br />
Ÿa-da peri∆deler bilen bagly zatlary ak<br />
edip, iblise degi∆li zatlary gara edÿärler.<br />
Bu zatlar barada pikir edip görü◊.<br />
Ördek jüÿjä◊ garasy owadan däl hasaplanylÿar.<br />
Gara magiÿa...<br />
AP Photo/David Guttenfelder<br />
Gara re◊ki◊ gowy hasaplanylÿan ÿerleri<br />
hem az däl. I∆ewürler gara e∆ik<br />
geÿÿärler. Çernika suwuny alaly◊ –<br />
miwesi näçe gara bolsa, suwy hem süÿji<br />
bolÿar. Minerallara baÿ toprak gara<br />
bolÿar. Gara erbet re◊k däl ahyryn. I◊ beÿik sportçylar garaÿagyz<br />
bolupdyr. Amerikan futboly◊ i◊ beÿik oÿunçylary garaÿagyzdyr.<br />
Ozalky agyr agramdaky boksçy çempion Muhammet Aly San Pedro ∆äherinde (Kot-d'Iwuar Respublikasy)<br />
ÿerle∆ÿän Liberiÿaly bosgunlar üçin niÿetlenen ÿetimler öÿünde ÿa∆ajyk gyzy og∆ap<br />
dur. Aly we onu◊ ÿolda∆lary bu ÿere Sestra M. Sponsa Beltrany◊ kömek sorap ÿazan hatyndan<br />
so◊, ho∆niÿetli sapar bilen gelip, 400-den gowrak ÿetimler üçin azyk, maÿyplar üçin kolÿaskalar<br />
we derman pe∆ge∆ berdi.<br />
Bingham: Bu dünÿäde bir islendik zady amala a∆yryp bolÿan<br />
bolsa, sen näme ederdi◊?<br />
Bingham: Boksçylardan galany-da onda, hä?<br />
Aly: I◊ beÿik boksçylar hem garaÿagyzdyr.<br />
Bingham: Sen Atlantada olimpiÿa oduny ÿakany◊da, näme pikir<br />
edÿärdi◊?<br />
Aly: Geçmi∆de Wÿetnam ur∆uny inkär edenim üçin, yslam dinine<br />
geçenim üçin, adamlar menden öÿke-kine saklamandyrlar.<br />
Tugy galdyrmak üçin, ähli adamlary◊ içinden olar meni<br />
saÿladylar. Olimpiÿa oduny ÿakmagy olar ma◊a ynandylar. Bu<br />
gowy zat.<br />
Bingham: Sportçylar adamlar üçin durmu∆y◊ nusgasy bolmak<br />
üçin jogapkärmi?<br />
Aly: Olary◊ nusga bolmagy hökman däl, emma olar nusga bolup<br />
bilse gowy, sebäbi ∆onda çagalar olara seredip, olar ÿaly<br />
bolmak isleÿär. Durmu∆y◊ bilen olara mysal görkezmek<br />
gowudyr.<br />
Bingham: Adamlar seni◊ durmu∆y◊a nusga hökmünde seredÿärlermi?<br />
Aly: Adamlar ma◊a ∆eÿle-hä diÿÿärdiler.<br />
Bingham: Näme üçin?<br />
Aly: Sebäbi men adamlara ÿakymly, batyrgaÿ, ynamly, gaÿratly!<br />
Aly: Rak kesele gar∆y bejergi tapardym.<br />
Bingham: Seni◊ nähili keseli◊ bar?<br />
Aly: Parkinson.<br />
Bingham: Seni◊ Parkinson keseli◊ boks sebäpli emele geldi<br />
diÿip pikir edÿärmi◊?<br />
Aly: Parkinson keseli bolan adamlary◊ ählisi boks bilen<br />
me∆hullanmandyr. Janet Reno, Maÿkl Foks dagylar hem tutlu∆ÿar,<br />
∆eÿle dälmi?<br />
Bingham: Sen öz Parkinson keseli◊ barada «Bu näme üçin<br />
meni◊ bilen ∆eÿle bolupdyr?» diÿip oÿlanÿardy◊my?<br />
Aly: Men hiç haçan hiç ÿagdaÿda «Bu näme üçin meni◊ bilen<br />
∆eÿle bolÿar?» diÿip soramaÿaryn. Mende gowy zatlar örän kän,<br />
men ∆eÿle bir ÿalkandym. Hudaÿ bizi synap görÿär. Käbir zatlar<br />
gowy. Kä zatlar erbet. Olary◊ ählisi synagdyr.<br />
Bingham: Sen barada nähili ÿatlamalary◊ galmagyny isleÿärsi◊?<br />
Aly: Ol birnäçe käse söÿgini, bir çaÿ çemçe sabyrlylyk, bir uly<br />
çemçe sahylyk, bir ∆akäse mähribanlyk alyp, olary garyp, her<br />
bir mynasyp adama paÿlap çykdy.<br />
★<br />
Reprinted with permission from December 2001 Reader’s Digest.<br />
Copyright © 2001 by Reader’s Digest Association Inc.<br />
7
AMERIKADAN GÖRNÜ|LER<br />
1 «Des Wäli» Milli Seÿilgähi<br />
Kaliforniÿa ∆tatynda ÿerle∆ÿän «Ölüm Jülgesi» milli seÿilgähini◊ çägeli depelerine gelen<br />
syÿahatçylar <strong>52</strong> yssa döz gelmeli bolÿarlar. Ÿer ∆aryny◊ hemme ÿerinden gelip syÿahatçylyr<br />
«Öli Jülgä» gelip, onu◊ täsirini ba∆dan geçirip görÿärler. Tomus aÿlarynda ol<br />
köplenç ÿurtda i◊ yssy ÿere öwrülÿär. Häzirki wagtda meÿdany 1.214.000 gektara ÿetip,<br />
ol Alÿaskadan da∆arda AB≈-ny◊ i◊ uly milli seÿilgähidir. (AP/Suratçy Mark Terril)<br />
2 «Kreÿzi Hors» Memorialy<br />
Günorta Dakotada ÿerle∆ÿän Indeÿ taÿpasyny◊ buÿsançly ba∆tutanyna bagy∆lanan «Däli<br />
Bedew» memorialyny◊ gurlu∆ygy entek dowam edÿär. Bu haÿyr-sahawat taslamasyny ençeme<br />
baÿraklary◊ eÿesi heÿkeltara∆ Korçak Siolkowski 50 ÿyl mundan ö◊ ba∆lady. Blek<br />
Hils daglaryndaky bu ÿadygärligi◊ gurlu∆ygy tamamlananda, ol dünÿäde i◊ uly heÿkel bolar.<br />
(AP/Suratçy Çarlz Bennet)<br />
3 «Waÿmia Beÿ Biç» Seÿilgähi<br />
Jon Kamz, ortada, Gawaÿ ∆tatynda Waÿmia Aÿlagynda Eddi Aÿkau serfing bäsle∆iginde<br />
tolkunlary◊ içine özüni oklaÿar, Klaÿd Aÿkau bolsa, çepde, öz ÿüzi∆ini tamamlaÿar. Bu<br />
ÿerde dünÿäde i◊ uly we ajaÿyp serfinglere toma∆a etmek bolÿar. Tolkunlary◊ beÿikligi 9<br />
metre çenli belentlige galÿar. Tomus aÿlarynda bu ÿerde suwlar rahatlanyp, suwa<br />
dü∆mäge mümkinçilik döreÿär. (AP/Suratçy Ronen Zilbermen)<br />
4 Boston ∆äherindäki (Massaçusets ∆taty) «≈öhratly Gämi»<br />
Daniel Morlendi◊ serkerdeligi astyndaky «Pikton Kasl» atly ∆öhratly gämi Boston portuna<br />
ÿüzip girÿär. Uzakdan Boston ∆äherini◊ ba∆y asmana direlip duran beÿik ymaratlaryny◊<br />
