musicd2009.pdf 10550KB May 03 2011 12:00:00 AM
musicd2009.pdf 10550KB May 03 2011 12:00:00 AM
musicd2009.pdf 10550KB May 03 2011 12:00:00 AM
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
A. COĞRAFİ KAPS<strong>AM</strong><br />
A.1. Giriş<br />
Şekil 1. Muş İl Merkezinden Genel Görünüm<br />
A.1.1 Genel Tanım<br />
Muş’un ilkçağ tarihi Urartular’ la başlar. Muş’un Urartu devleti için önemi krallığın<br />
batı yolunun önemli bir merkezi durumunda olmasından geliyordu. Muş’un ilkçağ<br />
tarihinde Urartuları Medler, Medleri de Persler izledi. Muş ve çevresi uzun yıllar Roma,<br />
Part, Ermeni, Bizans, Sasani müdahalelerine sahne oldu. Yöre Arap akınlarının<br />
döneminden başlayarak, Türklerin Bizans ordusunu Malazgirt’te bozguna uğratmasına<br />
kadar Bizans hakimiyetinde kaldı.<br />
Anadolu’nun Türkleşmesi dönemini başlatan Malazgirt savaşı doğurduğu sonuçlar<br />
bakımından Muş ili tarihinin en önemli olayıdır. Muş ve çevresinde başlayan Türkleşme<br />
süreci yaklaşık bir yüzyıl kadar sürmüş ve Anadolu bu sürecin sonunda bir daha geri<br />
dönülmemek üzere bir Türk yurdu haline gelmiştir.<br />
Uzun yıllar Selçukluların ve çeşitli Anadolu beyliklerinin yönetiminde kalan Muş<br />
ve çevresi 1514 Çaldıran savaşından sonra Osmanlı egemenliği altına girdi.<br />
I. Dünya Savaşı yıllarında bir süre Rus işgali altında kalan Muş ve çevresi <strong>May</strong>ıs<br />
1917’de kesin olarak Türklerin eline geçti. Cumhuriyetin ilanından sonra 1924’te il<br />
yapıldı. Muş ili bugünkü idari statüsüne 1935’te kavuştu.<br />
1
Muş İli, Doğu Anadolu Bölgesindedir. 39 29’ Ve 38 29’ kuzey enlemleriyle 41<br />
06’ ve 41 47’ doğu boylamlarının arasındadır. Yüzölçümü 8196 km 2 ’dir. Türkiye yüz<br />
ölçümünün yüzde 1.1’ini kaplar.<br />
Muş ili, doğuda Ağrının Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz, kuzeyden<br />
Erzurum’un Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan Bingöl’ün Karlıova ve Solhan,<br />
güneyden ise Diyarbakır’ın Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in Güroymak ve Mutki ilçeleri<br />
ile çevrilidir.<br />
Muş şehri Güney Doğu Toros Dağlarının uzantısı olan Haçreş dağlarının önemli<br />
zirvelerinden Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında, Çar ve Karni derelerinin<br />
aktıkları vadiler arasında kuruludur.<br />
A.1.2 Muş Adının Kaynağı<br />
Muş’un ilk ne zaman kurulduğu ve adının kaynağı kesin olarak bilinmemektedir.<br />
Muş adına dair pek çok rivayet vardır. Bir rivayete göre, Muş adı, şehre, Asurlulardan<br />
kaçarak Muş yöresine gelen İbrani kabilelerinden biri tarafından verilmiştir. Nitekim, 1914<br />
Bitlis Vilayet salnamesinde Muş adının İbrani’ce “Sulak verimli ve otlak” anlamına gelen<br />
“Muşa” kelimesinden geldiği ileri sürülmüştür. Muşun, geçmişten günümüze yemyeşil ve<br />
sulak bir ovaya sahip olması, bu rivayetin tümüyle asılsız olmadığını, nispeten belirli bir<br />
gerçeğe dayandığını gösterir.<br />
Şekil 2. 1923’ün Muş’undan Bir Görünü<br />
Bir diğer rivayete göre Muş adı, İÖ. <strong>12</strong> yy. Ege Göçlerinden sonra ilk kez Asur<br />
kaynaklarında adı geçen ve Yukarı Dicle Vadisine yerleştikleri bildirilen Muşkiler’den<br />
gelmektedir. M.Ö. II. Binin ikinci yarısında Orta Anadolu’da Hatti egemenliğine son<br />
2
vererek doğuya doğru genişleyen Muşkiler’in bir kolu Muş yöresine gelerek şehrin<br />
temelini atmıştır. Daha sonradan buradan Asur topraklarına girmişlerdir. Asur<br />
kaynaklarında İÖ. <strong>12</strong>-8 yy. arasında adlarından sık, sık bahsedilen Muşkiler’in İÖ. <strong>12</strong> yy.<br />
ilk yarısında büyük bir ordu ile Toros dağlarını aşarak güneye indikleri ve Asur’un sınır<br />
kentlerini tehdit ettikleri biliniyor. Bu dönemde Muşkiler’in bir kolu Muş kentini kurarak<br />
buraya yerleşmiş olabilirler.<br />
Muş’un kuruluşu ve adına dair diğer bir rivayet ise dini kaynaklıdır. Buna göre,<br />
Muş’un Hz.Nuh’un oğlu Yasef’in (Yusuf) torunu Muş oğullarınca kurulduğu rivayet<br />
edilmektedir. Öte yandan, Muş Arapça’da “Şeffaf, Parlak” Farsça’da ise “Nehirlerde yolcu<br />
taşıyan küçük gemi” anlamlarına gelmektedir<br />
İlk çağda Muş'u da içine alan bölgeye “Taronitit” deniyordu. Bu bölgenin merkezi<br />
durumundaki Muşun adı da kimlik kaynaklarda “Taron” olarak geçmektedir. Aynı kelime,<br />
islam çağlarında “Taron” olarak kullanılmıştır.<br />
A.1.3 Muş’un Tarihi<br />
Muş’un ilk çağ tarihi Urartu’larla başlar, ne var ki Muşun dahil olduğu Doğu<br />
Anadolu’nun yüksek düzlüklerindeki M.Ö. II.bin’e ait yerleşmeleri,henüz yeterince gün<br />
ışığına çıkarılamadığından, Urartu’ların atalarının kimler olduğu kesin olarak<br />
bilinmemektedir.<br />
Şekil 3. Haspet Kalesi<br />
Doğu Anadolu’nun bilinmeyenlerle dolu karanlık tarihi dönemleri,Asur kaynakları<br />
ve kitabeleriyle bir ölçüde aydınlanmıştır. İlk çiviyazılı kaynaklar Asur Kralı 1.<br />
3
Salmanassar (M.Ö.<strong>12</strong>74-<strong>12</strong>45) dönemine aittir. Asur kaynaklarına göre Doğu Anadolu’nun<br />
dağlık yörelerinde Nairi Konfederasyonu adı altında birbirinden bağımsız küçük beylikler<br />
vardı. Asurluların baskısı altında yaşayan bu beylikler 1. Salmanassar dan önceki Asur<br />
Kralının ölümünü fırsat bilerek ayaklandılar. 1. Salmanassar bu başkaldırıyı bastırmak<br />
amacıyla Urartu topraklarına girdi. Asur’luların Urartu-Nairi ayaklanmalarına karşı<br />
giriştiği saldırılar aralıklarla 4<strong>00</strong> yıl kadar sürdü.<br />
Urartu’ların tarih sahnesine çıkışları M.Ö. XIII. yy’a rastlamakla birlikte devlet<br />
olarak teşkilatlanmaları MÖ. IX. yy’ dadır. Önceleri dağınık bir konfederasyon<br />
durumunda olan Urartu’lar Asur Kralı III. Salmanassar’ın çağdaşı olan ilk Urartu Kralı<br />
Aramu (MÖ.850-840) dan sonra birleşik bir krallık durumuna geldiler.<br />
Urartu devletinin gerçek kurucusu Aramu’dan sonra kral olan I. Sarduri (MÖ.840-<br />
830) dir. Kral İşpuini dönemi (MÖ.830-810) Urartuların büyük Bayındırlık işlerine<br />
giriştikleri, Menuas dönemi (MÖ. 810-786) Urartu devletinin Ön Asya’nın en güçlü devleti<br />
durumuna geldiği ve devletin egemenlik alanının genişlediği dönemdir. MÖ. VIII. YY.<br />
ortalarında , Urartu Devletinin egemenliği tüm Doğu Anadolu Bölgesine yayıldı. 1. Argişti<br />
(MÖ. 786-764) den sonra yerine geçen oğlu II. Sarduri’nin dönemi (MÖ. 764-735) Urartu<br />
Devletinin zirvesi sayılmaktadır. Muş Varto’ nun Kayalıdere mevkiinde 1965’ te yapılan<br />
kazılarda ortaya çıkarılan Urartu kalesi bu Kralın dönemine aittir.<br />
Şekil 4. Varto-Kayalı Dere<br />
Urartu Devletinin bundan sonraki tarihi Asurlular, Kimmerler ve İskitlerin bitmez<br />
tükenmez saldırılarıyla sürdü, Urartu Devleti, MÖ. 585’te İskid akınları sonunda yıkıldı.<br />
4
Muş’un Urartu Devleti için önemi krallığın batı yolunun önemli bir merkezi<br />
durumunda olmasından geliyordu. Başkent Tuşpa’dan batıya giden yol Malazgirt Ovasını<br />
geçtikten sonra Murat ırmağı vadisi boyunca Varto’nun güneyinden Muş Ovasına varıyor.<br />
Buradan batıya yöneliyor, Bingöl üstünden Elazığ-Malatya yolu ile de Orta Anadolu ve<br />
Kuzey Suriye’ye uzanıyordu.<br />
Muş’un ilk çağ tarihinde Urartular’ı Medler takip etti. Günümüz İran<br />
Azerbaycan’ında yaşamakta olan Medler, Asur Devleti’ni ortadan kaldırdıktan (MÖ 609)<br />
sonra Muş Ovası’na yöneldiler. Medler, Kimmer- İskit saldırılarından yorgun düşen Urartu<br />
Devleti’ni, tarih sahnesinden silmekte zorlukla karşılaşmadılar. Ne var ki, Medler’in Doğu<br />
Anadolu’daki hakimiyetleri fazla uzun sürmedi. Persler, Med ordusunu yenerek (M.Ö.<br />
550) bu devleti ortadan kaldırdılar.<br />
Persler’in Doğu Anadolu’daki hakimiyetleri yaklaşık 2<strong>00</strong> yüzyıl kadar sürdü.<br />
Persler, I.Dareios zamanında güçlerinin zirvesine çıktılar. Muş ve çevresi Pers<br />
hakimiyetinde Babil Büyük Satraplığı içinde yer aldı Pers döneminin en önemli gelişmesi,<br />
İmparator II. Artakserkses’e karşı baş kaldıran küçük kardeşi Kiros’un, savaşı kaybetmesi<br />
ve “Onbinler” diye anılan yenik ordusuyla ünlü Anabasis yürüyüşünü gerçekleştirmesidir.<br />
(MÖ 401) “Onbinler” Aras ve Kelkit vadilerine doğru çekilirken Bingöl ile Muş arasındaki<br />
alanları geçmişlerdir. Bu ordunun çekilişini yöneten Yunanlı komutan ve tarihçi<br />
Ksenofon, Muş ve çevre yaylalarında yaşayan halkın oymak hayatı sürdürdüğünü,<br />
ordusuna buğday, arpa, sebze, et ve binek atı sağladığını anlatır.<br />
Muş ve çevresi, uzun yüzyıllar Roma, Part ve Ermeni devletlerinin hakimiyet<br />
mücadelelerine sahne oldu. Doğu Anadolu’nun bu bölgesi adı geçen devletler arasında sık,<br />
sık el değiştirmesine rağmen, bu mücadelelerden üstün çıkan taraf Partlar oldu, Roma<br />
İmparatorluğu’nun üstünlüğü hiçbir zaman kalıcı olmadı. Partlar’la Romalılar arasındaki<br />
bitmez tükenmez savaşların sonuncusu 215-216’da gerçekleşti. Roma İmparatoru<br />
Macrinus, Nisibis, (bugünkü Nusaybin)’i bırakarak geri çekilince, Güney Doğu<br />
Anadolu’dan Fırat’ın batısına kadar olan Roma hakimiyeti sona erdi (217).<br />
Part ve Pers kökenli Sasani hanedanından gelen I. Ardeşir’in İran’da kurduğu<br />
Sasaniler Devleti (MS 226), Doğu Anadolu’nun tarihinde yeni bir güç olarak ortaya çıktı.<br />
Sasaniler, çok kısa bir süre içinde hakimiyet alanlarını genişleterek Roma<br />
İmparatorluğunun en büyük rakipleri oldular. Geçmiş yüzyıllardaki Roma-Part<br />
mücadeleleri yerini artık Roma- Sasani mücadelelerine bırakmıştı.<br />
Sasani’lerin hakimiyeti yaklaşık 4<strong>00</strong> yıl sürdü. Roma İmparatorluğu’nun ikiye<br />
ayrılmasıyla ilkçağ sona erdiğinde Doğu Anadolu, bu kez uzun yıllar sürecek Bizans-<br />
Sasani mücadelelerine sahne olacaktı.<br />
Muş ve çevresindeki Sasani hakimiyeti İmparator Heraklios döneminde Bizans<br />
Ordularının Sasani kralı Şahbaraz’ı yenmesiyle sona erdi. Bu arada, VII. yy başında<br />
gelişen Arap akınları sırasında Arap Komutanlarından Saad ibn Vakkas, Sasani ordusunu<br />
bozguna uğratınca (637), Sasani devleti de çöktü. Araplar Muş’un güneyine kadar<br />
gelmelerine rağmen Muş ve çevresine Bizans ordusu sahip çıktı.<br />
Muş ve çevresi Arap akınları döneminden başlayarak Türklerin Bizans ordusunu<br />
Malazgirt’te bozguna uğratmasına kadar (1071) Bizans hakimiyetinde, Taron (Taran)<br />
Theması idari bölgesinde yer aldı. Bölge bütün ortaçağ boyunca bu adla anıldı. Müslüman<br />
Arap ordularının Anadolu’ya akınları 640’da başladı. Halife Hz. Ömer devrinin sonlarına<br />
5
doğru 641’de İyaz Bin Ganın komutasında bir Arap ordusu Bitlis, Ahlat ve Muş’u aldı.<br />
Habib Bin Mesleme ve Salman Bin Rabia bu bölgeye ikinci bir sefer düzenlediler. (642)<br />
Ahlat ve çevresindeki beyleri idareleri altına aldılar. Ne varki Arap Müslümanlarının<br />
hakimiyeti sürekli olmadı, sık, sık kesintiye uğradı.<br />
Muş, Bitlis ve çevresi, Muaviye zamanında bir ara Bizans Hakimiyetine geçtiyse de<br />
Emevi’ler yöreyi yeniden denetimleri altına almakta gecikmediler. Halife Abdulmelik<br />
zamanında Muhammet bin Mervan, Muş ve çevresini Diyarbakır amirliğine bu amirliği de<br />
El Cezire Genel Valiliğine bağladı.<br />
Muş ve çevresi Emevi’lerden sonra Halifeliği ellerine geçiren Abbasilerin ilk<br />
yıllarında Avasım bölgesi sınırları içinde yer aldı. Sonraki yıllarda Abbasilerin yöredeki<br />
hakimiyetleri zayıflayınca Muş ve çevresi Bagradiler den Bagrad adlı prensin yönetim<br />
merkezi oldu. Bagrad’ın Bağdat’a gönderilmesi üzerine bu prensin yönetiminden hoşnut<br />
olmayan Muş’lular ayaklandılar. Ayaklanma sırasında Vali Yusuf Bin Abi Said Al-<br />
Marvazi öldürüldü. Bu olaydan sonra Muş Bagrat Krallığına bağlandı. X. yy’ın ikinci<br />
yarısı ile XI.yy’ın ilk yarısında Muş, Ahlat ve çevresi doğuya doğru genişlemek isteyen<br />
Bizans İmparatorluğu ile Doğu Anadolu’ ya hakim olan Abbasiler arasında sık, sık el<br />
değiştirdi.<br />
Şekil 5. Malazgirt’ te Alparslan Heykeli<br />
Selçuklular Dandanakan Savaşında (1040) Gaznelileri yenip bir devlet olarak tarih<br />
sahnesine çıkınca Tuğrul Bey’in sultanlığı devrinde Abbasiler Selçukluların koruması<br />
altına girdiler. Tuğrul Bey Selçukluların Doğu Anadolu’ya düzenledikleri seferlerden<br />
birinde Malazgirt’i kuşattı (1054) Bu seferle birlikte Selçuklu’larla Bizanslılar arasında<br />
Doğu Anadolu’daki hakimiyet mücadelesi başlamış oluyordu.<br />
6
Sultan Tuğrul Bey’in ölümünden sonra Selçukluların başına geçen Sultan Alparslan<br />
Malazgirt Kalesini ele geçirip, Suriye’ye yönelince Bizanslılar Selçuklu Türk’lerini kesin<br />
yenilgiye uğratmak için Imparator Diogenes komutasında büyük bir orduyla Doğu<br />
Anadolu’ya bir sefer düzenlediler. Bizans Ordusu Malazgirt’i kuşatıp, ele geçirdi, ve<br />
kaledeki bütün Müslümanları kılıçtan geçirdi. Bizans ordusunun Doğuya yöneldiğini haber<br />
alan Sultan Alparslan Güneye seferinden vazgeçti, hızla Anadolu’ya yöneldi. Malazgirt<br />
önlerine geldiğinde kalenin Bizanslıların eline geçtiğini görünce savaş hazırlıklarına<br />
başladı. Romanos Diogenes’e bir elçi yollayarak barış teklifinde bulundu. O yüzyılın en<br />
kalabalık ordusunu toplamış olan Imparator, Sultan Alparslan’ın barış teklifini reddetti.<br />
Alparslan Türklerin Turan diye anılan klasik savaş taktiğini uygulayarak ordusunu<br />
dörde ayırdı. Bu taktiğe göre Selçuklu ordusu biri merkezde ikisi yanlarda, biride<br />
merkezdeki birliklerin önünde olacak şekilde mevzilendi. Sultan Alparslan merkezdeki<br />
kuvvetin önündeki az sayıdaki birlikle birlikte saldırıya geçti. Bu kuvvet kısa süren bir<br />
çatışmanın ardından yenilmiş görünerek geriye merkeze doğru çekildi. Türklerin yenilgiye<br />
uğrayıp geri çekildikleri sanan Bizans ordusu karşı saldırıya geçince sağ ve sol tarafta<br />
mevzilenmiş olan Selçuklu kuvvetleri, Bizans ordusunun artlarına sarkarak kıskaç içine<br />
aldılar savaş kısa sürede sona erdi. Bizans ordusu büyük kayıplar verdi. Imparator<br />
Romanos Diogenes esir edildi. Sultan Alparslan Romanos Diogenes’le antlaşma yaptı ve<br />
daha sonra onu serbest bıraktı.<br />
Şekil 6. Mezar Taşları<br />
7
Malazgirt savaşının sonuçları büyük oldu. Bu savaşla Anadolu’nun Türkleşmesi<br />
dönemi başladı. Sultan Alparslan komutanlarından Anadolu içlerine seferler yapmalarını<br />
istedi. Böylece Muş ve çevresi kesin olarak Türklerin hakimiyeti altına girdi.<br />
Muş ve çevresi 11<strong>00</strong> de Selçuklu hanedanlarından Melikşah’ın amcası Yakuti’nin<br />
oğlu olan Kutbettin İsmail’in kölesi Sökmen El-Kutbi Ahlat’lıların daveti üzerine Ahlat’a<br />
gelerek Van Gölü çevresinde Ahlatşahlar Beyliği’ni kurunca bu beyliğin sınırları içerisine<br />
katıldı. Ahlatşahlar zamanında Muş, Malazgirt ve çevresi tamamen Türkleşirken Muş’da<br />
doğunun kalkınmış ve zengin şehirleri arasında yerini aldı. Muş ve çevresi Ahlatşahlar,<br />
Artuklular ve Eyyubilerin hakimiyet mücadeleleri sırasında birkaç defa el değiştirdi.<br />
1191’de Eyyubi Meliki, Malazgirt Kalesini kuşattı ve kaleyi mancınıklarla döğmeye<br />
başladı. Erzurum Hükümdarı Saltuk’un kızı Mama Hatun, başında bulunduğu askeri<br />
kuvvetlerle Ahlatşahların yardımına gelince kuşatma kaldırıldı. Muş ve çevresi, tekrar<br />
Sökmenliler’in idaresine geçti.1196’da Ahlatşahı Beg Timur’u öldürerek yerine geçen<br />
kölesi ve damadı Ak Sungur, hükümdarın karısını ve oğlunu Muş Kalesine hapsetti.<br />
Ahlatlılar Ak Sungurun ölümünden sonra Beg-Timur’un oğlu Muhammet’i hapisten<br />
çıkararak 1197’de hükümdar ilan ettiler.<br />
Ahlatşahlar’daki bu karışıklıklardan yararlanmak isteyen Suriye Eyyübileri’nden<br />
Necmettin Eyyüb, Muş şehrini ele geçirince Ahlatşahlar’da Erzurum Meliki Tuğrulşah’tan<br />
yardım istediler. Tuğrulşah, Eyyübileri Muş’tan çıkarıp Ahlatşahlar’ın hükümdarı<br />
Balaban’i öldürerek bu ülkeye sahip olmak istediyse de halk Tuğrulşaha ayaklandı.<br />
Tuğrulşah önce Malazgirt’e çekildi ve burada da tutunamayarak Erzurum’a geri döndü.<br />
Muş ve çevresi, Ahlatşahlar Devleti’nin <strong>12</strong>07’de yıkılmasından sonra Necmettin<br />
Eyyubi’nin eline geçti.<br />
Necmettin Eyyübi Ahlat halkına kendisini kabul ettiremedi. Ahlatşahlar ülkesi,<br />
Gürcüler’in baskınlarıyla perişan edildi. Moğol tehlikesinden kaçan Celaleddin Harzemşah<br />
Doğu Anadolu’ya girdiği sırada Van, Ahlat, Erciş, Muş, Malazgirt ve Bitlis çevresi Suriye<br />
Eyyübileri’nin kontrolü altında idi. Gürcüleri ezerek Ahlat’a gelen Celaleddin Harzemşah,<br />
Ahlatı kuşattı ve o devirde Kutbet Al-Islam sıfatını taşıyan Ahlat’a girerek, şehri üç gün<br />
boyunca yağmalattı. Bu arada Malazgirt ve Muş çevresi de bu yağmadan kurtulamadı.<br />
Ahlatşahlar’ın bir kültür merkezi haline getirdiği belde böylece, bir diğer Türk hükümdarı<br />
tarafından perişan edilmiş oldu. Harzemşah’ın Islam Türk dünyasındaki yanlış politikası<br />
üzerine harekete geçen Anadolu Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat, 10 Ağustos <strong>12</strong>30’da<br />
Yassıçemen’de Harzemşah’ın ordusunu perişan etti. Harzemşah Celaleddin, kaçarken<br />
Dersim Dağlarında öldürüldü. Muş ve çevresi Anadolu Selçuklu idaresi altına girdi.<br />
Alaeddin Keykubat İran üzerinden gelen Moğol tehlikesine karşı topraklarını<br />
korumak için hazırlıklarda bulunurken Moğollar’ın önünden kaçan Türkmenleri Malazgirt<br />
ve Muş çevresine yerleştirerek bunlardan yararlanmayı düşündü. Malazgirt ve Muş<br />
Kalelerine askerler yerleştirdi ve suları tamir ettirdi. Alaeddin Keykubat’ın ölümünden<br />
sonra Anadolu Selçuklu Devletinde Alaeddinin yerini dolduracak değerli bir devlet adamı<br />
çıkmayınca Moğollar hızla Doğu Anadolu’ya girdiler.<strong>12</strong>43 Kösedağ Savaşıyla Anadolu<br />
tamamen Moğollar’ın egemenliğine girdi. Muş ve çevresi de Moğol tahribat ve katliamına<br />
uğradı.<br />
Muş ve Malazgirt Moğollar’dan sonra İran, Doğu Anadolu ve Irak havalisinde<br />
kurulan İlhanlılar Devleti’nin idaresine geçti. Ne var ki, Doğu Anadolu, hiçbir zaman<br />
Ahlatşahlar zamanındaki zenginliğine ve kültür yüksekliğine ulaşamadı. İlhanlılar’ın<br />
8
İran’da yıkılmasından sonra Muş ve çevresindeki Türkmenler, Bağdat’ta hüküm süren<br />
Celayirliler’in hanı Sultan Üveys (1356-1357) zamanında katliama uğradılar. Bu esnada,<br />
Doğu Anadolu’da Karakoyun ve Akkoyun Türkmenleri hakimiyet kurmak için<br />
mücadeleye başladılar. Doğu Anadolu’ya hakim olan Karakoyunlu’lar zamanında Muş, bu<br />
beyliğin sınırları içerisinde kaldı.<br />
Bu arada İran üzerinden batıya doğru ilerleyen Timur tehlikesi ortaya çıktı.<br />
Timur’un önünden kaçan Türkmen boyları Karakoyun’lu topraklarına girince Karakoyunlu<br />
hükümdarınca Muş, Bulanık Malazgirt ve Varto’nun dağlık kesimlerine yerleştirildiler.<br />
Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf, Timur’a karşı koyamayınca Osmanlılara sığındı.<br />
Karakoyunlu topraklarına giren Timur girdiği her yerde yaptığı gibi Muş ve Malazgirt’i de<br />
tahrip etti, halkı kılıçtan geçirdi. Evliya Çelebi seyahatnamesinde Muş şehrinden<br />
bahsederken Timur’un Muş’ta yaptığı tahribatın izlerinin hala mevcut olduğunu söyler.<br />
Timur Osmanlı Sultanı Yıldırım Beyazıt’ı l402 yılında Ankara savaşında mağlup<br />
edince Anadolu tamamen Timur’un kontrolü altına girdi. Timur Çin seferine gitmek için<br />
Anadolu’dan ayrıldıktan sonra Anadolu’da Osmanlı şehzadeleri arasında taht kavgaları<br />
başladı. Doğu Anadolu’ya geri dönen Karakoyunlu Yusuf, beyliğini yeniden kurdu. Kara<br />
Yusuf’un ölümünden sonra Akkoyunlular Karakoyunluları tehdit etmeye başladılar.<br />
Şekil 7. Selçuklu Dönemi Taş Kabartmaları<br />
Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ordusunu Muş Ovası’nı doğudan çeviren<br />
dağların gerisine gizleyerek Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah’ı beklemeye başladı.<br />
Pusudan habersiz ihtiyatsız hareket eden Cihanşah bir gece baskınında ele geçirilip<br />
öldürüldü. Uzun Hasan böylece Karakoyunlu Devleti’nin çöküşüne zemin hazırladı ve<br />
Doğu Anadolu’yu hakimiyeti altına aldı.<br />
Osmanlılarla komşu olan Akkoyunlu hükümdarı, bütün Anadolu’ya hakim olmak<br />
için Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmet’le 2 Ağustos l473’de Otlukbeli’nde savaşa<br />
9
tutuştu. Uzun Hasan, bu savaşta yenilince ülkesi sarsıldı. Uzun Hasan, l478’de ölünce<br />
Akkoyunlular’da iç karışıklıklar baş gösterdi. İran’da Şeyh Seyfettin Erdebili neslinden<br />
şeyh Haydar’ın oğlu olan Şah İsmail, İran ve Akkoyunluların toprakları üzerinde Safeviler<br />
Devleti’ni kurdu. Şah İsmail’in annesi Alemşahbanu Uzun Hasan’ın kızıdır. Şii itikadını<br />
benimseyen Şah İsmail , Doğu Anadolu’da sünni Türkmenlerin arasında katliama başladı.<br />
Akkoyunlu Türkmenleri’yle Şah İsmail arasındaki mücadeleden en çok Doğu Anadolu<br />
halkı acı çekti.<br />
Muş ve çevresi Ahlatşahlar yönetimindeyken tamamen Türkleşmiş ve<br />
Ahlatşahlar’ın imar faaliyetleriyle de Doğu Anadolu’nun zengin yörelerinden biri haline<br />
gelmişti. Marco Polo XIII yy ortalarında Muş ve Mardin’de pamuk baharat ve çeşitli<br />
kumaşların çok miktarda imal edildiği kaydeder. Muş ve çevresi Moğolların ve Timur’un<br />
tahribatından bir hayli etkilendi ve geriledi. Şehirleri terk eden Türkler köylere ve<br />
yaylalara doğru çekilip çiftçiliği bırakarak hayvan beslemeye başladılar. Akkoyunlu Uzun<br />
Hasan zamanında, Uzun Hasanı ziyaret eden İtalyan elçisi Barbaro Muş’tan bahsederken<br />
şehrin meskun ve kalesinin müstahkem olduğundan söz eder.<br />
Osmanlı Sultanı II Beyazıt zamanında kuvvetlenen Şah İsmail Anadolu’da<br />
hakimiyetinin kurmaya çalışılırken aynı zamanda müritlerini de el altında Anadolu’nun<br />
çeşitli yerlerine göndererek Osmanlılar aleyhine isyanlar çıkartmaya başladı. Şehzade<br />
Yavuz Trabzon Valiliğinde bulunduğu yıllarda Şah İsmail’in durumu yakından takip<br />
ederek tehlikenin farkına vardı. Babasıyla<br />
girdiği taht mücadelesinde galip çıkıp<br />
Osmanlı tahtını ele geçirdiğinde ilk işi büyük<br />
bir orduyla Doğu Anadolu’ya yürümek oldu.<br />
23 Ağustos 1514’de Çaldıran’da Şah İsmail’i<br />
bozguna uğrattı. Böylece Doğu Anadolu ve<br />
Tebriz Osmanlıların hakimiyetine girdi.<br />
Şekil 8.Selçuklu Dönemi Taş Kabartmaları<br />
Yavuz Sultan Selim Doğu<br />
Anadolu’da iken bu bölgedeki aşiretler<br />
İdris’i Bitlisi’nin önderliğinde Yavuz’un<br />
emrine girdiler. Yavuz Sultan Selim Doğu<br />
Anadolu’yu İran’a karşı korumak için bu<br />
aşiretleri birtakım derebeyliklere ayırarak<br />
onlara geniş imtiyazlar verdi bu aşiretlerden<br />
İran’a karşı uç beyleri olarak yararlanmaya<br />
çalıştı.<br />
Kanuni zamanında Safeviler Doğuya saldırıp Erzincan’a kadar olan yerleşim<br />
bölgelerinde yağma ve katliama girişince Muş ve Malazgirt çevresi de tahrip oldu. Doğu<br />
seferine çıkan Kanuni İran içlerine sefer yaptı ise de da Doğu Anadolu’daki sınır<br />
çatışmaları Sultan IV Murat zamanında 1639 da yapılan Kasr’ı Şirin antlaşmasına kadar<br />
devam etti.<br />
Osmanlı Devletinin mülki taksimatında Muş ve çevresi bazen Van eyaletine bağlı<br />
sancak merkezi bazen de eyaletin Bitlis Hanlığına bağlı bir nahiye oldu. Bitlis hanlığının<br />
ortadan kalkmasından sonra Muş Erzurum eyaletine bağlı sancağın merkezi olurken, Bitlis<br />
de Muş’a bağlandı. 17<strong>00</strong> yılları sonrasında Muş ve çevresinde bir nevi babadan oğula<br />
geçen yerel paşalık vardı.<br />
10
Muşta yerel paşalık yapan Aleaddin Paşa zamanında 1794’te İran Şahı Doğu<br />
Anadolu’ya girerek Muş ve Hınıs’ı yağmalattı. İran’lıların kışkırtmasıyla çıkan isyanları<br />
bastırmak için harekete geçen Osmanlı Devleti yardımcı kuvvet olarak yerel paşalardan<br />
asker toplarken Muş Beylerbeyi Aleaddin paşanın oğlu Emin paşadan da yardım aldı ve<br />
isyancı aşiretler üzerine yürüdü. 1821 de Kaçar hanedanından Fatih Ali Şahın veliahtı ve<br />
İran Şahı Abbas Mirza Doğu Anadolu’ya girerek Muş ve çevresini yağmaladı.<br />
1826’da Sultan II. Mahmut Yeniçeri Ocağını kaldırırken Erzurum Eyaletinde<br />
Yeniçeri ağası olan Gürcü Osman Paşa, Muş Beylerbeyi Emin Paşa tarafından yakalanarak<br />
Varto’ya getirilip idam edildi. Bu esnada Doğu Anadolu’daki yerel paşalar, nüfuslarını<br />
artırarak merkezi otoriteye karşı ayaklanmaya başladılar. 1839’da ilan edilen Gülhane<br />
Hattı Hümayunu ile birlikte yerel beyliklere son verilmeye başlandı. Muş’un Bağlar Köyü<br />
yakınındaki Alaeddin Paşa oğullarının konağına hücum eden halk, konağı yağmaladı.<br />
Devlet, Muş’ta yerel paşalığa son vererek burayı Erzurum’a bağlı sancak merkezi haline<br />
getirdi.<br />
1889’da II. Abdülhamit, Doğu Anadolu’da sükuneti sağlamak ve doğudan gelecek<br />
Rus tehlikesine karşı mahalli güçleri kullanmak için Hamidiye Alayları kurdurdu<br />
Hamidiye alaylarının paşaları yöredeki aşiret ağalarından seçildi. Aşiret ağalarının oğulları<br />
İstanbul’da açılan askeri okullarda eğitilerek Hamidiye alaylarının başına getirildi. 1890’lı<br />
yıllardan itibaren Doğu Anadolu’da Ermenilerin faaliyetleri başladı. Çeteler halinde<br />
hareket eden Ermeniler Muş, Bulanık,<br />
Malazgirt ve Varto köylerinde katliama<br />
giriştiler. Hristiyan ve doğuda Rusların<br />
müttefikleri olmaları sebebiyle Ermeniler<br />
hem Avrupa aleminden hem de Çarlık<br />
Rusya’sından yardım görerek komiteler<br />
kurmaya başladılar.<br />
Dışarıdan Osmanlı Devletine baskı<br />
yaptırarak Doğu Anadolu’da bir Ermeni<br />
Devleti kurmak için harekete geçtiler.<br />
Hamidiye alayları doğuya dışarıdan gelecek<br />
tehlikelere karşı koymada yararlı olurken<br />
aşiret kavgalarında aynı başarıyı<br />
gösteremediler. Muş, Malazgirt, Varto ve<br />
Bulanıkta aşiret kavgaları alevlendi bazı<br />
Hamidiye alaylarının taraflı hareket etmesi<br />
üzerine yörede asayiş tamamen bozuldu ve<br />
aşiretler arası çatışmalar yoğunlaştı.<br />
Şekil 9. Selçuklu Dönemi Taş Kabartmaları<br />
XIX. yy ın sonları ve XX yy.ın ilk yıllarında Muş bölgesi harici teşviklerle<br />
körüklenen Ermeni Taşnakları’nın ihtilal hareketine sahne oldu. 1894’de Sason ihtilalini<br />
müteakip 1895 senesi içerisinde hükümetin kurduğu ve Erzurum’daki Fransa, İngiltere ve<br />
Rus Konsoloslarının katıldığı bir heyet Muş’ta toplanarak isyanın sebeplerini görüştü.<br />
11
1901 senesinde Muş ovasında faaliyetlerde bulunan Ermeni çeteleri köyleri yağmaladılar<br />
ve hükümet kuvvetleri ile çarpıştılar. 1905’teki Ermeni baskınları Muş ve çevresine büyük<br />
zararlar verdi.<br />
1914’de 1. Dünya savaşlarında Osmanlı Ordusu’nun Kafkas seferi büyük hezimetle<br />
sonuçlandı. Rus orduları Doğu Anadolu’yu işgal etmeğe başladı. 1915 yılında Ruslar<br />
Eleşkirt ve Pasinler üzerinden Malazgirt’e doğru ilerlediler. Bundan cesaret alan Ermeniler<br />
Rus işgalini kolaylaştırmak için Muş Varto ve Bulanık’ta Müslüman köylerine baskınlar<br />
düzenlemeğe başladılar. Rusların desteklediği Ermeni katliamlarından korkan halk Elazığ<br />
ve Diyarbakır tarafına kaçmağa başladı. 1915 yılının şubat ayında Varto, 1916 yılında da<br />
Muş Rus ordusunun eline geçti. Rus ordusu içerisinde gönüllü askerlik yapan Ermeniler<br />
Şekil 10. Bulanık İlçesi Yemişen Köyünde Bulunan Teymür Ağa Köşkü (250 yıllık olduğu tahmin ediliyor)<br />
asırlar boyu beraber yaşadıkları Muş halkını katletmeğe başladılar. 1916 yılında Diyarbakır<br />
16. Kolordu Komutanlığına Çanakkale’de başarı kazanmış olan Mustafa Kemal Paşa<br />
atanınca buradaki çatışmaların seyri değişti. Kısa zamanda toparlanmağa başlayan 2.<br />
Ordunun 16. Kolordusuna ait 8 tümen Muş çevresinde toplanmış, gönüllülerle 3 Ağustosta<br />
saldırıya geçti ve Kurtik dağları üzerinden Muş şehrine girdi. Rus birlikleri kontrolleri<br />
altındaki köylerde katliam yaparak geri çekildiler. Ne var ki, Ruslar yeni birliklerin<br />
katılmasıyla yeniden saldırdılar ve Muş’a girdiler. Ama Rus işgali fazla uzun sürmedi.<br />
Türk ordusu 1917 yılının bahar aylarında karşı saldırıya geçerek 30 Nisan günü şehri<br />
Ruslardan geri almağa muvaffak oldu.<br />
18 Ağustos 1917 de yapılan ateşkes antlaşmasına göre Ruslar Doğu Anadolu’dan<br />
çekildiler. Ruslar çekilirken ordunun ağırlıklarını Ermenilere bırakarak onları Türklere<br />
karşı harekete geçirmeğe çalıştılar.1. Dünya savaşının galipleri Mondros Mütarekesi<br />
Wilson prensipleri ve Sevr antlaşmasında açıkça görüldüğü gibi Doğuda Ermenilere devlet<br />
kurdurtmağa çalıştılar. Ermeniler de bu toprakları ele geçirmek özellikle Wilson<br />
prensiplerindeki maddeye göre bölgede çoğunluğu elde etmek için katliamlara giriştiler.<br />
Muş ve çevresi de bu katliamlara maruz kaldı.<br />
<strong>12</strong>
Sevr anlaşmasına dayanarak Doğuda devlet kurmak isteyen Ermeniler<br />
teşkilatlandırdıkları komitelerle katliamlarına devam ederken, Anadolu’da işgal edilmeye<br />
başlanmıştı. 19 <strong>May</strong>ıs 1919’da Samsuna çıkan Mustafa Kemal Paşa Amasya tamimini<br />
yayınladıktan sonra Erzuruma geçti. Bu sırada Doğu Anadolu halkı Ermeni katliamlarını<br />
durdurma ve Ermenilere karşı mücadele kararı alırken civar vilayetlere dağılmış olan Muş<br />
halkı da yeniden şehre dönmeye başladı. Ermenistan üzerinden Doğu Anadoluya giren<br />
Ermeni orduları, Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusunca yenilgiye uğratıldı.<br />
Gümrü Antlaşmasıyla da Doğu Anadolu işgal ve katliamlardan kurtuldu.<br />
Şekil 11. Murat Köprüsü<br />
A.1.4 Evliya Çelebi’nin Gözü İle Muş<br />
Van eyaleti hükmünde Van deryası sahilindeki Tahtuvan subaşılığına iki menzil ve Bitlis’e bir<br />
menzil yakındır. Şerefname tarihinin dediğine göre bu Muş şehri, Azerbaycan şehirlerinden bir tanesi idi.<br />
Sonra Van deryasının kuzeyinde (Adilcevaz ) kalesi yakınındaki Süphan dağında halen mahfuz durup 40-50<br />
senede bir ses duyulur, 70-80 senede bir kere 5- 10 gün kadar Süphan kayasından kuyruğunu çıkarır bir yedi<br />
başlı ejder, o asırda fırsat bulup bütün Nemrutluları yiyerek Allah’ın emriyle yine Süphan dağındaki<br />
mağarasına girip mahpus kalmıştır. Sonra yine Nemrut lain kavmine Cenab-ı Hak Muş sahrasında bir büyük<br />
fare hasıl edip bütün Nemrutluları yedirerek Muş ahalisini helak ettiği için şehrin adına (Muş) derler. Muşun<br />
çıktığı büyük mağara halen görülür. Bu mağara içinde olan fare ve sıçan başka bir diyarda yoktur. Allah’ın<br />
emriyle İskender’in Filkos namındaki hekiminin tılsımı sebebiyle Muş Sahrasında asla sıçan olmaz.<br />
Timurlenk al-i Osman üzerine hareket edince bu Muş şehrini ve kalesini harap, halkını kebap, evlerini turap<br />
eylemiştir ki halen haraplı eserleri görülür. Şehir, Muş sahrasının ağzında bir dağın eteğindedir.<br />
13
A.2. İl ve İlçe Sınırları<br />
Harita 1. Muş İl Haritası<br />
14
İle bağlı ilçeler;<br />
A.2.1 Hasköy İlçesi<br />
A.2.1.1 Tarihi ve Coğrafi Yapısı<br />
Şekil <strong>12</strong>. Hasköy<br />
İlçe halkı Osmanlı imparatorluğu döneminde Irak’tan göç ederek Batman İli Sason<br />
ilçesi ve Bitlis ili Mutki ilçesi üzerinden gelip ilçemize yerleşmiştir. Hasköy orta<br />
büyüklükte bir köy iken; 1968 yılında Belediye teşkilatı kurulmuş, 19.06.1987 tarih ve<br />
3392 Sayılı Kanunla ilçe statüsüne kavuşmuştur. Batısında Muş il merkezi, kuzeyinde<br />
Korkut ilçesi, doğusunda Bitlis İli Güroymak İlçesi, güneyinde yine Bitlis ili Mutki ilçesi<br />