hatary görünÿär. Bu wagt gämi ÿeri◊ da∆yndan aÿlanmak üçin syÿahata taÿÿarlanÿar.<br />
(AP/Suratçy Izabel Leon)<br />
5 Jemgyÿetde aÿallar<br />
Gubernatory◊ orunbasary Rut Ann Minner iki ÿarym ÿa∆yndaky Çad Flek we onu◊ enesi<br />
Margaret Weber, sagda, bilen Nÿu Kasl ∆äherindäki (Delawer ∆taty) supermarketi◊ çykalgasynda<br />
salamla∆yp dur. Demokrat Rut Ann Minner respublikan Jon Berisi◊ gar∆ysyna<br />
gubernatorlyk wezipesine dala∆ edÿär. 2000-nji ÿyly◊ saÿlaw möwsümini◊ ahyrlarynda<br />
kandidatlar goldaw gazanmakda so◊ky pursatlardan peÿdalanmak üçin Delawer<br />
∆tatyny◊ köp ÿerlerinde boldular. (AP/Suratçy Roberto Borea)<br />
1<br />
AP/Suratçy Mark Terril<br />
5 AP/Suratçy Roberto Borea<br />
4 AP/Suratçy Izabel Leon
2 AP/Suratçy Çarlz Bennet<br />
3 AP Photo/Ronen Zilbermen
ŸERLI JEMGYŸETÇILIK WE MEKDEP<br />
Denis P. Doÿl<br />
Bilim meseleleri bilen gyzyklanÿan Amerikalylar üçin «ÿerli gözegçilik» sözlerinden<br />
ba∆ga has güÿçli seslenme döredip, täsirli duÿgulary ÿada salyp biljek söz ÿokdur.<br />
Birwagtlar ÿurdu◊ her obasyny◊ merkezinde bi∆en kerpiçden<br />
salnan kiçiräk mekdep jaÿy durardy. Ol kiçijik jaÿ Amerikalylary◊<br />
köpçülikleÿin umumy bilime bolan yhlasyny◊<br />
ny∆any we düÿp mazmuny bolup hyzmat edÿärdi. Obalary◊<br />
köpüsinde ol jaÿ di◊e bir otagdan ybarat bolup, onda ähli<br />
ÿa∆lardaky çagalary okadÿan bir mugallym i∆leÿärdi. 1916-nji<br />
ÿylda hem ÿurdu◊ 620.000 mekdebini◊ üçden bir bölegi<br />
di◊e bir otagdan ybaratdy. ≈u günki gün bir otagly mekdepleri◊<br />
bir mü◊den hem azragy galyp, olar di◊e geçmi∆däki oba<br />
durmu∆ barada aÿdy◊ ÿatladyp durÿar.<br />
Mekdepler heniz hem ÿerli durmu∆y◊ i◊ esasy üns çekiji meselesi<br />
bolup galÿar. Ÿurt ösdügiçe, mekdepler hem ÿerli<br />
jemgyÿetçiligi◊ üns merkezinde galyp, di◊e bilim berilÿän<br />
ÿer däl-de, her-dürli ÿygnaklary◊ we çäreleri◊ geçirilÿän ÿerine<br />
öwrülip gitdi. ≈u günki gün Amerikany◊ her itatly nokadynda<br />
diÿen ÿaly mekdepler dürli-dürli çäreler üçin<br />
ulanylÿar. Sapaklar gutaranso◊, mekdeplerde ÿerli jemgyÿetçiligi◊<br />
ÿygnaklary, uly adamlar üçin senetçilik sapaklary,<br />
garta∆anlary◊ klublary, ÿetginjek skautlary◊ (?) du∆u∆yklary,<br />
bedenterbiÿe türgenle∆ikleri, dini ÿygnansyklar we birtopar<br />
beÿleki çäreler hem gurnalÿar.<br />
Ÿerli gözegçilik baradaky pikir Amerikalylary◊ köpüsini juda<br />
özüne çekÿär. Amerikan durmu∆y◊ beÿleki ugurlaryndaky<br />
ÿaly, bilim ulgamynda hem «ÿerli gözegçilik» diÿlende göni<br />
manyda dü∆ünmeli – resmi gözegçilik merkezle∆dirilen hökümet<br />
tarapyndan däl-de ÿerli derejede alnyp barylÿar. Bu di◊e<br />
bilim ulgamyna degi∆li däldir. AB≈-ny◊ Konstitusiÿasy üç<br />
sany derejeden – döwlet, ∆tat we ÿerli häkimiÿet, derejelerinden<br />
ybarat hökümet gurlu∆yny berkidÿär. Bu gurlu∆ juda<br />
çyl∆yrymly bolandan so◊, kä meseleler iki ÿa-da üç hökümet<br />
derejesini◊ gözegçilik astyna dü∆ÿär. Bu taglymaty◊ düÿp<br />
manysyna laÿyklykda, her raÿata hökümeti◊ borçlaryny ÿerine<br />
ÿetiri∆ine gözegçilik etmäge mümkinçilik bermeli we hökümeti◊<br />
her derejesi özüni◊ i◊ o◊at ba∆arÿan i∆ini etmeli.<br />
Mysal üçin, merkezi hökümet milli gorany∆, pul üpjünçiligi,<br />
halkara gatna∆yklar meselelerini we ba∆ga-da möçberi boÿunça<br />
milli derejede çözülmeli meseleleri öz üstüne alÿar. 50<br />
∆taty◊ häkimiÿetleri öz i◊ o◊at ba∆arÿan i∆lerini ÿerine ÿetirÿärler:<br />
∆taty◊ çäklerinde gara ÿollary◊ we köprüleri◊ gurlu∆ygy,<br />
∆taty◊ sud edi∆ we türme ulgamlaryny gurnamak,<br />
∆taty◊ kollejlerini◊ we uniwersitetlerini◊ i∆ini ugrukdyrmak<br />
we ∆.m. Öz gezeginde, ÿerli häkimiÿetler häsiÿeti we möçberi<br />
boÿunça hakykatdan hem ÿerli edaralar we meseleler bilen i∆<br />
saly∆ÿar, mysal üçin, ÿerli sudlary, salgyt edaralary, polisiÿa<br />
bölümleri we köçe arassalaÿy∆ gulluklary bilen i∆le∆ÿär. AB≈ny◊<br />
tutu∆ taryhyny◊ dowamynda mekdepler ÿerli häkimiÿeti◊<br />
gözegçiligi astynda boldy.<br />
AB≈-da bilimi◊ ornuna göz ÿetirmek üçin, Amerikalylary◊<br />
bir a◊ endigine eÿerÿändigine we bu endigi◊ özara hyzmatda∆lyk<br />
we arkala∆yk etmäge taÿÿarlykdygyna dü∆ünmelidiris.<br />
Ol endik Amerikalylary◊ bir wagty◊ özünde hem azatlyga,<br />
hem de◊lige berlenligi netijesinde emele geldi. Erkin we de◊<br />
derejeli adamlar biri-birine hormat goÿup, jemgyÿeti◊ de◊<br />
hukukly agzalary hökmünde bilelikde erkin i∆le∆ÿärler. Ilkinji<br />
koloniÿalarda we so◊ra bu pikir i∆ ÿüzünde synagdan geçenso◊,<br />
onu◊ netijeliligi barada ∆übhe galmady. Amerikalylar<br />
ÿerli derejede eden i∆lerini◊ köpüsinde arkala∆ykly hereket<br />
edipdiler. Olary◊ bilelikde jaÿ gurmagy, dü∆ekçe tikmegi,<br />
∆äher ÿygnaklaryny gurnamagy, klublara we meÿletin guramalara<br />
gatna∆magy demokratik hyzmatda∆lygy◊ we arkala∆ygy◊<br />
netijesi boldy.<br />
Konstitusiÿada bilim meselesi barada ÿörite hiç zat ÿazylmandyr.<br />
Bu resminamada bilim barada bir zat agzalman geçilse-de,<br />
edil agzalyp geçilendäkisi ÿaly wajypdyr. «Ätiÿaçlyk<br />
ygtyÿar bermek barada madda» diÿlip atlandyrylÿan<br />
Konstitusiÿa 10-njy düzedi∆ federal hökümeti◊ gös-göni jogapkärçiliginde<br />
bolmadyk ähli ygtyÿarlyklary ∆tatlara berkitdi.<br />
Netijede, bilim üçin AB≈-ny◊ federal hökümeti däl-de, 50<br />
sany ∆tat jogap berÿär.<br />
≈tatlar ÿerli mekdep etraplaryndan öz görkezmelerine eÿermegi<br />
talap edip bilÿärler. AB≈-ny◊ hökümeti bolsa muny ne<br />
∆tatlardan, ne-de mekdep etraplaryndan talap edip bilÿär,<br />
bolmanda, mekdep maksatnamasyny, okady∆ usullaryny ÿada<br />
okuw kitaplaryny saÿlamak meselelerinde ÿa-da mugallymlar<br />
we okuwçylar üçin kada-kanunlary kesgitlemek<br />
meselesinde federal hökümeti◊ hiç hili hukugy ÿok. Di◊e federal<br />
hökümete degi∆li meseleler ÿüze çyksa, mysal üçin<br />
raÿatlary◊ raÿatlyk hukuklary kemsidilse, döwlet derejesindäki<br />
hökümet bilim ulgamyna go∆uly∆yp bilÿär. ≈eÿlelikde,<br />
ÿerli derejede jynsparazlyga ÿol berilse, Wa∆ington arala∆maly<br />
bolÿar.<br />
Hut ∆unu◊ ÿaly hadysa 1950-nji we 1960-njy ÿyllarda, raÿatlyk<br />
hukuklary ugrundaky hereketi◊ i◊ ÿokary galan döwründe<br />
bolup geçdi. ≈onda AB≈-ny◊ Ÿokary sudy sany azlyk<br />
edÿän jemagatlar üçin mekdepleri «aÿratyn, ÿöne de◊» edip<br />
10
Bilim<br />
bölmegi konstitusiÿa gar∆y diÿip yglan etdi. AB≈-ny◊ hökümeti<br />
uzak möhlete çekjek birle∆dirme hereketini ba∆lady.<br />
Emma bulara garamazdan, esasy bilim meseleleri◊ ählisi –<br />
näme öwretmeli, kim öwretmeli, nähili ∆ertlerde we näçe aÿlyk<br />
tölemeli, bilime nädip baha bermeli, klasdan klasa geçmegi◊<br />
we mekdebi tamamlamagy◊ möhletleri we ∆ertleri nähili bolmaly,<br />
haÿsy okuw kitaplary ulanmaly we olary nädip tassyklamaly<br />
– ∆tat we ÿerli derejede çözülÿän meseleler bolup galÿar.<br />
Amerikan bilim ulgamynda 1990-njy ÿyllarda ÿerli gözegçilige<br />
berilÿän ähmiÿete has dogry dü∆ünmek üçin, Amerikany◊<br />
ba∆langyç we orta bilim ulgamyny◊ möçberlerini gysgaça suratlandyrmak<br />
gerek. ≈u günki gün 50 ∆tatda 46 milliona golaÿ<br />
çaga 14.000-den hem köpräk gara∆syz mekdep etraplarynda<br />
ÿerle∆en mekdeplere gatnaÿarlar. 14.000 uly san bolup görünmegi<br />
mümkin, emma 1940-njy ÿylda 117.000-den hem köpräk<br />
mekdep etraplary bardy. ≈u günki gün di◊e i◊ täze ∆tat bolan<br />
Gawaÿide tutu∆ ∆tat üçin bir umumy mekdep ulgamy bar. Tersine,<br />
gür ilatly ∆tatlar bolan Kaliforniÿada we Tehasda hersinde<br />
bir mü◊den hem köpräk mekdep etraplary bar. Azrak ilatly<br />
Delawer bilen Newadada hersinde 25-den azrak etrap bar.<br />
Mekdep etraplaryny ÿerli bilim baradaky ge◊e∆likler dolandyrÿarlar.<br />
Ba∆gaça hossarlar ÿa-da ge◊e∆ligi◊ agzalary<br />
diÿlip atlandyrylÿan ÿerli mekdep ge◊e∆liklerini◊ agzalary<br />
köplenç ÿagdaÿda saÿlanylÿar. Olary di◊e seÿrek ÿagdaÿlarda<br />
ÿolba∆çylar belleÿärler, onda-da belleÿän ÿolba∆çy wezipesine<br />
saÿlaw arkaly geçen bolmaly.<br />
Ÿerli mekdep etraplaryny◊ i∆ini ∆tat derejesinde bilim baradaky<br />
ge◊e∆likler dolandyrÿar. Mundan ba∆ga-da her ∆tatda<br />
bilim meseleleri üçin jogapkär edara edi∆ ÿolba∆çy bar. O◊a<br />
ba∆gaça ∆taty◊ mekdep meseleleri baradaky ba∆ müdiri, köpçülikleÿin<br />
bilim ulgamy üçin jogapkär gözegçi ÿa-da bilim<br />
meseleleri baradaky ynanylan wekil hem diÿÿärler. Kähalatlarda<br />
ynanylan wekil Kaliforniÿada ÿa-da Floridada bol∆y<br />
ÿaly wezipesine saÿlanylÿar; ba∆ga ÿagdaÿlarda ol gubernator<br />
ÿa-da ∆taty◊ bilim baradaky ge◊e∆ligi tarapyndan bellenilÿär.<br />
Belleni∆ usullary nähili bolanda-da, ∆tatlary◊ hökümetleri<br />
ÿerli mekdep etraplary üçin esasy düzgünleri kesgitleÿär.<br />
Olar mekdepler üçin okuw günleri◊ sanyny – bu adatça ÿylda<br />
<strong>18</strong>0 gün bolÿar, mugallymlary we müdirleri ygtyÿarlandyrmak<br />
üçin düzgünleri, hökmany okadylmaly dersleri kesgitleÿärler;<br />
haÿsy kitaplary◊ ulanylmalydygy barada görkezme berip, ol<br />
kitaplary çapdan çykaryp ÿa-da satyn alyp, olary paÿla∆dyryp<br />
bilÿärler. ≈eÿle hem, ∆tatlary◊ hökümetleri adatça mekdebi<br />
gutaranlygy baradaky diplomlary◊ berilmegi bilen bagly düzgünleri<br />
kesgitleÿärler.<br />
Ÿöne ∆taty◊ hökümetini◊ elinde jemlenen i◊ möhüm ygytyÿarlylyk<br />
onu◊ maliÿe seri∆deleri◊ ulanyly∆y babatda görkezme<br />
berÿänligidir.<br />
≈u günki gün ∆tatlary◊ köpüsi ÿerli mekdepler üçin maliÿe<br />
seri∆delerini uly möçberlerde gönükdirÿär. Ÿerli salgyt<br />
ÿygymlary◊ görnü∆leri we möçberleri hem ∆tat tarapyndan<br />
ygtyÿarlandyrylÿar. Uly bÿujetli mekdep ulgamlary bÿujeti<br />
çäkli mekdeplerden tapawutlylykda ÿokary matematika ÿa-da<br />
kyn da∆ary ÿurt dilleri ÿaly az sanly okuwçylar üçin niÿetlenen<br />