bulunmakta olup, toplam yüzölçümü 227 Km2.dir. Arazi yapısı bakımından Muş ovası ve<br />
Karaçavuş dağları olarak ikiye ayrılır. İlçe arazisinin büyük bölümünü Muş ovası<br />
oluşturmaktadır. Ortalama yükseklik ovada 1.3<strong>00</strong> metre civarında olup, dağlık kesiminde<br />
rakım 2.2<strong>00</strong> metreye kadar yükselmektedir. İklim yapısı itibariyle karasal iklim hüküm<br />
sürmekte, kışları çok soğuk ve kar yağışlı, yazları ise sıcak ve kurak geçmektedir.<br />
A.2.1.2 İdari Durum<br />
Hasköy’ün ilçe olduğu 1987 tarihinde kendisine bağlı 1 kasaba ve 47 köy<br />
bulunmakta iken; Korkut’un ilçe olması ve 30 köyün bu ilçeye bağlanması ile birlikte<br />
ilçemize bağlı köy sayısı l7 ye düşmüştür. Adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre ilçe<br />
merkezinin nüfusu 16.978, kasaba ve köylerle birlikte toplam nüfusu ise 32.385 olarak<br />
belirlenmiştir. İlçe merkezi ile Düzkışla kasabası idari yönden 3’er mahalle muhtarlığına<br />
bölünmüştür.<br />
15
A.2.1.3 Haberleşme, Ulaşım ve Altyapı Durumu<br />
İlçemiz, Muş – Bitlis – Van Devlet Karayolu üzerinde bulunmakta olup, il<br />
merkezinin uzaklığı 18 Km.dir. ilçemize bağlı kasaba ve köylerde bu yolun sağına ve<br />
soluna dağılmış durumdadır. Düzkışla kasabası ile <strong>12</strong> köyümüzün ilçe merkezi ile<br />
bağlantısı asfalt yollarla, geri kalan 5 köyümüzün bağlantısı ise kısmen asfalt, kısmen<br />
stabilize yollarla yapılmaktadır. İlçemize bağlı tüm yerleşim birimlerinde elektrik ve<br />
telefon bağlantısı mevcuttur.<br />
İlçe merkezi ile Düzkışla Beldesi, Elmabulak, Dağdibi, Büvetli ve Koğuktaş<br />
köylerinde içme suyu ihtiyacı içme suyu şebekelerinden karşılanmakta, diğerlerinde ise bu<br />
ihtiyaç köy çeşmelerinden karşılanmaktadır.<br />
A.2.1.4 Sağlık Durumu<br />
1966 yılında sosyalizasyon kapsamına alınan ilçemizde 30 yataklı Devlet Hastanesi<br />
ile 1’i Düzkışla Beldesinde olmak üzere 2 sağlık ocağı; Gökyazı, Otaç, Sarıbahçe ve<br />
Dağdibi köylerinde sağlık evi mevcuttur. Ancak Gökyazı, Otaç ve Sarıbahçe<br />
köylerimizdeki sağlık evleri personel ataması yapılmadığından kapalı bulunmaktadır.<br />
A.2.1.5 Ekonomik Durum<br />
İlçe ekonomisi büyük oranda tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Bunun yanında<br />
şehirlerarası yolcu ve yük taşımacılığı da ilçe ekonomisine önemli katkı sağlamaktadır.<br />
İlçede istihdam sağlayacak sanayi ve ticari müesseseler bulunmadığından ilçe halkının bir<br />
kısmı zaman içerisinde büyük şehirlere anımsanmayacak bir kısmı da yurt dışına iş bulmak<br />
amacı ile göç etmiştir.<br />
İlçemizde yaklaşık olarak 91<strong>00</strong>0 dekar ekilebilir arazi mevcut olup, bunun 5<strong>00</strong><strong>00</strong><br />
dekarlık losmı sulanabilir nitelikte düzlük arazidir. Söz konusu sulanabilir arazinin bugün<br />
itibari ile yaklaşık 14<strong>00</strong>0 dekarlık kısmı sulanabilmektedir. Sulama çoğunlukla ilçemiz<br />
sınırları içerisinden geçen Karasu ırmağı üzerine D.S.İ. tarafından yaptırılan regülatörden<br />
mevcut 11.750 metre uzunluğundaki ana kanal ve 4350 metre uzunluktaki yedek kanallar<br />
vasıtası ile yapılmaktadır. Ayrıca vatandaşlar kendi imkanları ile Irmaktan su almakta ve<br />
az da olsa yer altı suyundan da faydalanılmaktadır. Büyük bir tarımsal potansiyele sahip<br />
ilçemiz arazisinin yapılacak yeni kanallarla sulu tarıma elverişli hale getirilmesi hem ilçe<br />
ekonomisine ve hem de Ülke ekonomisine büyük katkı sağlayacaktır.<br />
İlçemizdeki tarım alanlarında çoğunlukla şeker pancarı, tütün, buğday yem bitkileri<br />
ve karpuz ekimi yapılmakla beraber son yıllarda şeker pancarı ve tütün ekimine kota<br />
uygulanmasından dolayı çiftçilerimiz ilçe Tarım Müdürlüğümüzün yönlendirmeleri ile<br />
yonca ve korunga ekimine başlamışlardır.<br />
İlçe halkının önemli gelir kaynaklarından biri de hayvancılıktır. İlçemizde 137<strong>00</strong><br />
civarında büyükbaş, 451<strong>00</strong> civarında küçükbaş hayvan olduğu tahmin edilmektedir.<br />
Hayvanlarda elde edilen et ve süt ürünleri çoğunlukla aile ihtiyaçları için kullanılmakta,<br />
80
geri kalanı da çevre pazarlarında satılmaktadır. İlçedeki mevcut hayvan potansiyelinin<br />
ekseriyeti et ve süt verimi düşük olan yerli ırktan müteşekkildir. İlçemizde en çok Doğu<br />
Anadolu kırmızısı ve yerli kara ırkları bulunmakta, bu ırklar toplam sığır varlığımızın<br />
%75'’en fazlasını oluşturmaktadır. Bunun yanında sıra ile esmer,siyah,beyaz,alaca ve<br />
simental kültür ırkları ve bunların melezIerinin sayıları her geçen gün artmakta olup,<br />
hayvan ırkının ıslahı için başta sun'’ tohumlama olmak üzere ıslah çalışmaları devam<br />
etmektedir. iLçemiz küçükbaş hayvan varlığı ise morkararnan ve akkaraman koyunları ile<br />
7<strong>00</strong>0 civarında kır keçisi oluşturmaktadır.<br />
Ayrıca ilçemize bağlı Azıklı, Böğürdelen, Büvetli, Dağdibi, Elmabulak,<br />
Karakütük, Koğuktaş, Ortanca, Otaç ve Yarkaya köylerimizin sınırları içerisinde toplam<br />
47<strong>00</strong>0 dekarlık orman alanı mevcuttur. Söz konusu bu orman alanlarımızın çok büyük bir<br />
kısmı bozuk meşeliklerden ve dağ kavağından oluşmaktadır. Orman alanlarımız bozuk<br />
ağaçlıklardan müteşekkil olduğundan ekonomik yönden sadece yakın köylerin aile<br />
ekonomisine çok az miktarda kurumuş ve yaşlı ağaçların kesilmesiyle katkı<br />
sağlanmaktadır.<br />
Şekil 13. Hasköy’de Yapılan At Yarışları<br />
A.2.1.6 Eğitim ve Kültür Durumu<br />
İlçemizde eğitim-öğretim düzeyi geçmiş yıllarda düşük olmakla birlikte 1998<br />
yılında zorunlu eğitim süresinin 8 yıla çıkması, arkasından okul ve derslik sayısının hızla<br />
artması halkın bilinç düzeyinin yükselmesi ile özellikle ilköğretim okullarımızdaki öğrenci<br />
sayısı hızla yükselmiştir.<br />
Ayrıca İlçe merkezinde 1997 yılında yapılan 15 derslikli Çok Programlı Lisede 327<br />
öğrenci eğitim görmektedir.İlçemizde daha kaliteli bir eğitim verilebilmesi için ilçe<br />
merkezindeki Yatılı Bölge ilköğretim Okulunun 350 olan pansiyon kapasitesinin 7<strong>00</strong>’e<br />
çıkarılması, uygun görülmektedir.<br />
81
MAHALLİ İDARELER:<br />
a Hasköy Belediyesi:<br />
1968 tarihinde kurulmuştur. Sunay, Kültür ve Sayanlar Mahallesi olmak üzere<br />
toplam 3 mahalleye hizmet vermektedir. Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi çalışmalarına<br />
göre ilçe Merkezinin nüfusu 16.978 dir. Belediye 2<strong>00</strong>2 yılında yeni yapmış olduğu hizmet<br />
binasına taşınmıştır. İlçede ilk imar planı 31.11.1969 tarihinde, ikinci imar planı ise,<br />
07.10.1999 tarihinde yapılmıştır. Belediyemizin en büyük sorunu yeterli içme suyunun<br />
olmayışı, şehir içi yollarının bozuk oluşu ve kanalizasyon şebekesinin eksik ve yetersiz<br />
oluşudur. Belediye gelirinin tamamı Genel idareden gelen paydan oluşmaktadır<br />
Belediye Başkanlığının kendi hizmet binasının dışında, Kaymakamlık olarak<br />
kullanılan iş hanı, 2 adet boş hizmet binası mezbahane, garaj ve 19 adet lojmanı<br />
bulunmaktadır.<br />
b- Düzkışla Belediyesi:<br />
1992 yılında kurulan Belediye Bahçelievler, Kültür ve Yeni Mahalle olarak üzere<br />
toplam 3 mahalleye hizmet vermektedir. Adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre, 3<strong>00</strong>9<br />
nüfusu olan kasabamız ilçemize bağlı en büyük yerleşim birimidir. İmar planı 2<strong>00</strong>2 yılında<br />
yapılan Belediyenin yol ve içme suyu gibi alt yapı hizmetleri yeterli sayıla bilecek düzeyde<br />
olmakla birlikte kanalizasyon sistemi yetersizdir.<br />
A.2.2 Malazgirt<br />
Doğu Anadolu Bölgesinde yer alan Malazgirt, Muş’un en büyük ilçesi olup, il<br />
merkezine 138 km uzaklıktadır. Murat Nehri’nin güneydoğu kesiminde bulunan ilçemiz,<br />
denizden 1550 m yüksekliktedir. Batıda Bulanık İlçesi, doğuda Ağrı’nın Patnos ve Tutak<br />
İlçeleri, kuzeyde Erzurum’un Karayazı İlçesi, güneyde Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz İlçeleri<br />
ile komşu olan ilçemizin toplam yüzölçümü 1534 km² dir. Adrese dayalı nüfus kayıt<br />
sistemine göre ilçe merkezinin nüfusu 20.987, kasaba ve köylerle birlikte toplam nüfusu<br />
ise 60.263 olarak belirlenmiştir.<br />
İlçemiz geniş ova ve dağlarla kaplıdır. Malazgirt Ovası, Badişan Ovası ve Ulusu<br />
Ovasını, Murat Nehri, Hınıs Çayı ve Badişan Çayı sulamaktadır. Arazinin % 65’inin<br />
engebeli olduğu ilçemizin kuzeydoğu istikametinde Katevin Dağı, güneydoğu<br />
istikametinde ise Süphan Dağı yer almaktadır. İlçenin üzerinde kurulduğu Malazgirt Ovası<br />
yüksek bir plato görünümünde olup, yer yer volkanik kaya yığınlarına rastlanmaktadır.<br />
19<strong>00</strong>’lü yıllardan itibaren bir çok depreme sahne olan Malazgirt, 1. derece deprem<br />
kuşağı üzerinde yer almaktadır. Özellikle 19<strong>03</strong> yılındaki deprem ilçe merkezini ve köyleri<br />
yerle bir etmiştir.<br />
Geçen yüzyılda ormanlarla kaplı olan ilçemizin kuzey kısmı ve zengin ağaç<br />
topluluklarına sahip Murat Havzasında günümüzde yeşillikten eser yoktur.<br />
Bitki örtüsünün yok denecek kadar az olması ilçe genelindeki karasal iklimin<br />
tamamen hakim olması sonucunu doğurmuştur. Kışlar uzun ve kar yağışlı, yazlar sıcak ve<br />
kurak geçmektedir. Kışın yer yer 2-3 metreyi bulan kar yağışı yanında –30 ile –35 ºC’lere<br />
inen sıcaklık, hayatı olumsuz yönde etkilemekte ve ilçe yolu ile köy yollarının<br />
82
kapanmasına yol açmaktadır. Yağmurlar ise genellikle ilkbaharda Nisan ve <strong>May</strong>ıs<br />
aylarında kısmen de sonbaharda görülür.<br />
Şekil 14. Malazgirt Kalesi<br />
İlçede maden bulunmamakta, ancak Aktuzla Köyü’nde tuz çıkarılarak ilçe ve civar<br />
yerleşim birimlerinin tuz ihtiyacını karşılamaktadır.<br />
Şekil 15. Aktuzla’ da Tuz Çıkarılma Çalışmaları<br />
83
A.2.3 Korkut İlçesi<br />
Şekil 16. Korkut’ tan Genel Görünüm<br />
Yerleşim yeri olarak yaklaşık 1<strong>00</strong>0 yıllık bir geçmişi bulunduğu tahmin edilen<br />
Korkut’ un ilkçağda Urartu sınırları içinde yer aldığı bilinmektedir. 1071 Malazgirt<br />
Zaferinden sonra Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan’ın komutanlarından Seyit İbrahim<br />
komutasındaki ordu yöreyi Selçuklu topraklarına ve bir süre İran hakimiyeti altında<br />
kalmıştır. Bu dönemde ilçe Farsça “Tepe” anlamına gelen “Til” adıyla anılmıştır. 1514<br />
tarihli Çaldıran Zaferinden sonra yöre Osmanlı hakimiyeti altına girmiş ve uzun süre<br />
nahiye statüsünde kalmıştır. 1964 yılında Korkut adını alan yöre 09.05.1990 tarih ve 3644<br />
sayılı kanunla ilçe statüsü kazanmıştır.<br />
Korkut ilçesi, Kuzeybatı ve Kuzeyde Muş Merkez ilçesi, yine Kuzeyde Bulanık<br />
ilçesi, Doğuda Bitlis ili,Güneyde ise Hasköy ilçesiyle sınırlıdır.<br />
a)-Yüzey Şekilleri : Korkut ilçesi Muş Ovasının doğusunda Van Gölü<br />
Çöküntüsünde komşu bir yerde bulunur. Rakımı 13<strong>00</strong> metredir.<br />
b)-İklim: İlçede şiddetli bir karasal iklim hakimdir. Doğal bitki örtüsü bozkır olup,<br />
yıllık ortalama yağış miktarı 7<strong>00</strong> mm. Civarındadır. Yıllık sıcaklık ortalaması 18.7 C.<br />
Yıllık yağış ortalaması ise 37 Kg.dır.<br />
c)-Dağ,Ova ,Göl ve Akarsular: ilçe arazilerinin büyük bir bölümü Muş Ovası<br />
üzerinde yer alır.<br />
84
Şekil 17. Korkut Sulama Göleti<br />
Korkut İlçesi Muş İlinin en yeni İlçesidir. İlçede iki Kasaba,26 Köy ve bu Köylere<br />
bağlı 13 mezra bulunmaktadır. İlçe Merkezi 3,Altınova Kasabası da 4 Mahalleden<br />
oluşmaktadır. Yeni Belde olan Karakale’de Mahalle organları henüz oluşturulmamıştır.<br />
Adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre ilçe merkezinin nüfusu 2.948, kasaba ve köylerle<br />
birlikte toplam nüfusu ise 26.064 olarak belirlenmiştir.<br />
Çevre ve sosyo ekonomik şartlar nedeniyle İlçe merkezinde ve köylerde evler<br />
genellikle tek katlı olarak kerpiçten veya taştan yapılmıştır. İlçenin kurulmasıyla beraber<br />
var olan konut sıkıntısı daha da artmıştır.<br />
Geleneksel yapı gereği çok çocuklu kalabalık aileler bir veya iki odalı evlerde<br />
yaşamaktadır. Muş yöresinin mahalli folkloru azda olsa görünmektedir. Genellikle<br />
düğünlerde oynayan oyunların isimleri aşırma, koçeri, bottani, gerandi dir.<br />
Evlilik öncesinde evliliğe aile büyükleri karar verir. Kız isteme töreninde yüzük<br />
takılır, ve kolonya, şeker, sigara ikram edilir. Daha sonra “Şerbet içme” de denilen nişan<br />
töreni yapılır. Düğün genellikle çarşamba günü erkek tarafının evinde toplanmaya başlar,<br />
ertesi sabah gelinin götürülme töreniyle düğün son bulur.<br />
Ölü defnedildikten sonra ölünün birinci derece yakınları mezarlığında tek sıra<br />
dururlar ve mezarlığı gelenler baş sağlığı diler, ertesi sabah ölü evinde Kur’an<br />
okunmasından sonra öğlene kadar yine başsağlığı dilenir. Öğleden sonra kadınların “Şadu”<br />
denen ağıt yakması başlar.<br />
İlçe genelinde Okuma-yazma oranı % 70 ‘dir. Köylerde İlkokul düzeyinde bina<br />
sıkıntısı yoktur. Ancak Köy İlkokullarında mevcut binaların tamir edilmesi, araç-gereç ve<br />
85
teçhizat yönünden takviye edilmesi gerekmektedir.<br />
Kümbet Yunus Emre Yatılı İlköğretim Bölge Okulu ve Altınova Yatılı İlköğretim<br />
bölge Okulunun açılmasıyla, İlçe genellinde İlköğretim düzeyinde eğitim problemi<br />
kalmamıştır. İlçede eğitim-öğretim 3 YİBO. Pansiyonlu , Çok Programlı Lise, 4 İlk<br />
öğretim okulu 23 birleştirilmiş sınıflı Köy ilköğretim okullarında toplam 6<strong>12</strong>5 öğrenci 191<br />
öğretmen 172 derslikle devam etmektedir.<br />
İlçe genelinde 2 sağlık ocağı ve 2 sağlık evi mevcuttur.<br />
A.2.4 Varto İlçesi<br />
Şekil 18. Varto’da Kış<br />
Adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre ilçe merkezinin nüfusu 10.764, köylerle<br />
birlikte toplam nüfusu ise 33.587 olarak belirlenmiştir.Varto tarihi eskilere dayanan bir<br />
yerleşim yeridir. İsmini Urartulardan almaktadır.<br />
31 Mart 1918 yılında Rus işgalinden kurtarılan Varto 1926 yılında belediye<br />
olmuştur. Varto okur yazar oranının en fazla olduğu ilçelerimizden biridir. Tarihi ve<br />
Kültürel yapı bakımından zengin olan ilçede kış ayları oldukça soğuk ve kar yağışlı geçer,<br />
yazlar ise sıcak ve kuraktır.<br />
1966 yılında büyük çaplı bir deprem geçiren Varto sonrasında yeni yapılanmaya<br />
başlamış fakat altyapısını henüz tam olarak oturtamamıştır.<br />
86
Şekil 19. Varto’dan bir görünüm<br />
A.2.5 Bulanık İlçesi<br />
Bulanık, Muş merkezine 105 Km uzaklıkta, 1.430 Km2 yüzölçümlü ,deniz<br />
seviyesinden yüksekliği 1.480 m olan, Adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre ilçe<br />
merkezinin nüfusu 20.727, kasaba ve köylerle birlikte 85.232 toplam nüfusu ile Muş ilinin<br />
en büyük ilçesidir. Bulanık ve çevresi; tarih olarak M.Ö. 3<strong>00</strong>0’li yıllara kadar uzayan eski<br />
bir yerleşim yeridir.<br />
M.Ö. 25<strong>00</strong>-3<strong>00</strong>0 yıllarında Bulanık ve civarında Nobiler yaşamış ve bu yörede<br />
‘Gobin’ adlı bir kasaba kurmuşlardır. Daha sonra bölgeye Urartular hakim olmuşlardır.<br />
Bulanık zamanla Bizanslılarm hakimiyeti altına girmiş ve bu durum 1071 Malazgirt<br />
zaferine kadar sürmüştür. Bu tarihten sonra ilçeyi Selçuklular idare etmiş, Büyük Selçuklu<br />
Imparatorluğunun parçalanmasmdan sonra 1555 yılında Muş’un Kanuni Sultan Süleyman<br />
tarafından Akkoyunlulardan alınmasına kadar bölge Akkoyunlu Beyliğinin hakimiyetinde<br />
kalmıştır.<br />
Bulanık 1884 yılnıda Bitlis Valiyeti Muş Sancağına bağlanmış, 1927 yılında<br />
Muş’un il olmasından sonra Muş’a bağlı bir ilçe statüsü kazanmıştır.<br />
Bulanık adının; ilçe sınırları içerisinde bulunan kazan (Haçlı) gölünün suyunun<br />
bulanık oluşundan kaynaklandığı rivayet olunur. Bu göl, Bilican dağından gelen kaynak ve<br />
kar suları ile beslenir. Göle kadar berrak gelen sular göle varır varmaz toprakla<br />
karıştırılmış gibi bulanır ve bulanık olarak gölden çıkar. Gölden çıktıktan sonra bu su<br />
‘körsu’ adını alır ve ilçe merkezinin 2<strong>00</strong> m kuzeyinden geçerek Murat nehrine karışır.<br />
Bulanık ilçesi merkezi ve köylerinin çok büyük bir kısmı ovada kurulmuştur.<br />
İlçenin coğrafi karakteristikleri arasında Bilican dağları,Murat nehri, Heftrenk çayı ve<br />
Kazan (Haçlı)gölü yer almaktadır. İlçenin iklimi karasal olup, yılın 6 –7 ayı karIarla<br />
kaplıdır.<br />
87
Şekil 20. Bulanık İlçesinden Genel Görünüm<br />
İlçede orman denebilecek nitelikte bitki örtüsüne sahip alan yoktur. İlçe merkezinin<br />
2 km güneybatısında bir bataklığı andırır mahiyette Şorgöl kaplıcası bulunmaktadır.<br />
İlçenin diğer ilçe ve köylerle olan karayolu bağlantısı iyi durumdadır. Köylerle olan<br />
karayolu ulaşımında özellikle kış aylarında kar yağışı nedeniyle kapanmalar olsa da<br />
yolların en kısa zamanda ulaşıma açılması sağlanmaktadır.<br />
Belediyelere ait araçlann seferleri yanısıra ilçenin hemen her köyünden ilçe yada il<br />
merkezine hergün düzenli minibüs seferleri yapılmaktadır.<br />
İlçenin bütün köylerinde telefon ve elektrik mevcuttur ayrıca bugüne kadar bazı<br />
mezralara da telefon götürülmüştür.<br />
A.3. İlin Coğrafi Durumu<br />
İlimiz Doğu Anadolu Bölgesindedir. 39 29’ ve 38 29’ kuzey enlemleriyle 41 06’<br />
ve 41 47’ doğu boylamlarının arasındadır. Yüzölçümü 8196 km2’dır. Türkiye<br />
yüzölçümünün yüzde 1,1’ini kaplar.Muş, doğudan Ağrının Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat<br />
ve Adilcevaz, kuzeyden Erzurum’un Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan<br />
Bingöl’ün Karlıova ve Solhan, güneyden ise Diyarbakır’ın Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in<br />
Güroymak ve Mutki ilçeleri ile çevrilidir.Muş Güney Doğu Toros Dağlarının uzantısı olan<br />
Haçreş dağlarının önemli zirvelerinden Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında, Çar ve<br />
Karni derelerinin aktıkları vadiler arasında kuruludur.<br />
88
A. 4. İlin Topoğrafyası ve Jeomorfolojik Durumu<br />
İlimiz yüksek ve dağlık bir yöredir. İl alanının % 34.9’nu kaplayan, Güneydoğu<br />
Torosların uzantısıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya kıvrım sistemiyle birlikte oluşmuş genç<br />
dağlardır. Rakım, genellikle <strong>12</strong>50 metrenin üzerindedir. Genç ve verimli alüvyonlarla<br />
örtülü ovalar, il yüzölçümünün % 27.2’sini kaplar. Murat vadisi il topraklarını doğu-batı<br />
doğrultusunda parçalamıştır. Genellikle 15<strong>00</strong>-17<strong>00</strong> metre rakımlı platolar il alanının %<br />
37.9’nu kaplar.<br />
A.4.1. Yeryüzü Şekilleri<br />
Güneydoğu Toros dağlarının uzantıları Muş il alanın çevreler. Eskiden gür<br />
ormanlarla örtülü olan bu genç dağlar, zamanla çıplaklaşmıştır. İlimizin başlıca önemli<br />
dağları Akdoğan (Hamurpet), Şerafettin, Bilican, Bingöl, Haçreş(Karaçavuş,Çavuş), Otluk<br />
ve Yakupağa dağlarıdır.<br />
Şekil 21. Tuz Çıkarılan Tarlalar<br />
A.4.1.1 Dağlar<br />
Şekil 22. Muş İlini Çevreleyen Dağlar<br />
89
1- Akdoğan (Hamurpet) Dağı:<br />
Şekil 23. Akdoğan Dağı<br />
Muş’un kuzeyinde yer alır. Doğrultusu kuzeydoğu-güneybatıdır. Bu doğrultudaki<br />
uzunluğu yaklaşık 30 km, genişliği ise kuzey–güney doğrultuda 10 km.’dır. En yüksek<br />
zirvesinin rakımı 2879 m.’dir. Muş’un önemli göllerinden olan Akdoğan (Hamurpet)<br />
Gölleri bu dağın üzerindedir.<br />
2- Şerafettin Dağları:<br />
Muş il alanının batısında yer alan engebeli dağlardır. Büyük bölümü Bingöl ilinde<br />
kalan bu dağlar, doğu-batı doğrultulu çok yüksek ve düzenli bir sırt görünümündedir.<br />
3- Bilican Dağları:<br />
Şekil 24. Bilican Dağı<br />
90
Bulanık ve Liz Ovaları arasında yer alır. Doğrultusu kuzeybatı-güneydoğudur.<br />
Haçlı (Kazan,Bulanık) Gölünün kuzeybatısında balık sırtı biçiminde uzanan bu dağlar daha<br />
sonra düzenli bir biçim alır. Rakım güneye inildikçe artar. Bilican Dağları, Bulanık ilçesine<br />
doğru düzenli biçimde alçalarak uzanır. Burada Laris Tepesini oluşturduktan sonra birden<br />
kesilir. Bilican Dağlarının en yüksek zirvesi 2950 m. Rakımlı, Bilican Tepe (Ziyaret Tepe,<br />
Vangesor Tepesi)’dir. Diğer önemli zirveleri Avni Kalesi Tepesi (2754 m), Şeyhtokum<br />
(23<strong>00</strong> m), Karaburun (25<strong>00</strong> m) ve Hasan Tepeleridir.<br />
4- Bingöl Dağları:<br />
Muş il alanının kuzey batısında yer alır. Bu dağların büyük bölümü Erzurum ilinde<br />
kalır. Doğu-batı doğrultusunda uzanan Bingöl dağları Muş il alanını çevreler.<br />
5- Otluk Dağları:<br />
İl alanının ikiye ayırırcasına kuzey batı güneydoğu doğrultusunda uzanır. Rakım<br />
genellikle 2<strong>00</strong>0 m dolayındadır. En yüksek zirvesi ise 2155 m yüksekliğindedir.<br />
6- Haçreş (Karaçavuş, Çavuş) Dağları:<br />
Şekil 25. Haçreş Dağları<br />
Muş ilçe merkezinin güney-batısında kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır.<br />
Muş şehri bu dağların önemli zirvelerinden olan Kurtik Dağı (2645 m)’nın kuzeye bakan<br />
yamaçlarında kurulmuştur.<br />
91
7- Yakupağa Dağları:<br />
Muş il alanının güneydoğusunda uzanır. Doğrultusu doğu-batıdır. Muş-Van illeri<br />
arasında tabii bir sınır oluşturacak biçimde uzanan bu dağların önemli bölümü Van’dadır.<br />
Muş ili yüksek ve dağlı bir yörededir. İl alanının yüzde 34.9’nü kaplayan dağlar,<br />
Güney Doğu Torosların uzantılarıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya kıvrım sistemiyle birlikte<br />
oluşmuş genç dağlardır. Rakım, genellikle <strong>12</strong>50 metrenin üzerindedir. Genç ve verimli<br />
alüvyonlarla örtülü ovalar, il yüzölçümünün yüzde 27.2’sini kaplar. Murat vadisi il<br />
topraklarını doğu-batı doğrultusunda parçalamıştır. Genellikle 15<strong>00</strong>-17<strong>00</strong> m rakımlı<br />
platolar il alanının yüzde 37.9’nu kaplar.<br />
A.4.1.2 Platolar, Vadiler Ve Ovalar<br />
İl alanının kuzey ve kuzeybatısında yer alan bu platolar Murat vadisinin tavanı ile<br />
bu dağların zirveleri arasında sıralanır. Az dalgalı ve kalın bir toprak tabakası ile<br />
örtülüdürler. Bol sulu ve otludurlar. Bu nedenle Muş tarımının en gelişmiş dalı<br />
hayvancılıktır.<br />
Muş ilindeki vadiler Murat Irmağı ve kollarınca açılmıştır. Bu vadilerin en önemlisi<br />
Murat Vadisidir. Muş il alanının yüzde 27.2’sini ovalar oluşturur. En önemlisi Muş,<br />
Bulanık, Malazgirt ve Liz Ovalarıdır.<br />
Muş Vadisinden Bir Görünüm<br />
Şekil 26. Muş Vadisinden Genel Görünüm<br />
92
1- Murat Vadisi<br />
İl alanının kuzey batısında başlar. Başlangıçta kuzey güney doğrultulu derin bir<br />
boğaz biçiminde olan vadi sonra batıya döner. Bulanık ovasına girer. Vadi tavanı Muş<br />
ovasında genişler. Ovanın çıkışında yeniden derinleşir. Murat Vadisi Ulukaya Köyünün<br />
güneyinden il sınırlarının dışına çıkar.<br />
2- Muş Ovası<br />
Türkiye’nin en büyük ovalarından biridir. Alanı yaklaşık 1650 km2’dır. Uzunluğu<br />
80 km, genişliği ise 30 km’ yi bulur. Basamaklı bir yapı gösterir. Ovanın güneyini Haçreş<br />
Dağları çevirir. Kuzeyde ise Şerafettin Dağları ve bu sıranın uzantıları vardır. Muş<br />
ovasının doğu ucunda Nemrut Dağı yer alır. Batı ucunda ise dağlık alanlar vardır. Muş<br />
ovası 3. Jeolojik zamanın miyosen dönemi ortalarına kadar bir birikinti iken yer kabuğu<br />
hareketleri sonucu bir çöküntü alanına dönüşmüştür. Bu alan sonraki jeolojik dönemlerde<br />
yeni alüvyonlarla da örtülerek verimli bir alan durumuna gelmiştir.<br />
Şekil 27. Muş Ovası (Laleler)<br />
93
3- Bulanık Ovası<br />
İlin doğusundadır. Yüzölçümü 525,2 km2’dır. Bu ova Murat ırmağı boyunca<br />
uzanan ince bir şerit görünümündedir. Genişliği ancak birkaç km. olan ovanın uzunluğu<br />
yaklaşık 20 km. kadardır. Bulanık ovasında genellikle tahıl ve bol miktarda koyun ve sığır<br />
yetiştirilmektedir.<br />
4- Liz Ovası<br />
Bilican Dağlarının güneyinden başlar Murat Irmağına kadar uzanır. Yüzölçümü<br />
160 km2’dır. Dalgalı bir yapı gösterir. Rakım Murat Irmağına doğru artar. Geniş kesimi<br />
mera olan Liz Ovasında tahıl, koyun ve sığır yetiştirilir.<br />
5- Malazgirt Ovası<br />
Muş il alanının doğusunda yer alır. Yüzölçümü yaklaşık 450 km2’dir. Murat ırmağı<br />
ovanının kuzeybatısında geçer. Malazgirt ovası güneyde Süphan Dağı ve uzantıları ile Van<br />
Gölünden ayrılır. Yer yer bu dağlardan inen akarsularca yarılmış olan ova geniş bir bozkır<br />
görünümündedir.<br />
A.4.1.3 Akarsular ve Göller<br />
Muş il alanı Fırat Havzası içindedir. İl topraklarını sulayan önemli akarsular Murat<br />
ile onun kolu olan Karasu’dur.<br />
Murat Irmağı: Van Gölünün kuzeyindeki Aladağ’dan doğar. Uzunluğu 6<strong>00</strong> km<br />
kadardır. Muş il sınırlarına kuzey doğudan girer. Kuzey-güney doğrultusunda bir süre akan<br />
ırmak bu sırada birkaç küçük dereyle ve doğuda da Karakaya Deresiyle birleşir. Debisi 2<strong>00</strong>–<br />
3<strong>00</strong> m3’tür. Debi ırmağın kabardığı zamanlarda 25<strong>00</strong> m3 bulur. Suyun azaldığı zamanlarda<br />
ise 50–70 m3 kadar düşer. Murat ırmağını besleyen diğer akarsular şunlardır: Badişah,<br />
Şehit, Heftreng, Körsuyu, Liz, Köşker dere ve çaylarıdır.<br />
Karasu: Güroymak’dan doğar. Muş il sınırlarına güneyde girer. Uzunluğu 68 km<br />
kadardır. Kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda akar. Başlıca kolları Daralı ovadan kaynağını<br />
alan 27 km uzunluğundaki Abdulbahar, Kazana Tepesinden doğan 35 km uzunluğundaki<br />
Kelereş ile Çar ve Karni’dir. Muş il sınırları içindeki diğer önemli akarsular şunlardır: Aynı<br />
adlı dağdan doğan Çiçekveren Deresi (13 km), Aktuzladan doğan Heronek suyu (24 km),<br />
Bilican dağından kaynağını alan Liz Suyu (32 km), Kımsoradan doğan Çılbuhur deresi (27<br />
km) ve Hamurpet Dağından kaynağını alan Memanlı suyudur ( 24 km).<br />
Muş ili sınırları içinde kalan başlıca göller: Haçlı (Bulanık), Hamurpet (Akdogan),<br />
Küçük Hamurpet, Gaz (Kaz) gölleridir.<br />
Haçlı (Bulanık) Gölü: İlin güneydoğusunda Bulanık ilçesinin güneyindedir. Göl<br />
adını güneyindeki Haçlı Köyünden almıştır. Göl Bulanık adını ise suyun genellikle bulanık<br />
oluşundan almıştır. Bir lav seti gölüdür. Haçlı gölü de kuzeyindeki Kızkopan volkanının<br />
94
yükselmesi ile oluşmuştur. Yüzölçümü 10 km2 kadardır. Gölde derinlik 7 m. aşmaz. Haçlı<br />
Gölü güneybatıdan akan Şeyhtokum Deresi ile birkaç kaynaktan beslenir. Gölün su düzeyi<br />
bütün yıl boyunca hemen, hemen aynı kalır. Kışın donduğunda göl sathında<br />
yürünebilmektedir. Gölde alabalık ve aynalı sazan bulunmaktadır.<br />
Büyük Hamurpet Gölü: Varto ilçesinin kuzeybatısında Hamurpet dağlarının<br />
batısında yer alır. 2149 Rakımda ve 21 metre derinliğindedir. Yüzölçümü 1088 km2’dır.<br />
Gölün her tarafı dik kayalarla çevrilidir. Derinliği küçük göle nazaran daha az olduğundan<br />
yeşil renktedir. Kaynak ve kar suları ile beslenir. Kış aylarında donar, su seviyesi tüm yıl<br />
boyunca pek değişmez. Gölde bol miktarda aynalısazan balığı ile ördek, kaz, turna ve<br />
kunduz da bulunmaktadır. Gölün bulunduğu alan volkanik özellikler taşımaktadır. Fazla<br />
olan suyu yakınından geçen İskender çayına boşaltır.<br />
Küçük Hamurpet Gölü: Büyük Hamurpet gölünün yaklaşık 3<strong>00</strong> m kadar<br />
güneyinde ve 2173 rakımda küçük dairesel bir yapısı vardır. Gölün alanı 149 km2 dir. 47<br />
metre derinlikte olduğundan mavi bir görünüme sahiptir. Dipten Büyük Hamurpet’e akıntısı<br />
bulunmaktadır.<br />
Gaz (Kaz) Gölü: Malazgirt ilçesine bağlı Aktuzla Bucağının yakınlarındaki bu göl<br />
Karstik bir göldür. Gölün suyu tuzlu ve acıdır. Derinliği azdır. Kenarları sazlıktır. Bu<br />
nedenle ilkbaharda burası göçmen kuşların akınına uğrar. Kaz, ördek, su tavuğu en çok<br />
rastlanılan hayvan türleridir.<br />
A.5. Jeolojik yapı – Stratigrafi<br />
Muş İli civarındaki formasyonların istiflenme durumları ve litolojik özellikler<br />
eskiden yeniye doğru aşağıda açıklanmıştır.<br />
1- PALEZOYİK MET<strong>AM</strong>ORFİKLER<br />
Muş civarında en eski araziyi, Bingöl ve Genç’in batısındaki Akdağlar ( 1561)<br />
kesiminden başlayıp Murat nehrinin bilhassa güney kesimlerini takip ederek, Muş ovasının<br />
güneyinde Kozma Haçres ve Kurtik dağları üzerinden Van Gölü’nün güneyinden<br />
Hakkari’nin kuzeyindeki Karadağ ( 3630 ) kesimine kadar uzanan dağlık sahalar teşkil<br />
etmektedir. Aynı zamanda bu temel araziye “Bitlis Masifi” denilmektedir. Bu Masif<br />
kaledoniyen, hersiniyen ve Alp Orijenik hareketleri ve daha sonraki Kratojenik stildeki<br />
tektonik hareketler sonucunda bu Masif bir taraftan yükselirken diğer taraftan yer yer<br />
dislokasyonlara uğramıştır. Özellikle dislokasyonlar hatları boyunca tersiyer başlarından<br />
peitosen’e kadar fasılalı olarak çıkan lavlar ise Masifi yer yer örtmüşlerdir.<br />
2- PERMİYEN<br />
Muş şehrinin güney yamaçlarında doğuda Arak deresinin doğu ve batı yamaçlarında<br />
Hasköy deresinin doğusunda ayrıca batıda Kızılağaç dere havzasının güney yamaçlarında<br />
genellikle epimetamorfik temelin, temelin üstünde aşınmadan korunmuş lekeler halinde gri<br />
mavimsi, çok çatlaklı ve çatlaklarda yer yer kalsit bulunan oldukça sert kristalize kireç<br />
taşları görülmektedir. Bu kireç taşlarının hepsi muhtemelen permiyene aittir.<br />
95
Harita 2: Muş İlinin Stratigrafik Kesiti<br />
3- TERSİYER<br />
Muş civarında tersiyerler arazileri, Muş ovasının kuzeyinde Elçiler dağının güney<br />
yamaçları boyunca birkaç mostra halinde de ovanın güneyinde özellikle Kızılağaç’ın doğu<br />
ve batısında görülmektedir. Elçiler dağının güney yamaçları boyunca tersiyerin bütün<br />
devirleri mevcuttur. Nitekim bu sahada ayrıntılı araştırma yapan KRANER (1957),<br />
Poleosen, Eosen, Oligosen ve Miyosen arazilerin varlığını tespit etmiştir.<br />
Paleosen : Paleosen formasyonu, ovanın kuzeyindeki dağlık alanlarının özellikle<br />
Elçiler dağının güney etekleri boyunca uzanmaktadır. Bu formasyon batıda, Ebulbahar<br />
köyünden başlayarak doğuya doğru devam eder ve iç boğaz köyü civarında bazaltların<br />
altına dalar. Güneyde ise Muş ovasının Alüviyal örtüleri, kuzeyde de Eosen flişleri ile<br />
sınırlanır.<br />
96
Eosen (Lütesiyen) : Eosen arazisi, marn ve kumtaşı tabakalarından ibaret olup,<br />
genel olarak flişimsi bir manzara gösterirler. Bu araziler Elçiler dağının güney etekleri<br />
boyunca kabaca doğu-batı yönünde bir şerit halinde uzanır.<br />
Oligosen : tipik bir flişimsi karakter gösteren oligosen formasyonunda, 10-<strong>12</strong> cm<br />
kalınlığında yeşilimsi ve gri renkli marn ve kumtaşı tabakaları münavebeli olarak<br />
istiflenmiştir. Marn tabakaları genellikle orta derece sert ve saf kumtaşları ise sert ve kalker<br />
çimentoludur. Bu formasyonun temelinden itibaren başlayan kumtaşları, üst seviyelere<br />
doğru tedrici olarak sertleşir,hem de kalkerleşmeye yüz tutar ve üst seviyelerde ise tamamen<br />
kalkerler hakim duruma geçer. Kalınlığı 1<strong>00</strong>0 m civarında bulunan bu arazi, yine Elçiler<br />
dağının güney yamaçları boyunca doğu-batı yönünde bir şerit halinde uzanır. Kuzey ve<br />
kuzey doğuya doğru genellikle 15-25 derece dalımlıdırlar.<br />
Alt Miyosen : Bu formasyon Muş ovasının kuzey ve kuzey batısındaki Şerafettin ve<br />
Elçiler dağının ovaya bakan yamaçlarında yaygın olup, üst seviyelerde yer yer mercekler<br />