derslere köpräk pul ÿetirinip bilÿär.<br />
≈tatlary◊ bilim baradaky ge◊e∆liklerini◊ we ynanylan wekillerini◊<br />
resmi ygtyÿarlyklary ägirt uly bolup görünse-de, ähli<br />
ÿerli mekdep etraplary ep-esli derejede özba∆dak we erkin<br />
hereket edÿärler. Olary◊ hemmesi öz bÿujetlerini düzÿärler,<br />
okuw maksatlaryny we has köp üns berilmeli dersleri we<br />
çäreleri kesgitleÿärler, düzgünleri we kadalary kabul edÿärler<br />
we i∆gärleri i∆e alyp, i∆den çykarÿarlar. Adatça olar mekdep<br />
jaÿlaryny◊ taslamasy, gurlu∆ygy we o◊at ÿagdaÿda saklanmagy<br />
üçin jogap berÿärler. Mekdep etraplary◊ köpüsi hökümeti◊<br />
beÿleki edaralary bilen, ∆eÿle hem ÿerli, ∆tat we döwlet<br />
häkimiÿetlerini◊ i∆gärleri bilen gös-göni i∆ saly∆ÿarlar. Kemçilik<br />
ÿüze çyksa, sudda talapkär bolup gubernator däl-de,<br />
ÿerli mekdep etraby bilen onu◊ ÿolba∆çysy çyky∆ etmeli<br />
bolÿar. Meteorologiÿa gullugyny◊ köp ÿagÿan gar ÿa-da tüweleÿ<br />
ÿaly erbet howa ÿagdaÿyny çak edÿän halatynda bolsa,<br />
mekdebi ÿapmak barada çözgüdi mer (∆äher häkimi) ÿa-da<br />
gubernator däl-de, bilim baradaky ÿerli mekdep etrabyny◊<br />
ÿolba∆çysy kabul etmeli.<br />
Port ∆äherleri bolan Nÿu Ÿorkde we Los Anjelesde hersinde<br />
bir milliondan köpräk immigrant ÿa∆aÿar. Bu çagalary◊ etniki,<br />
medeni we dil taÿdan düÿpgöter aratapawutlylygyny◊ özi<br />
eÿÿäm olary◊ mätäçliklerine we bähbitlerine laÿyklykda ÿerli<br />
derejede ÿöritele∆dirilen bilim ulgamyny◊ bolmagyny talap<br />
edÿär.<br />
So◊ky döwürlerde ÿerli derejede mugallymlary◊ güÿçli kärde∆ler<br />
bilele∆iklerini◊ emele gelmegi ÿerli gözegçilik meselesine<br />
degi∆li wajyp hadysadyr. Olar mugallymlary◊ bähbitlerini<br />
gorap, aÿlyk, i∆ ∆ertleri, okuw maksatnamasy we i∆gär sanawy<br />
barada ÿerli derejede kabul edilÿän aÿgytly çözgütlere<br />
täsir edÿärler. ≈eÿle düzgün çu◊◊ur kök uranso◊, bu meseleler<br />
döwlet we ∆tat derejelerine çykarylmaÿar. Mu◊a ÿerli kärde∆ler<br />
bilelesiklerini◊ ∆tat we döwlet boÿunça bilele∆ikleri◊<br />
bölümi hökmünde gurnalanlygy täsir etmeÿär.<br />
Käbir ÿerlerde we ÿagdaÿlarda ∆tatlary◊ hökümetleri ÿerli<br />
gözegçilik däplerini göz-görtele ÿa-da bildirmän üÿtgetjek<br />
bolsalar-da, ∆tat derejesinde dolandyry∆ henizem demokratik<br />
ÿollar arkaly amala a∆yrylÿar. ≈onu◊ üçin adamlar öz ykbalyny<br />
özleri çözÿär, ÿöne taryh bilen tejribä ser salsak, amerikan<br />
durmu∆yna düÿpli orna∆yp giden ÿerli gözegçilik däbi<br />
ähli synaglardan geçmegi ba∆arar diÿip, ynam bilen aÿtsak<br />
bolÿar.<br />
★<br />
Reprinted from USIA Electronic Journal U.S. Society & Values, December 1997<br />
11
ŸE÷ILMEZEK<br />
Dul galyp, garyplygy gerdeninde çeken Rut Ann Minner saÿlawlarda ÿekeje gezek hem<br />
ÿe◊ilmän, Delawer ∆tatyny◊ gubernatory boldy.<br />
1967-nji ÿylda üç çagasyny eklejek bolup, Rut Ann Minneri◊<br />
bar pikiri täze ma∆yn satyn almakdy. Mekdebini gutarman<br />
ta∆lan 32 ÿa∆ly dul aÿaly◊ bar tapyp bilen i∆i Delawer ∆tatyny◊<br />
günorta etraplarynda çarkandak ÿollardan bir fermadan ba∆ga<br />
ferma gidip, ekilen mekgejöweni◊ hatarlaryny, düÿplerini we<br />
ba∆laryny hökümet barlaglary üçin sanamakdan ybaratdy.<br />
Onu◊ 1963-nji ÿyldan bäri münüp ÿören «≈ewi» ma∆ynyny◊<br />
bolsa sürerligi galmandy. Emma ma∆yn satÿan telekeçiler o◊a<br />
ma∆yny karzyna satyn almaga rugsat bermediler. «Olar: ‹Sen<br />
dul ekeni◊ ahyryn. Ma∆yny karzyna almak üçin erkek gol çekmeli›<br />
diÿÿärdiler» diÿip, Minner ÿatlaÿar.<br />
Sustupes we göwni galan Minner banklara ÿüz tutdy. Emma<br />
olar hem erkek adamyny◊ goluny talap etdiler. Birnäçe ÿyl<br />
geçenso◊, 1974-nji ÿylda Minneri döwlet wezipesine dala∆<br />
etmäge iterdiler. ≈onda ol aÿal ma∆galalary◊ kemsidilmegine<br />
gar∆y göre∆mek üçin razy boldy. Saÿlawlarda ÿe◊ip, Minner<br />
∆tatyndaky banklary◊ aÿal ma∆galalara karz pul bermegini<br />
ÿe◊ille∆dirmegi gazandy. «Men di◊e ∆ol sebäpli ol wezipä dala∆<br />
etdim. Wezipe basgançagynda ÿokary galmak niÿetim<br />
ÿokdy» diÿip, Minner gürrü◊ berÿär.<br />
Syÿasata kiçigöwünli niÿet bilen giri∆en hem bolsa, so◊ra ol<br />
bir wezipeden beÿlekä geçip, ahyrso◊y ÿanwarda Delawer<br />
∆tatyny◊ ilkinji zenan gubernatory edilip bellendi. «Men hiç<br />
haçan hem häzirki derejäme ÿeterin öÿtmeÿärdim» diÿip,<br />
häzir 66 ÿa∆yndaky Minner aÿdÿar. Ol so◊ky 26 ÿyly◊ içinde<br />
ÿekeje saylawda hem ÿe◊ilmändi. Minner Kongresde ∆tatyny◊<br />
wekili bolup yzygiderli dört möhleti◊ dowamynda, ∆tatyny◊<br />
senatory bolup üç möhleti◊ dowamynda, gubernatory◊ orunbasary<br />
bolup iki möhlet i∆läp, bu yzygiderli ösü∆i bilen bäsede∆<br />
syÿasatçylyaryny haÿran galdyrÿar. Respublikan partiÿadan<br />
saÿlanan döwlet kanun çykaryjysy Donna Stoun ol barada<br />
∆eÿle diÿÿär: «Men lenç edilen sözleri gaÿtalasym gelenok,<br />
emma Rut Ann her amerikalyny◊ arzuw edÿän zatlaryny öz<br />
durmu∆ynda gazandy».<br />
Delawer ∆tatyny◊ Milford ∆äherini◊ töwereginde doglup, Minner<br />
kärendeçi daÿhanlar bolan Samuel we Meri Ann Kowerdeÿlleri◊<br />
ma∆galasynda bä∆ çagany◊ i◊ kiçisidi. Ol 16 ÿa∆yndaka<br />
öz erkine gar∆y ma∆galasyny◊ däbine boÿun bolmaly<br />
boldy. Ma∆gala hojalygynda sygyrlary sagyp, traktor sürüp,<br />
ekerançylykda kömek edip ÿören Minner tapawutly okuwçy<br />
bolsa-da, kakasyny◊ buÿrugy boÿunça mekdebi ta∆lamaly<br />
boldy. «Mekdebi ta∆lamak ma◊a agyr degdi, emma bizi◊<br />
hemmämiz muny edäÿmelidik» diÿip, ol aÿdÿar.<br />
Bir ÿyldan ol sekizinji klasda okap ÿören söÿgülisi Frank<br />
Ingrama durmu∆a çykdy. Bilelikde olar Milfordda pestisid<br />
söwdasyny ba∆ladylar, emma 1967-nji ÿylda Ingram 34<br />
ÿa∆ynda ÿürek keseli sebäpli aradan çykdy. Minner üç sany<br />
ÿa∆ çagasy we bergileri bilen ÿeke galdy. I∆ tapmak kyn bolanso◊,<br />
ol mekdebe gaÿdyp baryp, sekizinji klasda okaÿan öz<br />
uly ogly, häzir 48 ÿa∆ly Frenkden sapak aldy. «Bizi◊ hemmämiz<br />
öÿ i∆imizi bile edÿärdik» diÿip, 44 ÿa∆ly ogly Weÿn<br />
gürrü◊ berÿär. Ahyrso◊y Minner mekdebi gutaranlygy barada<br />
diplomyny ele aldy.<br />
Minneri◊ ma∆galasyny◊ ÿakyn dosty ÿük ma∆yn sürüjisi Rojer<br />
Minner olara goldaw berÿärdi. Ö◊ki ma∆galasy bilen aÿryly∆anso◊,<br />
ol köp wagtyny ussahanasynda geçirip, Minneri◊<br />
ogullaryny güÿmeÿärdi. «Ol meni söÿgi du∆u∆ygyna çagyrmakdan<br />
ö◊, meni◊ ogullarym bilen bir ÿyllap du∆u∆dy diÿip,<br />
men hemi∆e-de degi∆erdim» diÿip, Minner aÿdÿar. Olar<br />
1969-nji ÿylda durmu∆ gurup, tirkew hyzmaty kärhanasyny<br />
açdylar. Rojer rak keselinden 1991-nji ÿylda aradan çykanso◊,<br />
Minner Weÿn we kiçi ogly Geri bilen ol kärhanany häzire<br />
çenli ÿöredip gelÿär. Uly ogly Frank Milfordda mekdepde<br />
mugallym bolup i∆leÿär.<br />
Wagt tapanda Minner öz ∆tatyny◊ Demokratik partiÿasyna kömegini<br />
hödürläp, bukjalara hat saly∆ÿardy. 1973-nji ÿylda gubernator<br />
≈erman Tribbitt ony kätip edip i∆e aldy. Bir ÿarym<br />
ÿyldan Demokratik partiÿa ony öz etrabyndan ∆tatyny◊ wekili<br />
edip, saÿlawlara çykardy. «Men ol saÿlawda adamlar bilen<br />
du∆u∆makdan ölümden gorkan ÿaly gorkÿardym» diÿip, enesi<br />
aÿallary◊ ∆epagat uÿasy bolan Minner aÿdyp berÿär. «Men<br />
olary◊ gapysyny kakanymda, olar: ‹Men sen barada e∆idipdim.<br />
Seni◊ ene◊ meni◊ çagalarymy◊ göbek enesi ahyryn›<br />
diÿÿärdiler».<br />
Minneri◊ saÿlawçylary bilen kiçigöwünli geple∆ip bilmegi<br />
o◊a i∆inde uly kömek boldy. «Ol hemi∆e-de ∆ol bol∆una<br />
galÿardy» diÿip, Minneri◊ saçyny eÿÿäm 20 ÿyldan gowrak<br />
wagt bäri ∆ol bir ∆ampun bilen ÿuwÿan, ∆ol ö◊küsi ÿaly syryp<br />
we ö◊küsi ÿaly guradyp berÿän saç bejerijisi Lÿusi ≈uler<br />
aÿdÿar. Dogduk mekany bolan Milforddaky sadaja durmu∆yny<br />
ta∆lap, Dowerdäki gubernatorlary◊ ÿa∆aÿan ka∆a◊<br />
kö∆güne göçüp barsa-da, Minner henizem: «Ma◊a ÿöne Rut<br />
Ann diÿi◊» diÿip, talap edÿär.<br />
3-nji ÿanwarda geçirilen resmi wezipä giri∆me dabarasynda<br />
Minner durmu∆ynda 10-njy gezek dabaraly kasam okady.<br />
12
Jemgyÿetde aÿallar<br />
Adatça jyns meselesini gozgamaÿan Minner üç gelnini◊<br />
ÿanynda durka ∆u sözleri diÿdi: «Bu bizi◊ hemmämizi◊, hem-<br />
me aÿal-gyzlary◊ gazanan ÿe◊∆idir! Bu meni◊ di◊e aÿallar<br />
üçin diÿip eden i◊ uly i∆imdir».<br />
★<br />
People Weekly © 2001/Time Inc.<br />
Gubernatory◊ orunbasary Rut Ann Minner iki ÿarym ÿa∆yndaky Çad Flek we onu◊ enesi Margaret Weber, sagda, bilen Nÿu Kasl<br />
∆äherindäki (Delawer ∆taty) supermarketi◊ çykalgasynda salamla∆yp dur. Demokrat Rut Ann Minner respublikan Jon Berisi◊ gar∆ysyna<br />
gubernatorlyk wezipesine dala∆ edÿär. 2000-nji ÿyly◊ saÿlaw möwsümini◊ ahyrlarynda kandidatlar goldaw gazanmakda so◊ky<br />
pursatlardan peÿdalanmak üçin Delawer ∆tatyny◊ köp ÿerlerinde boldular. (AP/Suratçy Roberto Borea)<br />
AP Photo/Roberto Borea<br />
<strong>13</strong>
Pol Haÿnsen Seidi ∆äherinde<br />
soÿany ösdürmek boÿunça<br />
tejribe proÿektine gatna∆ÿan<br />
ma∆galany◊ ÿerinde.<br />
Biz ∆u sanymyzda öz rubrikamyzy dowam etdirip, size «Winrok Internä∆inel» guramasyny◊<br />
Türkmenistandaky müdiri Pol Haÿnsen bilen geçiren ∆öhbetde∆ligimizi hödürleÿäris.<br />
Sorag: Bu ÿerde alyp barÿan i∆i◊iz barada gysgaça gürri◊<br />
beräÿse◊iz.<br />
Jogap: «Winrok» Türkmenistanda «Daÿhan-Daÿhana» atly<br />
di◊e bir maksatnama boÿunça i∆leÿär. AB≈-ny◊ Halkara<br />
Ösü∆ Agentligi bu maksatnamany maliÿele∆dirÿär. Onu◊<br />
maksady amerikaly tehnikleri Türkmenistana ÿerli telekeçilere<br />
maslahat bermek üçin çagyrmakdan ybaratdyr. Mu◊a<br />
di◊e daÿhançylyk däl-de, eÿsem oba hojalygya sähel dahyly<br />
bolan islendik i∆ler girÿär. Ol azyk harytlaryny◊, et ÿa-da<br />