halinde tüf, aglomera, bazalt ve andezitlerinden müteşekkil volkanik malzemeler bulunur.<br />
Sözü edilen bu formasyon ovanın kuzey batısında Ziyaret nahiyesinden başlar, doğuya<br />
doğru Meşeli T. (1928 m), sergen T. (2015 m), Turtur T. (2<strong>12</strong>4 m) ve Bahçeziyaret T. (1823<br />
m) üzerinden doğuda Ebulbahar köyüne kadar uzanır.<br />
Neojen : Muş ovasında pre-neojen temel üzerinde kalınlığı yüzlerce depolar<br />
bulunmaktadır. Bölgenin tektonik bahsinde belirteceği gibi, tersiyer ortalamasından beri<br />
devamlı bir sedimantasyon havzası halinde bulunan Muş deprasyonuna, deprasyonu<br />
çevreleyen sahalarda taşınan metaryeller birikmişlerdir. Bu birikme olayları, havzanın<br />
kuvaterner bağlarında dış drenaja bağlanmasına kadar sürmüştür.<br />
4- KUVATERNER :<br />
Muş civarında kuvaterner depoları özellikle Muş ovasını çevreleyen dağların<br />
eteklerindeki kollüviyal depolar birikinti konileri ve birikinti yelpazeleri ile Karasu ve<br />
Murat yatağındaki alüvyonlar temsil edilir. Özellikle Bitlis dağlarının kuzey eteklerinde,<br />
Muş ili Kızılağaç arasında kalın ve geniş birikinti yelpazeleri ve kollüviyal depoları<br />
bulunduğu halde ovanın kuzeyindeki dağlık alanların eteklerindeki kil, mil ve kumlardan<br />
ibaret ince bir şerit halinde birikinti yelpazeleri ve kollüviyal depolar yer alır. Bitlis<br />
dağlarının kuzey eteklerindeki birikinti konileri ve yelpazeleri ile kollüviyal depolar<br />
havzasının dış drenaja bağlanmasından sonra gerek Bitlis dağlarından ova açılan akarsular<br />
ve gerekse Karasu ve Murat nehri tarafından parçalanmış ve böylece muhtelif yüksekliklere<br />
taraçalar teşekkül etmiştir.<br />
A.5.1. Metamorfizma ve Mağmatizma<br />
Türkiye’nin tektonik kökenli ovalarından biri olan Muş Ovası’nın güneyinde<br />
paleozoik metamorfik şistler, kuzeyinde tersiyer’in hemen bütün devirlerine ait tortul<br />
formasyonlar, doğusunda ve batısında ise volkanik araziler bulunmaktadır. Muş ovası<br />
Pre-Neojen temel üzerinde Neojene ait genellikle kireçli, killi, kumlu ve marnlı depolar,<br />
Karasu ve Murat vadileri boyunca alüvyonlar ile Bitlis dağları etekleri boyunca uzanan<br />
kollüviyal depolar yer almaktadır.<br />
97
A.5.2. Tektonik ve Paleocoğrafya<br />
Harita 3. Muş İli Deprem Haritası<br />
Depremler,yer kabuğunun aktif faylar boyunca kırılması sonucunda meydana gelen<br />
doğal afetlerdir. Bir bölgenin depremselliği hesaplanırken depreme neden olabilecek fayın<br />
varlığı, cinsi, niteliği, boyu, doğrultusu, deprem periyotları incelenerek bölgenin fay zonuna<br />
olan uzaklığı ve zemin özellikleri birlikte alınarak değerlendirilmelidir.<br />
Muş ili dahilinde tarihsel dönemlerde ve 20.yy’da çok sayıda yıkıcı deprem<br />
olmuştur. Bunlardan son iki örnek Varto 1946 (M=6.9) ve 1966 (M=7.1) depremleridir. Çok<br />
98
sayıda can kaybı olmuştur. Bayındırlık ve İskan Bakanlığının 1966 deprem bölgeleri<br />
haritalanmasında Muş 1. derece bölge içinde gösterilmiştir.<br />
İl zemini ve yakın çevresinde sismik etkinliği yüksek aktif faylar mevcuttur.Bunların<br />
tamamı KAF zonu içindeki fay branşlarıdır. Fayların büyük kısmı yaklaşık KB-GD<br />
doğrultulu sağ y.anal atılımlıdır. Bu genel sistem KAF zonu için karakteristik hareket<br />
tarzıdır. Buna ek olarak Muş ovasının kuzey güney yönünde dikine kesen kırık hatlarda<br />
bulunmaktadır. Bufaylar ovanın doğu-batı kesimlerini sınırlamaktadır. Kuzey Anadolu<br />
fayları 1. derecede sismik etkinliğe sahiptir.diğer eşlenik faylar ise 2. derece etkindir. Sonuç<br />
olarak, Muş ve civarı tektonik yönde Anadolu’nun ve ayrıca Anadolu ve Arabistan<br />
levhasının çarpışma kuşağı dahilinde yer almaktadır.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Muş İl Çevre Durum Raporu 2<strong>00</strong>9<br />
Muş Belediye Başkanlığı-2<strong>00</strong>9<br />
İl Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
99
B. DOĞAL KAYNAKLAR<br />
B.1. Enerji Kaynakları<br />
B.1.1. Güneş<br />
Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünün verilerine (2<strong>00</strong>6) göre; Muş<br />
Merkezinde yıllık ortalama güneşlenme süresi 6 saat 53 dakika, yıllık ortalama güneşlenme<br />
şiddeti ise 345.77 cal/cm 2 .dak olarak ölçülmüştür. İlde alt bölgeler arasında farklılıklar<br />
olmakla birlikte hiçbir alt bölge yılda 27<strong>00</strong> saatten fazla güneş almamaktadır. İl, (yılda<br />
2<strong>00</strong>0 veya daha fazla güneş alan) Ege ve Akdeniz illeri ile karşılaştırıldığında güneş<br />
enerjisi bakımından pek yeterli değildir.<br />
İlimiz güneş enerjisi kolektörler sayesinde su ısıtmakta kullanılmaktadır. Son<br />
yıllarda yapılan konut alanlarında güneş enerjisinden yararlanılmaktadır. Yıllık tüketilen<br />
güneş enerjisi hakkında her han gibi bir çalışma yoktur.<br />
B.1.2. Su Gücü<br />
Sulama : Ekilebilir toplam arazi miktarımız 342198 ha olup 158215 ha sulanabilir<br />
tarım arazisidir. Sulanabilir tarım arazisi toplam tarım arazisinin %46 sına tekabül<br />
etmektedir. Ancak sulanabilir tarım alanlarımızın 64280 ha lık kısmı fiilen<br />
sulanabilmektedir. Bu alan sulanabilir tarım arazisinin %41ine, toplam tarım arazisinin ise<br />
%19una tekabül etmektedir. Sulanan arazinin %<strong>12</strong> si KHGM nün yapmış olduğu sulama<br />
kanalları ve göletleri ile ,%<strong>12</strong>si DSİ nin yapmış olduğu Baraj ve kanallarla,%17 si de halk<br />
sulaması şeklindedir.<br />
İlimizde bulunan ırmak,çay gibi enerjiye dönüşe bilecek su kaynaklarının debileri<br />
D.1.3.(Akarsular) bölümünde detaylı bir şekilde verilmiştir.<br />
B.1.3. Kömür<br />
Bknz. I.1.3. Enerji madenleri.<br />
B.1.4. Doğalgaz<br />
B.1.5. Rüzgar<br />
İlimizde doğalgaz rezervi olup olmadığına dair Müdürlüğümüze bilgi ulaşmamıştır.<br />
Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü verilerine (2<strong>00</strong>9 yılı) göre yıllık<br />
ortalama rüzgar hızı 1.4 m/s olarak gerçekleşmiştir. Düşük hızlarda çalışan rüzgar<br />
jeneratörlerinin yapılması halinde ilimizde yararlanılabilecek bir rüzgar enerjisi<br />
potansiyelinin olabileceği düşünülmektedir.<br />
B.1.6. Biyokütle<br />
1<strong>00</strong>
Biyogaz; gübre,bitkisel atık ve benzeri organik atıklarının oksijensiz ortamda<br />
fermante olması sonucu meydana gelen yanıcı bir gazdır.<br />
Biomas; tabiri daha ziyade bitkisel ürünlerin, hayvan ve orman atıklarının, şehir ve<br />
endüstri atıklarının çevrimi yoluyla enerji elde etme metodudur.<br />
İlimizde biyogaz enerji türünden yararlanılmaktadır. Biyomastan ise çeşitli<br />
kesimlerce yararlanılmaktadır. Örneğin ilimizin kırsal kesimlerinde kısıtlı imkanlar<br />
nedeniyle hayvan gübresinden yapılan tezek yakacak olarak kullanılmaktadır.<br />
B.1.7. Petrol<br />
İlimiz sınırları içerisinde petrol rezervinin bulunup bulunmadığına dair bilgi<br />
bulunmamaktadır.<br />
B.1.8. Jeotermal Sahalar<br />
Bknz. J.1.10. Jeotermal.<br />
B.2. Biyolojik Çeşitlilik<br />
B.2.1.<br />
Ormanlar<br />
Muş Orman İşletme Şefliğinden alınan veriler aşağıdaki şekildedir.<br />
Tablo 1. Orman Alanları<br />
Nor mal<br />
Orman (ha)<br />
Bozuk<br />
Orman<br />
(Ha)<br />
Toplam<br />
Orman<br />
(Ha)<br />
Ormansız<br />
(Ha)<br />
Genel Alan<br />
(Ha)<br />
6786 66079,50 72865,5 8<strong>12</strong>151,5 885017<br />
Kaynak: Muş Orman İşletme Şefliği-2<strong>00</strong>9<br />
B.2.1.1. Odun Üretimine Ayrılan Tarım Alanları<br />
İl Tarım Müdürlüğü verilerine göre İlimizde 11.6<strong>00</strong> da alanda Kavak ve Söğüt<br />
üretimi yapılmaktadır.<br />
B.2.2<br />
Çayır ve Mera<br />
İşletmemizde hayvansal üretimin kaba yem ihtiyacına yönelik kültür bitkilerinden<br />
silajlık mısır ve fiğ vs. yem bitkileri yetiştirilmekle birlikte çayır ve nadas alanlarında çayır<br />
otu biçilerek doğal kaba yem ihtiyacı sağlanmaktadır.<br />
B.2.3.<br />
Sulak Alanlar<br />
İlimizde sulak alanlar ile ilgi detaylı bilgiler Akarsular, Göller, ve Göletler<br />
bölümünde verilmiştir.<br />
101
B.2.4.<br />
Flora<br />
Şekil 28. Muş Laleleri ( Sarı ve Kırmızı )<br />
Konu hakkında bugüne kadar yapılan çalışmalar hakkında tarafımıza bilgi<br />
ulaşmamıştır. Ancak; Muş ilinin bitki örtüsü tiplerini genel olarak step (bozkır) bitkileri,<br />
çayır otları ve meşe ormanları oluşturur. Soğanlı bitkiler sınıfından olan lale endemik<br />
türlerdendir. (Bkz. Flora-Fauna ve Hassas Yöreler)<br />
B.2.5.<br />
Fauna<br />
Bkz. Flora-Fauna ve Hassas Yöreler<br />
B.2.6. Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtı, Tabiatı Koruma Alanları ve Diğer Hassas<br />
Yöreler :<br />
İşletmemiz arazileri bölgede korunan önemli bir büyüklükte alan olması sebebiyle<br />
doğal bitki örtüsü ve yaban hayvanları açısından önemli bir barınaktır. Son yıllarda anız<br />
yakılmasının yasaklanması bu doğal ekolojiyi destekler nitelikte olup bölge açısından<br />
önemli bir zenginlik oluşturmaktadır.<br />
102
Şekil 29 . Kale Parkı ve Dinlence Yeri<br />
Şekil 30. Muş Kalesinde Kale Parkında bulunan tarihi top<br />
B.3. Toprak<br />
İlimizdeki topraklar hakkındaki bilgiler E bölümünde verilmiştir.<br />
B.4. Su Kaynakları<br />
B.4.1.<br />
İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar<br />
Bknz: L1.1, D.1.3<br />
B.4.2.<br />
Yeraltı Su Kaynakları<br />
D.1.1 bölümünde bilgiler verilmiştir.<br />
B.4.3.<br />
Akarsular<br />
Bknz D.1.3<br />
B.4.4.<br />
Göller ve Göletler<br />
Bknz D.1.4<br />
B.5. Mineral Kaynaklar<br />
İl sınırlarımız içerisinde Maden Kanunu ve Taş Ocakları Nizamnamesine tabi doğal<br />
kaynakların yerleri, rezerv miktarları, türleri ve nitelikleri hakkında veri elde<br />
edilememiştir.<br />
B.5.1.<br />
Sanayi Madenleri<br />
Bknz. I. Madencilik<br />
1<strong>03</strong>
B.5.2.<br />
Metalik Madenler<br />
Bknz. I. Madencilik<br />
B.5.3.<br />
Enerji Madenleri<br />
Bknz. I. Madencilik<br />
B.5.4. Taş Ocakları Nizamnamesine Tabi Olan Doğal Malzemeler :<br />
İlimizde Ek-2 listesine tabi işletmeler;<br />
1- Alpaslan ERDEM “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi/Malzgirt<br />
2- Atila BİLGİN “Balzat Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
3- Bindurmaz İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti.Kum-Çakıl Ocağı ve Yıkama- Kırma-<br />
ElemeTesisi/Kıyık Köyü<br />
4- Ekrem ÇAKRKÇ I “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
5- Ercan ARSLAN “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Muratgören<br />
Köyü<br />
6- Haluk Zeki ÖĞRETEN “Kum-ÇakılOcağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Malzgirt<br />
7- Gado Taş Çakıl Ocağı /Bulanık<br />
8-Karayolları11.Bölge Müdürlüğü“Kum-Çakıl Ocağı”ve“Yıkama-Kırma-Eleme<br />
Tesisi/Şenova Köyü<br />
9- M. Baki GÜNDOĞDU“Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
10-Mendeş İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti. “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”1/Kıyık<br />
11-Mendeş İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti. “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”2/Kıyık<br />
<strong>12</strong>-Rüstemgedik Belediyesi“Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”Bulanık<br />
13-Sim-Yol İnş. Taah. Dış Tic. Ltd. Şti.“Kum-Çakıl Ocağı”ve“Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”/Bulanık<br />
14-Şakir YİĞİT “Kalker Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Karaağaçlı<br />
15-Varto Belediyesi Taş Çakıl Ocağı /Varto<br />
16-Karayolları Genel Müdürlüğü Taş Çakıl Ocağı /Varto<br />
17-Yazıcı Haf. Nak.Müt.İnş.San.Dış.Tic.Ltd.Şti.“Kum-ÇakılOcağı veYıkama-Kırma-<br />
Eleme Tesisi/ Mercimekale<br />
18-Yazıcıoğlu Nak. İnş. Taah. Tur. San. Ve Tic. A.Ş. Taş Çakıl Ocağı /Tekyol Köyü<br />
19-Yoncalı Belediyesi “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
20-Köylüm Otomotiv Kum-Çakıl<br />
21-Karayolları 11.Bölge Müdürlüğü Pertek Kum-Çakıl Ocağı<br />
22-Karayolları 11.Bölge Müdürlüğü Malazgirt Taş Ocağı<br />
23-DSİ 172. Tek.Şube Müdürlüğü Bulanık Kotanlı Köyü Kum Ocağı (Balotu Köyü) Kum-<br />
Çakıl Ocağı<br />
24-Arma İnş. Taah. Tic.San.Ltd.Şti. Varto Ağaçkorur Köyü Kalker Ocağı ve Kırma Eleme<br />
Tesisi Taş Ocağı<br />
25- Özaykutlar Merkez Karaağaçlı Beldesi Kalker Ocağı ve Kırma Eleme Tesisi<br />
26- Sabahattin GÜLER Merkez Şenova Köyü Kum-Çakıl Ocağı<br />
27- M. Baki GÜNDOĞDU Kum Ocağı Kırma Eleme /Karaağıl<br />
28- Yurt Çim. San. Tic. A.Ş. Taşoluk Köyü/Muş Taş Ocağı<br />
29-Barsan Nak. Harf. İnş. Bet. ve Mak. San. Tic. Ltd. Şti. Kalker Ocağı Kır. Eleme Tesisi<br />
Tekyol Köyü/Muş<br />
104
30- İzettin YILMAZ Kum Çakıl Ocağı Kırma Eleme Tesisi Kılıçcı Köyü/Malazgirt<br />
31- Bindurmaz İnş. Harf. Ve Taah. Tic. Ltd. şti. Kum Çakıl Ocağı-2 Muratgören/Muş<br />
32- Mehmet SEVER Pomza Ocağı Yünören Köyü/Korkut<br />
33-Oluşum Yapı Mad. Nak. Gıd. Tem. Paz. San. Dış Tic. Ltd. Şti. Kalker Ocağı Kır. Yık.<br />
Elm. Tesisi Hasköy/Muş<br />
34- Mustafa KARAKAYA Kum Çakıl Ocağı Kılıçcı Köyü/Malazgirt<br />
35- Ak İnş. Taah. Mad. Orm. Gıd. Teks. Tic. Ltd. Şti. Kum Ocağı Şenova Köyü/Muş<br />
36- Köylüm Oto. İnş. Nak. Gıd. San. Tic. Ltd. Şti. Kum Çakıl Ocağı Şenova Köyü/Muş<br />
37- Güleroğlu Gıda Tek.Nakİnş.San.ve Tic.Ltd.Şti.. Kum Çakıl Kırma Eleme Yıkama<br />
Tesisi Mercimekkale Köyü,Kravi Hududu, Köyaltı<br />
38- Karayolları 11 Bölge müdürlüğü Malazgirt karıncalı köyü Taş ocağı ve Konkasör<br />
Tesisi<br />
39-D.Ali ÇOLAK Taş Ocağı ve Kırma Eleme Karaağaçlı Çimmeburnu<br />
40-Bedri ÇAKAR Bulanık İlçesi Bazalt Ocağı ve Kırma Eleme Tesisi<br />
41- Alooğulları Muratgören Köyü Kum Ocağı.<br />
42- Şark Madencilik Varto İlçesi Pomza Ocağı<br />
KAYNAKLAR:<br />
Muş Belediye Başkanlığı-2<strong>00</strong>9<br />
Meteoroloji Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
D.S.İ. 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Muş Orman İşletme Şefliği-2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
105
C.1. İklim ve Hava<br />
C. HAVA (ATMOSFER VE İKLİM)<br />
Muş ilinde hakim bulunan iklim Doğu Anadolu Bölgesinin tamamında görülen<br />
karasal iklim olup kışlar sert ve soğuk yazlar ise sıcak ve kuraktır. Sıcaklık ile ilgili veriler<br />
tabloda belirtilmiştir.<br />
Denizden yüksekliği:1322<br />
Meteoroloji İstasyon çeşitleri :Sinoptik+Büyük Klima<br />
C.1.1.<br />
Doğal Değişkenler<br />
C.1.1.1. Rüzgar<br />
2<strong>00</strong>9 yılı ortalama rüzgar hızı 1,1 m/s, En hızlı esen rüzgar yönü Kuzey Doğu (NE)<br />
dur. Ölçülen en hızlı esen rüzgar hızı ise 21.0 m/s dir.<br />
Tablo 2. Meteorolojik Veriler (Rüzgar)<br />
Aylık Ort. Rüz. Hızı (m/s)<br />
Yıllık Ort.<br />
Rüz. Hızı<br />
(m/s)<br />
En Hızlı<br />
Esen Rüz.<br />
Yönü ve<br />
Hızı (m/s)<br />
Kuvvetli<br />
Rüz. Gün<br />
Sayısı<br />
Yıllık<br />
Hakim Rüz.<br />
Yönü<br />
Ocak 0.6<br />
Şubat 0.8<br />
Mart 1.1<br />
Nisan 1.3<br />
<strong>May</strong>ıs 1.5<br />
Haziran 1.5<br />
Temmuz 1.5<br />
1.1<br />
NE<br />
21.0<br />
40 ENE<br />
Ağustos 1.4<br />
Eylül 1.1<br />
Ekim 0.8<br />
Kasım 0.8<br />
Aralık 0.6<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
106
C.1.1.2. Basınç<br />
Tablo 3. Meteorolojik Veriler ( Basınc)<br />
Aylar 2010 En Yüksek Basınç En Düşük Basınç Aylık Ortalama Basınç<br />
Ocak 886.4 860.7 872.5<br />
Şubat 877.3 852.2 866.9<br />
Mart 873.8 849.7 865.7<br />
Nisan 873 857.6 871.3<br />
<strong>May</strong>ıs 872 856.9 866.6<br />
Haziran 871.9 860.6 867.1<br />
Temmuz 868.2 856.4 862.5<br />
Ağustos 868.9 859.3 864.4<br />
Eylül 871.7 860 866.2<br />
Ekim 875.6 861.4 869.5<br />
Kasım 876 857.4 868<br />
Aralık 876.9 857.8 867<br />
Toplam X X 867.3<br />
C.1.1.3. Nem<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
Tablo 4. Meteorolojik Veriler (Nem)<br />
Aylar 2010<br />
Aylık Ort. En Düşüş<br />
Nem<br />
Nemin En Fazla Olduğu<br />
Ay<br />
Nemin En Az Olduğu<br />
Ay<br />
Ocak 82<br />
Şubat 87.1 Şubat<br />
Mart 78.5<br />
Nisan 70<br />
<strong>May</strong>ıs 62.6<br />
Haziran 59.4<br />
Temmuz 55.5<br />
Ağustos 49.5 Ağustos<br />
Eylül 57.3<br />
Ekim 64.8<br />
Kasım 77.1<br />
Aralık 86<br />
Toplam 829.8 X X<br />
Yıllık Ort. 69.1 X X<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
107
C.1.1.4. Sıcaklık<br />
Tablo 5. Meteorolojik Veriler (Sıcaklık)<br />
Ortalama<br />
Sıcaklık(°C)<br />
Maksimum<br />
Sıcaklık (°C)<br />
Minimum<br />
Sıcaklık (°C)<br />
En Yüksek<br />
Sıcaklık ve Günü<br />
(°C)<br />
En Yüksek<br />
Sıcaklık Farkı<br />
(°C)<br />
Aylar 2010<br />
Ocak -9.5 -5.2 -13.6 5.2/8 8.4<br />
Şubat -1.5 1.5 -3.9 6.3/11 5.4<br />
Mart 2.6 7.3 -1 16.5/31 8.4<br />
Nisan 9.3 14.9 4.1 20.0/29 10.8<br />
<strong>May</strong>ıs 15.8 22.6 9 29.6/20 13.6<br />
Haziran 20 27.2 <strong>12</strong>.9 33.2/30 14.3<br />
Temmuz 23.8 31.6 16.2 36.3/13 15.4<br />
Ağustos 23.6 31.4 15.9 35.2/19 15.5<br />
Eylül 17.8 25 10.9 32.3/5 14.1<br />
Ekim 13.5 21.1 6.7 27.0/5 14.4<br />
Kasım 5 9.8 0.7 14.6/10 9.1<br />
Aralık 1.4 4.1 -1.2 9.0/1 5.3<br />
Toplam <strong>12</strong>1.8 191.3 56.7 X 134.7<br />
Yıllık Ort. 10.1 15.9 4.7 X 11.2<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
C.1.1.5. Buharlaşma<br />
Buharlaşmayı etkileyen faktörler,<br />
1. Hava Sıcaklığı 2. Hava Basıncı 3. Rüzgar Hızı 4. Havanın Nemi 5. Radyasyon 6.<br />
Coğrafi Enlemler<br />
Tablo 6. Meteorolojik Veriler (Buharlaşma)<br />
Günlük Buharlaşma<br />
Tarih <strong>May</strong>ıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim<br />
1 5,5 6,8 8.0 7.7 6.3 5.0<br />
2 4,0 6,2 8.0 6.2 7.9 4.8<br />
3 5,1 5,6 6.5 8.0 7.5 4.8<br />
4 2,9 6,9 7.5 7.3 7.3 4.7<br />
5 3,9 8,5 9.0 8.0 8.8 5.2<br />
6 3,9 9,2 3.8 8.7 9.2 4.5<br />
7 2.2 5,3 4.4 10.3 9.0 4.6<br />
8 1,7 3,7 5.9 8,7 7.3 4.2<br />
9 1,8 3,4 5.5 5.0 7.7 3.8<br />
10 2,4 3,6 7.6 4.7 6.7 3.4<br />
11 3,0 4,8 7.8 5.2 7,3 2.9<br />
<strong>12</strong> 2,5 4,9 9.2 8.1 6.8 3.7<br />
108
13 3,3 6,4 9.0 7.7 7.2 3.8<br />
14 4,5 6,6 8.7 6.6 5.6 4.7<br />
15 5,5 7.4 8.7 8.2 6.9 4.3<br />
16 5,0 5,6 7.2 8.6 6.5 4.4<br />
17 5,0 4,0 7.1 8.4 3.8 4.4<br />
18 5,2 4,7 7.6 8.4 4.2 5.2<br />
19 5,8 3,8 7.7 9.1 6.0 4.8<br />
20 5,4 3,5 8.0 10.2 1.0 4.4<br />
21 5,6 2.8 7.5 7.2 0.6 3.6<br />
22 6,2 3.9 7.0 8.8 2.4 4.4<br />
23 3,3 5.8 6.8 8.6 3.3 3.6<br />
24 4,4 6.0 6.3 7.9 4.5 3.4<br />
25 4,0 6.5 4.9 8.7 4.6 3.0<br />
26 5,2 6.0 4.0 8.1 5.2 5.0<br />
27 4,8 5.5 6.0 7.2 5.1 2.8<br />
28 5,3 7.6 6.8 6.3 5.4 1.2<br />
29 5,3 7.2 6.6 8.5 5.5 0.7<br />
30 6,0 8.3 8.0 7.5 2.5 0.9<br />
31 5.9 9.0 7.5 0.5<br />
Toplam 134.6 170.5 220.1 241.4 172.0 116.7<br />
A.Ort. 4.3 5.7 7.1 7.8 5.7 3.8<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
C.1.1.6. Yağışlar<br />
C.1.1.6.1. Yağmur<br />
Tablo 7. Meteorolojik Veriler (Yağışlar)<br />
Aylar 2010 Toplam Yağış Miktarı (mm) Gümlük Ençok Yağış Miktarı (mm)<br />
Ocak 42.6 16.7<br />
Şubat 1<strong>12</strong>.3 18.7<br />
Mart 162.1 41.7<br />
Nisan 111.2 27.8<br />
<strong>May</strong>ıs 29.9 8.2<br />
Haziran 23 8.6<br />
Temmuz 7.4 3.4<br />
Ağustos 10.5 5.2<br />
Eylül 29.1 22.6<br />
Ekim 40.9 13.7<br />
Kasım 111.2 32.9<br />
Aralık 107.5 22.9<br />
Toplam 787.7 X<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
109
C.1.1.6.2. Kar, Dolu, Sis ve Kırağı<br />
Tablo 8. Meteorolojik Veriler (Kar, Sis, Kırağı)<br />
En Yüksek Kar<br />
Örtüsü<br />
Kalınlığı (cm)<br />
Sisli<br />
Gün<br />
Sayısı<br />
Dolulu<br />
Gün<br />
Sayısı<br />
Kırağılı<br />
Gün<br />
Sayısı<br />
Aylar 2010<br />
Kar Yağışlı<br />
Günler Sayısı<br />
Karla Örtülü<br />
Günler Sayısı<br />
Donlu Gün<br />
Sayısı<br />
Ocak 9 31 66 31 3 - -<br />
Şubat 14 28 53 28 - - -<br />
Mart 7 18 35 19 - 1 -<br />
Nisan - - - 2 1 1 1<br />
<strong>May</strong>ıs - - - - - - -<br />
Haziran - - - - - - -<br />
Temmuz - - - - - 1 -<br />
Ağustos - - - - - - -<br />
Eylül - - - - - - -<br />
Ekim - - - - - - -<br />
Kasım - - - 11 - - 9<br />
Aralık 4 4 13 17 1 - 6<br />
Toplam 34 81 X 98 5 3 16<br />
Kaynak: Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
C.1.1.7. Seller<br />
İlimiz sınırları içerisinde sık olmamakla birlikte zaman zaman sel olayları meydana<br />
gelebilmektedir. İlimiz Merkez Dere, Murat Paşa, Kale mahalleleri ile Sungu, Kırköy,<br />
Karaağaçlı Beldeleri ve Kıyık, Üçdere, Suboyu, Yazla, Kumluca, Eğirmenci köyleri ayrıca<br />
Bulanık ilçesi Yazbaşı, Sultanlı, Dokuzpınar köyleri ile Rüstemgedik beldesi sel yönünden<br />
hassasiyet arz etmektedir. 2<strong>00</strong>9 yılında sel olayı meydana gelmemiştir.<br />
C.1.1.8. Kuraklık<br />
İlimizde karasal iklim hüküm sürdüğünden yazları oldukça kurak geçmektedir.<br />
Temmuz-Eylül ayları arasındaki zaman diliminde kuraklık en üst seviyede kendini<br />
göstermektedir. Muş Meteoroloji istasyonu verilerine göre 2<strong>00</strong>9 yılı normal civarı kurak<br />
olarak belirtilmiştir. En kurak yıl 1971, son 10 yıl içinde kurak geçen yıl sayısı ise 3’tür.<br />
C.1.1.9. Mikroklima<br />
Bu konuda ilgili kurumlardan yeterli bilgi alınamamıştır.<br />
110
C.1.2.<br />
Yapay Etmenler<br />
C.1.2.1. Plansız Kentleşme<br />
1990 Yılından bugüne kadar kırsal alanlardan şehrimize gözle görünür göçler<br />
meydana gelmiştir. Bunun neticesinde çarpık ve plansız yerleşimler beraberinde kötü<br />
altyapıların oluşmasına neden olmasından dolayı şehrin mimari estetiği bozulmaktadır.<br />
İlimizdeki altyapının yeterli olmaması (kanalizasyon, içme suyu şebekeleri, iletişim<br />
hatları ve yollar) Plansız kentleşmenin başlıca nedenleri olarak gösterilebilir.<br />
C.1.2.2. Yeşil Alanlar<br />
İlde kişi başına düşen yeşil alan miktarı 2,19 M²’dir.( İl Nüfusu 70.509 kişi olarak<br />
alınmıştır). Mevcut kentsel yeşil alan yüzölçümü 15,5 hektardır. Doğal ya da kent<br />
koşullarına uyum sağlamış bitki türleri; Kavak, akasya, Akçaağaç, dişbudak, katalpa, meşe,<br />
dut, iğde, atkestanesi, karaağaç ve sarıçamdır.<br />
C.1.2.3. Isınmada Kullanılan Yakıtlar<br />
İlimiz Hava kirliliğinde 2. Derecede kirli iller arasında yer almaktadır. 2872 sayılı<br />
Çevre Kanunu'na istinaden çıkarılan "Isınmadan Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü<br />
Yönetmeliği"nde belirtilen kış sezonu ortalaması hava kirliliği sınır değerlere uyulması<br />
için, 27.08.2<strong>00</strong>9 tarih ve 2<strong>00</strong>9/28 sayılı Mahalli Çevre Kurulunda, tüketilecek katı ve sıvı<br />
yakıtlara ilişkin kriterlere yer verilmiştir.<br />
C.1.2.4. Endüstriyel Emisyonlar<br />
İlimizde endüstri gelişmediğinden; endüstriyel emisyon yayan işletme olarak<br />
sadece Şeker Fabrikası ile 2<strong>00</strong>9 yılının ilk aylarında üretime başlayan çimento fabrikası<br />
gösterilebilir. Bunun dışında büyük boyutta endüstriyel emisyon yayan işletme yoktur.<br />
C.1.2.5. Trafikten Kaynaklanan Emisyonlar<br />
İlimizde bulunan taşıtların cinsi ve miktarı aşağıdaki şekildedir.<br />
Tablo 13. Taşıt Cins ve Miktarları<br />
Cinsi<br />
Miktarı<br />
Motosiklet 565<br />
Otomobil 6<strong>03</strong>4<br />
Minibüs 1147<br />
Otobüs 183<br />
Kamyonet 3336<br />
Kamyon 1553<br />
Traktör 6826<br />
Çekici 75<br />
M.Bisiklet 50<br />
111
Tanker 7<br />
Arazi Taşıtı 41<br />
İş Makinesi 4<br />
Zırhlı Araç 21<br />
Ambulans 48<br />
İtfaiye - Arazöz 21<br />
Kurtarıcı 5<br />
Özel Amaçlı 19<br />
Römork 13<br />
Sakat Aracı 2<br />
Transmikser 15<br />
Yarı Römork 69<br />
Toplam 17944<br />
Kaynak :İl Emniyet Müdürlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
Tablo.14 İlimize Kayıtlı Araçların Yakıt Türlerine Göre Dağılımı<br />
Yakıt Türü<br />
Araç Sayısı<br />
Benzinli 3313<br />
Benzin-LPG 2367<br />
Dizel <strong>12</strong>.198<br />
LPG 2<br />
Motorsuz 62<br />
Bilinmiyor 2<br />
Toplam 17.944<br />
Kaynak :İl Emniyet Müdürlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
8 Temmuz 2<strong>00</strong>5 tarih ve 25869 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe<br />
giren “Trafikte Seyreden Motorlu Kara Taşıtlarından Kaynaklanan Egzoz Gazı<br />
Emisyonlarının Kontrolüne Dair Yönetmelik” ve 08 Ocak 2<strong>00</strong>7 tarih ve 2<strong>00</strong>7/1 sayılı<br />
Bakanlığımız Genelgesi çerçevesinde İlimiz sınırları içerisinde faaliyet gösteren ve TS<br />
<strong>12</strong>047 standardını sağlayan tek işletme olan Yeni Sanayi Sitesi Bulanık/Muş adresinde<br />
faaliyet gösteren Çebiler Tarım (Hasan ÇEBİ)’a Bakanlığımızca 23 <strong>May</strong>ıs 2<strong>00</strong>7 tarih ve<br />
<strong>00</strong>696 seri no’lu Egzoz Gazı Emisyon Ölçüm Yetki Belgesi verilmiştir. Sözkonusu faaliyet<br />
sahibi ile 19.01.2<strong>00</strong>9 tarihinde tekrar protokol imzalanmıştır.<br />
Bilindiği gibi hava kirliliğinin önemli kaynaklarından biri de motorlu taşıtlardan<br />
kaynaklanan egzoz emisyonlarıdır. Egzozlardan yayılan CO (% 70-90), NO (% 40-70),<br />
HC (% 50) ve Pb (%1<strong>00</strong>) emisyonlar hava kirliliğinin önemli bir kısmını (yaklaşık %40)<br />
oluşturmaktadır.<br />
İlimizde, Şehir ile hava alanı arası mesafe 27 km. olup DHMİ Müdürlüğünün açtığı<br />
terminal binası 22<strong>00</strong> m2’ dir. Günün 24 saatinde uçakların iniş-kalkış yapabileceği pisti<br />
bulunmaktadır.<br />
1<strong>12</strong>
C.2. Havayı Kirletici Gazlar ve Kaynakları<br />
C.2.1. Kükürtdioksit Konantrasyonu ve Duman<br />
Tablo 15. Muş İli 2<strong>00</strong>8-2<strong>00</strong>9 Yılı SO 2 Ölçümü Sonuçları<br />
Aylar<br />
Aylık<br />
Ort. SO 2<br />
En<br />
Düşük SO 2<br />
En<br />
Yüksek<br />
SO 2<br />
Ocak 2<strong>00</strong>9 <strong>12</strong>1 35 223 ---<br />
Şubat 2<strong>00</strong>9 27 11 59 ---<br />
Mart 2<strong>00</strong>9 32 2 82 ---<br />
Nisan 2<strong>00</strong>9 3 0 <strong>12</strong> ---<br />
<strong>May</strong>ıs 2<strong>00</strong>9 1 0 6 ---<br />
Haziran 2<strong>00</strong>9 1 0 4 ---<br />
Temmuz 1.7 0 2 ---<br />
2<strong>00</strong>9<br />
Ağustos 2<strong>00</strong>9 1 4 6 ---<br />
Eylül 2<strong>00</strong>9 1.3 0 3 ---<br />
Ekim 2<strong>00</strong>9 8 6 11 ---<br />
Kasım 2<strong>00</strong>9 6 27 67 ---<br />
Aralık 2<strong>00</strong>9 33 21 66 ---<br />
Kaynak: Muş İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
C.2.2. Partikül Madde (PM) Emisyonları<br />
Tablo 16. Muş İli 2<strong>00</strong>8-2<strong>00</strong>9 Yılı PM Ölçümü Sonuçları<br />
Aylar<br />
Aylık<br />
Ort. PM<br />
En<br />
Düşük PM<br />
En<br />
Yüksek PM<br />
Ocak 2<strong>00</strong>9 190 63 290 ---<br />
Şubat 2<strong>00</strong>9 1<strong>00</strong> 23 258 ---<br />
Mart 2<strong>00</strong>9 170 60 670 3<br />
Nisan 2<strong>00</strong>9 93 14 220 ---<br />
<strong>May</strong>ıs 2<strong>00</strong>9 68 39 336 ---<br />
Haziran 2<strong>00</strong>9 80 22 140 ---<br />
Temmuz 71 64 81 ---<br />
2<strong>00</strong>9<br />
Ağustos 2<strong>00</strong>9 115 115 115 ---<br />
Eylül 2<strong>00</strong>9 65 36 <strong>12</strong>0 ---<br />
Ekim 2<strong>00</strong>9 1<strong>12</strong> 60 164 ---<br />
Kasım 2<strong>00</strong>9 <strong>12</strong>3 91 165 ---<br />
Aralık 2<strong>00</strong>9 110 41 231 ---<br />
Kaynak: Muş İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
KVS Değerlerinin Aşıldığı<br />
Gün Sayısı (µg/m 3 )<br />
SO 2 >4<strong>00</strong><br />
KVS Değerlerinin Aşıldığı<br />
Gün Sayısı (µg/m 3 )<br />
PM>3<strong>00</strong><br />
113
C.2.3.<br />
Karbonmonoksit Emisyonları<br />
İlimizde bu konuda yapılmış ölçüm bulunmamaktadır.<br />
C.2.4. Azot Oksit (NOx) Emisyonları<br />
İlimizde bu konuda yapılmış ölçüm bulunmamaktadır.<br />
C.2.5.<br />
Hidrokarbon ve Kurşun Emisyonları<br />
İlimizde bu konuda yapılmış ölçüm bulunmamaktadır.<br />
C.3. Atmosferik Kirlilik<br />
C.3.1.<br />
Ozon Tabakasının İncelmesinin Etkileri<br />
Şehrimizde meydana gelen hava kirliliğinin ve sanayi türlerinin kullanılan<br />
yakıt cinslerinin ozon tabakasını hangi oranda etkilediği akademik bir çalışma<br />
yapılmadığından dolayı bilgi verilememiştir.<br />
C.3.2.<br />
Asit Yağışlarının Etkileri<br />
Fabrika ve ev bacaları ile tasıtların egzozlarından salınan gazlar, atmosfere dogru<br />
yükselmekte ve etkin rüzgârlar yönünde tasınmaktadır. Bu gazlar, bulutlar içinde su ile<br />
birleserek sülfürik ve nitrik aside dönüserek yeryüzüne inmektedir. Kükürt dioksit, gaz<br />
fazında iken havada OH radikalleriyle bisülfit iyonlarına oksitlenebilmektedir. OH<br />
radikalleri ozonun fotolizi ile meydana gelen uyarılmıs Oksijen atomlarının havadaki su<br />
buharı ile reaksiyon vermesi sonucunda olusmaktadır. Kararsız olan bisülfit iyonları, sülfat<br />
partiküllerine ve sülfirik aside dönüsür. Bu reaksiyon mekanizması dısında, aeresol<br />
tanecikleri ve damlacıklar üzerinde cereyan eden heterojen reaksiyonlarla da asit tesekkül<br />
etmektedir. Hava kirleticileri, demir ve mangan gibi maddelerin katalitik etkisiyle, Ozon ya<br />
da Hidrojen peroksit gibi oksitleyiciler sayesinde asit formlara dönüsür. Atmosferin çesitli<br />
kaynaklara karsı azot monoksit, daha çok ozonun etkisiyle azot dioksite dönüsmektedir.<br />
Özellikle, gündüz saatlerinde artan OH radikalleriyle nitrik asit; gece saatlerinde ozon ile<br />
NO3 ve diazot pentaoksit sentezlenmektedir. Bunlar da, daha sonra nitrik asit ve nitrat son<br />
ürünlerini olusturmaktadır. Sekonder olarak meydana gelen maddeler, yagısların bir<br />
bileseni olarak yeryüzüne düserek asidifikasyonu yol açmaktadır. Asit Yagmurlarının<br />
olusumu Atmosferdeki pH, karbondioksitin meydana getirdigi karbonik asitten dolayı<br />
7>pH>5,6 arasında degismektedir. Bu durumda, asit yagmurları söz konusu degildir.<br />
114
Şekil 31. Asit Yağmurunun Oluşumu<br />
Asit yagmurları, yüzey sularında kalsiyum, magnezyum, sodyum, potasyum,<br />
sülfat,alüminyum, mangan, demir ve çinko konsantrasyonlarının artısına, pH degerlerinin<br />
düsmesine neden olur. Asitlesme, su ekosistemindeki tüm canlıları etkiler. pH degeri<br />
düstükçe fitoplankton türlerinin kompozisyonu degisir. Altın renkli algler, yesil algler ve<br />
mavi-yesil algler popülasyonların yogunlukları azlır yada ortadan kalkar. Suların<br />
asidifikasyonu, bazı metal konsantrasyonlarının artısına yol açabilir. Bunların en<br />
önemlileri, alüminyum ve civa salınımlarıdır. Alüminyum toksisitesi, pH degerini ve<br />
ortamda olusturdugu maddelere göre degismektedir.<br />
Kükürt oksitler ve azot oksitler, atmosferde sülfürik asit ve nitrik asit olusumuna<br />
sebep olur. Bu asitler, yagmur damlaları veya aerosoller içinde çözünür. Yagmur damlaları<br />
ve aerosoller, daha sonra topraga ulasarak onu asitlendirirler. Aerosoller ve küçük su<br />
damlaları, bitkiler tarafından, atmosferden çok hızlı bir sekilde filtre edilir. Asitlesme,<br />
öncelikle, üst toprak tabakalardan baslar; daha sonra, derinlere dogru ilerler. Asitlenme,<br />
yeraltı sularına karıstıgı zaman tehlikenin boyutları daha da artar. Toprakların asitlesmesi<br />
sonucunda, bitkiler için çok önemli olan kalsiyum ve magnezyum miktarı azalır; diger<br />
taraftan, bitkiler için toksik etkiye sahip olan iyonlar, serbest hale geçmeye baslar.<br />
Topragın pH degeri, 4.2’nin altına düstügü zaman alüminyum iyonları serbest konuma<br />
gelir ve besin maddeleri gibi bitkiler tarafından emilir ve çok ciddi zararlar ortaya çıkar.<br />
pH degeri 3’ün altına düstügü zaman, demir iyonları serbest hale geçerek agaçlara zarar<br />
verir. Bu arada, azot baglanması ve ayrısması da engellenir<br />