däne önümleri bolsun, tapawudy ÿok, islendik görnü∆ini◊<br />
önümçiligine degi∆li i∆leri – gaÿtadan i∆lemegi, ÿerlemegi,<br />
bank i∆ini öz üçine alÿär. Mysal üçin, ÿa◊y-ÿakynda bu maksatnamany◊<br />
çäklerinde meÿletin i∆lemek üçin gelen i∆gärleri◊<br />
biri hünäri boÿunça parazitlere gar∆y göre∆ÿän weterinar.<br />
Ol daÿhanlar bilen kän du∆u∆man, köplenç özi ÿaly weterinarlar<br />
bilen i∆ saly∆ÿar. ≈eÿle hem bizde bal öndürmek<br />
boÿunça hünärmen bar. Bizi◊ edÿän i∆imizi görkezmek üçin<br />
gowy mysal bar. Da∆oguzly peÿnir öndürÿän telekeçi täze<br />
satyn alan önümçilik enjamlaryny i∆ledip bilmän kösenÿärdi.<br />
Bizi◊ çagyran peÿnir önümçiligi boÿunça ökde hünärmenimiz<br />
onu◊ enjamlaryna seredip, on sekundy◊ içinde näsazlygy◊<br />
sebäbini anyklady. Ol näsazlyk bakteriÿa sebäpli döräpdir –<br />
peÿnir bakteriÿalara juda duÿgur önüm eken. Bir gije-gündizi◊<br />
içinde olar ÿokary hilli peÿnir öndürip ba∆ladylar. Telekeçi<br />
eÿÿäm <strong>13</strong>8 mü◊ amerikan dollarlyk karzyny üzüpdir. Bu<br />
bizi◊ üstünliklerimiz barada gürrü◊ bermek üçin i◊ o◊at waka.<br />
Beÿleki üstünlikler, elbetde, munu◊ ÿaly ÿe◊il bolmady.<br />
Sorag: Her ÿylda AB≈-dan näçe i∆gär meÿletin i∆lemek üçin<br />
gelÿär?<br />
Jogap: 25-e golaÿ.<br />
Sorag: Olara bu ÿere gelip i∆leÿänleri üçin aÿlyk berilÿärmi?<br />
Jogap: Ÿok. Olara gündelik harajatlary üçin azrak pul berilÿär,<br />
ÿöne biz olary ∆onda-da meÿletin i∆gär hasaplaÿarys.<br />
Sorag: Ol meÿletin i∆gärler asla kim? Olar AB≈-da i∆leÿärmi?<br />
Jogap: Olary◊ köpüsi pensiÿada. Emma köp tarapdan seredeni◊de,<br />
bu bizi◊ üçin gowy, sebäbi olary◊ tejribersi hem köp<br />
bolÿar. Olar öz i∆ini ba∆dan so◊una çenli bilÿär.<br />
Sorag: Ol adamlar näme üçin bu ÿere meÿletin i∆lemäge<br />
gelÿärler?<br />
Jogap: Munu◊ iki sebäbi bar. Birinjiden, olary◊ köp ÿyllary◊<br />
dowamynda i∆läp öwrenen hem-de paÿla∆asy gelÿän birtopar<br />
ukypdyr ba∆arnyklary bar. Muny ma◊a olary◊ köpüsi<br />
aÿdÿardy. Ikinjiden bolsa, men olar bilesigelijiligi sebäpli<br />
gelÿändir öÿdÿärin. Syÿahat etmegi gowy görÿän adamlar az<br />
däl. Bu bolsa mugt syÿahat – olar ÿekeje köpügem tölemeli<br />
däl. ≈eÿle hem, olar ö◊ e∆idip görmedik ÿurduna gelÿär. Olar<br />
gaÿdyp baranso◊, amerikan mekdeplerinde we guramalarynda<br />
syÿahaty barada gürrü◊ berÿärler.<br />
Sorag: Öz asly◊yz barada aÿdyp beräÿse◊iz. Nirede önüp ösdü◊iz?<br />
Nirede okady◊yz?<br />
Jogap: Men Wiskonsinde süÿt fermasyna önüp ösdüm. Ol o<br />
diÿen uly ferma däldi. Meni◊ kakam syÿasatçy bolanso◊, men<br />
mekdepde okan wagtym tutu∆ fermany◊ i∆ini ejem ikimiz<br />
edÿärdik. Kakam hepdäni◊ ahyrynda gelip, bizi◊ indiki hepdede<br />
etmeli i∆lerimizi aÿdardy. Her du∆enbe güni kakam<br />
14
Türkmenistanda ÿa∆aÿan Amerikalylar<br />
ma∆ynyna münüp, ∆taty◊ paÿtagtyna i∆e gidenso◊, ejem ikimiz:<br />
«Indi biz bu hepdäni◊ dowamynda hakykatdan näme etmeli?»<br />
diÿip oÿlany∆ÿardyk. Meni◊ pikirimçe, biz fermany◊<br />
i∆ini örän üstünlikli alyp barÿardyk. 48.6 gektarlyk ferma ∆ol<br />
wagtlar üçin hem kiçi hasaplanylÿardy. Bizde sygyr, azrak<br />
towuk bilen do◊uz hem bardy. ≈eÿle hem biz uly mukdarda<br />
däne ösdürÿärdik. ≈eÿlelikde, men oba hojalyk barada bilÿän<br />
zatlarymy i∆läp öwrendim. Ondan so◊ men dünÿäni gezmegi<br />
ÿüregime düwdüm, da∆ary ÿurtlarda i∆lemek üçin mümkinçilik<br />
gözläp ba∆ladym. Men iki ÿyllap Kanadada meÿletinçi bolup<br />
i∆ledim. So◊ra men Alÿaska göçüp, ol ÿerde öz kiçiräk<br />
hususy kärhanamy açyp, uniwersitete girdim. 1986-njy ÿylda<br />
Parahatçylyk Korpusyna go∆ulyp, 1980-nji ÿyllary◊ so◊unda<br />
we 1990-njy ÿyllary◊ ba∆ynda Owganystany◊ serhedinde halkara<br />
guramasynda i∆ledim. So◊ra Alÿaskada i∆ewürlik ulgamynda<br />
edara edi∆ hünäri boÿunça magisterlik derejäni<br />
alyp, men bir ÿyllap Somaliÿada i∆ledim. So◊ meni Gruziÿa ol<br />
ÿerdäki ÿagdaÿa baha bermek üçin iberdiler. Ol ÿerde ÿer titreme<br />
bolup geçenso◊, men olary◊ gyssagly kömegi◊ nähili<br />
görnü∆lerine mätäçdigini anyklamalydym. Emma meni◊ ol<br />
ÿere baran günüm Abhaziÿada uru∆ ba∆lady. Onso◊ men ba∆<br />
edaramyz bilen habarla∆yp, biz ÿer titremä baha bermeli dälde,<br />
250.000 sany bosguny ÿerle∆dirmek üçin ÿer tapmaly<br />
diÿip aÿtdym. Men Gruziÿada ÿurt boÿunça wekilhanamyzy◊<br />
müdüri bolup galdym. ≈onra men azyk kömek maksatnamasy<br />
boÿunça Demirgazyk Koreÿada boldum we häzir hem Türkmenistanda<br />
i∆läp ÿörün.<br />
Sorag: Siz bu ÿere haçan geldi◊iz?<br />
Jogap: Ilki 2000-nji ÿyly◊ noÿabrynda, so◊ra 2001-nji ÿyly◊<br />
fewralynda doly i∆läp ba∆lamak üçin geldim. Men bu ÿerde<br />
ÿene bir ÿarym ÿyl ÿaly bolaryn.<br />
Sorag: Sizi◊ ma∆gala◊yz barmy?<br />
Jogap: Ÿok. Men ÿigrimi ÿa∆larymdakam, otuz ÿa∆aÿançam<br />
syÿahat edip, her hili ∆owhunly wakalary ba∆dan geçirip görmegi<br />