C.4. Hava Kirleticilerinin Çevreye Olan Etkileri<br />
C.4.1.<br />
Doğal Çevreye Etkileri<br />
C.4.1.1. Su Üzerindeki Etkileri<br />
Su canlıların yaşaması için hayati öneme sahiptir. En küçük canlı organizmadan en<br />
büyük canlı varlığa kadar, bütün biyolojik yaşam ve bütün insan faaliyetleri için gereklidir.<br />
Dünyamızın % 70’ini kaplayan su, bedenimizin de önemli bir kısmını oluşturmaktadır.<br />
115
Ancak yeryüzündeki su kaynaklarının yaklaşık % 0.3’ü kullanılabilir ve içilebilir<br />
niteliktedir. Bu oran da gün geçtikçe artan kirlenme nedeniyle azalmaktadır.<br />
Atmosferik kirlenme sonucu toprak yüzeyine veya su sistemlerine doğrudan ya da<br />
yağışlarla ulaşan kirletici maddelerin, canlılar ve onların faaliyetleri üzerinde olumsuz<br />
etkileri bulunmaktadır. Özellikle, yağışlarla sülfüroz asit/sülfürik asit şeklinde toprağa ve<br />
suya ulaşan kükürt dioksit, ortamların asitleşmesine yol açmakta ve tüm biyolojik<br />
aktiviteleri bozmaktadır.<br />
C.4.1.2. Toprak Üzerine Etkileri<br />
Hava su gibi, canlıların yaşaması için vazgeçilmez unsurlardan bir diğeri de<br />
topraktır. Toprak, btki örtüsünün beslendiği kaynakların ana deposudur.<br />
Toprağın üst tabakası insanların ve diğer canlıların beslenmesinde temel kaynak<br />
teşkil etmektedir. Bir gram toprağın içerisinde milyonlarca canlı bulunmakta ve<br />
ekosistemin devamı için bunların hepsinin ayrı önemi bulunmaktadır. Toprağın<br />
verimliliğini sağlayan ve humusca zengin olan toprağın 1 cm. lik üst tabakasıdır. Bu tabaka<br />
kirlenme ile birlikte görevini yitirmektedir. Kirlenmenin su üzerine etkisinde bahsedildiği<br />
gibi yağışlar nedeniyle hava ortamındaki bir takım kirleticiler toprak ortamına geçmekte ve<br />
buradaki ekosisteme ve toprağın kullanılabilirliği üzerine olumsuz etkiler meydana<br />
getirmektedir.<br />
C.4.1.3. Flora ve Fauna Üzerindeki Etkileri<br />
Hava kirleticilerinin bitkiler üzerindeki etkileri, bitkinin gelisme dönemine, biyotik<br />
faktörlere, genetik yapıya, iklim faktörlerine, toprak, su ve gübreleme etmenlerine göre<br />
degismektedir. Bitkilerin morfolojik, fizyolojik ve biyokimyasal özelliklerine göre farklı<br />
sekillerde zararlar tespit edilmektedir. Sıcaklık, orantılı nem, karbondioksit miktarı ve<br />
kirletici konsantrasyonları zarar seklini etkilemektedir. Hava kirleticileri arasında,<br />
partiküllerin önemli bir yeri vardır. Likenler, bir kök sistemine sahip olmadıkları için su ve<br />
mineral maddelerini yüzeyleri aracılıgıyla havanın nemi ve yagısla birlikte almak<br />
zorundadır. Endüstri merkezleri, enerji santralleri ve karayollarının çevresinde yayılıs<br />
gösteren bazı liken türleri, radyoaktivite ve agır metal kirliliklerini de yansıtırlar.<br />
Endüstrilesme ile birlikte havası kirlenen yerlerde, liken florasının ortadan kalktıgı<br />
bilinmektedir.<br />
Hava kirleticilerinin en duyarlı oldugu bitki türleri; pamuk, bugday, elma olarak<br />
sayılabilir. Havada bulunan kükürtdioksit genis yapraklı bitkilerde damarlar arası yaprak<br />
dokular üzerinde beyaz-saman sarısı renkler olusturur. Bazı bitkilerin uç kısımlarında<br />
kahverenkli bozulmalar meydana getirir. Hava kirliligi tarım bitkileri kadar orman<br />
agaçlarına da imkansız zararlar vermekte ve odun kalitesini olumsuz yönde<br />
degistirebilmektedir. Özellikle ibreli türlerde özümlemenin yavaslaması sonucu yıllık<br />
halkalar daralmakta ve odun üretimi azalmaktadır. Havada bulunan tozlar genellikle<br />
yaprak yüzeyinde birikir ve günes ısıgını yansıtmaları dolayısıyla da fotosentez olayını<br />
geriletirler. Yaprak yüzeyindeki solunum gözeneklerinin (stoma) ,kapakçıkların çevresine<br />
yerleserek terlemenin devamlı olmasına ve asırı su kaybı ile bitkinin zarar görmesine ve<br />
ölümüne neden olur. Asit, sis, çig ve kıragı buharlastıklarında içerdikleri asit, yaprak<br />
yüzeyinde kalır ve sarı noktalar seklinde asit yanıklarına sebep olur. Kükürtdioksit gazı<br />
özellikle narenciye bitkileri olmak üzere bir çok meyve bitkisinin de üretimini<br />
116
düsürmektedir. Bunlar; kavun, karpuz, ayçiçegi, mısır, fig,sogan, sekerpancarı, arpa,<br />
bugday gibi ürünlerdir. Hava kirleticilerinin, hayvanlar üzerine etkileri iki açıdan<br />
açıklanabilir. Bunlar toksik etki ve dolaylı etkidir. Toksik etki populasyon yogunluklarını<br />
düsürücü yönde rol oynar. Bu etki sekline en güzel örnek bal arılarıdır. Egzoz gazlarıyla<br />
kirletilen yerlerde bitkiler zarar gördügü için bal arıları yeteri miktarda nektar ve polen<br />
toplayamazlar. Yine endüstri merkezleri ve hava alanlarına yakın yerlerdeki kovanlarda<br />
yavru veriminin azaldıgı, arıların tembellestigi, hastalık ve zararlılara karsı duyarlılıgın<br />
arttıgı, zehirli bal üretildigi ve saldırganlıklarının arttıgı saptanmıstır.<br />
C.4.1.4. İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkileri<br />
Hava kirliliği, günümüzde, sağlık açısından önemi giderek artmaktadır.<br />
Endüstri bölgelerinde, egzoz dumanının yoğun olduğu alanlarda ve meteorolojik<br />
faktörlerin yetersiz olduğu kesimlerde, yoğun bir şekilde hava kirlilği yaşanmaktadır.<br />
Vücudumuzda, hava kirliliğinden en fazla etkilenen kısım, solunum sistemidir.<br />
C.4.2. Yapay Çevreye (Görüntü Kirliliği Üzerine) Etkileri :<br />
Konu ile ilgili olarak ilimizde çalışma yapılmamış olup; hava kirliliği, bina<br />
kaplamalarının ve yağlı boyaların hızla kirlenmesine ve aşınmasına; troposferde teşekkül<br />
eden ozon sebebiyle kauçuk ve lastik malzemelerin yumuşamasına, yapışkan bir hal<br />
almasına ve sonra çatlamasına; çamaşır ve mobilyaların kısa sürede kirlenmesine; metal<br />
malzemelerin kimyasal olarak aşınmasına sebep olmaktadır.<br />
117
Şekil 32. İnsanda Hava Kirleticilerinin Hedefleri<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Muş Meteoroloji İstasyonu Müd.-2<strong>00</strong>9<br />
İl Emniyet Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Çevre Bakanlığı, Çevre Notları, Ankara, Ağustos-1995<br />
Çevre Bakanlığı, Çevre El Kitabı, Ankara-2<strong>00</strong>2<br />
Ekoloji-1, Ayşe BOŞGELMEZ ve Ark., Ankara-1997<br />
118
D. SU<br />
D.1. Su Kaynaklarının Kullanımı :<br />
D.1.1. Yeraltı Suları :<br />
DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğünce 2<strong>00</strong>9 yılında yapılan çalışmalara<br />
göre aşağıdaki değerler elde edilmiştir.<br />
Toplam yer altı su potansiyeli (hm 3 /yıl) = 69,30<br />
D.1.2. Jeotermal Kaynaklar :<br />
Bu konuda ilgili kurumlardan bilgi alınamamıştır.<br />
D.1.3. Akarsular :<br />
Tablo 17. Akarsuların Durumu<br />
AKARSU Toplam İl sınırları TOPL<strong>AM</strong> DEBİSİ( hm 3 /yıl) KOLU OLDUGU<br />
ADI Uzunluk İçindeki UZUNLUĞA (İl çıkışı ortalama AKARSU<br />
(km) Uzunluğu(Km) ORANI akım)<br />
Bingöl Çayı 66,25 35 52,83 561,37 FIRAT<br />
Hınıs Çayı 139,5 49 35,13 16,<strong>12</strong>3 FIRAT<br />
Karasu 98 82 83,67 645,35 FIRAT<br />
Liz Çayı 46 46 1<strong>00</strong> 77,36 FIRAT<br />
Murat Nehri 5<strong>00</strong> 205 41 3218,85 FIRAT<br />
Kaynak: DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Muş il alanı Fırat Havzası içindedir. İl topraklarını sulayan önemli akarsular Murat<br />
ile onun kolu olan Karasu’dur.<br />
1- Murat Irmağı<br />
Van Gölünün kuzeyindeki Aladağ’dan doğar. Uzunluğu 6<strong>00</strong> km kadardır. Muş il<br />
sınırlarına kuzey doğudan girer. Kuzey-güney doğrultusunda bir süre akan ırmak bu sırada<br />
Şekil 33. Murat Irmağı<br />
119
irkaç küçük dereyle ve doğuda da Karakaya Deresiyle birleşir. Debisi 2<strong>00</strong>-3<strong>00</strong> m3’tür.<br />
Debi ırmağın kabardığı zamanlarda 25<strong>00</strong> m3 bulur. Suyun azaldığı zamanlarda ise 50-70<br />
m3 kadar düşer. Murat ırmağını besleyen diğer akarsular şunlardır: dişah, Şehit, Heftreng,<br />
Körsuyu, Liz, Köşker dere ve çaylarıdır.<br />
2- Karasu Irmağı:<br />
Şekil 34. Karasu Irmağı<br />
Güroymak’tan doğar. Muş il sınırlarına güneyde girer. Uzunluğu 68 km kadardır.<br />
Kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda akar. Başlıca kolları Daralıovadan kaynağını alan 27<br />
km uzunluğundaki Abdulbahar, Kazana Tepesinden doğan 35 km uzunluğundaki Kelereş<br />
ile Çar ve Karni’dir. Muş il sınırları içindeki diğer önemli akarsular şunlardır: Aynı adlı<br />
dağdan doğan Çiçekveren Deresi (13 km), Aktuzladan doğan Heronek suyu (24 km),<br />
Bilican dağından kaynağını alan Liz Suyu (32 km), Kımsoradan doğan Çılbuhur deresi (27<br />
km) ve Hamurpet Dağından kaynağını alan Memanlı suyudur ( 24 km).<br />
D.1.4. Göller, Göletler ve Rezervuarlar :<br />
Muş ilinde bulunan göller ve su rezervleri<br />
Tablo 18. Göllerin Durumu<br />
Doğal göl yüzeyleri : 3 224 ha<br />
Kazan (Haçlı) gölü : 1 663 ha<br />
Küçük Hamurpert gölü : 153 ha<br />
Büyük Hamurpert gölü : 1 1<strong>03</strong> ha<br />
Keçan gölü : 60 ha<br />
Bahri gölü : 11 ha<br />
Kaz gölü : 83 ha<br />
Diğer Göller : 151 ha<br />
Baraj rezervuarı yüzeyleri : -----<br />
Seddelme rezervuar yüzeyleri : -----<br />
<strong>12</strong>0
Gölet rezervuar yüzeyleri : 6 ha<br />
Çaygeldi göleti : 6 ha<br />
Akarsu yüzeyleri : 667 ha<br />
Murat nehri : 375 ha<br />
Karasu deresi : 94 ha<br />
Bingöl çayı : 56 ha<br />
Hınıs çayı : 72 ha<br />
Çar çayı : 40 ha<br />
Arak çayı : 30 ha<br />
Toplam su yüzeyi : 3 897 ha<br />
Kaynak: DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İşletmede Olan Sulamalar : 17 662 ha<br />
1-Büyük Su İşleri Projeleri : 17 6<strong>00</strong> ha<br />
Muş-Malazgirt Sulaması : 2 <strong>00</strong>0 ha<br />
Muş-Karasu Sulaması : 1 350 ha<br />
Muş-Bulanık Sulaması : 3 <strong>00</strong>0 ha<br />
Muş-Arıncık Sulaması : 10 150 ha<br />
Muş Bulanık Güllüova Sulaması : 11<strong>00</strong> ha<br />
2- Küçük Su İşleri Projeleri : 62 ha<br />
Çaygeldi Göleti ve Sulaması : 62 ha<br />
Hidroelektrik Enerji Gücü (MW) Üretim<br />
(GWh/yıl)<br />
İşletmede olan : 1,4 5,0<br />
Adalar HES : 1,4 5,0<br />
1- Haçlı (Bulanık) Gölü:<br />
Şekil 35. Haçlı Gölü<br />
<strong>12</strong>1
İlin güneydoğusunda Bulanık ilçesinin güneyindedir. Göl adını güneyindeki Haçlı<br />
Köyünden almıştır. Göl Bulanık adını ise suyun genellikle bulanık oluşundan almıştır. Bir<br />
lav seti gölüdür. Haçlı gölü de kuzeyindeki Kızkopan volkanının yükselmesi ile<br />
oluşmuştur. Yüzölçümü 10 km 2 kadardır. Gölde derinlik 7 metreyi aşmaz. Haçlı Gölü<br />
güneybatıdan akan Şeyhtokum Deresi ile birkaç kaynaktan beslenir. Gölün su düzeyi bütün<br />
yıl boyunca hemen, hemen aynı kalır. Kışın donduğunda göl sathında yürünebilmektedir.<br />
Gölde aynalı sazan bulunmaktadır.<br />
2- Hamurpet (Akdoğan) Gölleri:<br />
Büyük Hamurpet:<br />
Varto ilçesinin kuzeybatısında Hamurpet dağlarının batısında yer alır. 2149<br />
Rakımda ve 21 metre derinliğindedir. Yüzölçümü 10,88 km 2 ’dır. Gölün her tarafı dik<br />
kayalarla çevrilidir. Derinliği küçük göle nazaran daha az olduğundan yeşil renktedir.<br />
Kaynak ve kar suları ile beslenir. Kış aylarında donar, su seviyesi tüm yıl boyunca pek<br />
değişmez. Gölde bol miktarda aynalısazan balığı ile Ördek, kaz, turna ve kunduz da<br />
bulunmaktadır. Gölün bulunduğu alan volkanik özellikler taşımaktadır. Fazla olan suyu<br />
yakınından geçen İskender çayına boşaltır.<br />
Hamurpet göllerinin Muş İl Merkezine uzaklığı yaklaşık 80 km, Varto İlçe<br />
Merkezine uzaklığı ise yaklaşık 40 km olup; yolun yaklaşık 35 km’lik kısmı stabilize,<br />
diğer kısmı asfalttır. Bu göllerin turizm ve dağ sporları açısından oldukça yüksek bir<br />
potansiyele sahip olduğu ve değerlendirilmesi gerektiği düşünülmektedir.<br />
Şekil 36. Büyük Hamurpet Gölü<br />
<strong>12</strong>2
Küçük Hamurpet:<br />
Şekil 37. Küçük Hamurpet Gölü<br />
Büyük Hamurpet gölünün yaklaşık 3<strong>00</strong> m kadar güneyinde ve 2173 rakımda küçük<br />
dairesel bir yapısı vardır. Gölün alanı 1,49 km 2 dir. 47 metre derinlikte olduğundan mavi<br />
bir görünüme sahiptir. Dipten Büyük Hamurpet’e akıntısı bulunmaktadır.<br />
Şekil 38. Büyük ve Küçük Hamurpet Göllerinden Bir Görünüm<br />
<strong>12</strong>3
3- Gaz (Kaz) Gölü<br />
Şekil 39. Gaz Gölünden Bir Görünüm<br />
Malazgirt ilçesine bağlı Aktuzla Bucağının yakınlarındaki bu göl Karstik bir göldür.<br />
Gölün suyu tuzlu ve acıdır. Derinliği azdır. Kenarları sazlıktır. Bu nedenle ilkbaharda<br />
burası göçmen kuşların akınına uğrar. Kaz, ördek, su tavuğu en çok rastlanılan hayvan<br />
türleridir.<br />
D.1.5. Denizler :<br />
İlimizin denize kıyısı bulunmamaktadır.<br />
D.2. Doğal Drenaj Sistemleri :<br />
Konu hakkında yeterli bilgi elde edilememiştir.<br />
D.3. Su Kaynaklarının Kirliliği ve Çevreye Etkileri :<br />
D.3.1. Yeraltı Suları ve Kirlilik :<br />
İlimizde bulunan yer altı su rezervleri ile ilgili detaylı bilgi olmadığından yer altı su<br />
kaynaklarının kirliliği hakkında yeterli veriye rastlanılmamıştır.<br />
D.3.2. Akarsularda Kirlilik :<br />
DSİ 172.Şube Müdürlüğünün 21-17-<strong>00</strong>-335 (Muş Karasu deresi, Karasu Köprüsü-<br />
1),21-17-<strong>00</strong>-336(Muş Karasu deresi, Karasu köprüsü-3),21-17-<strong>00</strong>-338(Murat Nehri, Murat<br />
Köprüsü) Kalite Gözlem Çalışmaları 1991 yılında, geniş çaplı kalite izleme çalışmaları ise<br />
2<strong>00</strong>1 yılında başlamıştır.<br />
Bu amaçla Muş ili sınırları içerisinde tespit edilen toplam istasyon sayısı 3 tanedir.<br />
<strong>12</strong>4
Tablo.19: Su Kalitesi Gözlem Çalışmalarında Ölçülen Parametreler<br />
Kalsiyum (Ca) pH Fosfat PO4-P<br />
Klor (Cl) Bor (B) Toplam Karbonat<br />
Elektriksel İletkenlik (EC) Organik Madde (pV) Alkanite Karbonat<br />
Magnezyum (Mg) Toplam Tuzluluk (TDS) Toplam Sertlik<br />
Sodyum (Na) Nitrat (NO3-N) Bulanıklık (Turb)<br />
Potasyum (K) Amonyum (NH4-N ) Renk (Col)<br />
Sülfat (SO4) Nitrit (NO2-N) Sıcaklık (T)<br />
Kaynak: DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Harita. 4: Muş İli Sınırları İçerisinde Yapılan Su Kalitesi Gözlem Çalışmalarının Yerleri<br />
<strong>12</strong>5
Harita. 5: Muş İli Sınırları İçerisinde Yapılan Su Kalitesi Gözlem Çalışmalarının Yerleri<br />
DSİ XVII. Bölge Müdürlüğü’nce Yürütülen Su Kalitesi Gözlem Çalışmaları<br />
Tablo.20: Muş İli Sınırları İçerisinde Su Numunesi Alınan İstasyon Yerleri)<br />
Sıra İSTASYON İLİ İSTASYON ADI KOORDİNATLAR<br />
ADI (Su Numunesi Alınan Yer) Kuzey Doğu<br />
1 21-17-<strong>00</strong>-335 MUŞ Muş Karasu Deresi-Karasu Köprüsü - 1 4280210 754176<br />
2 21-17-<strong>00</strong>-336 MUŞ Muş Karasu Deresi-Karasu Köprüsü - 3 4295834 716819<br />
3 21-17-<strong>00</strong>-338 MUŞ Murat Nehri - Murat Köprüsü 4305195 716934<br />
Kaynak: DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Su Kalitesi Gözlem Çalışmaları İle İlgili Değerlendirmeler:<br />
1-) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğine (SKKY) göre, PO4-P (orta fosfat) değerinin<br />
tüm istasyonlarda çeşitli kullanımlar için verilen sınır değerinin üzerinde olduğu<br />
görülmektedir.<br />
2-) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğine (SKKY) göre NO3-N (nitrat azotu) değerinin<br />
tüm istasyonlarda çeşitli kullanımlar için verilen sınır değerlerde olduğu görülmektedir.<br />
3-). Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğine (SKKY) göre NH4-N (amonyum azotu)<br />
değerine göre 21170<strong>03</strong>35 ve 21170<strong>03</strong>38 numaralı istasyonlardaki sular II.sınıf 21170<strong>03</strong>36<br />
numaralı istasyondaki su I.sınıf sudur.<br />
<strong>12</strong>6
4-) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğine (SKKY) göre NO2-N (nitrit azotu) değerine göre<br />
21170<strong>03</strong>36 ve 21170<strong>03</strong>38 numaralı istasyonlardaki sular I..sınıf 21170<strong>03</strong>35 numaralı<br />
istasyondaki su III..sınıf sudur.<br />
5-) Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliğine (SKKY) göre, Cl (klorür) değerine göre bütün<br />
istasyonlar II.sınıf su grubundadır.<br />
Tablo.21: Muş ilindeki İstasyonlara Ait Su Numunelerinin Analiz Sonuçlarına Göre Sınıflaması;<br />
İSTASYON İSTASYON KİRLİLİK PAR<strong>AM</strong>ETRELERİ<br />
YERİ NO AZOT GRUBU<br />
NO 3 -N NH 4 -N NO 2 -N PO 4 -P Cl<br />
Karasu Köprüsü-1 21170<strong>03</strong>35 I.Sınıf II.Sınıf III.Sınıf IV.Sınıf II.Sınıf<br />
Karasu Köprüsü-3 21170<strong>03</strong>36 I.Sınıf I.Sınıf I.Sınıf IV.Sınıf II.Sınıf<br />
Murat Köprüsü 21170<strong>03</strong>38 I.Sınıf II.Sınıf I.Sınıf IV.Sınıf II.Sınıf<br />
Kaynak: DSİ Genel Müdürlüğü 17. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
D.3.3. Göller, Göletler ve Rezervuarlarda Kirlilik<br />
Mevcut göllerde ciddi anlamda bir kirlilik olmamakla birlikte, bu konu ile ilgili<br />
olarak her hangi bir bilimsel çalışma yapılmadığından durumun net olarak ortaya<br />
konulabilmesi için göl ve göletlerde gerekli çalışmaların yapılması gerekmektedir.<br />
D.3.4. Denizlerde Kirlilik<br />
İlimizin denize kıyısı bulunmamaktadır.<br />
D.4. Su ve Kıyı Yönetimi, Strateji ve Politikaları<br />
Konu ile ilgili tarafımıza intikal eden herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. İlimizin<br />
denize kıyısı olmadığından kıyı yönetimi stratejileri geliştirilmemiştir.<br />
D.5. Su Kaynaklarında Kirlilik Etkenleri<br />
Bu bölümle ilgili herhangi bir bilgi bulunamadığı için doldurulamamıştır.<br />
<strong>12</strong>7
D.5.1.<br />
D.5.2.<br />
D.5.3.<br />
Tuzluluk<br />
Zehirli Gazlar<br />
Azot ve Fosforun Yol Açtığı Kirlilik<br />
D.5.4. Ağır Metaller ve İz Elementler<br />
D.5.5.<br />
Zehirli Organik Bileşikler<br />
D.5.5.1. Siyanürler<br />
D.5.5.2. Petrol ve Türevleri<br />
D.5.5.3. Polikloro Naftalinler ve Bifeniller<br />
D.5.5.4. Pestisitler ve Su Kirliliği<br />
D.5.5.5. Gübreler ve Su Kirliliği<br />
D.5.5.6. Deterjanlar ve Su Kirliliği<br />
D.5.6. Çözünmüş Organik Maddeler<br />
D.5.7. Patojenler<br />
D.5.8.<br />
Askıda Katı Maddeler<br />
D.5.9. Radyoaktif Kirleticiler ve Su Kirliliği<br />
KAYNAKLAR:<br />
DSİ 17. Bölge Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
<strong>12</strong>8
E. TOPRAK VE ARAZİ KULLANIMI<br />
E.1. Genel Toprak Yapısı<br />
İşletmemizin toprakları genel olarak alüviyal menşelidir. Ancak işletme<br />
arazilerinin doğu, orta ve batı kesimlerinde kahverengi, kuzey kesimlerinde kırmızı ve<br />
kırmızı kahverengi, bazı parsellerde ise siyah ve siyah kahverengi topraklı olduğu<br />
görülmektedir.<br />
Toprak profilinin derinliklerine bakıldığında rengin açıldığı açıkça görülmektedir. Bu<br />
durum da kirecin yıkanarak alt katlara geçmesinden kaynaklanmaktadır. Toprak etütleri<br />
incelendiğinde bu durum doğrulanmaktadır. Zira işletme topraklarında önemli ölçüde kireç<br />
noksanlığı vardır. Aşırı yağışlar ve uzun süren kar örtüsü toprak kirecini tamamen<br />
yıkamakta ve bitkinin istifade edebileceği derinliğin altına götürmektedir. İşletme<br />
topraklarının organik madde miktarı da vasatın altında görülmektedir. Bu miktar<br />
yamaçlarda %0.11-%1.5,orta kısımlarda ise %1.5-%10.31 dır. Organik maddece vasatın<br />
altında olması kuruyunca toprakta büyük çatlaklar oluşmasına neden olmaktadır. İşletme<br />
toprakları genellikle killi karakterde olup, kil oranı %62 civarındadır. Toprak profilinin<br />
derinliklerindeki kireç oranı %50 ye yakındır. İşletmemizin Karasu kenarındaki arazileri<br />
ise hafif ve orta bünyeli olup, kumlu-tınlı, siltli-tınlı karakterdedir<br />
1.Aluviyal Topraklar :<br />
Yüzey sularının tabanlarında veya tesir sahalarında akarsular tarafından taşınarak<br />
yığılmış bulunan genç sedimentler üzerinde yer alan; düze yakın meyile sahip genç<br />
topraklardır.<br />
Toplam alan 66.315 hektardır.<br />
2.Kolloviyal Topraklar :<br />
Genellikle dik eğimlerin eteklerinde ve vadi ağızlarında yer alır. Yer çekimi toprak<br />
kayması, yüzey akışı ve yan derelerle taşınarak biriken materyaller üzerinde oluşmuş<br />
topraklardır. Toplam 41.2<strong>00</strong> hektarlık bir sahayı kapsar.<br />
3.Kestane Rengi Topraklar :<br />
307.425 hektarlık alanda yayılım gösterir.<br />
4.Kalkersiz Kahverengi Orman Toprakları .<br />
Kalkersiz kahverengi orman toprakları genellikle yaprağını döken orman örtüsü<br />
altında oluşur. 50.675 hektarlık alanı kapsar.<br />
<strong>12</strong>9
5. Bazaltik Topraklar:<br />
Bu Toprakların özellikleri aynı iklim şartları altında kireç taşı üzerinde teşekkül<br />
etmiş olan Kahverengi ve Kırmızı Kahverengi topraklara benzer özellikler gösterir. 37.780<br />
hektarlık alanı kapsar.<br />
6.Vertisol Topraklar :<br />
98.590 Ha. hektarlık alanı kapsar.<br />
7.Kalkersiz Kahverengi Topraklar :<br />
97.835 hektarlık alanı kapsar.<br />
8.Regosol Topraklar :<br />
<strong>12</strong>.8<strong>00</strong> hektarlık alanı kapsar.<br />
9. Diğerleri<br />
106.980 hektar. Toplamda 819.6<strong>00</strong> hektar.<br />
E.2. Toprak Kirliliği<br />
Ülkemiz tarım toprakları, bugün için kendini besleyebilecek miktarda olmakla<br />
birlikte potansiyel kullanma sınırına varmıştır. Hızlı nüfus artışına paralel olarak tarımsal<br />
ürünlere olan gereksinimi de aynı oranda artmaktadır.<br />
Artan nüfusun gereksinimini karşılayabilmek için tarım topraklarının miktarını<br />
artırmak söz konusu olmadığına göre tarım alanlarını korumak ve birim alandan elde<br />
edilecek üretimi artırmak zorundadır.<br />
Son yıllarda ülkemiz tarım toprakları gerek amaç dışı kullanımlar ve gerekse diğer<br />
nedenlerden dolayı (erozyon, kirlenme vb.) dolayı hızla azalmaktadır.<br />
E.2.1. Kimyasal Kirlenme<br />
Genel olarak toprakta sürdürülen kültürel yetiştiricilik doğaya müdahale<br />
gerektirmektedir. Analizlerle toprağın ihtiyacı kadar bitki besin maddesi takviyesi doğada<br />
kirlenmeyi minimize etmekte ekonomik yetiştiricilik sağlamaktadır. Hedef ihtiyacı<br />
belirlemek ve bunu aşmamaktır. Yenilenen ilaç teknolojisiyle kalıcı ilaçlar terkedilmiştir.<br />
Doğada artık madde bırakanlar yerine kolay ve kısa sürede parçalanarak doğada bulunan<br />
zararsız maddeler haline gelen ilaçlar kullanılmaktadır. Kullanımda esas olarak gelişigüzel<br />
ilaçlama değil sadece doğru hedeflere yeteri kadar ilaç atarak zararın azaltılmasıdır. Son<br />
yıllarda uçakla ilaçlamanın bırakılması ve ekonomik zarar eşiğinin kullanılması sayesinde<br />
kirlilik azaltılmıştır.<br />
130
E.2.1.1<br />
Atmosferik Kirlenme<br />
İşletmemiz ana faaliyetlerinden bitkisel üretim atmosferdeki CO2 gazlarını<br />
fotosentez yoluyla oksijene çevirmesi itibariyle temizleme görevi oluşturmakta ve<br />
atmosfere karışan kimyasallar kullanılmaması sebebiyle bu tür bir kirlilik<br />
yaşatmamaktadır. Genel olarak bölgede fosil yakıtların kullanıldığı göz önüne alınırsa bu<br />
önemli bir özelliktir.<br />
E.2.1.2. Atıklardan Kirlenme<br />
İşletmemiz genel olarak organik atık meydana getirmesi sebebiyle kullanılabilir<br />
malzemeler oluşturmaktadır.<br />
Hayvancılık tesislerinde meydana gelen çiftlik gübresi çevre yeşillendirilmesi ve<br />
tarlaların ıslahında kullanılmakta, bitkisel artıklar bölgede geçim kaynağı oluşturan ve<br />
yetiştirilen hayvanların altlığında ya da beslenmesinde değerlendirilmektedir. Kimyasal<br />
artık oluşturacak ilaçlar yerine doğada dönüşebilen zararsız ilaçlar tercih edilmektedir.<br />
E.2.2. Mikrobiyal Kirlenme<br />
Üretim faaliyetlerinde Mikrobiyal kirlenme oluşturacak malzeme<br />
kullanılmamaktadır. Bunun aksine baklagil yetiştiriciliğinde köklerde havanın azotunu<br />
değerlendiren ve doğal olarak bulunması gereken azotobacter kültürleri kullanılarak doğayı<br />
kirletecek azotlu gübreler azaltılmakta ve yetiştiricilik yapılan alanlarda ıslah<br />
sağlanmaktadır.İlimiz sınırlarında Şeker Fabrikası Pertek Deresini kirletmektedir. Arıtması<br />
bulunmamaktadır.<br />
E.3. Arazi<br />
E.3.1. Arazi Varlığı<br />
İşletmenin arazi varlığı : 64.<strong>03</strong>4,97 dekar olup dağılımı aşağıdaki gibidir.<br />
Kültür altı arazi varlığı : 60.931,47 dekar<br />
Kültür dışı arazi varlığı : 3.093,5 dekar<br />
İşletmemizde 8.740 dekar projelenmiş ancak günümüze kadar tahrip olmuş bir yüzey<br />
sulama sistemi kanalları mevcuttur. Günümüzde 1.5<strong>00</strong> dekarı yüzey 1.5<strong>00</strong> dekarı<br />
yağmurlama sulama ile sulanabilen toplam 3.<strong>00</strong>0 dekar arazi mevcuttur.<br />
E.3.1.1. Arazi Sınıfları<br />
İlin toplam yüzölçümü 8196<strong>00</strong> ha olup, bunun 335049 ha’ı tarla arazisi, 278673<br />
ha’ı mera arazisi, 97333 ha’ı çayır arazisi, 57147 ha orman arazisi, 7149 ha’ı bağ-bahçe<br />
arazisi ve 44249 ha. tarıma elverişsiz araziler olarak dağılım göstermektedir.<br />
131
4<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
3<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
2<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
1<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
Şekil 40. İl Arazisinin Dağılımı( İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9 )<br />
Grafikte de görüldüğü üzere Muş’ta çayır-mera alanlarının oranı yüksek (%46),<br />
orman alanlarının oranı ise (%7) düşüktür. Türkiye genelinde ise mera alanlarının oranı ile<br />
orman alanlarının oranı birbirine eşit olup %26 dır. Muş ilinde çayır mera alanlarının<br />
fazlalığı hayvancılık için bir potansiyel olmakta, ancak orman alanlarının azlığı yağış için<br />
kısıt teşkil etmekte ve erozyona neden olmaktadır. Arazilerin alt bölgeler bazında<br />
dağılımında en fazla tarla ve Çayır- mera arazisine sahip bölgenin II.Alt bölge olan<br />
Bulanık –Malazgirt-Varto ilçelerinde olduğu görülmektedir.<br />
Sulanabilir tarım arazisi miktarı 158.215 ha olmasına rağmen sulanan tarım arazisi<br />
64.280 ha dır. Bunun 19.261 ha kısmı Köy Hizmetleri 19.1<strong>00</strong> ha’lık kısmı DSİ ve 26.459<br />
ha’ lık kısmı ise halk tarafından kullanılmaktadır.<br />
Bu alanlara 190.150 ha hububat, 23.807 ha yemeklik baklagiller, 16.050 ha lık<br />
alana endüstri bitkileri, 105.314 ha’lık alana yem bitkileri 2.179,08 sebze ürünleri<br />
ekilmektedir. 36.901 ha alanda ise meyve ürünleri oluşturmaktadır<br />
E.3.1.2. Kullanım Durumu<br />
İL ARAZİSİNİN NİTELİKLERİNE GÖRE DAĞILIMI<br />
0<br />
Ha<br />
1<br />
Tarla Arazisi<br />
Bağ-Bahçe<br />
Arazisi<br />
Mera Arazisi<br />
Çayır Arazisi<br />
Orman Arazisi<br />
Tarıma<br />
Elverişsiz Arazi<br />
Kullanma kabiliyet sınıfları 8 adet olup toprak zarar ve sınırlandırması 1. sınıftan<br />
7. sınıfa doğru giderek artmaktadır. İlk dört sınıf arazi iyi bir toprak idaresi altında bölgeye<br />
adapte olmuş kültür bitkileri ile orman mera ve çayır bitkilerini iyi bir şekilde yetiştirme<br />
yeteneğine sahiptir. 5., 6., 7., sınıflar adapte olmuş yerli bitkilerin yetişmesine elverişlidir.<br />
Bunlardan 5., 6. sınıflarda toprak ve su koruma önlemleri alındığı taktirde bazı özel bitkiler<br />
yetişe bilir. 7. sınıf arazilerde ise çok etkin ve pahalı ıslah çalışmaları ile ürün alına bilirse<br />
de mevcut piyasa koşullarında elde edilen ürün yatırım harcamalarını karşılayamaz.<br />
132
Arazi Sınıfları (Hektar)<br />
Tablo 22. Arazi Sınıfları ( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
Sınıfı<br />
Miktarı<br />
(Hektar)<br />
I 34.389<br />
II 141.248<br />
III <strong>12</strong>0.026<br />
IV 70.<strong>00</strong>4<br />
V 21<br />
VI 141.3<strong>03</strong><br />
VII 302.333<br />
VIII 10.276<br />
TOPL<strong>AM</strong> 819.6<strong>00</strong><br />
ARAZİ KULLANMA KABİLİYET DURUMU (819.6<strong>00</strong><br />
HA. )<br />
Meyilleri düz, iyi drene olmuş, kolay işlenebilir, derin,<br />
verimli, her türlü bitki yetiştirmeye uygun arazi<br />
Her çeşit bitki yetiştirilebilen 1. sınıf araziden daha az ekim<br />
yapılabilen toprak ve su muhafazasına ait özel tedbirler<br />
gerektiren arazi<br />
topografya ve yüzey akımına ait şiddetli tahdit faktörlerine<br />
sahip mahsulü ilk iki sınıftan az olan özel muhafaza<br />
tedbirlerine ihtiyaç gösteren arazi<br />
Toprak derinliği taşlılık, yaşlık ve meyil yönünden çok<br />
şiddetli tahditlere sahiptir. Ancak özel birkaç bitki türü uygun<br />
sürümle ekilebilir.<br />
sürümle tarım yapılamayan, düz-düze yakın meyilli, taşlı<br />
veya çok yaş arazilerdir. Çayır veya ağaçlık alan olarak<br />
yararlanılır.<br />
Meyilli, toprak sığlığı gibi aşırı tahditlere sahiptir.<br />
Çoğunlukla mera veya ağaçlık saha olarak kullanılan<br />
arazidir.<br />
Toprak sığlığı taş, kaya meyil erozyon gibi çok şiddetli tahdit<br />
faktörlerine sahiptir. Tarımsal yönden ekim yapılmayan<br />
ancak zayıf mera veya orman ağaçları dikimi için müsait<br />
alandır.<br />
Bitkisel ürün getirmeyen arazilerdir.Eğlence sahası ve av<br />
hayvanları barınağı olarak değerlendirilir.<br />
İlde görülen iklim ve jeolojik yapı farklılıkları ile vejetasyondaki çeşitlilik değişik<br />
özelliklere sahip toprakların oluşumuna neden olmuştur.<br />
Grafik - 11 Arazi Kabiliyet Sınıfları ve Dağılımı<br />
(Ha.)<br />
I.Sınıf Arazi<br />
II.Sınıf Arazi<br />
III.Sınıf Arazi<br />
IV.Sınıf Arazi<br />
V-VIII.Sınıf Arazi<br />
Şekil 41. Arazi kabiliyet Sınıfları ve Dağılımı( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
133
Muş’ta I.-IV. sınıf tarım arazileri 3657<strong>03</strong> ha olup, bu arazilerin sadece 335049 ha<br />
lık kısmında işlemeli tarım yapılmaktadır. Tarım alanlarından sonra ikinci sırayı alan<br />
mer’a alanları ve orman alanları II.,III. ve IV. sınıf araziler üzerinde yoğunlaşmaktadır.<br />
Kullanma kabiliyet sınıfları sekiz adet olup, toprak zarar ve sınırlandırmaları I.<br />
sınıf’tan VIII. sınıf’a doğru giderek artmaktadır.<br />
SINIF - I:<br />
Topografya düz veya düze yakın (%0-2)’dir. 1. Sınıf arazilerin kapladığı alan<br />
34389 ha olup il yüzölçümünün %4,1’ini teşkil etmektedir. 1. Sınıf arazilerin; 13343 ha’<br />
ını (%38) alüvyal topraklar,32<strong>12</strong> ha’ ını (%9,3) kolüviyal topraklar, 921 ha ‘ını (%2,6)<br />
kalkersiz kahverengi orman toprakları, 16913 ha’ ını (%49,1) kestane renkli topraklar<br />
oluşturmaktadır.<br />
Bu arazilerin 23287 ha’lık kısmında kuru tarım, 8134 ha’ lık kısmında sulu tarım<br />
yapılmaktadır.2968 ha’lık kısmı ise çayır- mera (597 ha Çayır-2371 ha mera) alanı olarak<br />
kullanılmaktadır.<br />
SINIF- II:<br />
II.Sınıf araziler 14<strong>12</strong>84 ha olup ilin %17,5 ini kaplamaktadır. Bu arazilerin 27778<br />
ha’ını (%19,6) alüviyal topraklar,3578 ha’ ını (%2,5) kolüviyal topraklar,69785 ha’ ını<br />
(%49,3) vertisol topraklar ,294 ha’ ını (%0,2) Regosol topraklar, 2640 ha ‘ını (%<br />
1,8)Kalkersiz kahverengi orman toprakları, 9372 ha ‘ını (% 6,63) kireçsiz kahverengi<br />
topraklar, 26383 ha’ ını (%18,6) kestane renkli topraklar ve 1454 ha ‘ ını (%1,02) Bazaltik<br />
topraklar oluşturmaktadır.<br />
Bu arazilerin; 98996 ha’ lık kısmında kuru tarım, 6942 ha’ lık kısmında sulu tarım<br />
yapılmaktadır. lI’inci sınıf arazilerin 33888 ha’ lık kısmı(26<strong>00</strong>0 ha Mera- 7888 ha çayır)<br />
çayır-mer’a, 715 ha orman-funda arazisidir. Ortalama eğimi ise %1-6 arasındadır.<br />
SINIF- III:<br />
III. sınıf araziler <strong>12</strong><strong>00</strong>26 ha kapladığı alan ile ilin % 14,6 ünü teşkil eder. Bu<br />
arazinin toprak gruplarına göre dağılımı ise 7105ha ‘ ını (% 5,9) alüviyal topraklar, 3345<br />
ha ‘ını (% 2,7) kolüviyal topraklar, 1365 ha ‘ını Vertisol topraklar(%1,13) 2480 ha ‘ ını<br />
(%2,06) regosol topraklar, 3409 ha’ ını (%2,8) kalkersiz kahverengi orman toprakları,<br />
84786 ha ‘ının (%70,6) kestane renkli topraklar, 4656 ha ‘ ını (%3,8) bazaltik topraklar<br />
6762 ha’ ını (%5,6) kireçsiz kahverengi topraklar şeklindedir.<br />
Bu alanların 81424 ha lık alanda kuru tarım, 698 ha lık alanda sulu tarım<br />
yapılmaktadır. 35228 ha lık kısmı çayır-mer’a( 26559 ha mera- 8669 ha çayır) olarak<br />
kullanılmaktadır. 2585 ha lık kısmı ise orman-fundalıktır.<br />
SINIF- IV:<br />
IV. sınıf araziler ilin 7<strong>00</strong>04 ha lık kısmını kaplamakta olup %8,5 ‘ni<br />
oluşturmaktadır. lV’üncü sınıf arazilerin toprak gruplarına göre dağılımı ise şöyledir; 6106<br />
134
ha ını (%8,72 ) alüviyal topraklar,836 ha ını (% 1,19)kolüviyal topraklar, 327 ha ını<br />
(%0,46) Regosol topraklar,<strong>12</strong><strong>12</strong> ha ını (%1,7) kalkersiz kahverengi orman<br />
toprakları,14827 ha ını (%21,1) kireçsiz kahverengi toprakları,34619 ha ını (%49,4)<br />
kestane renkli topraklar, <strong>12</strong>067 ha ını (%17) bazaltik topraklardan oluşmaktadır.<br />
Bu alanların <strong>12</strong>887 ha lık kısmında kuru tarım, 3870 ha lık kısmında ise sulu tarım<br />
yapılmaktadır. 36072 ha’da (34279 ha mera-1793 ha çayır) çayır-mer’a, 2737 ha’da<br />
orman-fundalık alanlarıdır.<br />
SINIF- V-VIII:<br />
V. ve VIII sınıf araziler ilin 453897 ha lık kısmını kaplamakta olup %55,3 ünü<br />
oluşturmaktadır.Bu arazilerin 1852 ha (%0,4) alüviyal topraklar, 857 ha(%0,18)<br />
hidromorfik alüviyal topraklar, 1093 ha ını (%0,24) kolüviyal topraklar,4469 ha ını<br />
(%0,98) regosol topraklar, 99191 ha ını (%21,8) kalkersiz kahverengi orman toprakları,<br />
43935 ha ını (%9,6)kireçsiz kahverengi topraklar, 195250 ha ını (%43) kestane renkli<br />
topraklar, 94810 ha ını (%20,8) bazaltik topraklar oluşturmaktadır. 7308 ha lık<br />
kısmında kuru tarım yapılmakta olup bunun 169 ha lık kısmı VII. Sınıf arazide geri kalan<br />
7139 ha lık kısmı ise VI. Sınıf arazide yapılmaktadır. VII. Sınıf toprak yapısına sahip 19 ha<br />
lık alanda sulu tarım yapılmaktadır. 857 ha lık çayır alanının 809 ha ı VII. Sınıf, 48 ha ı ise<br />
V. Sınıf toprak yapısına sahiptir. 335267 ha lık kısmı ise mera alanı olmasına rağmen<br />
zamanla vasfını kaybederek ancak 170517 ha lık kısmı mera alanı olarak kullanılmaktadır.<br />
83985 ha lık alan ise orman ve fundalık arazisidir.<br />
KAYNAK : KHGM – Van 9. Bölge Müd. Muş İl Müdürlüğü verileri<br />
Köy Hizmetleri Van 9. Bölge Müdürlüğüne bağlı Muş İl Müdürlüğünün yapmış<br />
olduğu inceleme sonucunda her ne kadar ilimiz topraklarının toprak yapısı itibari ile<br />
kullanım şeklinde 223902 ha ında kuru, 19663 ha ında ise sulu olmak üzere toplam 243565<br />
ha tarla arazisi, 19804 ha ı çayır arazisi ve 424476 ha ı mera arazisi , 9<strong>00</strong>22 ha ı ise orman<br />
ve fundalık arazisi ve 41784 ha ı ise diğer araziler olarak görülmesine rağmen gerçekte il<br />
müdürlüğümüz tarafından yapılmış olan istatistiklerde 270769 ha ında kuru 64280 ha ında<br />
sulu olmak üzere toplam 335049 ha tarla arazisi, 97333 ha çayır arazisi, 7149 ha bağ-bahçe<br />
arazisi, 278673 ha ı mera arazisi ve 57417 ha ı ise orman ve fundalık olarak dağılım<br />
göstermektedir.<br />
İlin değişik topografyası iklim ve jeolojik yapı farklılıkları ile vejatasyondaki<br />
çeşitlilik değişik özelliklere sahip toprakların oluşmasına neden olmuştur. Bu durum bitki<br />
besin elementleri konusunda da kendini gösterir.<br />
Toprak Bünyesi : Muş ili tarım topraklarının %4,2 si tın, %48,5 i killi-tınlı, %46,9<br />
u kil ve %0,4 kum bünyesine sahiptir.<br />
Toprak Tuzluluğu : İşlemeli tarım uygulanan topraklar %1<strong>00</strong> tuzsuzdur.<br />
Toprakta Kireç(CaCO 3 ) : İl topraklarının %5,1 i az kireçli %34,1 orta , %17,7 si<br />
fazla ve %7,1 i çok kireçlidir.<br />
135
Organik Madde : tarım topraklarının büyük bir kısmı organik madde yönünden<br />
fakir durumdadır. Analiz sonuçlarının ortalamasına göre topraklarda %5,7 sinde organik<br />
madde çok az, %17,1 az , %43,1 i orta,%30,4 ü iyi ve %3,3 ü ise çok iyi düzeydedir.<br />
Fosfor : İl topraklarının %51,1 inde Fosfor çok az, %21,8 inde az, %16,1 i orta,<br />
%7,3 ü yüksek ve %7,3 ünde ise çok yüksek fosfor varlığı tespit edilmiştir.<br />
Potasyum : İl topraklarında %1<strong>00</strong> yüksek miktarda (K) Potasyum seviyesi yüksek<br />
olup genellikle yeterlidir.<br />
E.3.2.<br />
Arazi Problemleri<br />
İl genelinde geleneksel tarım yöntemleriyle tarım yapılmakta olup bu üretim<br />
şeklinin getirdiği toprak tuzluluğu erozyon gibi birtakım problemler görülmektedir.<br />
İlimizin topografyasından kaynaklı taşlılık ve kayalılık yüksek kesimlerde görülmekte olup<br />
ovada ise drenaj problemi mevcuttur. Bakanlığımız 54<strong>03</strong> sayılı toprak koruma ve arazi<br />
kullanımı kanunu ve 5578 sayılı kanun ile toprağın doğal veya yapay yollarla kaybını ve<br />
niteliklerini yitirmesini engelleyerek korunmasını, geliştirilmesini ve çevre öncelikli<br />
sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak, plânlı arazi kullanımını sağlayacak usûl ve<br />
esasları belirlemiştir. Bu Kanun ile arazi ve toprak kaynaklarının bilimsel esaslara uygun<br />
olarak belirlenmesi, sınıflandırılması, arazi kullanım plânlarının hazırlanması, koruma ve<br />
geliştirme sürecinde toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarının katılımcı yöntemlerle<br />
değerlendirilmesi, amaç dışı ve yanlış kullanımların önlenmesi, korumayı sağlayacak<br />
yöntemlerin oluşturulmasına ilişkin altyapı İl Tarım Müdürlüğü tarafından<br />
yürütülmektedir.<br />
Kadastro çalışmalarında; Kadastronun tasfiyeye yönelik bir uygulama olması<br />
nedeniyle, tapu dışı sözleşmelere dayalı yapılan ifrazen taksim işlemlerinde 54<strong>03</strong> sayılı<br />
Kanun, harici satışlarda ise 5578 sayılı Kanun esas alınmaktadır.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Tarım Müdürlüğü (Tarım Master Planı) -2<strong>00</strong>4<br />
İl Tarım Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Muş İli Toprak Envanteri Raporu -1974<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Köy Hizmetleri Van 9. Bölge Müdürlüğü<br />
136
F.1. Ekosistem Tipleri<br />
F.1.1. Ormanlar<br />
F . FLORA - FAUNA VE HASSAS YÖRELER<br />
F.1.1.1. Ormanların Ekolojik Yapısı<br />
F.1.1.2. İlin Orman Envanteri<br />
Muş’ta bitki örtüsü olarak çoğunlukla bozkır bitki topluluğu hakimdir. İl arazisinin<br />
yaklaşık %7’ni ormanlık alan oluşturmaktadır. Son 10 yılda İlimizde 150 ha.<br />
Ağaçlandırma yapılmıştır. İl ormanları çoğunlukla meşe türü ağaçlardan oluşmaktadır.<br />
Orman varlığımızın %90’nı bozuk karakterli olup yapılacak enerji ormanı tesisi<br />
çalışmaları sonucu bu ormanların prodaktif hale getirilmesi gerekmektedir. İlimiz Merkez<br />
ve ilçeler itibariyle çok az denebilecek kadar verimli orman alanlarına sahiptir. Toplam<br />
57147 ha. orman alanı içerisine sadece Merkez İlçede olmak üzere <strong>12</strong>80,5 ha. verimli koru<br />
orman alanı, 597,5 ha. bozuk koru orman alanı ve 4<strong>03</strong>9 ha. verimli baltalık orman alanı<br />
mevcuttur. Bozuk baltalık orman alanı ise Merkez İlçede 33683,5 ha. Bulanık ‘da 4785 ha.<br />
Hasköy’de 4730,5 ha. Malazgirt’te 2702,5 ha. Korkut’ta 3711,5 ha. ve Varto’da 1617 ha.<br />
olup toplam 5<strong>12</strong>30 ha.’lık alan kaplamaktadır.<br />
ORMAN ALANLARININ İLDEKİ DAĞILIMI<br />
Verimli Koru Orman Alanı<br />
Bozuk Koru Orman Alanı<br />
Verimli Baltalık Orman<br />
Alanı<br />
Bozuk Baltalık Orman<br />
Alanı<br />
Şekil 42. Orman Alanlarının İldeki Dağılımı( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
Muş İlindeki ormanlar, devlet ormanı olup, bu ormanlardan yakacak odun<br />
üretilmektedir. Ormanlardaki ağaç türü meşedir.Bazı bölgelerde meşe ormanları içerisinde<br />
titrek kavak,akçaağaç,dışbudak gibi ağaç türleri de karışım yapmıştır.<br />
Plan verilerine göre ormanların jeolojik ve mineralojik yapısı, alüvyon ve<br />
metamorfik sahalar mevcut olup, ana kaya umumiyetle kalkerdir. Tescil edilmiş ve<br />
kesinleşmiş tapu kayıtlarına göre orman alanı 22575,0105 ha, m2<br />
Muş Merkez Aligedik köyündeki 6831 sayılı yasanın 2/B maddesi gereğince<br />
28<strong>00</strong>0 m2 ‘lik alan orman dışına çıkartılmıştır. 2<strong>00</strong>9 yılında herhangi bir tapulu kesim<br />
işlemi yapılmamıştır.<br />
6831 sayılı orman kanununun 16,17 ve 18 maddelerine göre 906699,83 m2 alanda<br />
14 adet izin verilmiştir.<br />
137
Tablo 23. Orman Alanlarının Alt Bölgeler İtibariyle Dağılımı ( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
Alt Bölgeler<br />
Verimli Koru<br />
Orman<br />
Alanı(ha)<br />
Bozuk Koru<br />
Orman Alanı<br />
(ha)<br />
Verimli<br />
Baltalık<br />
Orman<br />
Alanı(ha)<br />
Bozuk<br />
Baltalık<br />
Orman<br />
Alanı(ha)<br />
Toplam<br />
Orman Alanı<br />
(ha)<br />
I.Alt Bölge <strong>12</strong>80,5 597,5 4<strong>03</strong>9 42<strong>12</strong>5,5 48042,5<br />
II.Alt Bölge - - - 9104,5 9104,5<br />
Toplam <strong>12</strong>80,5 <strong>12</strong>80,5 2561 5<strong>12</strong>30 57147<br />
I. alt bölgede ilin orman alanlarının % 84,1’lik kısmı<br />
Il. alt bölgede ilin orman alanlarının % 15,9 luk kısmı yer almaktadır. En fazla<br />
orman alanı birinci alt bölgededir.<br />
F.1.1.3. Orman Varlığının Yararları<br />
İklim üzerine etkileri :<br />
Isınarak yükselen hava ormandaki mevcut bitki örtüsünü geçmek için yükselmek<br />
zorunda kalacağından ve yükselen su buharı kütlesi yoğunlaşarak yağmur şeklinde yer<br />
yüzüne düşeceğinden dolaysıyla orman örtüsü yağış miktarını arttırıcı bir fonksiyona sahip<br />
olmaktadır.<br />
Toprak ve Toprak Verimliliğinin Korunması :<br />
Bitkiler kök sistemleri ile toprağı tuttuğundan bu toprak parçasının su, rüzgar ve<br />
heyelan gibi doğal faktörlerle aşınıp taşınmasına karşı doğal bir diren sağlamaktadır.<br />
Ayrıca bitkilerin kuruyan yaprakları ve düşen dallarıyla toprağa organik madde yönünden<br />
zenginleştirerek toprak verimliliğini arttırmaktadır.<br />
Rekreasyon :<br />
Ormanlar doğal yapısı, tür çeşitliği ve renk kontrastı gibi nedenlerle insanların<br />
özellikle psikolojik anlamda dinlenmesini sağlayıcı bir işleve sahiptir.<br />
Sağlık :<br />
Ormanların oksijen deposu olmasının yanında bugün tıpta kullandığımız bitkisel<br />
menşeli ilaçların yapımında kullanılan hammaddeler için doğal bir depo durumundadır.<br />
İş Alanı ve Geçim Kaynağı :<br />
Ormanlar üzerinde yapılan teknik müdahaleler sonucu çıkan envanterin<br />
üretilmesinde taşınmasında ve nakliyatında orman köylüleri işlendirilerek ekonomik girdi<br />
sağlanmaktadır.<br />
138
Savunma-Güvenlik :<br />
Ormanlar doğal olarak barınma, gizlenme gibi güvenlik tedbirlerinin büyük öneme<br />
sahip olduğundan bu ihtiyaçlarının özellik arz eden yerlerde sağlayan ormanlar muhafaza<br />
ormanı olarak tefrik edilmektedir.<br />
F.1.1.4. Orman Kadastro ve Mülkiyet Konuları<br />
Orman alanlarımızın tümü devlete ait orman alanlarıdır. Özel mülkiyete konu edile<br />
bilecek orman alanı mevcut değildir.<br />
F.1.2. Çayır ve Meralar<br />
Muş ili Merkez ve İlçelerin toplam mera miktarı 2.786.730 dekar iken; 1998 yılında<br />
yürürlüğe giren 4342 Sayılı Mera Kanunu kapsamında İl Tarım Müdürlüğünce yapılan<br />
çalışmalar ve İlimizde bulunan Mera komisyonu ve Mera Teknik ekiplerince 2.701.707<br />
dekarlık kısmı fiilen tespit edilmiş, 43 yerleşim birimimizin meralarında aplikasyon ve<br />
tahsis işlemi gerçekleştirilmiştir. Çayır ve meralardan, Köylüler tarafından hayvan<br />
otlatılması şeklinde yararlanılmaktadır.<br />
Muş ili meralarının en büyük problemi kapasitesinin üzerinde ve düzensiz otlatma<br />
yapılmasıdır. Ova köylerimizde karların yer yer erimesi ile beraber hayvan otlatımına<br />
başlanmaktadır. Yapılan bu işlem mera vejetasyonunda var olan bitkilerin daha uyanmadan<br />
çiğnenme ve sıkıştırma olaylarına maruz kalarak zarar görmesiyle veriminin düşmesi ve<br />
mevcut vejetasyondan çekilerek yerini istenmeyen besin değeri düşük olan bitkilere ve<br />
dikenlere bırakmasına neden olmaktadır. Sonbahar geç otlatma yapılması ise vejetasyonda<br />
mevcut olan mera bitkilerinin kışı geçirmek ve bahara tekrar gelişim gösterebilmek için<br />
bitki besin maddesi depolamasına izin vermemekte ve ağır otlatma baskısıyla zarar<br />
görmektedir. İl Tarım Müdürlüğü tarafından yapılan çiftçi eğitimlerinde ilkbahar erken<br />
otlatması ve sonbahar geç otlatma yapılmasının mera üzerinde doğurduğu olumsuz etkiler<br />
anlatılmaktadır.<br />
İlimizdeki önemli kaba yem kaynaklarından biri de çayırlardır. Çayırlar gür gelişen<br />
sık ve uzun boylu bitkilerden oluşur. İlimizde çayır alanları çoğunlukla Varto ilçemizde<br />
görülmektedir. Varto ilçesinde mevcut çayırların %80’i şahıs arazisi durumundadır. Mal<br />
sahipleri tarafından ot biçmek suretiyle faydalanılmaktadır. İlimiz mera komisyonu teknik<br />
ekiplerince Varto ilçemizde hazineye ait 3.<strong>00</strong>0 da. çayır alanı 4342 sayılı kanun kapsamına<br />
alınmıştır.<br />
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından meralar üzerinde olan baskıların<br />
azaltılması için hayvancılığı geliştirme projesi kapsamın yem bitkileri üretimine destek<br />
verilmektedir. Verilen bu destek çiftçilerimizin tarlalarına yem bitkisi ekerek hayvanlarına<br />
kaliteli kaba yem üretmesini ve meraların üzerindeki baskının azalmasını sağlamıştır.<br />
İlimizdeki meralar ile ilgili tüm işlemlerde vali yardımcısı başkanlığında toplanan<br />
Mera Komisyonu yetkilidir. Mera Komisyonu ilimiz için otlatma periyodunu 15 <strong>May</strong>ıs 15<br />
Ekim tarihleri arasında olacak şekilde belirlemiştir.<br />
139
İl Tarım Müdürlüğü tarafından Mera alanlarında verimliliğin ve sürdürülebilirliğin<br />
devam etmesi için 1998 yılından bu güne 5 köyde Toplam 15.827 da. alanda Mera Islah ve<br />
Amenajman Projesi uygulanmıştır. Halen 3 Köyümüzde 8.026 da. alanda çalışmalarımız<br />
devam etmektedir.<br />
Mera Islah ve Amenajman Projeleri;<br />
-Muratgören Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Alican Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Boyuncuk Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Eşmepınar Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Üçtepe Köyü Mera Islah Projesi<br />
Muratgören Köyü Mera Islah Projesi (2<strong>00</strong>6 Yılında Tamamlanmıştır)<br />
-Erzurum DATAE işbirliği ile toplam 3.515 da. alanda Proje yürütülmüştür.<br />
-Proje Kapsamında gübreleme, taş toplama, yabancı ot mücadelesi, tuzluk, sıvat, yemlikler<br />
ve<br />
2 adet hayvan gölgeliği yapılmıştır.<br />
-Otlatma Rotasyonu uygulanmış, Haziran 2<strong>00</strong>5 te açılışı yapılmıştır.<br />
- Projede % 110 oranında nakdi gerçekleşme sağlanmıştır.<br />
-30 kg. olan yaş-kuru ot verimi 60 kg. a çıkarılarak %1<strong>00</strong> oranında fiziki artış<br />
gerçekleştirilerek projede öngörülen hedeflere ulaşılmıştır.<br />
Alican Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Erzurum DATAE işbirliği ile toplam 3.<strong>03</strong>0 da. alanda proje yürütülmüştür.<br />
-Proje kapsamında kaba yem açığının kapatılması için bedelsiz yem bitkisi tohumluğu<br />
dağıtımı yapılmıştır.<br />
- Proje kapsamında gübreleme, yabancı ot mücadelesi, sıvat, yemlikler ve 1 adet hayvan<br />
banyoluğu yapılmıştır.<br />
-Otlatma Rotasyonu uygulanmış Haziran 2<strong>00</strong>7 de açılışı yapılmıştır.<br />
-2<strong>00</strong>8 yılında sona ermesi planlanan projede % 32 oranında nakdi gerçekleşme sağlanmış,<br />
35 kg. olan yaş-kuru ot verimi 60 kg. a çıkarılmış olup %71 oranında fiziki artış elde<br />
edilmiştir.<br />
-Proje halen devam etmektedir.<br />
140
Eşmepınar Köyü Mera Islah Projesi<br />
-Erzurum DATAE işbirliği ile toplam1.564 da. alanda proje yürütülmüştür.<br />
-Proje kapsamında çiftçilerimize yönelik eğitim çalışmaları, gübreleme çalışmaları, otlatma<br />
rotasyonu uygulanmış 2<strong>00</strong>6 Haziran ayında açılışı yapılmıştır.<br />
-Dinlendirme neticesinde bile mera vejetasyonunda gözle görülür iyileşme elde edilmiştir.<br />
-Yapılan gözlemlerde daha önceki yıllarda merada görülmeyen azalıcı türlerin erken<br />
otlatma baskısı olmadığı zaman ortaya çıktıkları tespit edilmiştir.<br />
-2<strong>00</strong>8 Yılında sona ermesi hedeflenen projede % 22 oranında nakdi gerçekleşme<br />
sağlanmıştır.<br />
-36 kg. olan yaş-kuru ot verimi , gübreleme ve rotasyonlu otlatma vasıtası ile 1<strong>00</strong> kg.’a<br />
çıkarılmış olup %188 oranında fiziki artış elde edilmiştir.<br />
-Proje halen devam etmektedir.<br />
Boyuncuk Köyü Mera Islah Projesi(2<strong>00</strong>7 Yılı İtibari ile Faaliyetlere Son Verilmiştir)<br />
-Erzurum DATAE işbirliği ile toplam 4.286 da. alanda proje yürütülmüştür.<br />
-Proje kapsamında gübreleme çalışmaları ve çiftçilerimize yönelik eğitim çalışmaları<br />
yapılmıştır.<br />
-Ancak yeterli vatandaş katkısı ve gönüllülük esası sağlanamadığı için<br />
2<strong>00</strong>7 yılı İtibari ile Erzurum DATAE, Van 1<strong>00</strong>. Üniversitesi ve İl Tarım Müdürlüğümüz<br />
ortak kararı ile projenin iptaline karar verilmiştir.<br />
Üçtepe Köyü Mera Islah Projesi (2<strong>00</strong>7 Yılı Sonbaharında Başlamıştır.)<br />
-Erzurum DATAE işbirliği ile toplam 3.431 da. alanda proje yürütülecek olup,<br />
-Proje kapsamında gübreleme yapılması planlanan alanlarda DATAE den gelen heyet ile<br />
birlikte inceleme yapılmış, Toprak analizleri için gerekli toprak numuneleri alınmıştır.<br />
-2<strong>00</strong>9 Yılında Sona Ermesi Hedeflenen Projede 2<strong>00</strong>7 Aralık ayı itibariyle % 29 oranında<br />
nakdi gerçekleşme sağlanmıştır.<br />
-Projenin ilk aşaması olan 490 da.’lık mera alanında sonbahar DAP gübrelemesi<br />
yapılmıştır.Bu alanlar dinlendirmeye alınmış olup 2<strong>00</strong>8 haziran ayında otlatmaya açılması<br />
planlanmaktadır.<br />
-Proje halen devam etmektedir.<br />
İlimizde tarım arazisi olarak % 46 lık kısmını kapsayan çayır ve meralar<br />
hayvanlarımız için yeşil ve kuru ot sağlayan yem alanlarıdır. Çayır ve meralar hayvanlara<br />
kaba ye sağlama yanında, toprak ve su muhafazası yanında toprak ve su muhafazası, su<br />
toplama havzası pınara ve memba sularına kaynak olması tabii fauna ve av hayvanlarına<br />
141
arınak olması, havayı temizlemesi ve yeşil örtü ile çevreyi güzelleştirmesi gibi hayati<br />
derecede önemli fonksiyonlardır. Çayır ve meralar gün geçtikçe bozulmakta ve<br />
faydalanamaz durumuna gelmektedir.<br />
Muş ilinde çayır ve mera alanlarının toplamı 445<strong>00</strong>0 ha civarında olup bunun<br />
2<strong>00</strong><strong>00</strong> ha ı çayır, 425<strong>00</strong>0 ha ı ise mera vasfındadır. Ancak bu arazilerin 376.<strong>00</strong>0 ha’ lık<br />
kısmı kadastro çalışması yapılmış yerlerde olup 69<strong>00</strong>0 ha lık kısmı ise kadastro çalışması<br />
yapılmamış yerlerdedir. Kadastro çalışması yapılmış yerlerde ki mevcut çayır mera<br />
alanlarımızın 97333 ha ı çayır 278673 ha ı ise meradır. Bu alanın alt bölgelere göre<br />
dağılımı Grafik’de verilmiştir.<br />
5<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
Grafik-<strong>12</strong> Alt Bölgelere Göre Çayır- Mera<br />
Alanlarının Dağılımı<br />
4<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
3<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
2<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
1<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
0<br />
1. ALT BÖLGE 2. ALT BÖLGE<br />
ÇAYIR<br />
MERA<br />
ALTBÖLGE<br />
ALANI<br />
Şekil 43. Alt Bölgelere Göre Çayır Mera Alanlarının Dağılımı ( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
Alt bölgelerin yüzölçümleriyle Çayır-mera alanları karşılaştırıldığında, I. Alt<br />
bölgenin yüzölçümünün %45’ini Çayır-mera alanlarının oluşturduğu görülmektedir. Il. Alt<br />
bölgenin yüzölçümünün ise %46 sı Çayır- mera alanıdır. 1. Alt bölgede mera alanı %34,1,<br />
çayır alanı %11,3 iken II. Alt bölgede ise Mera alanı %33,9 ve çayır alanı %<strong>12</strong>,2 dir.<br />
Tablo 24. Muş İli Mera Ot Verimi ( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
Mera Alanı (ha) Kuru Ot Verimi(kg/ha) Toplam Verim (ton/yıl)<br />
278673 9<strong>00</strong> 250.805,7<strong>03</strong><br />
142
2<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
15<strong>00</strong><strong>00</strong><br />
1<strong>00</strong><strong>00</strong>0<br />
5<strong>00</strong><strong>00</strong><br />
Grafik- Mera Alanlarının Arazi Kabiliyet Sınıflamasına Göre<br />
Dağılımı (Ha)<br />
0<br />
1<br />
I.SINIF<br />
II.SINIF<br />
III.SINIF<br />
IV.SINIF<br />
V-VIII.SINIF<br />
Şekil 44. Meraların Arazi Kabiliyet Sınıflamasına Göre Dağılımı (ha) ( İl Tarım Müdürlüğü )<br />
İlin mera alanlarının büyük bir kısmı V.-VIII sınıf araziler üzerinde bulunmaktadır.<br />
170517ha. ı V-VIII’ inci sınıf arazi üzerinde, 36072 ha ı lV’inci sınıf arazi üzerinde 35228<br />
ha lll’inci sınıf arazi üzerinde, 33888 ha II.sınıf arazi üzerinde ve 2968 ha ı ise l’inci sınıf<br />
arazi üzerinde bulunmaktadır.<br />
Tablo 25. İlimiz meralarının dağılımı<br />
MUŞ İLİ<br />
HASKÖY İLÇESİ<br />
KÖYLERE GÖRE MERA DAĞILIMI<br />
S.NO. KÖYÜN ADI PARSEL ADEDİ VE TOPL<strong>AM</strong>I<br />
ADET HEKTAR METREKARE DM2<br />
1 Merkez 557<br />
2 Azıklı 74<br />
3 Aşağıüçdam 2<strong>03</strong><br />
4 Böğürdelen 20<br />
5 Büvetli 93<br />
6 Dağdibi 76<br />
7 Düzkışla 253<br />
8 Elmabulak 110<br />
9 Eşmepınar 118<br />
10 Gökyazı 481<br />
11 Karakütük 85<br />
<strong>12</strong> Koç 224<br />
13 Koğuktaş Ortanca ile birlikte<br />
14 Ortanca 159<br />
15 Otaç 119<br />
16 Sarıbahçe 15<br />
17 Omurca <strong>12</strong>4<br />
18 Yarkaya Kadastrosu<br />
Yapılmadı<br />
19 Yukarıüçdam 192<br />
TOPL<strong>AM</strong> 29<strong>03</strong><br />
143
MUŞ İLİ BULANIK İLÇESİ<br />
KÖYLERE GÖRE MERA DAĞILIMI<br />
S.NO. KÖYÜN ADI ADET HEKTAR<br />
1 Abdalbeyazıt 42 2559<br />
2 Adıvar 11 419,4<br />
3 Akçaarmut 64 692,6<br />
4 Akçakaynak 15 1301,8<br />
5 Altınoluk 5 61,6<br />
6 Yazbaşı 1 9,6<br />
7 Arı Köy 45 <strong>12</strong>09,9<br />
8 Aşağıbüklü 32 502,8<br />
9 Yeni Mah. 5 66,7<br />
10 Bingöldek 7 887,1<br />
11 Bostancılar 5 707,8<br />
<strong>12</strong> Cankurtaran <strong>12</strong> <strong>12</strong>46,1<br />
13 Çataklı 46 602,5<br />
14 Çaygeldi 10 1483,6<br />
15 Değirmensuyu 7 431,9<br />
16 Demirkapı 21 <strong>12</strong>06,1<br />
17 Doğantepe 6 257,7<br />
18 Dokuzpınar 9 1096,5<br />
19 Elmakaya 8 2136,5<br />
20 Erentepe 43 490,9<br />
21 Ericek 21 <strong>12</strong>33,7<br />
22 Esenlik 24 2497,1<br />
23 Eskiyol 15 861,6<br />
24 Güllüova 7 875,6<br />
25 Günyurdu 40 2546,7<br />
26 Gümüşpınar 15 4<strong>00</strong><br />
27 Gündüzlü 20 371,8<br />
28 Gülçimen 16 166,2<br />
29 Göztepe 14 924,2<br />
30 Gölyanı 9 2572,7<br />
31 Günbatmaz 48 584,8<br />
32 Karaağıl 14 <strong>12</strong>67,7<br />
33 Kurganlı <strong>12</strong> 1019,5<br />
34 Kırkgöze 19 1387,3<br />
35 Kotanlı 13 266,4<br />
36 Karacaören 2 24,7<br />
37 Karaburun 24 1350,3<br />
38 Köprüyolu 16 754,4<br />
39 Koyunağılı 32 351,6<br />
40 Meşeiçi <strong>12</strong> 692,7<br />
41 Mescitli 6 599,8<br />
42 Mollakent 29 8<strong>00</strong>,9<br />
43 İnönü Mah. 6 373,4<br />
44 Söğütlü 23 1659,1<br />
45 Samanyolu 19 493,4<br />
144
46 Sultanlı 17 <strong>12</strong>29<br />
47 Şehitveren 2 231,6<br />
48 Şehittahir 25 549,3<br />
49 Şatırlar 17 936,5<br />
50 Sarıpınar 19 795,4<br />
51 Seçme 59 1325,9<br />
52 Yemişen 9 1726,5<br />
53 Hoşgeldi 27 927,3<br />
54 Uzgörür 85 3337,7<br />
55 Yokuşbaşı 17 357,6<br />
56 Olurdere 18 734,4<br />
57 Okçular 11 658,8<br />
58 Oğlakkaya 36 995,5<br />
59 Örenkent 42 1161,6<br />
60 Toklular 2 323,2<br />
TOPL<strong>AM</strong> <strong>12</strong>36 56736<br />
S.N<br />
O.<br />
MUŞ İLİ<br />
KORKUT İLÇESİ<br />
KÖYLERE GÖRE MERA DAĞILIMI<br />
KÖYÜN ADI PARSEL ADEDİ VE TOPL<strong>AM</strong>I<br />
ADET HEKTAR METRE<br />
KARE<br />
1 Merkez 763<br />
2 Akyıldız 750<br />
3 Altınova 782<br />
4 Alazlı 189<br />
5 Balkır 2570<br />
6 Çalaplı 1<strong>03</strong>2<br />
7 Çınarardı Kadastrosu Yapılmamış<br />
8 Değirmitaş 1502<br />
9 Demirci 833<br />
10 Dereiçi 883<br />
11 Gültepe 665<br />
<strong>12</strong> Güneyik 132<br />
13 Güven 1<strong>00</strong><br />
14 İçboğaz <strong>12</strong>11<br />
15 Kapılı 587<br />
16 Karakale 1054<br />
17 Kocatarla 169<br />
18 Konakdüzü 280<br />
19 Kümbet Yok<br />
20 Mollababa Kadastrosu Yapılmamış<br />
21 oğlbalı 602<br />
22 Pınarüstü 267<br />
23 Sarmaşık 787<br />
24 Sazlıkbaşı 209<br />
DM 2<br />
145
25 Tan 2691<br />
26 Taşlıca <strong>12</strong>72<br />
27 Yedipınar 606<br />
28 Yolgözler 3349<br />
29 Yürekli 214<br />
30 Yünören Yolgözler ile birlikte<br />
TOPL<strong>AM</strong> 23499<br />
MUŞ İLİ<br />
MALAZGİRT İLÇESİ<br />
KÖYLERE GÖRE MERA DAĞILIMI<br />
S.NO KÖYÜN ADI PARSEL ADEDİ VE<br />
TOPL<strong>AM</strong>I<br />
ADET HEKTAR METREKARE DM 2<br />
1 Aktuzla 32 282 85<strong>00</strong><br />
2 Aslankaya 19 327 16<strong>00</strong><br />
3 Adaksu 46 1082 1787<br />
4 Aradere 16 2<strong>12</strong>8 34<strong>00</strong><br />
5 Aşağıgıcık 33 686 5970<br />
6 Akören 32 394 4450<br />
7 Aylar 6 2486 <strong>12</strong><strong>00</strong><br />
8 Ağılbaşı 13 483 2870<br />
9 Akalan 25 414 88<strong>00</strong><br />
10 Aynalıhoca 24 137 2<strong>00</strong>0<br />
11 Alikalkan 22 594 3750<br />
<strong>12</strong> Boyçapkın 23 744 78<strong>00</strong><br />
13 Bostankaya <strong>12</strong> 687 8424<br />
14 Beşçatak 14 146 2<strong>00</strong>0<br />
15 Beypınarı 19 764 7698<br />
16 Bekirhan 3 598 4225<br />
17 Boyundere <strong>12</strong> 271 1<strong>12</strong>5<br />
18 Bademözü 5 455 7750<br />
19 Bahçe 31 573 71<strong>00</strong><br />
20 Beşdam 73 539 7370<br />
21 Çayırdere 99 837 1320<br />
22 Gülkoru 39 2052 6865<br />
23 Gölağılı 8 1858 4242<br />
24 Erence 35 374 2530<br />
25 Dirimpınar 22 421 2260<br />
26 Dolabaş 6 617 52<strong>00</strong><br />
27 Hancağız 14 722 88<strong>00</strong><br />
28 Hasretpınar 80 1321 4950<br />
29 Hanoğlu 23 556 6850<br />
30 Hasanpaşa 35 2204 3050<br />
31 Kulcak 6 73 2250<br />
32 Karakoç 6 949 1<strong>00</strong>0<br />
33 Karakaya <strong>12</strong> 505 61<strong>00</strong><br />
34 Kızılyusuf 28 1361 5625<br />
146
35 Kadı 11 154 98<strong>00</strong><br />
36 Karıncalı 24 805 7081<br />
37 Kardeşler 13 332 1849<br />
38 Kılıcı 31 636 5810<br />
39 Kazgöl 77 1684 8615<br />
40 Karaali 15 387 55<strong>00</strong><br />
41 Karahasan 47 2068 1<strong>00</strong>0<br />
42 Konakkuran 42 1953 6190<br />
43 Nurettin 3 28 7<strong>00</strong>0<br />
44 Molladerman 26 295 7<strong>12</strong>5<br />
45 Mezra 8 568 16<strong>00</strong><br />
46 Muratkolu 21 199 94<strong>00</strong><br />
47 Mollabaki 3 248 2<strong>00</strong><br />
48 Mağalcık 6 205 <strong>12</strong><strong>00</strong><br />
49 Laledağ 74 842 87<strong>00</strong><br />
50 Okçuhan 34 146 4014<br />
51 Oğuzhan 36 1664 7<strong>03</strong>0<br />
52 Odaköy 6 237 25<strong>00</strong><br />
53 Örenşar 9 737 62<strong>00</strong><br />
54 Sırtdüzü 16 294 36<strong>00</strong><br />
55 Sarıdavut 56 668 41<strong>00</strong><br />
56 Tatargazi 57 943 4640<br />
57 Tatlıca 1 11 44<strong>00</strong><br />
58 Yaramış 36 <strong>12</strong>66 98<strong>00</strong><br />
59 Yukarıgıcık 33 <strong>12</strong>67 1<strong>00</strong><br />
60 Yurtseven 14 357 1450<br />
61 Tıkızlı 2 531 1631<br />
TOPL<strong>AM</strong> 1574 46193 9396<br />
Kaynak: İl Tarım Müdürlüğü<br />
F.1.3. Sulak Alanlar<br />
Bu başlıkla ilgili ayrıntılı bilgiler F.4. bölümünde verilmektedir.<br />
F.1.4. Diğer Alanlar (Stepler vb.)<br />
F.2. Flora<br />
F.2.1. Habitat ve Toplulukları<br />
Konu hakkında herhangi bir araştırma yapılmamıştır.<br />
F.2.2. Türler ve Populasyonları<br />
Buğdaygil Yem Bitkileri:<br />
Festuca ovina, Koeleria ciristata ,Bromus inermıs,Poa pratensis, Bromus<br />
tomentellus,Agropyron spp<br />
147
Baklagil Yem bitkileri:<br />
Astragalus lineatus,Medicago varia,Onobrychis spp<br />
Diğer Familyalara ait yem Bitkileri:<br />
Artemicia spp,Thymus spp,Sangiuisorba minor<br />
F. 3. Fauna<br />
F.3.1. Habitat ve Toplulukları<br />
Konu ile ilgili herhangi bir çalışma bulunmamaktadır.<br />
F.3.2.<br />
Türler ve Populasyonları<br />
İlimizde bulunan göl, gölet ve akarsularımızda çok çeşitli tatlı su balık türleri<br />
mevcut olup , bu balıklar başlıca şunlardır.<br />
Cyprinus carpio (Adi Sazan)<br />
Leuciscus cephalus ( Tatlısu Kefali)<br />
Silurus Glanis (Yayın Balığı)<br />
Cobiti taenia<br />
Alburnus alburnus<br />
Tinca tinca (Kadife Balığı)<br />
Barbus plebejus (Bıyıklı Balık)<br />
Capoeta tinca<br />
Vimba vimba<br />
Gobio<br />
Mastacembelus simack(Dikenli Yılan Balığı)<br />
MUŞ:<br />
Merkez Av Komisyonunca 2<strong>00</strong>8-2<strong>00</strong>9 Av Döneminde Avın Yasaklandığı Sahalar:<br />
1- Merkez İlçesi; Doğusu: Demiryolundan Ortakent, Kızılağaç, Suluca, Sağlık, Üçevler,<br />
Ağıllı, Ilıca Köyleri’ni bağlayan köy yolunu takiben il sınırı, Kuzeyi: Yörecik, Eralanı,<br />
Eğirmeç, Özdilek, Ortakent, Arpayazı Köyleri’nden geçen demiryolu hattı, Batısı:<br />
Diyarbakır il sınırı, Güneyi: Bitlis, Batman ve Diyarbakır il sınırı.<br />
2- Hasköy İlçesi; Doğusu: Bitlis il sınırı, Kuzeyi: Hasköy Bitlis karayolu, Batısı: Merkez<br />
ilçe sınırı, Güneyi: Bitlis il sınırı.<br />
3- Korkut İlçesi; Doğusu: Bitlis il sınırı, Kuzeyi: Kıryaka, Taşlıca , Çalaplı Köyleri’ni<br />
bağlayan köy yolu, Batısı: Düzova, Güneyik, İçboğaz, Gültepe, Kıryaka, Taşlıca<br />
Köyleri’ni bağlayan köy yolu, Güneyi: Hasköy ilçe sınırı.<br />
4- Varto İlçesi (A); Doğusu: Varto ilçe sınırı, Kuzeyi: Erzurum il sınırı, Batısı: Almacık,<br />
Omcalı, Karaköy, Değerli Köyleri’ni bağlayan köy yolu, Güneyi: Varto ilçe sınırı.<br />
(B); Doğusu: Görgü, Ağaçkorur, Varto-Erzurum karayolu ve Varto-Muş karayolundan<br />
ilçe sınırı, Kuzeyi: Erzurum il sınırı, Batısı: Diyarbakır il sınırı, Güneyi: Varto ilçe sınırı.<br />
148
5- Bulanık İlçesi; Doğusu: Malazgirt ilçe sınırı, Kuzeyi: Şehittahir, Arslankaya köy yolu,<br />
Batısı: Şehittahir, Gündüzü, Kotanlı, Örenkent, Gölyanı, Göztepe, Kırkgöze Köyleri’ni<br />
bağlayan yol, Güneyi: Bitlis il sınırı.<br />
6- Malazgirt İlçesi (A); Doğusu: Ağılbaşı, Bilala, Kuruca, Kazgöl, Boyçapkın, Kadıköy,<br />
Karakoç köy yolu, Kuzeyi: Ağılbaşı, Çiçekveren, Balkaya Köyleri’ni bağlayan köy yolu,<br />
Batısı: Karıncalı, Yapraklı, Aktuzla, Ulusu, Seyit Tomu, Alikalkan Köyleri’ni bağlayan<br />
köy yolu, Güneyi: Karakoç Alikakan Köyleri’ni bağlayan yol.<br />
(B); Doğusu: Gölağılı, Dirimpınar, Beşçatak köy yolundan Malazgirt-Bulanık karayolu,<br />
Kuzeyi: Gölağılı, Nurettin, Arslankaya Köyleri’ni bağlayan köy yolu, Batısı: Malazgirt<br />
ilçe sınırı, Güneyi: Çayırdere, Hanoğlu, Okçuhan Köyleri’ni bağlayan köy yolu.<br />
F.3.3. Hayvan Yaşama Hakları<br />
F.3.3.1. Evcil Hayvanlar<br />
F.3.3.1.1. Sahipli Hayvanlar<br />