ÿüregime düwdüm. Ÿöne eÿläme-beÿläme garap ÿeti∆mänkäm,<br />
eÿÿäm otuz ÿa∆apdyryn. Ondan so◊ men durmu∆<br />
gurmany otuz bä∆ ÿa∆a çenli süÿ∆ürdim welin, seretsem,<br />
ÿa∆ym kyrka ÿetipdir. Häzir men ondan hem garryrak. Men<br />
hiç haçan ma∆gala gurmak mümkinçiliginden gaçmaÿardym,<br />
ÿöne meni◊ki ÿaly durmu∆ bilen ÿa∆aÿan adam üçin sallah<br />
bolmak ÿe◊ilräk-dä. Men öz i∆ine ykbalyny bagy∆ edÿän<br />
adamlary◊ köpüsini◊ki ∆eÿle bolÿarmyka diÿÿärin.<br />
Sorag: AB≈-da öz öÿü◊iz diÿip niräni hasaplaÿarsy◊yz?<br />
Jogap: Alÿaskadaky Feÿrbanks ∆äherçesi. Gy∆yna ol ÿer<br />
sowuk bolÿar, emma tomsuna howasy ÿakymly. Käwagtlar<br />
howa 35-38 gradusa çenli sowuk bolÿar. Feÿrbanks – bu ilaty<br />
30.000 adam bolan kiçiräk ∆äherçe. Alÿaskada oba hojalyk<br />
bilen me∆hullanÿanlar bar, emma kän däl. Bizde hersi öz dilinde<br />
gepleÿän we biri-birinden esli tapawutlanÿan birnäçe<br />
ÿerli medeniÿet bar. Olary◊ i◊ tanalÿanlary eskimoslardyr.<br />
Käbir ÿa∆uly eskimoslar häzirem i◊lis dilini bilmeÿärler, ÿöne<br />
ÿa∆lary◊ köpüsi eÿÿäm i◊lisçe geple∆ip bilÿär. Käbir eskimoslary◊<br />
ÿa∆aÿan obalary ∆eÿle bir uzakda ÿerle∆en welin,<br />
olary◊ kiçiräk obasyna ÿetÿänçä◊ 800–900 kilometr uçup,<br />
ÿekeje-de ÿola gözü◊ dü∆meÿär. Bizi◊ esasy durmu∆ kynçylygymyzy◊<br />
biri alkogol içgileri◊ köp içilÿänligidir, hususan-da<br />
obalarda. Munu◊ sebäbi i∆i◊ orunlaryny◊ ÿetmeÿänligindedir.<br />
Adamlar i∆ tapman gaharlanyp içip ba∆laÿarlar. Ÿene bir<br />
mesele uzakda ÿerle∆en obalarda hapa suwlary alyp gidÿän<br />
ulgamlary gurmakdyr. ≈tatdaky ÿerleri◊ uly bölegi hemi∆elik<br />
buzu◊ astyndadyr. Onso◊ tomsu◊ ortasynda-da topragy gazyp<br />
ba∆lasa◊, da∆ ÿaly buza direÿän ÿerleri◊de sen nädip kanalizasiÿa<br />
geçirjek!?<br />
Sorag: Ol ÿerde syÿahatçylygy◊ hasabyna ÿa-da hyzmat hödürläp<br />
dü∆ewünt edinip bolÿarmy?<br />
Jogap: Hawa, esasanam tomsu◊ dowamynda. Meni◊ ol ÿerde<br />
ÿa∆an wagtlarym syÿahatçylary◊ sany ÿerli ilatdan hem kändi<br />
– ÿylda ÿarym million adam dagy gelerdi. Bu gazanjy◊ esasy<br />
çe∆mesidir. Agaç önümleri we nebit senagaty hem girdeji getirip,<br />
i∆ ÿerlerini döredÿär.<br />
Sorag: Siz Türkmenistany◊ beÿleki ÿerlerinde i∆ geçirÿärsi◊izmi?<br />
Jogap: Biz Balkan welaÿatyndan galan dört welaÿatda<br />
i∆leÿäris. Balkanda-da birazrak i∆ alyp barÿarys. Balkanda az<br />
i∆leÿänimizi◊ sebäbi, ol ÿerde oba hojalyk o diÿen gi◊ ÿaÿramadyk.<br />
Sorag: Ÿerli daÿhanlary◊ we i∆ewürleri◊ näçesi bilen<br />
i∆le∆ÿärsi◊iz?<br />
Jogap: Belli bir zat aÿtmak kyn. Biz yzygiderli üç sany<br />
daÿhan birle∆ik bilen i∆leÿäris. Olarda iki ÿüze golaÿ daÿhan<br />
bilen i∆ saly∆ÿandyrys. Emma köp halatda biz ÿöne du∆u∆yp,<br />
maslahat berip gaÿdÿarys.<br />
Sorag: Siz aÿal-gyz daÿhanlar bilen i∆leÿärmisi◊iz?<br />
Jogap: Hawa. Biz aÿal-gyzlary◊ toparlary bilen i∆le∆er ÿaly<br />
bir aÿal ma∆galany i∆e aldyk. Baÿramalyda bizi◊ kömek<br />
berÿän bal öndürÿän önümçilik toparymyzda dokuz sany ÿa∆<br />
gyz i∆leÿär. ≈eÿlelikde, biz aÿal-gyzlary i∆e çekmeklige has<br />
köp üns berÿäris.<br />
★<br />
15
AB≈-DA APREL-IŸUN AŸLARYNDA<br />
BELLENŸÄN BAŸRAMÇYLYKLAR<br />
Ÿer Güni<br />
Ÿer güni ilkinji gezek 1970-nji ÿyly◊ 22-nji aprelinde senagat<br />
önümçiligine we adamlary◊ sarp edi∆ine täsir etmek maksady<br />
bilen da∆ky gur∆agy goramak hereketini ÿola goÿmagy<br />
umyt edÿän bir topar tarapyndan bellenildi. ≈ondan bäri millionlarça<br />
Amerikalylar Ÿer günini da∆ky gur∆aga peÿda getirÿän<br />
derÿalary arassalamak, nahallary oturtmak ÿaly i∆ler<br />
arkaly belläp geçÿärler. Ÿer güni federal baÿramçylyk hasap<br />
edilmese-de, Amerikalylar munu◊ üsti bilen da∆ky gur∆agy<br />
gorap saklamakda peÿdaly i∆ler edip biljekdiklerine we etmelidiklerine<br />
göz ÿetirdiler.<br />
Ÿatlama güni (Maÿ aÿynÿ◊ so◊ky du∆enbesi)<br />
Ÿatlama güni AB≈-da tomus dynç aly∆ möwsümini◊ ba∆lanandygyny<br />
a◊ladÿar. Bu üç günlük dynç aly∆lykda, ma∆gala<br />
bolup açyk howa çykmak däp bolupdyr.<br />
Sinko de Maÿo (5-nji maÿ)<br />
Kaliforniÿany◊ Los Anjeles ∆äheri 5-nji maÿda dürli re◊kler,<br />
gülküler we tanslar bilen göwnü◊i açÿar. 500.000-den gowrak<br />
meksikanlar we asly meksikaly Amerikalylar Sinko de Maÿony<br />
ÿa-da «5-nji Maÿy» baÿram edÿärler. Bu baÿramçylykda meksikanlar<br />
we amerikanlar iki döwleti◊ arasyndaky dostlugy nygtamak<br />
üçin geçirilÿän dabaralara gatna∆ÿarlar.<br />
Los Anjelesde bu baÿramçylyk Siti Holy◊ (∆äher dolandyry∆<br />
merkezini◊ jaÿy) töweregindäki köçelerde meksikan orkestrlerini◊<br />
we ÿerli toparlary◊ meksikan watançylyk aÿdymlaryny<br />
ÿerine ÿetirmegi bilen bellenilÿär. Köçeler Meksikany◊<br />
baÿdagyny◊ re◊kleri bolan gyzyl, ak we ÿa∆yl re◊kler bilen bezelÿär.<br />
Ÿetginjek oglanlar meksikan egin-e∆iklerini buÿsanç<br />