İlimizde sahipli 1550 adet köpek ve 650 adet kedi mevcut olduğu tahmin<br />
edilmektedir. Ev ve süs hayvanları satış ve barındırma yeri ilimizde mevcut değildir.<br />
F.3.3.1.2. Sahipsiz Hayvanlar<br />
İlimizde hayvan barınağı yoktur. İl Tarım Müdürlüğümüz evcil ve yabani hayvanlar<br />
tarafından taşınan ve bulaştırılan kuş gribi, brucella, kuduz gibi hastalıklarla mücadele ve yayılmasını<br />
engelleme, tedavi ve rehabilitasyon işlemlerini yürütmektedir<br />
F.3.3.2. Nesli Tehlike Altında Olan ve Olması Muhtemel Evcil ve Yaban Hayvanlar<br />
İlimizde Toy kuşu ve turna nesli tehlike altında olan yaban kuşlarıdır.<br />
F.3.3.3. Hayvan Hakları İhlalleri<br />
10/<strong>03</strong>/2<strong>00</strong>8 tarih ve 2<strong>00</strong>8/1 Karar No ile İl Hayvan Koruma Kurulu Kararları<br />
alınmıştır.<br />
F.3.3.4. Valilikler, Belediyeler ve Gönüllü Kuruluşlarla İşbirliği<br />
10/<strong>03</strong>/2<strong>00</strong>8 tarih ve 2<strong>00</strong>8/1 Karar No ile İl Hayvan Koruma Kurulu Kararları<br />
alınmıştır.<br />
F.4. Hassas Yöreler Kapsamında Olup (*) Bölümdeki Bilgilerin İsteneceği Alanlar<br />
Hassas yöreler :<br />
İlimizde 29.11.2<strong>00</strong>2 tarih ve 2<strong>00</strong>2/8 nolu Mahalli Çevre Kurulu Kararı ile koruma<br />
altına alınan sulak alanlarımız;<br />
1- Büyük Hamurpet Gölü<br />
2- Küçük Hamurpet Gölü<br />
3- Haçlı Gölü<br />
4- Kaz Gölü<br />
149
5- Değerli Gölü<br />
6- Kumlukıyı Gölü<br />
7- Yurttutan Kuru Gölü<br />
8- Korkut Sazlıkbaşı Sazlığı<br />
9- Merkez Bostankent Sazlığı<br />
10-Merkez Kıyık Sazlığı<br />
11-Bulanık Şorgöl Sazlığı<br />
Yukarıda belirtilen sulak alanlarımız koruma altına alınarak bu alanların doğal<br />
zenginliklerinin devamlılığı sağlanmaya çalışılmaktadır.<br />
Orman içi dinlenme yerleri :<br />
1-Toprak baba parkı; Belediyeye aittir<br />
2-Kale parkı; Belediyeye aittir.<br />
3-DSİ dinlenme tesisi<br />
4-Aguner dinlenme tesisi Alpaslan Tarım İşletmelerine ait.<br />
Kentsel sit :<br />
İlimiz sınırları içerisinde tarihsel, estetik ve sanatsal değer taşıyan birçok yapı<br />
bulunmaktadır. Bu yapıların hepsi kentsel sit alanı içerisine girmekte olup; İl ve İlçelere<br />
göre dağılımı aşağıdaki şekildedir.<br />
Tablo 26. Sit Alanları<br />
SIRA<br />
NO:<br />
MUŞ – MERKEZ<br />
ADI ADRES GRUP TÜR<br />
1. Ulu Cami Merkez Dinsel Camii<br />
2. Hacı Şeref Camii Merkez Dinsel Camii<br />
3.<br />
4.<br />
Alaaddin Bey (Paşa) Camii ve<br />
Molla Resuli Sipiki Haziresi<br />
Ulu Camii ve Şeyh Muhammed<br />
Mağribi Haziresi<br />
5. İbrahim Samidi Türbesi<br />
6.<br />
Şeyh Halid ve Şeyh Mustafa<br />
Türbeleri<br />
Merkez<br />
Merkez<br />
Merkez (Karasu Cad.<br />
Yeşilbaş Otelin Yanı)<br />
Merkez (Kızılay<br />
İşhanının Karşısı)<br />
Dinsel<br />
Dinsel<br />
Dinsel<br />
Dinsel<br />
Camii ve<br />
Hazire<br />
Camii ve<br />
Hazire<br />
Türbe<br />
Türbe<br />
7. Abdülvahap Gazi Türbesi Çatbaşı Köyü Dinsel Türbe<br />
8. Çengelli Kilisesi<br />
9. Şehitlik<br />
Yaygın Beld. Çengelli<br />
Köyü Şerafettin Dağı<br />
Merkez (Telekom<br />
Yanı)<br />
Dinsel<br />
Şehitlikler<br />
Kilise<br />
Şehitlik<br />
10. Askeriye Şehitliği Merkez (Alay Yolu) Şehitlikler Şehitlik<br />
11. Çatbaşı Şehitliği Çatbaşı Köyü Şehitlikler Şehitlik<br />
<strong>12</strong>. Kesikbaş Haziresi<br />
Merkez (Hacı Şeref<br />
Camii Bitişiği)<br />
Mezarlar<br />
Hazire<br />
150
13.<br />
Müştak Baba (Maşuka-Bitlisi)<br />
Mezarı<br />
Merkez (Karasu Çarşısı<br />
Yeşilbaş’lar Bahçesi)<br />
Mezarlar<br />
Mezarlık<br />
14. Höyük Mercimekkale (Akcan) Arkeolojik Sit Höyük<br />
15. Höyük<br />
16.<br />
Alaaddin Bey (Paşa) Karasu<br />
Hamamı<br />
Mercimekkale (Akcan),<br />
Yağcılar Beldesi<br />
Arkeolojik Sit Höyük<br />
Merkez Kültürel Hamam<br />
17. Migre (Dere) Hamamı Merkez Kültürel Hamam<br />
18. Yıldızlı Han Merkez Kültürel Han<br />
19. Mongok (Hasbet) Kalesi<br />
20. Murat Köprüsü<br />
Mongok (Soğucak)<br />
Köyü<br />
Muş Varto Karayolu<br />
Üzeri<br />
Kültürel<br />
Kültürel<br />
Kale<br />
Köprü<br />
21. Atatürk ilkokulu Merkez İdari Okul<br />
22. Anadolu Lisesi<br />
Merkez (Eski Hükümet<br />
Konağı)<br />
İdari<br />
BULANIK İLÇESİ<br />
23. Camii Esenlik Köyü Dinsel Camii<br />
24. Camii Mollakent Köyü Dinsel Camii<br />
25. Camii Esenlik Köyü Dinsel Camii<br />
26. Tekke<br />
Erentepe Bld.<br />
Abdülbeyazıt<br />
Köyü<br />
Dinsel<br />
Okul<br />
Tekke<br />
27. Hazire Mollakent Köyü Dinsel Hazire<br />
28. Medrese Mollakent Köyü Dinsel Medrese<br />
29. Türbe Esenlik Köyü Dinsel Türbe<br />
30. Havuzlu yapılar Mollakent Köyü<br />
Sivil Mimarlık<br />
Örneği<br />
Taşınmaz<br />
31. Havuz Esenlik Köyü Kültürel Havuz<br />
32. Şehitlik Mrkz. Kültür Mh. Şehitlikler Şehitlik<br />
33. Aslanpaşa Şehitlik Bulanık Şehitlikler Şehitlik<br />
34. Erentepe Şehitliği Erentepe Bld. Şehitlikler Şehitlik<br />
35. Mezarlık ve Höyük Erentepe Bld. Arkeolojik Sit<br />
Höyük ve<br />
Mezarlık<br />
36.<br />
Doğantepe Höyük (1. derece<br />
Arkeolojik Sit)<br />
Doğantepe Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
37.<br />
Üç Farklı Alanda Bulunan Ermayakaya Bld.<br />
Mezar Alanları<br />
Karaköse Mevkii<br />
Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
38. Mırza Bey ve Kaleleri Bulanık Askeri Kale<br />
151
MALAZGİRT İLÇESİ<br />
39. Malazgirt Kalesi Malazgirt Askeri Kale<br />
40. Tıkızlı Kalesi Malazgirt Askeri Kale<br />
41. Kız Köprüsü Malazgirt Kültürel Köprü<br />
42. Hanım Köprüsü Malazgirt Kültürel Köprü<br />
43. Alyar Urartu Mezarı Malazgirt Mezarlıklar Mezar<br />
44. Dolabaş Höyük Dolabaş Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
45. Bostankale Höyüğü Bostankale Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
46. Kült Alanı Bostankaya Arkeolojik Sit<br />
Arkeolojik<br />
Sit<br />
47. Konakkuran Höyüğü Konakkuran Bld. Arkeolojik Sit Höyük<br />
48. Malazgirt Anıtı Malazgirt Arkeolojik Sit<br />
49.<br />
50.<br />
Tarihi Mezarlık (2. Derece<br />
Arkeolojik Sit Alanı)<br />
Mezarlık (2. Derece Arkeolojik<br />
Sit Alanı)<br />
Arkeolojik<br />
Sit<br />
Oğuzhan Köyü Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
Oğuzhan Köyü Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
51. Kale Bostankaya Arkeolojik Sit<br />
52. Tarihi Sit Alanı<br />
53. Kentsel Sit Alanı<br />
Malazgirt-Ahlat<br />
Arası (1071<br />
Malazgirt Meydan<br />
Savaşının<br />
Yapıldığı Alan)<br />
Malazgirt Kalesi<br />
ve Çevresi<br />
Tarihi Sit<br />
Kentsel Sit<br />
54. Kapı Kalıntısı Karakaya Köyü Kalıntılar<br />
55. Alpaslan Cami ve Haziresi Mengüçgazi Mah. Dini<br />
VARTO İLÇESİ<br />
Arkeolojik<br />
Sit<br />
Tarihi Sit<br />
Kale ve<br />
Çevresi<br />
Kapı<br />
Kalıntısı<br />
Cami ve<br />
Hazire<br />
56. Varto Şehitliği Varto Şehitlikler Şehitlik<br />
57.<br />
Kayalıdere Urartu Yerleşim Sit<br />
Alanı Kayalıdere Kalesi<br />
Kayalıdere Köyü<br />
Arkeolojik Sit<br />
Arkeolojik<br />
Sit<br />
KORKUT İLÇESİ<br />
58. Yünören Köyü Camii Korkut Camii Dinsel<br />
152
F.4.1.4. 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları<br />
İlimizde 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında Malazgirt ilçemizde 4 adet,<br />
Varto ilçemizde ise 1 adet alabalık üretim sahası mevcut olup her bir işletme yıllık 10.<strong>00</strong>0<br />
kg. üretim kapasitesine sahiptir.<br />
İlimizde 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu Kapsamında üretim sahalarının<br />
genişletilmesi ve balık rezervuarlarımızın artırılması amacıyla İl Tarım Müdürlüğümüzce il<br />
sularımıza yavru sazan balığı atılmaktadır.<br />
153
Tablo.27 Muş Merkez Ve İlçelerinde Balıklandırılan Göl Ve Göletler<br />
BALIKLANDIRILAN SAHA<br />
1990 YILI<br />
21.10.1990<br />
1991 YILI<br />
01.08.1991<br />
1994 YILI<br />
17.09.1994<br />
1996 YILI<br />
18.07.1996<br />
1998 YILI<br />
06.09.1998<br />
1999 YILI<br />
11.07.1999<br />
2<strong>00</strong>0 YIL<br />
05.07.2<strong>00</strong>0<br />
2<strong>00</strong>2 YIL<br />
27.09.2<strong>00</strong>2<br />
20<strong>03</strong> YIL<br />
14.10.20<strong>03</strong><br />
2<strong>00</strong>4 YIL<br />
28.10.2<strong>00</strong>5<br />
2<strong>00</strong>5 YIL<br />
05.10.2<strong>00</strong>5<br />
2<strong>00</strong>7 YIL<br />
22.10.2<strong>00</strong>7<br />
MUŞ MERKEZ<br />
TABANLI GÖLETİ 20.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 - - 25 <strong>00</strong>0 - 30.<strong>00</strong>0 10.<strong>00</strong>0<br />
MUŞ MERKEZ<br />
ARPAYAZI GÖLETİ 20.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 - - 25 <strong>00</strong>0 - 10.<strong>00</strong>0 20.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ<br />
H<strong>AM</strong>URPET GÖLÜ 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 110.<strong>00</strong>0 - - - 40 <strong>00</strong>0 - 10.<strong>00</strong>0 20.<strong>00</strong>0<br />
BULANIK<br />
M.KENTİ GÖLETİ - - - - -- 25 <strong>00</strong>0 - 10.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ<br />
A.PINAR GÖLETİ 60.<strong>00</strong>0 70.<strong>00</strong>0 - - 25.<strong>00</strong>0 - - -<br />
VARTO İLÇESİ<br />
DOĞDAP GÖLÜ - - - 30.<strong>00</strong>0 20.<strong>00</strong>0 - - -<br />
VARTO İLÇESİ<br />
MERKEZ GÖLETİ - - - 20.<strong>00</strong>0 - - - - 10.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ<br />
ÇOBANDAĞ GÖLÜ - - - 20.<strong>00</strong>0 25.<strong>00</strong>0 - - - 10.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ<br />
ALABALIK GÖLÜ - - 10.<strong>00</strong>0 - - 20 <strong>00</strong>0 - -<br />
BULANIK İLÇESİ<br />
KAZAN GÖLÜ 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 10.<strong>00</strong>0 - - - - - 70.<strong>00</strong>0 20.<strong>00</strong>0<br />
MALAZGİRT İLÇESİ<br />
BAHÇE GÖLÜ 60.<strong>00</strong>0 60.<strong>00</strong>0 20.<strong>00</strong>0 - - - - -<br />
MALAZGİRT İLÇESİ<br />
KAZ GÖLÜ 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 - - - - - 40.<strong>00</strong>0<br />
KORKUT İLÇESİ<br />
SUL<strong>AM</strong>A GÖLETİ - - 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 - 20.<strong>00</strong>0 15 <strong>00</strong>0 - - 20.<strong>00</strong>0 13.<strong>00</strong>0<br />
BULANIK İLÇESİ<br />
OĞUZHAN GÖLETİ - - - - - - 30.<strong>00</strong>0 -<br />
VARTO İLÇESİ<br />
KÖPRÜCÜK GÖLETİ - - - - 25.<strong>00</strong>0 - - - 10.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ HAKSEVER<br />
GÖLETİ - - - - - - - - - 3.<strong>00</strong>0<br />
VARTO İLÇESİ<br />
KAR<strong>AM</strong>EŞE GÖLETİ - - - - - - - - - 3.<strong>00</strong>0<br />
T O P L A M 460.<strong>00</strong>0 5<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 2<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 70.<strong>00</strong>0 115.<strong>00</strong>0 150.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 <strong>12</strong>0.<strong>00</strong>0 46.<strong>00</strong>0 30.<strong>00</strong>0 13.<strong>00</strong>0<br />
Not: Belirtilmeyen Yıllarda Balıklandırma Yapılmamıştır.<br />
154
F.4.1.<strong>12</strong>. 4342 Sayılı Mera Kanununda Belirtilen Alanlar<br />
Tablo.28 Mera alanları<br />
SIRA NO<br />
MERBİS<br />
KÖY ID NO<br />
İLÇE / BELDE / KÖY ADI VASFI<br />
BAĞLI OLDUĞU<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK<br />
TOPL<strong>AM</strong><br />
MERA<br />
MİKTARI<br />
(Dekar )<br />
1 49.<strong>00</strong>.<strong>00</strong> MUŞ İL MERKEZİ<br />
İL<br />
MERKEZİ<br />
MERKEZ 29116,87<br />
2 49.<strong>00</strong>.01 KARAAĞAÇLI BELDE MERKEZ 2046,20<br />
3 49.<strong>00</strong>.02 KIRKÖY BELDE MERKEZ 816,49<br />
4 49.<strong>00</strong>.<strong>03</strong> KIZILAĞAÇ BELDE MERKEZ 9377,35<br />
5 49.<strong>00</strong>.04 KONUKBEKLER BELDE MERKEZ 9190,92<br />
6 49.<strong>00</strong>.05 SERİNOVA+(Bakırcılar) BELDE MERKEZ 13526,<strong>03</strong><br />
7 49.<strong>00</strong>.06 SUNGU BELDE MERKEZ 4730,57<br />
8 49.<strong>00</strong>.07 YAĞCILAR BELDE MERKEZ 7744,02<br />
9 49.<strong>00</strong>.08<br />
YAYGIN+Kardeşler-<br />
Dağarası)<br />
BELDE MERKEZ 1<strong>12</strong>14,42<br />
10 49.<strong>00</strong>.09 AĞAÇLIK KÖY MERKEZ 1685,28<br />
11 49.<strong>00</strong>.10 AĞARTI KÖY MERKEZ 26679,85<br />
<strong>12</strong> 49.<strong>00</strong>.11 AĞILLI KÖY MERKEZ 6774,54<br />
13 49.<strong>00</strong>.<strong>12</strong> AKPINAR KÖY MERKEZ 6522,25<br />
14 49.<strong>00</strong>.13 ALAGÜN KÖY MERKEZ 142<strong>00</strong>,50<br />
15 49.<strong>00</strong>.14 ALANİÇİ KÖY MERKEZ <strong>12</strong>720,29<br />
16 49.<strong>00</strong>.15 ALİCAN+(ayranlı) KÖY MERKEZ 3220,82<br />
17 49.<strong>00</strong>.16 ALİGEDİK- KÖY MERKEZ 18948,23<br />
18 49.<strong>00</strong>.17 ARIKÖY KÖY MERKEZ 9297,56<br />
19 49.<strong>00</strong>.18 ARPAYAZI KÖY MERKEZ <strong>12</strong>60,02<br />
20 49.<strong>00</strong>.19 AŞAĞISIZMA KÖY MERKEZ 1363,<strong>00</strong><br />
21 49.<strong>00</strong>.20 AŞAĞIYONGALI KÖY MERKEZ 5757,69<br />
22 49.<strong>00</strong>.21 AYDOĞAN KÖY MERKEZ 952,50<br />
23 49.<strong>00</strong>.22 BAĞLAR KÖY MERKEZ 1615,38<br />
24 49.<strong>00</strong>.23 BAHÇE KÖY MERKEZ 10117,82<br />
25 49.<strong>00</strong>.24 BEŞPARMAK KÖY MERKEZ 5996,95<br />
26 49.<strong>00</strong>.25 BİLEK KÖY MERKEZ 22077,11<br />
27 49.<strong>00</strong>.26 BOSTANKENT KÖY MERKEZ 2014,19<br />
28 49.<strong>00</strong>.27 BOYUNCUK KÖY MERKEZ 4286,78<br />
29 49.<strong>00</strong>.28 BOZBULUT KÖY MERKEZ 3685,29<br />
30 49.<strong>00</strong>.29 CEVİZLİDERE KÖY MERKEZ 7010,80<br />
31 49.<strong>00</strong>.30 ÇATBAŞI KÖY MERKEZ 2390,62<br />
32 49.<strong>00</strong>.31 ÇİÇEKLİ KÖY MERKEZ 643,87<br />
33 49.<strong>00</strong>.32 ÇÖĞÜRLÜ KÖY MERKEZ 1019,08<br />
34 49.<strong>00</strong>.33 ÇUKURBAĞ KÖY MERKEZ 1395,95<br />
35 49.<strong>00</strong>.34 DERECİK KÖY MERKEZ 5328,88<br />
36 49.<strong>00</strong>.35 DEREYURT KÖY MERKEZ 8861,84<br />
37 49.<strong>00</strong>.36 DİLİMLİ KÖY MERKEZ 1<strong>03</strong>34,44<br />
38 49.<strong>00</strong>.37 DONATIM KÖY MERKEZ 131,62<br />
39 49.<strong>00</strong>.38 DUMLUSU KÖY MERKEZ 9208,85<br />
40 49.<strong>00</strong>.39 DURUGÖZE KÖY MERKEZ 9438,72<br />
41 49.<strong>00</strong>.40 EĞİRMEÇ KÖY MERKEZ 4310,<strong>00</strong><br />
42 49.<strong>00</strong>.41 EKİNDÜZÜ KÖY MERKEZ 6557,30<br />
173
43 49.<strong>00</strong>.42 ELÇİLER KÖY MERKEZ 21<strong>03</strong>,92<br />
44 49.<strong>00</strong>.43 ERALANI KÖY MERKEZ 2843,<strong>00</strong><br />
45 49.<strong>00</strong>.44 ERENCİK KÖY MERKEZ 1817,73<br />
46 49.<strong>00</strong>.45 GÖLKÖY KÖY MERKEZ 6195,22<br />
47 49.<strong>00</strong>.46 GÜDÜMLÜ KÖY MERKEZ 108<strong>00</strong>,<strong>00</strong><br />
48 49.<strong>00</strong>.47 GÜMÜŞALİ KÖY MERKEZ 14504,56<br />
49 49.<strong>00</strong>.48 GÜNDOĞAN KÖY MERKEZ 1432,75<br />
50 49.<strong>00</strong>.49 GÜZELTEPE KÖY MERKEZ 2628,93<br />
51 49.<strong>00</strong>.50 HARMAN KÖY MERKEZ 2066,50<br />
52 49.<strong>00</strong>.51 ILICA KÖY MERKEZ 39593,07<br />
53 49.<strong>00</strong>.52 İNARDI KÖY MERKEZ 63936,40<br />
54 49.<strong>00</strong>.53 KALECİK KÖY MERKEZ <strong>12</strong>999,60<br />
55 49.<strong>00</strong>.54 KARABEY KÖY MERKEZ 9487,73<br />
56 49.<strong>00</strong>.55 KARAKÖPRÜ KÖY MERKEZ 227,34<br />
57 49.<strong>00</strong>.56 KAR<strong>AM</strong>EŞE KÖY MERKEZ 1763,96<br />
58 49.<strong>00</strong>.57 KARLIDERE KÖY MERKEZ 5518,23<br />
59 49.<strong>00</strong>.58 KAYALISU KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
60 49.<strong>00</strong>.59 KAYAŞIK(dereyurt) KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
61 49.<strong>00</strong>.60 KEÇİDERE KÖY MERKEZ 1413,79<br />
62 49.<strong>00</strong>.61 KEPENEK KÖY MERKEZ 1<strong>00</strong>,15<br />
63 49.<strong>00</strong>.62 KIYIBAŞI KÖY MERKEZ 5309,60<br />
64 49.<strong>00</strong>.63 KIYIK KÖY MERKEZ 2185,40<br />
65 49.<strong>00</strong>.64 KÖŞK(gölköy) KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
66 49.<strong>00</strong>.65 KUMLUCA KÖY MERKEZ 1653,50<br />
67 49.<strong>00</strong>.66 KUTLUGÜN KÖY MERKEZ 3<strong>00</strong>0,<strong>00</strong><br />
68 49.<strong>00</strong>.67 MERCİMEKKALE KÖY MERKEZ 5318,57<br />
69 49.<strong>00</strong>.68 MESCİTLİ KÖY MERKEZ 2477,60<br />
70 49.<strong>00</strong>.69 MURATGÖREN KÖY MERKEZ 3515,85<br />
71 49.<strong>00</strong>.70 NADASLIK KÖY MERKEZ 4655,66<br />
72 49.<strong>00</strong>.71 ORTAKENT KÖY MERKEZ 1377,93<br />
73 49.<strong>00</strong>.72 ÖZDİLEK KÖY MERKEZ 2258,06<br />
74 49.<strong>00</strong>.73 SAĞLIK KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
75 49.<strong>00</strong>.74 SARIDAL KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
76 49.<strong>00</strong>.75 SAVAŞÇILAR KÖY MERKEZ 9388,91<br />
77 49.<strong>00</strong>.76 SOĞUCAK KÖY MERKEZ 196,20<br />
78 49.<strong>00</strong>.77 SUBOYU KÖY MERKEZ 1324,63<br />
79 49.<strong>00</strong>.78 SUDURAĞI KÖY MERKEZ 882,25<br />
80 49.<strong>00</strong>.79 SULUCA KÖY MERKEZ 658,60<br />
81 49.<strong>00</strong>.80 SUVARAN KÖY MERKEZ 0,<strong>00</strong><br />
82 49.<strong>00</strong>.81 SÜRÜGÜDEN KÖY MERKEZ 9262,15<br />
83 49.<strong>00</strong>.82 SÜTLÜCE KÖY MERKEZ 160,13<br />
84 49.<strong>00</strong>.83 ŞENOBA KÖY MERKEZ 409,18<br />
85 49.<strong>00</strong>.84 TABANLI KÖY MERKEZ 5751,47<br />
86 49.<strong>00</strong>.85 TANDOĞAN KÖY MERKEZ 1<strong>03</strong>,37<br />
87 49.<strong>00</strong>.86 TAŞOLUK KÖY MERKEZ 13674,29<br />
88 49.<strong>00</strong>.87 TEKYOL KÖY MERKEZ 97,10<br />
89 49.<strong>00</strong>.88 TOPRAKKALE KÖY MERKEZ 616,90<br />
90 49.<strong>00</strong>.89 TÜTEN KÖY MERKEZ 4082,62<br />
91 49.<strong>00</strong>.90 ULUKAYA KÖY MERKEZ <strong>12</strong><strong>03</strong>2,53<br />
92 49.<strong>00</strong>.91 ÜÇDERE KÖY MERKEZ 811,50<br />
93 49.<strong>00</strong>.92 ÜÇEVLER KÖY MERKEZ 24519,10<br />
94 49.<strong>00</strong>.93 ÜÇSIRT KÖY MERKEZ 2358,13<br />
174
95 49.<strong>00</strong>.94 Y<strong>AM</strong>AÇ KÖY MERKEZ 9665,72<br />
96 49.<strong>00</strong>.95 YARPUZLU KÖY MERKEZ <strong>12</strong>29,59<br />
97 49.<strong>00</strong>.96 YAZLA KÖY MERKEZ 10562,32<br />
98 49.<strong>00</strong>.97 YELALAN KÖY MERKEZ 2296,19<br />
99 49.<strong>00</strong>.98 YEŞİLCE KÖY MERKEZ 309,<strong>03</strong><br />
1<strong>00</strong> 49.<strong>00</strong>.99 YONCALIÖZ KÖY MERKEZ 26<strong>03</strong>,55<br />
101 49.<strong>00</strong>.1<strong>00</strong> YÖRECİK KÖY MERKEZ 22,<strong>00</strong><br />
102 49.<strong>00</strong>.101 YUKARISIZMA KÖY MERKEZ 3108,60<br />
1<strong>03</strong> 49.<strong>00</strong>.102 YUKARIYONGALI KÖY MERKEZ 7684,90<br />
104 49.<strong>00</strong>.1<strong>03</strong> YÜCETEPE KÖY MERKEZ 20917,22<br />
105 49.<strong>00</strong>.104 ZİYARET KÖY MERKEZ 6306,90<br />
TOPL<strong>AM</strong> 675.791,02<br />
SIRA<br />
NO<br />
MERBİS KÖY ID<br />
NO<br />
İLÇE / BELDE / KÖY<br />
ADI<br />
VASFI<br />
BAĞLI OLDUĞU<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK<br />
TOPL<strong>AM</strong><br />
MERA<br />
MİKTARI<br />
(Dekar )<br />
BULANIK İLÇE<br />
İLÇE<br />
1 49.01.<strong>00</strong><br />
BULANIK 46392,82<br />
MERKEZİ<br />
MERKEZİ<br />
2 49.01.01 ELMAKAYA BELDESİ BELDE BULANIK 21365,60<br />
3 49.01.02 ERENTEPE BELDESİ BELDE BULANIK 4913,11<br />
4 49.01.<strong>03</strong> KARAAĞIL BELDESİ BELDE BULANIK <strong>12</strong>67,80<br />
5 49.01.04 MOLLAKENT BELDESİ BELDE BULANIK 8<strong>00</strong>09,81<br />
6 49.01.05<br />
RÜSTEMGEDİK<br />
BELDESİ<br />
BELDE BULANIK 288,88<br />
7 49.01.06 SARIPINAR BELDESİ BELDE BULANIK 7954,19<br />
8 49.01.07 UZGÖRÜR BELDESİ BELDE BULANIK 55782,98<br />
9 49.01.08 YEMİŞEN BELDESİ BELDE BULANIK 17085,02<br />
10 49.01.09 YONCALI BELDESİ BELDE BULANIK 11986,13<br />
11 49.01.10 ADIVAR KÖY BULANIK 4138,20<br />
<strong>12</strong> 49.01.11 AKÇAARMUT KÖY BULANIK 6833,45<br />
13 49.01.<strong>12</strong> AKÇAKAYNAK KÖY BULANIK 13477,45<br />
14 49.01.13 ALTINOLUK KÖY BULANIK 618,05<br />
15 49.01.14 ARAKONAK KÖY BULANIK 1134,33<br />
16 49.01.15 AŞAĞIBÜKLÜ KÖY BULANIK 4951,75<br />
17 49.01.16 BALOTU KÖY BULANIK 14326,18<br />
18 49.01.17 BİNGÜLDEK KÖY BULANIK 9331,55<br />
19 49.01.18 BOSTANCILAR KÖY BULANIK 7067,90<br />
20 49.01.19 CANKURTARAN KÖY BULANIK <strong>12</strong>444,25<br />
21 49.01.20 ÇATAKLI KÖY BULANIK 6025,62<br />
22 49.01.21 ÇAYGELDİ KÖY BULANIK 14835,55<br />
23 49.01.22 DEĞİRMENSUYU KÖY BULANIK 4319,50<br />
24 49.01.23 DEMİRKAPI KÖY BULANIK <strong>12</strong>118,20<br />
25 49.01.24 DOĞANTEPE KÖY BULANIK 3276,35<br />
26 49.01.25 DOKUZPINAR KÖY BULANIK 10963,80<br />
27 49.01.26 ERİCEK KÖY BULANIK <strong>12</strong>337,94<br />
175
28 49.01.27 ESENLİK KÖY BULANIK 1497,29<br />
29 49.01.28 ESKİYOL KÖY BULANIK 8617,30<br />
30 49.01.29 GÖLYANI KÖY BULANIK 25727,46<br />
31 49.01.30 GÖZTEPE KÖY BULANIK 9245,48<br />
32 49.01.31 GÜLÇİMEN KÖY BULANIK 1164,98<br />
33 49.01.32 GÜMÜŞPINAR KÖY BULANIK 4<strong>00</strong>1,55<br />
34 49.01.33 GÜNBATMAZ KÖY BULANIK 5852,75<br />
35 49.01.34 GÜNDÜZÜ KÖY BULANIK 3730,36<br />
36 49.01.35 GÜNYURDU KÖY BULANIK 25459,53<br />
37 49.01.36 HAN KÖY BULANIK 0,<strong>00</strong><br />
38 49.01.37 HOŞGELDİ KÖY BULANIK 9251,73<br />
39 49.01.38 KARABURUN KÖY BULANIK 18261,49<br />
40 49.01.39 KARACAÖREN KÖY BULANIK 247,35<br />
41 49.01.40 KIRKGÖZE KÖY BULANIK 13873,15<br />
42 49.01.41 KOTANLI KÖY BULANIK 2662,24<br />
43 49.01.42 KOYUNAĞILI KÖY BULANIK 3516,70<br />
44 49.01.43 KÖPRÜYOLU KÖY BULANIK 7543,15<br />
45 49.01.44 KURGANLI KÖY BULANIK 10198,<strong>03</strong><br />
46 49.01.45 MOLLADAVUT KÖY BULANIK 0,<strong>00</strong><br />
47 49.01.46 MEŞEİÇİ KÖY BULANIK 6427,25<br />
48 49.01.47 OĞLAKKAYA KÖY BULANIK 6720,77<br />
49 49.01.48 OKÇULAR KÖY BULANIK 6588,37<br />
50 49.01.49 OLURDERE KÖY BULANIK 7344,<strong>00</strong><br />
51 49.01.50 ÖRENKENT KÖY BULANIK 11620,89<br />
52 49.01.51 S<strong>AM</strong>ANYOLU KÖY BULANIK 4935,50<br />
53 49.01.52 SEÇME KÖY BULANIK 13259,99<br />
54 49.01.53 SIRADERE KÖY BULANIK 4683,39<br />
55 49.01.54 SÖĞÜTLÜ KÖY BULANIK 16592,61<br />
56 49.01.55 SULTANLI KÖY BULANIK 7607,50<br />
57 49.01.56 ŞATIRLAR KÖY BULANIK 14696,85<br />
58 49.01.57 ŞEHİTTAHİR KÖY BULANIK 5573,48<br />
59 49.01.58 ŞEHİTVEREN KÖY BULANIK 2315,95<br />
60 49.01.59 TOKLULAR KÖY BULANIK 3232,35<br />
61 49.01.60 ÜÇTEPE KÖY BULANIK 3431,57<br />
62 49.01.61 YAZBAŞI KÖY BULANIK 132,35<br />
63 49.01.62 YOKUŞBAŞI KÖY BULANIK 10543,90<br />
TOPL<strong>AM</strong> 661.804<br />
176
SIRA MERBİS KÖY ID İLÇE / BELDE / KÖY<br />
BAĞLI OLDUĞU TOPL<strong>AM</strong> MERA<br />
NO NO<br />
VASFI<br />
ADI<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK MİKTARI (Dekar )<br />
1 49.02.<strong>00</strong> HASKÖY İLÇE MERKEZİ İLÇE HASKÖY 5791,<strong>03</strong>4<br />
2 49.02.01 DÜZKIŞLA BELDE HASKÖY 4338,270<br />
4 49.02.02 AZIKLI KÖY HASKÖY 727,960<br />
5 49.02.<strong>03</strong> AŞAĞÜÇD<strong>AM</strong> KÖY HASKÖY 1944,736<br />
6 49.02.04 BÖĞÜRDELEN KÖY HASKÖY 681,523<br />
7 49.02.05 BÜVETLİ KÖY HASKÖY 1<strong>00</strong>8,405<br />
8 49.02.06 DAĞDİBİ KÖY HASKÖY 987,152<br />
9 49.02.07 ELMABULAK KÖY HASKÖY 8871,275<br />
10 49.02.08 EŞMEPINAR KÖY HASKÖY 1564,138<br />
11 49.02.09 GÖKYAZI KÖY HASKÖY 6231,592<br />
<strong>12</strong> 49.02.10 KARAKÜTÜK KÖY HASKÖY 804,078<br />
13 49.02.11 KOÇKÖY KÖY HASKÖY 2304,440<br />
14 49.02.<strong>12</strong> KOĞUKTAŞ KÖY HASKÖY 1598,830<br />
15 49.02.13 ORTANCA KÖY HASKÖY 0,<strong>00</strong>0<br />
16 49.02.14 OTAÇ KÖY HASKÖY 1027,<strong>12</strong>5<br />
17 49.02.15 SARIBAHÇE KÖY HASKÖY 839,532<br />
18 49.02.16 UMURCA KÖY HASKÖY 1<strong>12</strong>3,<strong>12</strong>1<br />
19 49.02.17 YARKAYA KÖY HASKÖY 2046,2<strong>00</strong><br />
20 49.02.18 YUKARIÜÇD<strong>AM</strong> KÖY HASKÖY 1794,<strong>00</strong>0<br />
TOPL<strong>AM</strong> 43683,411<br />
TOPL<strong>AM</strong><br />
SIRA NO<br />
MERBİS KÖY<br />
BAĞLI OLDUĞU MERA<br />
ID NO<br />
İLÇE / BELDE / KÖY ADI VASFI<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK MİKTARI<br />
(Dekar )<br />
1 49.<strong>03</strong>.<strong>00</strong> KORKUT İLÇE MERKEZİ İLÇE KORKUT 7908,22<br />
2 49.<strong>03</strong>.01 ALTINOVA BELDE KORKUT 5927.95<br />
3 49.<strong>03</strong>.02 KARAKALE+gültepe BELDE KORKUT 27659,95<br />
4 49.<strong>03</strong>.<strong>03</strong> AKYILDIZ KÖY KORKUT 7509,89<br />
5 49.<strong>03</strong>.04 ALAZLI KÖY KORKUT 2562,14<br />
6 49.<strong>03</strong>.05 BALKIR KÖY KORKUT 26242,80<br />
7 49.<strong>03</strong>.06 ÇALAPLI KÖY KORKUT 8438,70<br />
8 49.<strong>03</strong>.07 ÇINARARDI(kadastrosu yok) KÖY KORKUT 0,<strong>00</strong><br />
9 49.<strong>03</strong>.08 DEĞİRMİTAŞ KÖY KORKUT 17895,76<br />
10 49.<strong>03</strong>.09 DEMİRCİ KÖY KORKUT 9556,62<br />
11 49.<strong>03</strong>.10 DURUCAK KÖY KORKUT 0,<strong>00</strong><br />
<strong>12</strong> 49.<strong>03</strong>.11 DÜZOVA(güneyik ortak) KÖY KORKUT 0,<strong>00</strong><br />
13 49.<strong>03</strong>.<strong>12</strong> GÜNEYİK KÖY KORKUT 1911,27<br />
14 49.<strong>03</strong>.13 GÜVEN KÖY KORKUT 1<strong>03</strong>1,87<br />
15 49.<strong>03</strong>.14 İÇBOĞAZ KÖY KORKUT 13718,87<br />
16 49.<strong>03</strong>.15 KAPILI KÖY KORKUT 5960.53<br />
17 49.<strong>03</strong>.16 KOCATARLA KÖY KORKUT 20,43<br />
18 49.<strong>03</strong>.17 KONAKDÜZÜ KÖY KORKUT 4804.47<br />
177
19 49.<strong>03</strong>.18 MOLLABABA(kadastrosu yok) KÖY KORKUT 0,<strong>00</strong><br />
20 49.<strong>03</strong>.19 OĞULBALI KÖY KORKUT 6162,95<br />
21 49.<strong>03</strong>.20 PINARÜSTÜ KÖY KORKUT 5149,73<br />
22 49.<strong>03</strong>.21 SARMAŞIK KÖY KORKUT 8676,40<br />
23 49.<strong>03</strong>.22 SAZLIKBAŞI KÖY KORKUT 2255.75<br />
24 49.<strong>03</strong>.23 TANKÖY KÖY KORKUT 28226,56<br />
25 49.<strong>03</strong>.24 TAŞLICA KÖY KORKUT 22980,46<br />
26 49.<strong>03</strong>.25 YEDİPINAR KÖY KORKUT 6401,80<br />
27 49.<strong>03</strong>.26 YOLGÖZLER KÖY KORKUT 38132,80<br />
28 49.<strong>03</strong>.27 YÜNÖREN(yolgözlerle) KÖY KORKUT 0,<strong>00</strong><br />
29 49.<strong>03</strong>.28 YÜREKLİ KÖY KORKUT 6439,32<br />
TOPL<strong>AM</strong> 246.626,54<br />
SIRA NO<br />
MERBİS KÖY<br />
ID NO<br />
1 49.04.<strong>00</strong><br />
İLÇE / BELDE / KÖY<br />
ADI<br />
MALAZGİRT İLÇE<br />
MERKEZİ<br />
VASFI<br />
BAĞLI OLDUĞU<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK<br />
TOPL<strong>AM</strong> MERA<br />
MİKTARI (Dekar )<br />
İLÇE MALAZGİRT 18999,08<br />
2 49.04.01 GÜLKORU BELDE MALAZGİRT 16576,42<br />
3 49.04.02 KONAKKURAN BELDE MALAZGİRT 19831,07<br />
4 49.04.<strong>03</strong> AĞILBAŞI KÖY MALAZGİRT 5166,89<br />
5 49.04.04 ADAKSU KÖY MALAZGİRT 24459,30<br />
6 49.04.05 AKALAN KÖY MALAZGİRT 4757,07<br />
7 49.04.06 AKÖREN KÖY MALAZGİRT 3977,<strong>00</strong><br />
8 49.04.07 AKTUZLA KÖY MALAZGİRT 2914,90<br />
9 49.04.08 ALİKALKAN KÖY MALAZGİRT 5783,<strong>00</strong><br />
10 49.04.09 ALYAR KÖY MALAZGİRT 24876,<strong>00</strong><br />
11 49.04.10 ARADERE KÖY MALAZGİRT 13285,78<br />
<strong>12</strong> 49.04.11 ASLANKAYA KÖY MALAZGİRT 3441,66<br />
13 49.04.<strong>12</strong> AŞAĞIKICIK KÖY MALAZGİRT 6865,97<br />
14 49.04.13 AYNALIHOCA KÖY MALAZGİRT 1397,97<br />
15 49.04.14 BADEMÖZÜ KÖY MALAZGİRT 3880,05<br />
16 49.04.15 BAHÇE KÖY MALAZGİRT 4879,24<br />
17 49.04.16 BALKAYA KÖY MALAZGİRT 20144,42<br />
18 49.04.17 BAŞÇATAK KÖY MALAZGİRT 1353,68<br />
19 49.04.18 BEŞD<strong>AM</strong> KÖY MALAZGİRT 2046,07<br />
20 49.04.19 BEYPINAR KÖY MALAZGİRT 3947,70<br />
21 49.04.20 BİLALA KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
22 49.04.21 BOSTANKAYA KÖY MALAZGİRT 6888,93<br />
23 49.04.22 BOYÇAPKIN KÖY MALAZGİRT 6925,20<br />
178
24 49.04.23 BOYUNDERE KÖY MALAZGİRT 2711,33<br />
25 49.04.24 ÇAYIRDERE KÖY MALAZGİRT 8863,85<br />
26 49.04.25 ÇİÇEKVEREN KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
27 49.04.26 DİRİMPINAR KÖY MALAZGİRT 4485,52<br />
28 49.04.27 DOĞANTAŞ KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
29 49.04.28 DOLABAŞ KÖY MALAZGİRT 6182,20<br />
30 49.04.29 ERENCE KÖY MALAZGİRT 24519,30<br />
31 49.04.30 FENEK KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
32 49.04.31 GÖLAĞILI KÖY MALAZGİRT 18576,99<br />
33 49.04.32 GÜLEÇ KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
34 49.04.33 GÜZELBABA KÖY MALAZGİRT 2708,75<br />
35 49.04.34 HANCAĞIZ KÖY MALAZGİRT 6566,60<br />
36 49.04.35 HANOĞLU KÖY MALAZGİRT 56<strong>00</strong>,15<br />
37 49.04.36 HASANPAŞA KÖY MALAZGİRT 20425,73<br />
38 49.04.37 HASRETPINAR KÖY MALAZGİRT 138<strong>00</strong>,61<br />
39 49.04.38 İYİKOMŞU KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
40 49.04.39 KADIKÖY KÖY MALAZGİRT 2376,05<br />
41 49.04.40 KARAALİ KÖY MALAZGİRT 3976,25<br />
42 49.04.41 KARAHASAN KÖY MALAZGİRT 19623,65<br />
43 49.04.42 KARAKAYA KÖY MALAZGİRT 5059,16<br />
44 49.04.43 KARAKOÇ KÖY MALAZGİRT 9392,53<br />
45 49.04.44 KARDEŞLER KÖY MALAZGİRT 3341,85<br />
46 49.04.45 KARINCALI KÖY MALAZGİRT 1<strong>03</strong>14,41<br />
47 49.04.46 KAZGÖL KÖY MALAZGİRT 16726,76<br />
48 49.04.47 KILIÇCI KÖY MALAZGİRT 5490,04<br />
49 49.04.48 KIZILYUSUF KÖY MALAZGİRT 13475,75<br />
50 49.04.49 KOÇALİ KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
51 49.04.50 KULCAK KÖY MALAZGİRT 732,25<br />
52 49.04.51<br />
KURTULMUŞOĞLU<br />
(Selekutlu) KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
53 49.04.52 KURUCA KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
54 49.04.53 LALEDAĞI KÖY MALAZGİRT 8510,90<br />
55 49.04.54 MAĞALCIK KÖY MALAZGİRT 2051,20<br />
56 49.04.55 MEZRAA KÖY MALAZGİRT 5681,60<br />
57 49.04.56 MOLLABAKİ KÖY MALAZGİRT 2483,52<br />
58 49.04.57 MOLLADERMAN KÖY MALAZGİRT 2651,39<br />
59 49.04.58 MURATKOLU KÖY MALAZGİRT 1999,40<br />
60 49.04.59 NURETTİN KÖY MALAZGİRT 5296,20<br />
179
61 49.04.60 ODAKÖY KÖY MALAZGİRT 2354,50<br />
62 49.04.61 OĞUZHAN KÖY MALAZGİRT 15607,39<br />
63 49.04.62 OKÇUHAN KÖY MALAZGİRT 13<strong>00</strong>,57<br />
64 49.04.63 ÖRENŞAR KÖY MALAZGİRT 7386,20<br />
65 49.04.64 SARIDAVUT KÖY MALAZGİRT 6652,53<br />
66 49.04.65 SIRTDÜZÜ KÖY MALAZGİRT 3011,82<br />
67 49.04.66 SÖĞÜTLÜ KÖY MALAZGİRT 16589,43<br />
68 49.04.67 TATARGAZİ KÖY MALAZGİRT 10230,18<br />
69 49.04.68 TATLICA KÖY MALAZGİRT 114,40<br />
70 49.04.69 TIKIZLI KÖY MALAZGİRT 5311,63<br />
71 49.04.70 UYANIK KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
72 49.04.71 YAPRAKLI KÖY MALAZGİRT 0,<strong>00</strong><br />
73 49.04.72 YAR<strong>AM</strong>IŞ KÖY MALAZGİRT <strong>12</strong>720,10<br />
74 49.04.73 YOLGÖZLER KÖY MALAZGİRT 3463,50<br />
75 49.04.74 YUKARIKICIK KÖY MALAZGİRT <strong>12</strong>767,40<br />
76 49.04.75 YURTSEVEN KÖY MALAZGİRT 3565,45<br />
TOPL<strong>AM</strong> 537.096,40<br />
SIRA NO<br />
MERBİS KÖY İLÇE / BELDE / KÖY BAĞLI OLDUĞU TOPL<strong>AM</strong> MERA<br />
ID NO<br />
VASFI<br />
ADI<br />
KAYMAK<strong>AM</strong>LIK MİKTARI (Dekar )<br />
1 49.05.<strong>00</strong><br />
VARTO İLÇE<br />
MERKEZİ<br />
İLÇE VARTO 35384,96<br />
2 49.05.01 ACARKENT KÖY VARTO 3062,50<br />
3 49.05.02 AĞAÇALTI KÖY VARTO 2446,32<br />
4 49.05.<strong>03</strong> AĞAÇKORUR KÖY VARTO 5765,25<br />
5 49.05.04 AKÇATEPE KÖY VARTO 9886,<strong>00</strong><br />
6 49.05.05 ALABALIK KÖY VARTO <strong>12</strong>692,43<br />
7 49.05.06 ALNIAÇIK KÖY VARTO 3<strong>03</strong>4,60<br />
8 49.05.07 ARMUTKAŞI KÖY VARTO 609,<strong>00</strong><br />
9 49.05.08 AŞAĞIALAGÖZ KÖY VARTO 1423,38<br />
10 49.05.09 AŞAĞIHACIBEY KÖY VARTO 3824,75<br />
11 49.05.10 BAĞİÇİ KÖY VARTO 2611,38<br />
<strong>12</strong> 49.05.11 BALTAŞ KÖY VARTO 3253,98<br />
13 49.05.<strong>12</strong> BAŞKENT KÖY VARTO 5887,13<br />
14 49.05.13 BEŞİKKAYA KÖY VARTO 1581,38<br />
15 49.05.14 BOYALI KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
16 49.05.15 BOYLU KÖY VARTO 9114,38<br />
17 49.05.16 BUZLUGÖZE KÖY VARTO 9630,25<br />
18 49.05.17 ÇALLIDERE KÖY VARTO 586,35<br />
19 49.05.18 ÇALTILI KÖY VARTO 3182,25<br />
180
20 49.05.19 ÇAYÇATI KÖY VARTO 9529,54<br />
21 49.05.20 ÇAYIRYOLU KÖY VARTO 5396,63<br />
22 49.05.21 ÇAYLAR KÖY VARTO 965,18<br />
23 49.05.22 ÇAYÖNÜ KÖY VARTO 3215,95<br />
24 49.05.23 ÇOBANDAĞI KÖY VARTO 5715,75<br />
25 49.05.24 DAĞCILAR KÖY VARTO 3647,78<br />
26 49.05.25 DALLIÖZ KÖY VARTO 5893,25<br />
27 49.05.26 DEĞERLİ KÖY VARTO 10177,53<br />
28 49.05.27 DERİNCE KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
29 49.05.28 DİKTEPELER KÖY VARTO 4<strong>03</strong>9,13<br />
30 49.05.29 DOĞANCA KÖY VARTO 2540,38<br />
31 49.05.30 DÖNERTAŞ KÖY VARTO 5146,<strong>00</strong><br />
32 49.05.31 DURUCABULAK KÖY VARTO 4420,54<br />
33 49.05.32 DUTÖZÜ KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
34 49.05.33 ERDOĞAN KÖY VARTO 8305,55<br />
35 49.05.34 ERYURDU KÖY VARTO <strong>12</strong>42,75<br />
36 49.05.35 ESENLER KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
37 49.05.36 GELİNTAŞI KÖY VARTO 1187,70<br />
38 49.05.37 GÖLTEPE KÖY VARTO 6357,20<br />
39 49.05.38 GÖLYAYLA KÖY VARTO 16764,10<br />
40 49.05.39 GÖRGÜ KÖY VARTO 5069,55<br />
41 49.05.40 GÜZELDERE KÖY VARTO 3683,05<br />
42 49.05.41 GÜZELKENT KÖY VARTO 5728,83<br />
43 49.05.42 HAKSEVER KÖY VARTO 18669,17<br />
44 49.05.43 HÜSEYİNOĞLU KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
45 49.05.44 İÇMELER KÖY VARTO 3827,38<br />
46 49.05.45 İLBEY KÖY VARTO 7801,95<br />
47 49.05.46 KALECİK KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
48 49.05.47 KARAKÖY KÖY VARTO 88<strong>12</strong>,75<br />
49 49.05.48 KAR<strong>AM</strong>EŞE KÖY VARTO 11419,11<br />
50 49.05.49 KARAPINAR KÖY VARTO <strong>12</strong>684,66<br />
51 49.05.50 KARTALDERE KÖY VARTO 3270,68<br />
52 49.05.51 KAYADELEN KÖY VARTO 2726,50<br />
53 49.05.52 KAYALIDERE KÖY VARTO 2827,75<br />
54 49.05.53 KAYALIK KÖY VARTO 3585,<strong>00</strong><br />
55 49.05.54 KAYALIKALE KÖY VARTO 5326,51<br />
56 49.05.55 KAYGINTAŞ KÖY VARTO 5692,64<br />
57 49.05.56 KAYNARCA KÖY VARTO 52481,53<br />
58 49.05.57 KOÇYATAĞI KÖY VARTO 1383,55<br />
59 49.05.58 KOLAN KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
60 49.05.59 KÖPRÜCÜK KÖY VARTO 144,47<br />
61 49.05.60 KUMLUKIYI KÖY VARTO 9182,25<br />
62 49.05.61 KUŞLUK KÖY VARTO 4074,43<br />
63 49.05.62 KÜÇÜKTEPE KÖY VARTO 1720,75<br />
181
64 49.05.63 LEYLEK KÖY VARTO 7696,<strong>00</strong><br />
65 49.05.64 OCAKLI KÖY VARTO 6855,22<br />
66 49.05.65 OĞLAKÇI KÖY VARTO 7411,02<br />
67 49.05.66 OMCALI KÖY VARTO 7405,85<br />
68 49.05.67 ONPINAR KÖY VARTO 1<strong>00</strong>19,45<br />
69 49.05.68 ÖLÇEKLİ KÖY VARTO 14028,17<br />
70 49.05.69 ÖZENÇ KÖY VARTO 1692,25<br />
71 49.05.70 ÖZKONAK KÖY VARTO 2358,21<br />
72 49.05.71 SAĞLICAK KÖY VARTO 1466,34<br />
73 49.05.72 SANLICA KÖY VARTO 5458,43<br />
74 49.05.73 SAZLICA KÖY VARTO 6486,55<br />
75 49.05.74 SEKİ KÖY VARTO 7527,73<br />
76 49.05.75 TAŞÇI KÖY VARTO 348,75<br />
77 49.05.76 TAŞDİBEK KÖY VARTO 2174,55<br />
78 49.05.77 TAŞLIYAYLA KÖY VARTO 5064,20<br />
79 49.05.78 TEKNEDÜZÜ KÖY VARTO 623,88<br />
80 49.05.79 TEPEKÖY KÖY VARTO 7265,<strong>00</strong><br />
81 49.05.80 TUZLU KÖY VARTO 1820,<strong>00</strong><br />
82 49.05.81 ULUSIRT KÖY VARTO 7154,25<br />
83 49.05.82 ÜÇBULAK KÖY VARTO 642,74<br />
84 49.05.83 ÜNALDI KÖY VARTO 7229,11<br />
85 49.05.84 YARLISU KÖY VARTO 6879,91<br />
86 49.05.85 YAYIKLI KÖY VARTO 2477,10<br />
87 49.05.86 YAYLA KÖY VARTO 0,<strong>00</strong><br />
88 49.05.87 YEDİKAVAK KÖY VARTO 3<strong>03</strong>9,25<br />
89 49.05.88 YEŞİLDAL KÖY VARTO 1088,63<br />
90 49.05.89 YEŞİLPINAR KÖY VARTO 8807,65<br />
91 49.05.90 YILANLI KÖY VARTO 10875,68<br />
92 49.05.91 YUKARIHACIBEY KÖY VARTO 4152,75<br />
93 49.05.92 YURTTUTAN KÖY VARTO 7079,75<br />
94 49.05.93 ZORABAT KÖY VARTO 2943,75<br />
TOPL<strong>AM</strong> 536.705,93<br />
Kaynak: İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Tarım Müdürlüğü 2<strong>00</strong>4 ( Tarım Master Planı )<br />
Orman İşletme Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
182
G. TURİZM<br />
G.1. Yörenin Turistik Değerleri<br />
İlimiz halı, kilim, hediyelik el sanatları vb. gibi turistik değerlere sahiptir.<br />
G.1.1.<br />
Yörenin Doğal Değerleri<br />
İlimizde otantik ve doğal güzellikleri olan dağlarımız ve göllerimiz vardır. (Kurtik<br />
Dağı, Hamurpet Dağı, Hamurpet ve Haçlı Gölü) gibi.<br />
G.1.1.1. Konum<br />
Muş İli, Doğu Anadolu Bölgesindedir. 39 29’ Ve 38 29’ kuzey enlemleriyle 41 06’<br />
ve 41 47’ doğu boylamlarının arasındadır. Yüzölçümü 8196 km2’dır. Türkiye yüz<br />
ölçümünün yüzde 1,1’ini kaplar.<br />
Muş ili, doğuda Ağrının Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz, kuzeyden<br />
Erzurum’un Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan Bingöl’ün Karlıova ve Solhan,<br />
güneyden ise Diyarbakır’ın Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in Göroy-mak ve Mutki ilçeleri<br />
ile çevrilidir.<br />
Muş şehri Güney Doğu Toros Dağlarının uzantısı olan Haçreş dağlarının önemli<br />
zirvelerinden Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında, Çar ve Karni derelerinin<br />
aktıkları vadiler arasında kuruludur.<br />
Muş ili yüksek ve dağlı bir yörededir. İl alanının yüzde 34.9’nü kaplayan dağlar,<br />
Güney Doğu Torosların uzantılarıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya kıvrım sistemiyle birlikte<br />
oluşmuş genç dağlardır. Rakım, genellikle <strong>12</strong>50 metrenin üzerindedir. Genç ve verimli<br />
alüvyonlarla örtülü ovalar, il yüzölçümünün yüzde 27.2’sini kaplar. Murat vadisi il<br />
topraklarını doğu-batı doğrultusunda parçalamıştır. Genellikle 15<strong>00</strong>-17<strong>00</strong> m rakımlı<br />
platolar il alanının yüzde 37.9’nu kaplar.<br />
.<br />
G.1.1.2. Fiziki Özellikleri<br />
Bu konu hakkında Müdürlüğümüze bilgi ulaşmamıştır.<br />
G.1.2.<br />
Kültürel Değerler<br />
Tablo. 29 Muş İli Tescili Yapılan Kültür Varlıkları<br />
SIRA<br />
ADI ADRES GRUP TÜR<br />
NO<br />
MUŞ MERKEZ<br />
1 Ulu Camii Merkez Dinsel Camii<br />
2 Hacı Şeref Camii Merkez Dinsel Camii<br />
3 Alaaddin Bey (Paşa)<br />
Camii ve Molla Resuli<br />
Sipiki Haziresi<br />
Merkez Dinsel Camii ve<br />
Hazire<br />
4 Ulu Camii ve Şeyh<br />
Muhammed Mağribi<br />
haziresi<br />
Merkez Dinsel Camii ve<br />
Hazire<br />
5 İbrahim Samidi Turbesi Merkez (Karasu Cad. ) Dinsel Türbe<br />
183
6 Şey Halit ve Şeyh Merkez (Kızılay İşhanı Dinsel Türbe<br />
Mustafa Türbeleri Karşısı)<br />
7 Abdulvahap Gazi türbesi Çatbaşı Köyü Dinsel Türbe<br />
8 Çengelli Kilisesi Yaygın Bel. Çengelli Dinsel Kilise<br />
Köyü<br />
9 Şehitlik Merkez Telekom Yanı Şehitlikler Şehitlik<br />
10 Askerye Şehitliği Merkez (Alay Yolu Şehitlikler Şehitlik<br />
11 Çatbaşı şehitliği Çatbaşı Köyü Şehitlikler Şehitlik<br />
<strong>12</strong> Kesikbaş Haziresi Merkez (Hacı Şeref Mezarlar Hazire<br />
Camii Bitişiği)<br />
13 Müştak Baba (maşuka- Merkez (Karasu Cad. ) Mezarlar Mezarlık<br />
Bitlisi) Mezarı<br />
14 Höyük Mercimekkale (Akçan) Arkeolojik Sit Höyük<br />
15 Höyük Mercimekkale (Yağcılar Arkeolojik Sit Höyük<br />
Bel.)<br />
16 Alaaddin Bey (Paşa) Merkez Kültürel Hamam<br />
Karasu Hamamı<br />
17 Migre (Dere hamamı) Merkez Kültürel Hamam<br />
18 Yıldızlı Han Merkez Kültürel Han<br />
19 Mongok (Hasbet) Kalesi Mongok (Soğucak) Kültürel Kale<br />
Köyü<br />
20 Murat Köprüsü Muş-Varto Karayolları Kültürel Köprü<br />
Üzeri<br />
21 Atatürk İlköğretim Merkez İdari Okul<br />
Okulu<br />
22 Anadolu Lisesi Merkez (Eski Hükümet İdari Okul<br />
Konağı)<br />
BULANIK İLÇESİ<br />
23 Camii Esenlik Köyü Dinsel Camii<br />
24 Camii Mollakent Köyü Dinsel Camii<br />
25 Camii Esenlik Köyü Dinsel Camii<br />
26 Tekke Erentepe Bel.<br />
Dinsel Tekke<br />
Abdülbeyazıt Köyü<br />
27 Hazire Mollakent Köyü Dinsel Hazire<br />
28 Medrese Mollakent Köyü Dinsel Medrese<br />
29 Türbe Esenlik Köyü Dinsel Türbe<br />
30 Havuzlu Yapılar Mollakent Köyü Sivil Mim. Taşınmaz<br />
Örneği<br />
31 Havuz Esenlik Köyü Kültürel Havuz<br />
32 Şehitlik Merkez (Kültür Şehitlikler Şehitlik<br />
Mahallesi)<br />
33 Aslanpaşa Şehitlik Bulanık Şehitlikler Şehitlik<br />
34 Erentepe şehitliği Erentepe Beldesi Şehitlikler Şehitlik<br />
35 Mezarlık ve Hüyük Erentepe Beldesi Arkeolojik Sit Höyük ve<br />
Mezarlık<br />
36 Doğantepe Höyük (1.<br />
derece arkeolojil sit)<br />
Doğantepe Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
184
37 Üç Farklı Alanda Elmakaya Bel. Karaköse Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
Bulunan Mezar Alanları Mevkii<br />
38 Mırza Bey ve Kaleleri Bulanık Askeri Kale<br />
MALAZGİRT İLÇESİ<br />
39 Malazgirt Kalesi Malazgirt Askeri Kale<br />
40 Tıkızlı Kalesi Malazgirt Askeri Kale<br />
41 Kız Köprüsü Malazgirt Kültürel Köprü<br />
42 Hanım Köprüsü Malazgirt Kültürel Köprü<br />
43 Alyar Urartu Mezarı Malazgirt Mezarlıklar Mezar<br />
44 Dolabaş Höyüğü Dolabaş Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
45 Bostankale Höyüğü Bostankale Köyü Arkeolojik Sit Höyük<br />
46 Kült Alanı Bostankay Köyü Arkeolojik Sit Arkeolojik<br />
Sit<br />
47 Konakkuran Höyüğü Konakkuran Bel. Arkeolojik Sit Höyük<br />
48 Malazgirt Anıtı Malazgirt Arkeolojik Sit Arkeolojik<br />
Sit<br />
49 Tarihi Mezarlık (2. Oğuzhan Köyü Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
derece arkeolojil sit)<br />
50 Mezarlık (2. derece Oğuzhan Köyü Arkeolojik Sit Mezarlık<br />
arkeolojil sit)<br />
51 Kale Bostankaya Arkeolojik Sit Arkeolojik<br />
Sit<br />
52 Tarihi Sit Alanı Malazgirt-Ahlat arası Tarihi Sit Tarihi Sit<br />
(1071 Malazgirt<br />
Meydan Savaşının<br />
Yapıldığı Yer)<br />
53 Kentsel Sit Alanı Malazgirt Kalesi ve<br />
Çevresi<br />
Kentsel Sit Kale ve<br />
Çecresi<br />
54 Kapı Kalıntısı Karakaya Köyü Kalıntılar Kapı<br />
Kalıntısı<br />
55 Alpaslan Camii ve<br />
Haziresi<br />
Mengüçgazi Mah. Dini Cami ve<br />
Hazire<br />
VARTO İLÇESİ<br />
56 Varto Şehitliği Varto Şehitlikler Şehitlik<br />
57 Kayalıdere Urartu<br />
Yerleşim Sit Alanı<br />
Kayalıdere Köyü Arkeolojik Sit Arkeolojik<br />
Sit<br />
Kayalıdere Kalesi<br />
KORKUT İLÇESİ<br />
58 Yönüren Köyü Camii Korkut Camii Dinsel<br />
Kaynak: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
MUŞ İLİ TESCİLİ YAPILMAYAN KÜLTÜR VARLIKLARI<br />
1- Tepebağı Höyüğü Ağaçlık Köyü Hürriyet Mah.<br />
2- Mercimekkale Tümlüsü<br />
3- Özdilek Köyü Höyüğü<br />
4- Toprakkale Höyüğü<br />
5- Palas Höyüğü ((2 adet)<br />
185
6- Çamlıtepe Çiftlik Höyüğü<br />
7- Aşağıyongali Köyü Höyüğü<br />
8- Evran Höyüğü<br />
9- Karabey Köyü Höyüğü<br />
10- Konukbekler Köyü Höyüğü<br />
11- Şeyhbirim Köyü Höyöğü<br />
<strong>12</strong>- Çukurbağ Civarı Havaalanı karşısı (2 adet)<br />
13- Muratgören Köyü Höyüğü<br />
14- Elçiler Köyü Höyüğü ve Yılanlı Kale<br />
15- Kepenek Köyü Tümlüs ve Kale<br />
16- Koç Köy Höyüğü<br />
17- Kazana ve Karakale Arası Tümülüs ( 2 adet)<br />
18- Erentepe Beldesi Höyüğü (2 adet)<br />
19- Arakonak Köyü Höyüğü<br />
20- Eğirmenç Köyü Höyüğü<br />
21- Yaygın kardeşler Köyü Höyüğü<br />
22- Örenkent Köyü Höyüğü (2 adet)<br />
23- Üçtepe Gümüşpınar Köyü arası Höyüğü (2 adet)<br />
24- Malazgirt Kazgöz Civarı Höyüğü<br />
25- Bulanık Mescitli Köyü Höyüğü (2 adet)<br />
26- Bulanık Örenkent Köyü Höyüğü (2 adet)<br />
27- Bulanık Eskiyol Köyü Höyüğü<br />
28- Bulanık Kungarlı Köyü Höyüğü<br />
29- Varto Küçüktepe Köyü Höyüğü<br />
30- Varto Buzlugöze Köyü Höyüğü<br />
31- Varto Diktepe Köyü Höyüğü<br />
32- Varto Koçyatağı Köyü Höyüğü<br />
33- Varto kayalıkale Örenyeri<br />
34- Varto Hazırbaba Tepesi, Hamurpet Gölü Civarı<br />
35- Varto Tepe Köyü Höyüğü<br />
36- Varto Özkonak Köyü Höyüğü<br />
37- Varto Çaylar Küçüktepe Köyü Höyüğü<br />
38- Varto Çaylar Hırsız Kalesi Tepesi<br />
39- Varto Çaylar Sivritepe Hıdrellez Kutlama yeri<br />
40- Yücetepe Köyü Kilisesi<br />
ESKİ MUŞ EVLERİ GENEL YAPISI<br />
Eski Muş evleri taştan ve kerpiçten yapılmış olup tek veya iki katlı olarak inşa<br />
edilmiştir. Odalarda mutlaka yüklük vardır. Salonda ya da evin büyük odasında<br />
şömine bulunur. Oturma odalarına sedirler konulur. Her evin mutlaka kileri vardır. Evler<br />
yapılırken uzun ve soğuk kış şartlarına dayanaklık açısından duvarlar 70-80 cm.<br />
kalınlığında yapılır. Duvar boyunun yarısında ‘areğan’ denilen hatiller kullanılır. Dam<br />
kısmı, kalın areğanların üst üste konularak ve aralarındaki boşluğunda meşe çeperiyle<br />
doldurulması, akabinde bunların üstünün de önce çamur sonrada toprak ile örtülmesi ile<br />
yapılır.<br />
186
Şekil 45. Eski Muş Evleri<br />
Geleneksel Muş evleri, genellikle büyük bir salon ve salona açılan oda kapıları<br />
şeklinde planlanmıştır. iki katlı evlerde, salondan üst katlara tahta merdiven bırakılarak<br />
bağlantı yapılır. Banyo ihtiyacı, büyük bir kayanın içinin oyulması sonucunda oluşturulan<br />
yapay bir holde karşılanır. Kapı girişlerine mihrabi bir görüntü hakim olup kapı, ya dış<br />
duvarla bitişik ya da biraz daha içeridedir.Süslemelerde genellikle tuğla kullanılmıştır.<br />
Pencereler geniş ve ışığı bol alacak şekilde yapılmıştır.<br />
Pencere üstlerinde Osmanlı Mimarisinde görülen ay-yıldız işlemesi sıkça<br />
görülmektedir.<br />
Bu evlerin çoğunda bahçe<br />
yoktur. Direkt olarak cadde ile<br />
bağlantılıdır.<br />
Bu evlerin yanında köşk diye<br />
tanınan büyükçe evlerde yapılmış olup<br />
bunların mimari halk tipi evlere<br />
benzemekle birlikte salonları ve odaları<br />
daha da büyük olup genelde iki katlıdır.<br />
Günümüzde bu evler yıkılmaya<br />
yüz tutmuş; gelişen teknik yapılara<br />
yenilmiştir. Bu evlerden bir kaçına<br />
şehir merkezinde rastlamak<br />
mümkündür.<br />
Anadolu’nun fethini izleyen yıllarda<br />
zamanla Türkleşen Muş’un eski<br />
yerleşim düzeni ve sokak dokusu esas<br />
itibari ile tipik bir Türk kenti havasını<br />
yansıtır.<br />
187
Diğer yörelerimizde olduğu gibi buradaki konut mimarisinin oluşumunda da temel<br />
etki milletimizin örf ve adetlerinden kaynaklanan hayat tarzı ve ihtiyaçlarıdır. Şekil<br />
46. Eski Muş Evleri<br />
Bölgedeki diğer illerin yerleşimlerindekine benzeyen sokak dokusu içinde yer alan<br />
evler, genellikle havşu (avlu) gerisinde yükselen iki katlı (dubleks) kuruluşlardan ibarettir.<br />
Eski Muş evleri genel plan şemaları itibarı ile diğer şehirlerdeki (Doğu ve Güney<br />
Doğu) evlerle paralellikler ortaya koymakla birlikte mekan isimlendirmelerinde yer yer<br />
farklılıklar göstermektedir.<br />
Sokakla bağlantılı cümle kapısı ile geçilen havşunun (avlu) bir yanında<br />
tandırlık, erzak deposu ve çardak görevi gören ağaç altı oturmalıklar yer alır, bir çoğunda<br />
ise bunlarla birlikte ahır da mevcuttur.<br />
Evlerin cephesi, pencereler ve zaman, zaman üst kat çıkmasını taşıyan konsollar, kat<br />
ayırımını vurgulayan kornişler, ahşap balkon ve balkon kemerleri ile hareketlendirilmiştir.<br />
Yapıların üzerlerini örten yapı malzemesi o dönemin iklim şartlarına göre yapılan düz,<br />
toprak damlardır. Evlerin temel yapı malzemesi kerpiçtir. Ahşap malzeme ise içeride,<br />
tavanlarda (taşıyıcılar), dolaplarda, kapı, pencere ve dışarıda ise balkonlarda kullanılmıştır.<br />
Süslemelerde ise kerpiçlerin, dış cephede duvarlara değişik dizilmeleri ile yer<br />
verilmeye çalışılmış estetik ve sade bir görünümü vardır. Pencere kenarları, dışarıdan<br />
Selçuklu öğesi taşıyan, kültürümüzün önemli unsurlarından birini; miğfer kubbe anlayışını<br />
ortaya koyar, bakıldığında miğfer görünümü bariz bir şekilde kendini gösterir.<br />
Pencerelerde cumba yerine önem verilerek yapılan, genelde sade olan korkuluklar<br />
kullanılmıştır.<br />
Evlerinin giriş kapılarının her iki yanını süsleyen iki sütunçe üzerine çiçeklik nişleri vardır.<br />
Kapılar çift kanatlı olup genelde metal ağırlıklı yapılmıştır. Kapılar sade görünümlü kapı tokmakları<br />
yada kilit bağlantıları ile yapı malzemesini tamamlar. Kapıların içeri açılan kısmında girişi sağlayan<br />
bir basamak yüksekliğinde seki bulunur. İçeride alt kat, genelde mutfak, banyo, tuvalet ve zahire<br />
odası ile birlikte merdiven boşluğunu oluşturan antrelerden oluşur. Yukarı çıkıldığında, esasen<br />
geleneksel Türk konutunda yer alan sofa ile aynı amacı taşıyan ve alt kattan uzanan ahşap<br />
merdivenle çıkılan bu ilk ve evin en geniş<br />
kısmını oluşturan mekanlar, cepheye<br />
bakan daha çok sohbet amacıyla kullanılan<br />
büyük salonlardır. Bu salonlarda ahşap<br />
veya taştan, pencere önlerinde sedirler<br />
bulunmaktadır. üst katta yer alan bütün<br />
mekanlar (odalar), bu salon etrafında<br />
sıralanır. Misafir<br />
odası olarak adlandırılan ve büyük<br />
salonun etrafında ön cepheye bakan<br />
bazen birden fazla olan, evin en güzel<br />
eşyalarını içerisinde de barındıran yada<br />
diğer odalara göre daha gösterişli olan<br />
bu odalar, misafir ağırlama, sohbet<br />
etme amaçlı yapılmıştır.<br />
188
Şekil 47. Eski Muş Evleri<br />
Evlerde mekanları bir birine bağlayan kapılar basit ve gösterişsizdir. Çok büyük bir<br />
çoğunluğu tek kanatlı olan kapıların hemen hemen hiç birinde süsleme yoktur. Bütün<br />
kapılar eşikli ve demir mandallı kapı kolu sistemi ile yapılmıştır. Kapı boyutları,<br />
bulundukları konuma ve fonksiyonlara göre değişik ölçüler vermektedir.<br />
Genelde her oda da küçük ahşap dolaplar (gömme) ve büyük çift kanatlı,<br />
çekmeceli yataklıklar mevcuttur.<br />
Evlerin duvar kalınlığı (dolgu duvarlar) 60-70 cm’dir. Bu yüzden mekan içerisinden<br />
bakıldığında pencereler loş bir hava verir.<br />
Mekan içerisine açılan pencere yapıda kullanılmaz, evin tavan kısımları kaplamasız,<br />
olduğu gibi bırakılır, taşıyıcılar kendini<br />
gösterir. Döşemeler ise zeminde (alt katta) sıkıştırılmış killi toprak veya düzgün sal taşları<br />
ile; üstlerde ise ahşap malzeme ile kaplanır. Her odanın pencere önünde yüksekliği 30-50<br />
cm, genişliği 50-90 cm arasında değişen sedirler mevcuttur. Ahşap veya kerpiçten oturma<br />
yeri olarak düzenlenen sedirler pencere önlerine bitişik yapılırlar.<br />
Mutfaklar, evin önemli ve geniş yerlerinden biridir. İçerisinde ocak (niş şeklinde)<br />
diğer adıyla şömine bulunur. (Bazı yapılarda yoktur.) Yemek odasının hemen altında<br />
bulunduğundan mutfaktan yemek odasına, yiyecek ve içecekler asansörvari bir makara<br />
sistemiyle duvar içerisindeki boşluktan çıkarılır ve indirilir.<br />
Şekil 48. Eski Muş Evleri<br />
Banyoda, çol denilen günümüz küvetini andıran suyun mekan içerisinde etrafa<br />
sıçramasını engelleyen köşeye yapılmış ayrı ve açık bir kısım bulunur, büyük banyo<br />
kazanları her yerde olduğu gibi burada da kullanılır.<br />
189
Evin iç duvarlarının tamamında sıva olarak saman, keçi kılı, sönmüş kireç karışımı<br />
kullanılır. Sonradan üzerine badana yapılarak duvar yüzeyi tamamlanır.<br />
Şekil 49. Eski Muş Evlerinde Kapı Girişi<br />
Sonuç olarak bu evler haremlik-selamlık diye ayrılmasa bile, bunun fiilen<br />
uygulandığı görülür. Bütün bunlara binaen kendi kendine yeten o dönemdeki kapalı<br />
ekonominin etkisi burada da gözlenir.<br />
ÖRF VE ADETLER<br />
GELENEKLER<br />
Muş ve çevresinin sosyal hayatında geleneksel yapı hakimiyeti sürmektedir. Tarihe<br />
bakıldığında Türk Devlet geleneğinin en köklü ve en belirgin yapısı olan aşiret unsuru<br />
özelliğini halen korumaktadır. Zira Türk devletleri Tarihinde, aileler birleşip obaları;<br />
obalar birleşip aşiretleri; aşiretler birleşip oymakları; oymaklar birleşip beylikleri; beylikler<br />
birleşip devletler oluşturuyorlardı. Bu noktadan hareketle töreler inançla birleşip önemli bir<br />
konuma gelmiş özellikle köylerimizde bu hayat biçimi sosyal yapıyı güçlendiren bir faktör<br />
olarak karşımıza çıkar.<br />
DOĞUM TÖRENLERİ<br />
Muşlular esasen kalıplaşmış ve eskiden beri devam ede gelen birçok merasimleriyle<br />
kendi gelenek ve göreneklerini devam ettirmektedirler. Doğum törenleri de modern tıbbın<br />
hayatımıza girmesiyle unutulmaya yüz tutmuştur.<br />
Doğuma Hazırlık:<br />
Doğumun olacağı ev büyük bir temizlik yapılarak hazırlanılır. Güzel kokularla evin<br />
havası değiştirilir. Anne adayı yıkanır ve yeni elbiseler giydirilir. Göbek annesi (Çocuğun<br />
göbeğini kesen) denilen çok çocuklu anneler ve tecrübeli nineler davet edilir. Komşuların<br />
hazırlamış olduğu çörek ve yemekler, gelen misafirlere ikram edilir.<br />
Doğum zamanı yaklaştığında evin yeme içme ihtiyaçları genellikle komşular<br />
tarafından karşılanır. Sofra hazırlanarak anne adayının evine getirilir. Bu durum doğum<br />
gerçekleştikten sonra yedi gün boyunca devam eder.<br />
190
Doğum müddetinden kırk gün sonra ya da kırkı çıktıktan sonra baba, yeni doğan<br />
bebekle birlikte eşini kayınpederine götürür. Belli bir süre geçtikten sonra ya kendisi ya da<br />
kayınpeder tarafından eşi ve çocuğu geri getirilir.<br />
Doğum Sonrası Törenler<br />
Ad Verme:<br />
Çocuğun doğumunu müteakip 3-7 gün içerisinde özellikle baba (damat) tarafının<br />
büyükleri ve anne (gelin) tarafının büyükleri, bebeğe isim verilmesi için davet edilirler.<br />
Büyüklere danışılmadan ve onay alınmadan büyüklerden herhangi birinin adının bebeğe<br />
verilmesi hoş karşılanmaz.<br />
Bebeğe isim verilirken, kundaklı bebek kucağa alınır. Sağ kulağa ezan, sol kulağa<br />
tekbir okunarak bebeğin ağzına kızılcık ya da içinde şeker eritilerek hazırlanan sudan<br />
verilir. Bu merasimin sonunda çocuğa ismi verilir. Doğan her çocuk için maddi durumları<br />
iyi olan ailelerce ‘Hakika’ denilen kurbanlar, fakir ailelere dağıtılmak amacıyla kesilir.<br />
Ayrıca yakın komşular yemeğe çağrılır.<br />
Beşik:<br />
Bebek dünyaya geldikten 40 gün sonra anne ayağa kalkarak evin dışına çıkar.<br />
Loğusa annenin, anası kız kardeşi babasını evlerine gönderme amacı ile bu merasim<br />
düzenlenir. Kırkıncı günde eve yakın komşular ve akrabalar davet edilir. Her davetli<br />
yanında çocuk için giyim, beşik aksesuarları çeşitli hediyeler getirirler. Bu hediyeler<br />
arasında nazar boncuğu mutlaka bulunur. Getirilen bu hediyeler, önceden hazırlanmış<br />
beşiğe ya da yastığa iliştirilir ve hayır duada bulunulur.<br />
Misafirlerin gitmesinden sonra yaşlı ve saygın bir bayan tarafından (genelde loğusa<br />
annenin kayınvalidesidir) bir leğende ‘Kırk Suyu’ hazırlanır. Çocuğun saçını kesmekle<br />
görevli kişice çocuğun saçı kesilir ve çocuk yıkanmaya alınır. Tas veya büyükçe bir tahta<br />
kaşıkla su, ‘Kırk Suyu’ndan dua ve niyazlarla alınıp çocuğun başına dökülür ve annesinin<br />
ziynet eşyalarının batırılmış olduğu ılık suda yıkanır. Daha sonra yıkama işini yapan hanım<br />
tarafından bir defa sallanır ve kurulanıp pudralanarak giydirilir ve kundaklanır.<br />
Bebeğin tıraşındaki saçı toplanarak tartılır. Bu saçın ağırlığınca altın, gümüş ya da<br />
para, tıraşı yapana verilir. Zengin aileler de adak kurbanı keserek etini yedi yoksul aileye<br />
dağıtırlar. Bebeğin saçı ise yeni bir beze sarılıp saklanır.<br />
Sünnet Merasimi:<br />
Eğer bebek erkek ise, masraflarını üzerine alan bir yakının kirveliği eşliğinde<br />
sünnet ettirilir. Sünnet zamanı bebek ya bir haftalık iken ya da yedi yaşına kadar<br />
bekletilebilir. Kirve olanın bütün ailesi de sünnet olan çocuğun ailesinin kirvesi sayılır ve<br />
yeni bir yakınlığın doğmasına sebebiyet verir. Bu gelenek karşımıza çok eskilerde yaşanan<br />
‘Putlaç’ geleneğinin uzantısı olarak çıkar. (Putlaç, kirvelik geleneğinde kirvenin ailesi ile<br />
çocuğun ailesi arasında, - İslam’dan gelen bir hüküm olmamasına rağmen- kız alıp<br />
vermeme ve kirveliğin akrabalık derecesine vardırılmasıdır.)<br />
Diş Hediği:<br />
İlimizde çocuğun ileride hangi mesleği seçeceğini belirlemek amacıyla veya<br />
gurbette bulunan çocuğun hal ve durumunun nasıl ya da ne şekilde olduğunu anlamak için<br />
uygulanan bir takım pratik ve yorumlara dayalı fal şeklidir.<br />
Çocuk ilk dişini çıkardığında yakın akrabalarının katılımıyla ‘Diş Hediği’ adı<br />
verilen küçük bir merasim de çocuğun önüne her birisini ayrı mesleği temsil eden bıçak,<br />
191
kalem, kitap, bilezik, ekmek gibi nesneler bırakılır. Çocuk bunlardan hangisine uzanır ve<br />
alırsa ileride o mesleği seçeceğine inanılır.<br />
Eğer çocuğun diş çıkardığının farkına ilk annesi varır ve bir büyüğe sürpriz yaparsa<br />
çocuğun dişlerini gören ilk kişinin de çocuğa hediye alması usulden de olsa gerekli hale<br />
gelir.<br />
EVLENME GELENEĞİ:<br />
İlimizde ataerkil aile düzeni hakimdir. Bu nedenle geleneksel olan görücü usulü ile<br />
evlenme Orta Asya’dan gelen bir yaşam biçimi olarak karşımıza çıkar.<br />
Bilindiği üzere Dede Korkut Destanlarından Bamsi Beyrek, evlendirilmek<br />
istendiğinde babası, Kanlı Koca’ya evleneceği kızın vasıflarını ve bu vasıflar<br />
doğrultusunda evleneceğini, kızı görmeye bu şekilde gidebileceklerini ifade etmiştir. Hatta,<br />
günümüzde izleri yavaş yavaş silinmeye başlayan Beşik Kertmesi olayının benzerine de<br />
Dede Korkut Destanlarından Bamsi Beyrek hikayesinde rastlıyoruz.<br />
Kız Görme (Bakma):<br />
Kız görmeye (bakmaya) erkek tarafının büyükleri karar verir. Aracılara müracaat<br />
edilir. Kız tarafına yakın (genellikle akraba) birinin vasıtasıyla ya haber gönderilir ya da<br />
beraber görücü gidilir.<br />
Görücü gidenler, kızın ev içerisindeki hal ve hareketlerini, güzelliğini gözlerler.<br />
Kızdan, el ve ev işlerindeki becerilerini görmek amacıyla işlediği nakışları göstermesi<br />
istenir. Usulen su istenir. Su verirken gelişine, yürüyüşüne; suyu verirken duruşuna dikkat<br />
edilir. Kız da bu konularda dikkatli ve eğitimlidir. Suyu ikram ederken elini göğsüne koyar<br />
ve saygıyla hafifçe tebessüm eder. Bunu bardağı geri alırken de yeniler. Bu hareketler,<br />
kızın aile terbiyesi ve inceliği açısından önemli göstergeler olarak kabul edilir. Görücüye<br />
gelen misafirler giderken yine gelin adayının ayakkabılarını nasıl önlerine koyduğuna<br />
dikkat ederler.<br />
Kız İsteme ve El Öpme:<br />
Bu konu iki aile arasında ortaklaşa tespit edilir. Genellikle Perşembe günleri kız<br />
istemeye gidilir. Günümüzde hafta sonları da ‘kız istemeye’ dahil edilmiştir. Erkek tarafı<br />
yakın akraba ve komşularının ileri gelenleri ile birlikte erkekli kadınlı yatsı namazından<br />
sonra kız evine giderler.<br />
Erkekler ayrı bir odada toplanırlar. Yapılan ikramlar özellikle kabul edilmeyip önce<br />
hal hatır sorularak erkek tarafının en yaşlı olanı söze başlar.<br />
- Efendim siz bize buraya neden geldiğimizi hiç sormadınız?<br />
Kızın velisi biraz sıkılgandır. Hoş geldiniz, sefa getirdiniz. Misafire niçin geldiniz<br />
diye sormak bizim gelenek ve göreneklerimizde yeri yoktur, ayrıca bunu sormak bize<br />
düşmez.<br />
- Eh o halde biz buraya niçin geldiğimizi açıklayalım: Biz buraya Allah’ın emri<br />
Peygamberin kavli ile kızınız .......’yi oğlumuz .........’e istemeye geldik. Kulun<br />
192
takdirinden çok Takdir-i Huda önemlidir. Rızayı-i Bariye itaat etmek gerekir. Hz.<br />
Peygamberimiz ‘evlenin’ diye buyurmuşlardır. Bu sünnette uymak muteberdir.<br />
İcap etmesi durumunda diğer misafirlerde söze karışırlar. Neticede kızın babası<br />
kendi ev halkının ve kızının görüşünü de aldıktan sonra ve uygun görülmüşse şunları<br />
söyler: “Misafirler siz hoş geldiniz, sefa geldiniz. Siz böyle uygun görüyorsanız ben de; bir<br />
kızdır size kurban ettim. Allah mutlu ve hayırlı etsin” diyerek rızasını bildirir.<br />
Bunun üzerine erkek tarafının en genci kız tarafının en büyüğünden başlayarak<br />
ellerini öper. Bu törene ‘el öpme’ denir.<br />
Bu arada hazırda bekletilen fakat başta kabul edilmeyen ikramlar yeniden talep<br />
edilir ve koyu bir sohbet ortamı sağlanmış olunur.<br />
Kadınları bulunduğu odaya da haber salınır. Erkeğin annesi, babası veya bacısı gelin<br />
adayına söz yüzüğünü takarlar. Çeşitli ikramlardan sonra erkekler arasında gelin adayı<br />
tarafına istenen hediyeler konuşulmaya başlanır. Bu hediyeler genelde at, silah,takı ve<br />
başlık parası kararlaştırılır. Bazı yörelerimizde başlık parasına”Süt Hakkı” denir. Bu<br />
adetler günümüzde unutulmaya yüz tutmasına rağmen az da olsa bazı köyler de bu adetler<br />
halen sürmektedir.<br />
Şerbet İçme:<br />
Nişan törenine yörede ‘şerbet İçme’ denilmektedir. Bu tören genellikle Pazar<br />
günleri yapılır. Erkek tarafı, eş-dost dolaşarak ya da koçurgan (davet edici) vasıtasıyla<br />
tören duyurulur. Şerbet İçme töreni kızın evinde yapılır. Erkek evinden en az iki kadın<br />
şerbet ezmek ve dağıtmak üzere sabah erkenden kız evine gider. Erkek evinden getirilen<br />
şeker, suda eritilir ve şerbet renklensin diye içine kızılcık şekeri katılır. Şerbet ikramı<br />
sırasında biri misafirlere kuru, diğeri ise ıslak havlu tutarlar.<br />
Erkek tarafının davetlileri öğleye kadar törene katılırlar. Misafirler, erkeğin babası<br />
ve mahallenin hocası tarafından karşılanır. Şerbet, gümüş kupalarda ikram edilir.<br />
Erkeklerin töreni bitince, kadınlarınki başlar. Tören gece yarısına kadar sürer. Kadınlar,<br />
önce erkek tarafının evinde toplanırlar. Sonra topluca kız evine giderler. Burada önce<br />
eğlence faslı başlar; kadınlar bir ağızdan oyun havaları söyleyip def çalarlar. Bu şenlik<br />
vakit ilerledikçe nişan yapılacak yere doğru kayar. Erkek tarafının eşya sandığı odanın<br />
ortasına konulur. Sandık açılır, içindekiler teker teker gelen kadınlara gösterilir. Takılar<br />
gelin adayına takılır. Buradaki tören böylece sürer gider.<br />
Sabah kız tarafı bir sürahi şerbetle nişan yüzüğünü erkek evine yollar. Damat adayı<br />
nişan yüzüğünü parmağına takar ve yüzüğü getiren kadına şerbet ve bahşiş verir. Nişanla<br />
düğün arasında geçen her ayda ‘Pay Töreni’ (Gelin Görme) yapılır. Erkek evi, bir tepsi<br />
kurabiye, baklava, tatlı, elbise, bilezik, terlik gibi hediyeler gönderir.<br />
Güveyi Giydirme:<br />
Düğün genellikle çarşambadan başlar. Davetlilerin öğleyin güveyin evinde<br />
toplanmalarıyla ‘Güvey Tıraşı’na başlanır. Berber tıraşa başlayınca sesi güzel olanlar<br />
yanık türküler okurlar. Berber bahşiş almak için ‘ustura kesmiyor’ diye birkaç kez durur.<br />
Tatmin edici bahşişini aldıktan sonra tıraşa devam eder.<br />
193
Tıraştan sonra damadı giydirme işlemine başlanır. ‘Damatlık’ elbiseler, güveyin<br />
başı üzerinde üç kez dolaştırılarak tek tek giydirilir. Güveye elbiseleri sağdıçlar giydirir.<br />
Güveyin iki sağdıcı olur. Bunlardan biri evli, diğeri ise bekar olur. Damatlık<br />