bilen geÿinip çykÿarlar we gyzlar bolsa gyzyl, ÿa∆yl re◊kde<br />
gasyn-gasyn edilip tikilen köÿnekleri we gi◊ ÿubkalary geÿÿärler.<br />
Belli sazandalary◊ gitarada çalÿan me∆hur we tany∆ sazlaryna<br />
tansçylar pyrlanyp tans edÿärler, barmaklaryna dakylan<br />
agaçjyklary ∆akgyldatÿarlar. Ba∆galar sport çärelerini◊, tanslary◊<br />
we meksikan tagamlaryndan ybarat bolan pikniklerini◊<br />
geçirilÿän ÿeri bolan ∆äher seÿilgählerine gidÿärler. ★<br />
AB≈-ny◊ köp ∆tatlarynda Maÿ aÿyny◊ i◊ so◊ky du∆enbesinde<br />
bellenilÿän Ÿatlama güninde watan wepat bolan AB≈-ny◊<br />
erkek adamlaryny◊ we aÿallaryny◊ hatyrasy tutulÿar. Bu<br />
baÿram ilkiler «Orden güni» diÿip atlandyrylyp, <strong>18</strong>68-nji<br />
ÿylda Raÿatlyk ur∆unda wepat bolanlary◊ hatyrasy üçin bellenilip<br />
ba∆landy.<br />
Wagty◊ geçmegi bilen bu gün AB≈-ny◊ hemme uru∆larynda<br />
wepat bolanlary we dereksiz ÿitenleri ÿatlamak üçin bellenilÿär.<br />
Atalar Güni (Iÿun aÿyny◊ 3-nji ÿek∆enbe∆i)<br />
Birle∆en ≈tatlar çagalary◊ öz atalaryny hormatlap resmi<br />
baÿramy belleÿän az sanly döwletleri◊ biridir. Iÿun aÿyny◊<br />
3-nji ÿek∆enbesinde AB≈-ny◊ ähli künjeklerinde atalara,<br />
kakalara sowgat berÿärler, olary nahara çagyrÿarlar ÿa-da<br />
olar özlerine aÿratyn hormat goÿulÿandygyny duÿar ÿaly hereket<br />
edÿärler.<br />
Köplenç atalar juda bir tolgundyryjy bolmadyk gutlag bukjalaryny<br />
has gowy görÿärler. Gutlag bukjalaryny◊ köpüsini◊<br />
degi∆me ähe◊li bolany üçin atalar olary açyp gülÿärler. Çagalary◊<br />
käbirleri bolsa atany◊ gerek ÿerinde arka bolup<br />
bilÿänligi üçin çyn ÿürekden minnetdarlyk bildirÿärler.<br />
Ÿer Günini◊ bellenip geçili∆i: AB≈-ny◊ aly∆-çaly∆ maksatnamalaryny◊<br />
gatna∆yjylary, orta mekdep okuwçylary we ekologiÿa<br />
boÿunça i∆leÿän döwletdan da∆ary guramalary◊ agzalary Çülini◊<br />
töweregindäki daglary arassalaÿarlar.<br />
16
KÖPDÜRLI AMERIKA<br />
Amerika hakynda gyzykly zatlar<br />
Eger Kaliforniÿada ÿa∆aÿan bolsa◊yz:<br />
– Ÿyllyk gazanjy◊yz 250.000 dollardan geçse-de, jaÿ satyn<br />
alyp bilmeÿärsi◊iz.<br />
– Go◊∆y köçedäki oturyly∆yga barmak üçin hem ma∆yny◊yza<br />
münÿärsi◊iz.<br />
– Nämedir bir zady◊ nähili uzaklykda ÿerle∆ÿändigini soranlarynda,<br />
siz onu◊ uzaklygyny kilometrde aÿtmagy◊ deregine, ol<br />
ÿere barmak üçin näçe sagat gerek boljakdygyny aÿdÿarsy◊yz.<br />
Eger Nÿu Ÿorkda ÿa∆aÿan bolsa◊yz:<br />
– Siz «∆äher» diÿeni◊izde, adamlary◊ Manhetten diÿip dü∆ünmegine<br />
gara∆ÿarsy◊yz.<br />
– Siz Azatlyk heÿkelinde ÿa-da Imperiÿa ≈tat Binasynda ÿekeje<br />
gezek hem bolup göre◊izok.<br />
– Merkezi seÿilgähe «tebigatdyr»<br />
öÿdÿärsi◊iz.<br />
– Adamlara olary◊ öz dilinde sögüp<br />
bilse◊iz, köp dil bilÿändirin öÿdÿärsi◊iz.<br />
– Ma∆yny◊yzy◊ signalyny ulanypulanyp<br />
i∆lemez ÿaly etdi◊iz.<br />
– Kimdir biri gözü◊ize göni seretse,<br />
gödekligi◊ alamatydyr öÿdÿärsi◊iz.<br />
Eger Alÿaskada ÿa∆aÿan<br />
bolsa◊yz:<br />
– Sizde bary-ÿogy dört sany nahara<br />
go∆ulÿan zat bar: duz, burç, ketçup<br />
we ajy burçdan taÿÿarlanylan sous.<br />
– Maskarad kostÿumlaryny eskimoslary◊<br />
geÿÿän e∆igini◊ üstünden<br />
geÿdirse◊em bolup dur.<br />
– Suguny◊ etini bi∆irmek üçin<br />
birnäçe usul bilÿärsi◊iz.<br />
– Nah-matadan tikilip, sekiz ilikden az bolan islendik egine∆ik<br />
siz üçin içki geÿim ÿaly bolÿar.<br />
– Ÿyly◊ dört pasly ∆ular: gy∆, henizem gy∆, tas gy∆ hem-de<br />
gurlu∆yk.<br />
Eger Koloradoda ÿa∆aÿan bolsa◊yz:<br />
– Öz 3.000 dollar bahasy bolan welosidepi◊izi 500 dollarlyk<br />
ma∆yny◊yzy◊ üstüne ÿükleÿärsi◊iz.<br />
– Sizi◊ kellä◊izi◊ depesi takyr bolup gidenem bolsa,<br />
ÿe◊sä◊izdäki galanja saçy◊yzy örüp goÿberÿärsi◊iz.<br />
Eger AB≈-ny◊ orta-günbatar ∆tatlarynda ÿa∆aÿan<br />
bolsa◊yz:<br />
– Durmu∆y◊yzda ÿekeje-de me∆hur adam bilen tany∆masa◊yzam,<br />
∆äher häkimi sizi◊ ady◊yzy bilip<br />
dur.<br />
– Köçede dykny∆yk emele geldi<br />
diÿlende, siz traktory ozup bilmän<br />
barÿan bä∆-on sany ma∆yny göz ö◊üne<br />
getirÿärsi◊iz.<br />
– Bir günü◊ içinde siz hem peçi,<br />
hem kondisioneri i∆letmeli bolÿarsy◊yz.<br />
– Dynç almaga gidip gelen ekzotik<br />
ÿerleri◊iz barada soranlarynda, siz:<br />
«Üÿtge∆ik boldy» diÿÿärsi◊iz.<br />
Bu suratda Arizona ∆tatyny◊, Wikenburg<br />
∆äherini◊ golaÿyndaky Walçe<br />
Maÿny◊ (Gajar gu∆lary◊ magdanyny◊)<br />
töwereklerinde ösen amerikany◊ milli<br />
çempiony-ägirt ulu tsereus kaktusy<br />
görkezilendir. Onu◊ boÿy 1,5 metrdan<br />
gowyrak, ÿa∆y bolsa 200 ÿyldyr. Bu<br />
kaktusy 1995-nji ÿylda milli äpet<br />
agaçlary◊ registry üçin surata alan<br />
Minnesotaly Jon we Winifred Lindmayerla◊<br />
ma∆galasy 1997-nji ÿyly◊<br />
fewral aÿynda bu kaktusy◊ ÿyldyrymy◊<br />
uranlygy ÿa-da güÿçli ÿel sebäpli<br />
ÿykylanlygyny görüpdirler.
AB≈-ny◊ Ilçihanasy<br />
A∆gabat, Türkmenistan<br />
www.usemb-ashgabat.rpo.at