giydirildikten sonra sağdıçlardan biri damadın sağ koluna girerek gelen davetlilerin<br />
önünde saygı gösterisi olarak durulur ve ilk önce aile büyükleri olmak üzere büyük<br />
olanlarının elleri öptürülür. Bu törenin ardından topluca yemek yenilir.<br />
Gece Düğünü:<br />
Gece düğünü, yatsı namazından sonra başlar. Misafirler hep beraber çalıp<br />
eğlenirler. Eğlence aracı genellikle davul–zurnadır. Bu arada damadın sağdıçlarının yerine<br />
oturmak isteyen ya da sağdıçların iyi hizmet etmediklerini gören davetlilerden biri,<br />
çarşıdan bolca yemiş alarak döner ve sağdıçlara şöyle der: “Bu yemişleri şimdi<br />
dağıtacağım. Ya bedelini ödersiniz, yada biriniz yerinden kalkar, sağdıç ben olurum.”<br />
Yemişler dağıtılır. Sağdıçlar da bedelini öderler. Yemişi çarşıdan alıp getiren kişi düğünü<br />
terk eder. Eğer sağdıçlar yemişin karşılığını ödememişler ise biri yemişi getirene yerini<br />
bırakmak zorunda kalır. Ama yerini bırakma çok büyük bir hakaret olarak kabul<br />
edildiğinden, yeri terk etmektense neyse bedel ödenir.<br />
Kına:<br />
Gelinin baba evinden ayrılışın ilk işaret kına yakmak törenidir. Gece düğün<br />
sürerken kına töreni yapılır. Düğün evindeki davetlilerden kadınlı erkekli bir bölümü kız<br />
evine gider. Erkekler ve kadınlar ayrı odalarda eğlenirler. Kadınlar, götürdükleri çerezleri<br />
misafirlere dağıttıktan sonra bir tepsi içinde kına getirilir. Tepsinin çevresi mumlar ile<br />
donatılarak ortaya konur. Gelinin ellerine ve ayaklarına kına yakılır. Kına yakılırken<br />
gelinin annesi tarafından hediye olarak gelinin kınalı eline altın bırakılır. Bu arada yanık<br />
türküler, maniler... okunur.<br />
Bu türkülerin en yaygını evden ayrılan kızın annesine hitaben söylediği “Hıneyi<br />
Getir Ane”dır:<br />
Hıneyi getir ane<br />
Parmağı batır ane<br />
Bu gece mısafıram<br />
Al koynan yatır ane<br />
<strong>May</strong>danoz bağladılar<br />
Ciğerim dağladılar<br />
Men şoförü almazdım<br />
Başıma bağladılar<br />
Kalede var çeperler<br />
Çepere su seperler<br />
Uzak yoldan geleni<br />
Terli terli öperler<br />
194
Bu türküler okunurken gelin ağlar, erkek tarafı ise güler. Misafirlere de kına<br />
dağıtıldıktan sonra eğlenceler kınacılar düğün evine yani erkek tarafının evine döner.<br />
Bunlardan ‘yenge’ denilen üç bekar kız gelinin yanında kalır. Uyuyanların eteklerini<br />
birbirine dikmek, uykuda iken birbirinin yüzünü boyamak gibi eğlenceler gece boyu<br />
yapılır.<br />
Damadın kınası, düğün evinde yapılır. Kına tabağı içindeki mumlar yakılır ve evin<br />
genç kızlarınca içeriye getirilir. Biraz eğlenildikten sonra damadın sağ elinin serçe<br />
parmağına kına sürülerek bağlanır. Davetliler de parmaklarına kına sürerler. Her iki kına<br />
töreninde de çalgıcılara bolca bahşiş verilir. Damadın yakınları gece düğün evinde sabaha<br />
kadar eğlenme için kalırlar.<br />
Gelin Götürme:<br />
Sabahın erken saatlerinde düğün alayı kız evine gider. Kız evinde kapı genellikle<br />
kapalı tutulur. Kapının açılmayacağını, açılabilmesi için taleplerini şöyle dile getirir: “ya<br />
tabanca, ya para isterim, vermezseniz kapıyı açmam”. İstedikleri ya temin edilir ya ad<br />
gönlü hoş edilerek kapı açtırılır.<br />
Gelin hazır olunca bir koluna damadın sağdıçlarından biri, diğer koluna ise kızın<br />
kardeşlerinden biri girerek gelin yavaş yavaş baba evinden çıkarılır. Gelin bütün ailesi ile<br />
helalleşip vedalaşır. Anne ve baba kızlarına, “iyi bir gelin olasın, kaynananın sözünden<br />
dışarı çıkmayasın. Yoksa emeğimizi ve sütümüzü helal etmeyiz” derler.<br />
Gelin alayının dönüşü mutlaka farklı yoldan olmalıdır. Alay, yolda bahşiş almak<br />
isteyenlerce kurulan barikatlarla sık sık karşılaşır. Düğün alayından önce gelinin aynası,<br />
çeyiz sandığı, yatağı ve diğer eşyaları gider. Yol boyunca testi kıranlara, su dökenlere de<br />
bahşiş verilir.<br />
Damat sağdıçlardan biri ile dama çıkarak gelini bekler. Gelin attan ya da arabadan<br />
inerken başına çerez, bozuk para serpilir. Paralar bereket getirir inancıyla orada<br />
bulunanlarca paylaşılır. Yemişler de “ağbat başan, (darısı başına)” denerek gençlere<br />
yedirilir. Kapının girişinde gelinin avucuna bal sürülür. Oda bu balı kapının üst eşiğine<br />
sürer. Bu adet ile gelinin-kaynana ilişkinin tatlı olacağına inanılır. Bereket getirsin diye su<br />
dolu küp hızla yere çarpılarak kırılır. Gelin odasına alındıktan sonra damat ile bir süre baş<br />
başa kalır. Damat gelinin duvağını açarak “Yüz Görümü” hediyesini takar ve sağdıçlarca<br />
gezmeye götürülür. Komşular gelin görmeye gelirler.<br />
Yatsı namazından sonra damat, sağdıçlarınca odasına götürülür. Damat iki rekat<br />
namaz kılar. Damadın ablası kardeşi ile gelinini el ele tutuşturur: “bunu sana teslim ettim.<br />
Seni de Allah’a teslim ettim” diye nasihatte bulunur. Güvey ile gelin baş başa bırakılır.<br />
Gelin yüz görümlüğünü almadan damatla konuşmaz.<br />
Sabah namazından çıkılınca sağdıçlar gelerek damadı evden alır, hamama<br />
götürürler. Gelin ise gerdekten üç gün sonra hamama götürülür. Sağdıçlar hamamdan sonra<br />
birer gün arayla yemek verirler. Pazar günü de damat sağdıçları yemeğe çağırır ve<br />
hediyeler verilir.<br />
Muş’ta, evlenme çağına gelen kız, kısmetinin bağlı olduğuna inanır. Eğer bu kız,<br />
arka arkaya üç çarşamba bir oklava alıp ata biner gibi bacağı arasına alarak minareye çıkar<br />
195
ve şerefeden üç kere “Kırnavır, adetiz batsın, it babaliler” diye devir yaparsa o kızın<br />
kısmeti hemen açılırmış ve istemeye gelirlermiş. Bu gelenekte, genç kızların oklavaya at<br />
gibi binmeleri eski Türk din adamı görevi üslenen “Kam veya Saman”ın ayin sırasında<br />
kullandıkları sembolik tahta ata benzemektedir ki harekette de göğe doğru bir çıkış olması<br />
da dikkat çekicidir.<br />
Ayrıca, kısmeti kapalı kızların, kısmetinin açılması için hiç kullanılmamış bir<br />
kilidin, kilitlenerek kilidin Cuma namazından ilk çıkan kişiye açtırılması ile kısmetinin<br />
açılacağına inanırlar.<br />
Muş ilinde ve çevresindeki aşiretlerde, ölenin ardından acıları dile getiren ağıtlar<br />
dökülür. Ağıtçılar ölenin hayatta iken yaptığı iyilikleri terennüm eder. Yas tutma haftalarca<br />
sürer. Yas sırasında ölü evi badana edilmez, hamama gidilmez, kına yakılmaz, takı<br />
takılmaz bu şekilde yas da olduğu belirtilir.<br />
Ölen kardeşin eşini alma veya ölen gelinin kız kardeşi ile evlenme ile öleninin<br />
ruhunun rahat edeceğine, huzur bulacağına inanılır.<br />
YEREL ETKİNLİKLER :<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Nevroz Bayramı<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 21 Mart<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Varto’nun Düşman İşgalinden Kurtuluşu<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : Varto Kaymakamlığı- Belediye Başkanlığı<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 31 Mart<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Muş Lale Festivali<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : Muş Valiliği – Belediye Başkanlığı<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 29-30 Nisan<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Muş’un Kurtuluşu<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : Muş Valiliği – Belediye Başkanlığı<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 30 Nisan<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Hıdrellez Şenlikleri<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 6 <strong>May</strong>ıs<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Varto Koğ Şenlikleri<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : Belediye Başkanlığı<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 18-20 Temmuz<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Malazgirt Anma Törenleri<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ : Malazgirt Kaymakamlığı – Belediye Başkanlığı<br />
ETKİNLİK TARİHİ : 25-26 Ağustos<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Turizm Haftası<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü<br />
196
ETKİNLİK TARİHİ<br />
: 15-22 Nisan<br />
ETKİNLİK ADI<br />
: Kütüphane Haftası<br />
DÜZENLEYEN KURULUŞ: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü<br />
ETKİNLİK TARİHİ : Mart ayının son haftası<br />
HALK İNANIŞLARI<br />
HIDIR NEBİ – HIDIR İLYAS (HIDRELLEZ)<br />
Nisan ayının yirmi ikinci gecesi Hıdır Nebi, Hıdır İlyas’ın geleceğine inanılır. Gece<br />
yağan yağmur damlaları temiz kablara alınır. Bu su şifa niyetine içilir. Hastalara da verilir.<br />
VARTİVAR<br />
Temmuz ayının onbeşinci günüdür. Bugün yazın en sıcak günüdür. Köylerde<br />
toplanan halk koyun sürüsünün bulunduğu beriye giderler. O gün koyun ile kuzunun<br />
birbirinden ayrılır. Koyunlar ayrı bir sürü kuzular da ayrı bir sürü olur. Kuzuların<br />
bakıcısına Berivan denir.<br />
Yazın sıcağına işaret bir tekerleme şöyledir:<br />
Keçel karganın sözü olsa<br />
Vartivarde kar yağar.<br />
Ay Tutulması :<br />
Bölgenin diğer illerinde olduğu gibi Muş’ta da, Ay tutulduğu zaman aynen eski<br />
Türk inancında olduğu gibi havaya silahla ateş edilir. Teneke davul çalınıp gürültü<br />
çıkarılır. Ay’ın kendisini yutan ejderden kurtarılacağına inanılır.<br />
Yine ayın ilk halini gören kişi hemen yanında kimse yoksa gözünü kapatıp dilek<br />
tutar. Eğer yanında biri varsa o kişiye bakar ve o kişinin sonraki günlerde uğurlu olacağına<br />
inanır ve o günlerin güzel, bereketli geçeceği kanaatine varılır. İslam’dan sonra Ay’ı ilk<br />
gören kişinin Peygamberimize salavat getirme geleneği de eklenmiştir.<br />
Eski Türklerde gökte her insanın bir yıldızı olduğuna inanılırdı. Gökte yıldız<br />
kayması olduğu zaman birinin öleceği düşünülürdü. Bu inanış ilimizde halen geçerliliğini<br />
korumaktadır.<br />
İslam’dan önceki devirlerde Natüralist inancında olan Türklerde, Güneş ve Ay ile<br />
ilgili kötü ruhlar mücadeleye kalkışırlar. Bazen bu kötü ruhlar Ay ve Güneşi yakalayıp<br />
karanlık dünyasına sürüklerler.<br />
Yine İslam’dan önceki devirlerden kalan ve şu anda hurafe ve batıl olarak kabul<br />
ettiğimiz inançlardan biri de ay tutulduğu zaman Ay’ı ejderin ya da canavarın (Asya<br />
Motifidir) yutmaya çalıştığıdır. Ay’ı ejderden kurtarmak için bağırıp çağırma, davul çalma<br />
veya değişik şekillerde gürültüler çıkarma Şamanizm’den gelen bir inanıştır. Muş ilinde<br />
sıkça rastlanılmaktadır.<br />
197
Kara Çarşamba:<br />
Tunceli - Bingöl - Erzincan çevresinde ve Muş’un dağ köylerinde ‘Kara Çarşamba’<br />
olarak kabul edilen ve mart ayının ilk çarşamba günü erkekler alınlarına ‘kara bir leke’ ya<br />
da ‘is’ sürerek ırmak ve derelere girerek bu karaları temizlerler ve bu ara suya karşı dua ve<br />
niyazda bulunurlar. Ayrıca yabani gül ağacı veya esnek ağaçların uçları kesilir. Bu uçlar,<br />
daire şekli verilmek amacıyla birbirine yaklaştırılır. Hastalıklı olanlar bu daireden<br />
geçirilirken ‘Kurt Kafasının’ ağzını bağlayıp, “kurtulmamıza sebep olduğun o günün<br />
hürmetine hastamıza şifa ver, bu günün hatırına da sürülerimize dokunma” diye niyazda<br />
bulunulur. Günümüzde de ilimizin merkeze yakın köylerinde bile sürülere dadanmaması<br />
için ‘kurt ağzını bağlama’ geleneği devam etmektedir. Bu gelenek ister istemez bize<br />
‘Ergenekon Destanında’ yaşanan hadiseleri çağrıştırır.<br />
İslam dinin kabulünden sonra bu gelenek değişik şekillerde karşımıza çıkmaktadır.<br />
Bunlardan biri şudur: Peygamber Efendimize yapılan eziyetlerden kurtuluşunu kutlama<br />
maksadıyla halkın bir araya gelmesi, dua ve niyazlarda bulunmasıyla anılır. Bu gün de<br />
Şubatın son, Mart ayının ilk haftası arasındaki Çarşamba gününde evlerde çokça sevilen<br />
yemekler yapılıp bir kısmı fakirlere dağıtılarak Peygamber Efendimizin ‘Nefsin için neyi<br />
çok istersen başkalarına da ondan iste’ Hadis-i Şerifinin gereği yerine getirilir.<br />
Geleneğe göre bu hafta Şubat ayının son Çarşamba’sından başlayıp Mart ayının ilk<br />
haftasına kadar devam eder.<br />
Bu haftada Peygamberlere Allah tarafından bazı belalar verildiğine inanılır. Hz.<br />
Eyyüb’ün bu hafta içinde vücudunun yaralandığına inanılır.<br />
Bu hafta içerisinde evlerde bol, bol tatlılar yapılır. Fakirlere ve komşulara dağıtılır.<br />
Bazen birkaç aile bir araya gelerek bu haftayı, oklava beraber geçirirler. Burada “Nefsin<br />
için istediğini başkası içinde iste” düsturuyla yapılan her yemek ve tatlı dağıtılır.<br />
Son Çarşamba kurtuluş Çarşamba’sıdır. Bu hafta içinde bazı evlerde Kur’an<br />
okunur. İlahiler söylenir. Bazen de Mevlit okutulur.<br />
Ziyaret Ağacı:<br />
Ağaca bez bağlama geleneği, bütün tarihçilerin ittifakla ortaya koydukları Şaman<br />
İnancının direk yansımasıdır. Şöyle ki; Şamanizm’de iyi ruhların tutulan dilek ve<br />
temennileri ulaşması gereken yere ulaştırmasına dayanır. İslam’ın kabulünden sonra da<br />
yoğun bir şekilde ilimizde görülmektedir.<br />
Sagu (Sadu - Ağıt - Yas):<br />
Mezarın etrafında yedi defa dönülerek yapılan bir çeşit yas gösterisidir. Şamanizm<br />
de ayinleri yapan din adamlarınca yapılır. Ölüyü kötü ruhlardan uzak tutma amacı taşır.<br />
Günümüzde de geleneksel olduğu için özellikle yaşlılar tarafından (unutulmaya yüz<br />
tutmuştur) uygulanırlığı vardır. Ancak ölünün arkasından vızıldanarak ve sağa sola<br />
sallanarak yapılan Yasa, ‘Sadu’ denilip yas tutan kadınlar arasında yoğun bir şekilde<br />
uygulanır.<br />
198
Kampos (Alkız, Alkarısı) İnancı:<br />
Doğum sırasında ve sonrasında gerek ana gerekse çocuk için en büyük tehlike<br />
olarak kabul edilir. “Kampos” adıyla isimlendirilen Alkarısı ya da Alkız Zıviztan (Loğusa)<br />
ve yeni doğmuş çocuklara musallat olan bu kötü ruh bazen de evde, tarlada, bağda,<br />
bahçede tek başına iken uyumakta olan kişilerin üzerine ağırlığı ile çöker. Bu şekilde<br />
şahsın korkup çarpılmasına dayalı bir takım hastalıkları verdiğine veya kişiyi boğmak<br />
suretiyle öldürüleceğine inanılır. Kampos geceyi ve karanlık alemi sever.<br />
Kampos’un fiziki yapısı ile ilgili olarak birbirini tutmayan tasvirler ve buna bağlı<br />
inançlar da mevcuttur. Kampos’un bazen papağı (börk) olan iri-yarı bir insan, bazen kara<br />
bir kediye benzediği, bazen de yüzü tarif edilemeyecek şekilde tüylü küçük bir yaratığı<br />
andırdığı ifade edilir.<br />
Kişiye zarar vermek için gelen bu meçhul yaratığın çıkardığı hırıltıyı henüz uyku<br />
haline geçmemiş kişiler duyduğu halde hiçbir harekette bulamaz. Böyle durumlarda kişinin<br />
kanının çekildiği, damarlarının kuruduğu söylenir.<br />
Kampos’tan korunmanın yolu, onun korktuğu, iğne gibi demirden imal edilmiş bir<br />
eşyayı üzerinde bulundurmaktır.<br />
Yörede Kampos tarafından verildiğine inanılan hastalıkların tedavisi için ocaklara<br />
ve muhtelif ziyaret yerlerine gidilir. ski Türklerde bu tür hastalıklar Kamların aracılığıyla<br />
tedavi edilirdi.<br />
Yöremizde Kampos’un (Alkız-Alkarısı) ağıl, samanlık, su kenarları ve ıssız yerleri<br />
kendisine mesken tuttuğuna; korktuğu şeylerden olan iğneyle esir alındığında ise çok<br />
bereketli kabul edilen eli ile o aileye ölene kadar hizmet ettiğine inanılır.<br />
Dağ, Ata ve Ağaç Kültürü:<br />
Eski Türk’lerin ölen büyüklerini kutsallaştırmak için yüksek dağ tepelerine<br />
gömdüklerini, ulu dağların tepelerinin de aynı şekilde kutsallaştırıldığı, atalarına ait<br />
mezarları bu mekanlarda yapıldığı, gökyüzüne yakın kabul edilişi ve uzaktan mavi renkte<br />
görünmelerinden ötürü kutsal mekanlar olarak nitelendirildikleri anlaşılmaktadır. Kaldı ki<br />
Altay dağlarında rastlanılan kurganların çoğunun yüksek dağlarda bulunuş sebebinin bu<br />
olduğu bilinmektedir.<br />
Bu inanışların Anadolu’da da aynı şekilde yaşandığını görmekteyiz. İslamın<br />
etkisiyle eski Şamanist inanışlarındaki ulu dağlar ve üzerindeki Ata Ruhlarının yerini,<br />
aynı dileklerin yapıldığı Evliyaların ve Yatırların ruhu almıştır.<br />
İşte, ilimizin Varto ilçesinde dağ kültürü ile ata kültürünü andıran “Koçkar Baba”<br />
adı verilen ve adına törenler yapılıp dualar okunan bir ‘Ziyaret Tepesi’ mevcuttur.<br />
Koçkar Baba ya da Köşker Baba Ziyaretinde, çevredeki bütün halkı bayramlık<br />
elbiselerini giyer, yiyeceklerini hazırlar tepeye çıkarlar. Burada Kurbanlar kesilir, çeşit<br />
199
çeşit yemekler yapılır, gönüllerdeki dileklerin tutması için Evliyanın yattığına inandıkları<br />
(Ata ruhu) mezar taşına dualar yapılıp ve öperek dile getirdiklerini, dağdan aşağıya,<br />
düzlüğe indiklerinde at koşturup eğlendiklerini ve bu arada davul sesine benzeyen sesler<br />
işitildiğini, halkında bunun “Koçkar – Köşker Baba tarafından çalındığına inanılır.<br />
Koçkar ya da Köşker Baba, bazı kaynaklarda 786’da Varto’ya Oğuz Boylarından<br />
Akkoyunlu Oymak Başı olarak geldiği ve burayı yurt tuttuğu, vefatı ile birlikte de Bingöl<br />
dağlarının üzerinde yüksek bir tepenin üzerine defnedildiğidir.<br />
Çelim Çelim Çemçecük:<br />
Milletimizin sosyal yaşamında su ve yağmur; hayat ve bereketin kaynağı olarak<br />
kabul edilir. Su ve yağmur kutsaldır. Bunun ifadesi de onu bugün de Müslüman Türklerin<br />
hayatında ‘rahmet’ sıfatı ile anılmasıdır. Sadece Muş’ta değil ülkemizin her yerinde<br />
‘yağmur yağıyor’ yerine ‘Rahmet Yağıyor’ denilmektedir. Çünkü Yağmurun Allah’ın bir<br />
lütfü olduğu inancı hakimdir.<br />
Yağmur duası ile ilgili törenler eskiden olduğu gibi bugün de bütün Türk asıllı<br />
kavim ve boylarda bazı ufak değişikliklerle devam etmektedir.<br />
Yağmur yağması için başvurulan inançların içinde özellikle en önemli<br />
geleneklerden biri; Muş ilinde de ve çocuk oyunu niteliğinde olan ‘Çelim Çelim<br />
Çemçecük’ gösterisi ve bu hususta söylenen ilahi ve maniler şeklinde kendini gösterir.<br />
Çelim Çelim Çemçecük ya da Çemçegelin, çubuk halindeki tahta parçalarını bir<br />
araya getirip üzerine çeşitli bez parçaları ile süsleyerek gelin haline getirilen bir nevi<br />
tot(büyüklerde yaparlar) kapı kapı dolaştırıp hem yağmur yağması için maniler söyler ve<br />
kendilerine de bir şeyler isterler. (Bu gelenek kurak geçen yaz aylarında yağmurun<br />
yağması için başvurulan bir halk inanışıdır.)<br />
Kapı kapı dolaştırılan bu bebek, her evin kapısı açıldıktan sonra evin reisi<br />
tarafından karşılanır. Evin reisi yağmur yağması dileğiyle önce bebeğin üzerine su döker,<br />
çocuklara da şeker verir.<br />
Bebeği taşıyan çocuk grubu hep bir ağızdan şu tekerlemeyi söylerler:<br />
Çelim çelim çemçecük<br />
Çemçecüğe ne gele<br />
İneklere ot gele<br />
Bızavlara süt gele<br />
Tarlada çamur tabakta hamur<br />
Ver Allah’ım ver bir sürü yağmur<br />
Çıngır çıngır çıngır tas<br />
Birini kaldır birini bas<br />
Anber oğlu hastadır<br />
Kekliği kafestedir<br />
2<strong>00</strong>
Ali binmiş atına<br />
Sürmüş göğün katına<br />
Gökte ne var bir hurma<br />
Dalları burma burma<br />
Onu yiyen hacılar hak yoluna durmuşlar<br />
Tarlada çamur tabakta hamur<br />
Ver Allah’ım ver bir sürü yağmur.<br />
Muş Yöresine Ait Bazı İnanışlar:<br />
- İki bayram arasında düğün yapılmaz ve nikah kıyılmaz.<br />
- Akşamları tırnak kesilmez.<br />
- Aluç meyvesinin bol olduğu yıl kış, uzun ve çetin geçer.<br />
FOLKLOR<br />
Milli kültürün ayrılmaz bir parçası olan Muş Folkloru yöre insanının iç dünyasını,<br />
neşesini, yaşantısını, üzüntüsünü, geleneklerini, tabiat olayları karşısındaki tavırlarını<br />
geçmişten günümüze günümüzden geleceğe taşır.<br />
MAHALLİ OYUNLAR<br />
Muş ve çevresindeki mahalli oyunlar geleneklerin yaşama tarzının bir parçasıdır.<br />
Şekil 50. Folklör Ekibinin Oynadığı Halk Oyunları<br />
201
Bu oyunlarda Doğu Anadolu Bölgesinin özellileri görülür.<br />
Şekil 51. Muş Yöresininde Oynanan Halk Oyunları<br />
Muş’un başlıca mahalli oyunları; Aşırme, Ağırbar, Keçiki, Ayşoki, Koçeri, Zeyno, Botani,<br />
Dendikbade, Gerandi, Yalkuşta ve Mendo gibi oyunlardır.<br />
ÇOCUK OYUNLARI:<br />
Muş ve çevresinde çocukların sıkça oynadıkları oyunların başında ‘Dudduhel’,<br />
‘Ebe Oyunu’, ‘Holoç’, ‘Moza (Cız)’, ‘Dellur Ağaç’ gelir. Bu oyunlarda yine kökü eskilere<br />
dayanan oyunlar olup teknolojinin gelişmesi ile birlikte çocuklar tarafından artık oynanmaz<br />
ve unutulur olmuştur. Oyunlar yardımlaşma, kaynaşma, birlikte hareket etme, disiplin gibi<br />
davranışları kazandırma amacına yöneliktir.<br />
Dudduhel:<br />
Bir ekip oyunudur. Üçer yada dörderli oynanır. Her ekibin yaklaşık 10 metre<br />
uzunluğunda bir oyun çizgisi vardır. Her ekip kendi çizgisine üç taş diker. Oyuna başlayan<br />
ekibin oyuncuları karşı ekibin taşlarını yıkmak için ikişer taş atarlar. Dikilen taşların birini<br />
yıkan oyuncu bir taş daha atmaya hak kazanır. Atılan taşların yıkılan taşlara değmemesi bir<br />
kuraldır, atılan taş yerdeki taşa değerse o taş yeniden dikilir. Eğer dikili taşların üçü de<br />
yıkılırsa, taşları yıkan tarafın oyuncuları diğerinin sırtına biner; karşı tarafın çizgisine kadar<br />
götürülme hakkını kazanır. Dikilen taşlar düşürülemezse taş atma sırası diğer ekibe geçer.<br />
Oyuncular her atış sırasında duduhel hel hel diye bağırırlar.<br />
Ebe Oyunu:<br />
Çocuklardan biri ebe olur. Seçtiği bir canlı ya da cansız herhangi bir nesneyi ad<br />
vermeden, bazı özellikleri ile belirterek anlatmaya çalışır. Oyuna katılanlardan hangisi<br />
tarifi yapılan varlığı bilirse, ebe elindeki kamçıyı ona verir. Diğerleri kaçışırlar. Kamçıyı<br />
eline alan yakalayabildiği oyunculara rasgele vurmaya başlar. Bu kovalamaca ebenin<br />
‘Şahin’ diye bağırmasına kadar sürer. Kamçıyı elinde tutan oyuncu kamçıyı ebeye<br />
202
vermeden yakalanırsa bu defa yakalayan kamçılamaya başlar. Buda bir fırsatını bulup<br />
kamçıyı ebeye verinceye kadar sürer.<br />
Holoç:<br />
Beş ya da yedi kişilik takımlarla ve sopa ile oynanır. Önce oyun alanında bir çukur<br />
kazılır. Çukurun iki ya da üç metre uzağına bir taş konur. Buna “Moza” denir. Kurayla bir<br />
ebe seçilir. Ebe mozayı, sopa ile iterek çukura doğru sürükler. Diğer oyuncular buna engel<br />
olmaya çalışırlar. Sopalarıyla (sopalara ‘degenek’ denir) mozaya hızla vurarak<br />
uzaklaştırmak isterler. Ebenin sopasıyla diğer oyunculara dokunmaması kuraldır. Ebenin<br />
sopası diğer oyunculardan birine değerse ‘holoç’ olur.<br />
Moza (Cız) :<br />
Holoç oyunundaki moza (taş) burada oyunun konusudur. Üç ya da beş kişi ile<br />
oynanır. Lap denen ele sığacak kadar düz taşlarla oynanan bir çizgi oyunudur. 25-30 cm<br />
çapında bir daire çizilir. Ortasına ‘moza’ denilen yuvarlağa yakın taş bırakılır. Altı yedi<br />
metre uzaklığa bir metrelik çizgi çizilir. Her oyuncu sırayla çizgiden attıkları laplarla<br />
mozayı dairenin içerisinden çıkarmaya çalışırlar. Mozayı daireden çıkaran oyuncu her<br />
vuruşta yeniden oynanmaya hak kazanır. Belirlenen oyun sahasının dışına çıkana kadar<br />
oyun devam eder. Oyun, puanlama sistemi ile oynanır. Bu durum sıradaki oyuncu<br />
bitinceye kadar yada sıkılıp pes edinceye kadar devam eder.<br />
Dellur Ağaç:<br />
Çelik çomak oyununun aynı olmakla birlikte İlimizde değişik şekilde oynanan<br />
versiyonu da vardır.Şöyle ki : iki, dört yada altı kişi ile oynanan bir oyundur. Dört beş<br />
metre çapında büyükçe bir daire çizilir dairenin tam ortasına küçük bir çukur açılır,<br />
yumruk büyüklüğündeki çukurun üzerine Dellur denilen küçük sopa bırakılır ve degenek<br />
denilen uzun sopa çukurun içine sokularak destek alındıktan sonra yuvarlağın ortasındaki<br />
oyuncu tarafından yuvarlağın dışında uzağa fırlatmaya çalışır delluru (küçük sopayı)<br />
havada iken yakalayan rakip oyuncu direk oyunu başlatmaya hak kazanır eğer<br />
yakalayamamışsa delluru düştüğü yerden alarak ötedeki büyük dairenin içerisine atıp denk<br />
getirmeye çalışır. Dairenin içerisindeki oyuncu da rakip tarafından atılan delluru dairenin<br />
içine sokmamak için degeneğiyle (çomağıyla) hamle yapar bu oyun dellur daireye<br />
sokulana yada ebe delluru havada yakalayana kadar aynı kişilerce devam ettirilir.<br />
Unutulmaya yüz tutmuş olan bu oyun tarzının kurallarıyla şu anda Avrupa da oynanan<br />
beyzbola benzemesi dikkate şayandır.<br />
Rız :<br />
İki kişi tarafından oynanır. Her oyuncunun üç tane küçük taşı vardır. Yere önce bir<br />
kare çizilir. Kare içerisine artı yapılır. Her iki oyuncunun taşları çizgilerin kesiştiği yerlere<br />
karışık olarak bırakılır. Oyuncular sırasıyla hamle yaparlar. Oyunda öncelikle üç taşını<br />
aynı hizaya getiren oyuncu oyunun galibidir. Esas olan üç taşı aynı hizaya rakibinden önce<br />
getirmek olduğundan öncelikle rakibin hamle yapması önlenmelidir.<br />
2<strong>03</strong>
TÜRKÜLER<br />
Muş ve çevresinin ezgilerinde Doğu Anadolu Bölgesi halk müziğinin özellikleri<br />
görülür. Söylenen türkülerde yöre insanının yaşam biçimi acıları, sevgileri, tabiatla olan<br />
bağları, işgal yıllarının çilesi ve yurt sevgisi dile gelir. Muş ve çevresinde ilki 1944 de<br />
Muzaffer SARISÖZEN başkanlığında Bedii YÖNETKEN ve teknisyen Rıza<br />
YETİŞEN’den kurulu ekipçe, ikincisi ise 1961’de Mustafa GECEYATMAZ, Fikret<br />
OTY<strong>AM</strong> ve teknisyen Mücahit KÜÇÜKBARANDAN oluşan ekipçe olmak üzere iki<br />
resmi derleme yapılmıştır.<br />
Başlıcaları Şunlardır:<br />
Muş Ovası<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin, Fikri İbiş<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su : 287<br />
Güllü Hamamın Üstüyem<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin,<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su : 699<br />
Havada Bulut Yok<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin,<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su :<br />
Kalenin Bedenleri<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin,<br />
Derleyen : Mustafa Geceyatmaz<br />
Notaya Alan : Mustafa Geceyatmaz<br />
TRT Repertuarı No’su : <strong>12</strong>29<br />
Değirmenin Bendine<br />
Kaynak Kişi : Muazzez Turung<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su : 562<br />
204
Evleri Var Hane Hane<br />
Kaynak Kişi : Fikri İbiş<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su : 696<br />
Garşıda Gıza Gurban<br />
Kaynak Kişi : Fazlı Oğuzhan<br />
Derleyen : Fazlı Oğuzhan<br />
Notaya Alan : Durmuş Yazıcıoğlu<br />
TRT Repertuarı No’su : 2508<br />
Şirazdır<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin<br />
Derleyen : Mehmet Ciğer<br />
Dağlarda Meşelerde<br />
Kaynak Kişi : Dürüye Keskin<br />
Derleyen : Muzaffer Sarısözen<br />
Notaya Alan : Muzaffer Sarısözen<br />
TRT Repertuarı No’su : 562<br />
Ve Muşun Etrafında Atlı Gezerim, Kıneyi Getir Ane, Oy Nayim Nayim, Atım Atım<br />
Kır Atım, Mektebin Bacaları, Kırtakomda Bir Kuş Var, Kız Anan Kaynanam Ola, Ah Le<br />
Yaman Oğlane, Ezanda Yer, Muşumuz Dört Bucaktır, Mendolo, Anam Anam gibi<br />
türküler Muş ve çevresinin başlıca ezgileridir.<br />
MAHALLİ YEMEKLER<br />
Muş Köftesi (Hafta Direği):<br />
Yağsız et, iki yada üç kez makineden geçirilir ve dövülür. Köftelik bulgurla iyice<br />
yoğrulur. Yoğrulan bu malzemeden bir tutam avuç içine alınır ve iyice sıkılır, Top haline<br />
getirilir, ortasından oyulur ve daha önce hazırlanmış kıyma, soğan, ceviz içi ve pirinç<br />
karışımı iç bu oyuğa konarak tekrar kapatılır. Tuzlu suda 20-30 dakika pişirildikten sonra<br />
tabaklara konur, üzerine tereyağı dökülerek servis yapılır.<br />
Hez Dolması:<br />
Yağlı kıyma pirinç ile iyice yoğrulur. Haşlanmış lahana yapraklarına sarılarak<br />
tencereye sıra ile dizilir. Tencereye sumak suyu ilave edilir. İyice piştikten sonra servis<br />
yapılır.<br />
205
Domatesli Lahana Dolması (Kırçikli kelem Dolması):<br />
Yağlı kıyma bulgurla iyice yoğrulur. Haşlanmış lahana yapraklarına sarılır.<br />
Tencereye, bir sıra dolma bir sıra da domates ve biber karışımı serilir ve ateşe verilir.<br />
Piştikten sora üzerine biberli yağ dökülerek servis yapılır.<br />
Çorti:<br />
Lahana yaprakları ufak ufak doğranır ve maydanoz, reyhan, soğan ve çeşitli<br />
baharatlardan oluşan karışımla birlikte küpe doldurulur. Ekşi olması için de küpe bir<br />
miktar nohut ve hamur atılır. Kışlıktır. Kuru yemeklerin yanında yenildiği gibi içine dövme<br />
yada kemikli et katılıp pişirilerek de yenilebilir.<br />
Keşkek:<br />
Nohut ve den (kabuğu alınmış buğday, dövme) taneleri suda iyice haşlanır.<br />
Önceden pişirilmiş etle birlikte toz biber, haşlanmış nohut ve den katılır. Bir süre daha<br />
pişirilir. Ufak ufak doğranmış kuru soğan serpilerek servis yapılır.<br />
G.2. Turizm Çeşitleri<br />
İlimizde dinsel, kültürel, arkeolojik turizmin yanı sıra yayla, kamp ve kış turizmi<br />
çeşitleri gibi birçok zenginliğe sahiptir.<br />
C<strong>AM</strong>İLER<br />
1- Ulu Cami<br />
İNANÇ TURİZMİ<br />
Muş’ta, Alaeddin Bey ve Hacı Şeref camilerinin batısındadır. Moloz taştandır.<br />
Kitabesizdir. Avlusunda yatan Şeyh Muhammed-i Mağribi tarafından 979’da yaptırıldığı<br />
rivayet edilmektedir. Mimari özelliklerinden XIV. yy’ın ikinci yarısına tarihlenen cami,<br />
dikdörtgen planlıdır. Ana mekan, ortada kubbe, yanlarda beşik tonoz örtülüdür. Mihrap<br />
sadedir, kuzeyinde kesme taştan üç kubbeli son cemaat yeri vardır. Kesme taştan sade taç<br />
kapı sivri kemerli niş içindedir. Batı duvarı dışında öbür duvarlarda ikişer pencere vardır.<br />
Minaresi,depremden zarar görmüş olup, aslına sadık kalınarak 1968 ve 1972 yıllarında<br />
onarım görmüştür.<br />
2- Hacı Şeref Camii<br />
Bir Selçuklu yapısı olan çok yıkık durumda Arslanlı Han’ın içindedir. Mimari<br />
özelliklerinden XVII yy’la tarihlenmektedir. Bir son dönem Osmanlı yapısıdır.<br />
Ana mekanı kare planlıdır. Ana mekan ortada büyük yanlarda basık kubbelerle<br />
örtülmüştür. Sade mihrabı yuvarlak kemerli ve niş biçimindedir. Sonradan eklenen son<br />
cemaat ahlat taşından 1997 yılında eklenmiştir. Sivri kemeri niş biçiminde taç kapı kesme<br />
taştandır. 1318’de yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu yapı Abdulhamit Han tarafından<br />
yaptırılmıştır.<br />
206
Şekil 52. Hacı Şeref Camiinin Genel Görünüşü<br />
207
3- Alaaddin Bey (Paşa) Camii<br />
XVIII yy. başlarında şehrin valisi Alaaddin Bey tarafından<br />
yaptırılmıştır. Ana mekanı kare planlıdır ve dokuz neflidir. Orta büyük ve yanlarda küçük<br />
kubbelerle örtülüdür. Orta nefte yer alan mihrabı sutunçeler ve bitki motifleriyle bezelidir.<br />
Taç kapının yanlarında kabartma kandil motifleri vardır. Minaresi iki renkli kesme taştan<br />
yapılıdır. Kare kaideli silindir gövdelidir. Gövdenin ortasında iç içe geçmiş çınar ağacını<br />
andırır bitkisel motiflerden bir kuşak oluşturulmuştur.<br />
Şekil 53. Alaaddin Bey Camii Genel Görünüşü<br />
208
Şekil 54. Cümle Giriş Kapısı Kitabesi<br />
Şekil 55. Alaaddin Bey Çeşmesi Kitabesi<br />
Alaeddin Bey Camii külliyesi içindedir. Kitabesinde Eşref Bey tarafından<br />
yaptırıldığı yazılıdır. Cami ile aynı tarihte yaptırılmıştır<br />
4- Bulanık Mollakent Camisi<br />
Bulanık ilçesinin Mollakent köyündedir. Bir Selçuklu yapısıdır. Şeyh İbrahim<br />
tarafından <strong>12</strong>90’da yaptırılmıştır Ahlat taşındandır. Dört kubbeli üç pencerelidir.<br />
5- Bulanık Esenlik Camisi<br />
Bulanık ilçesinin Esenlik Köyündedir. Bir Selçuklu eseridir. Şeyh Abdulmelik<br />
tarafından 1194’te yaptırılmıştır. Ahlat taşındandır. Tek kubbeli, dört pencereli, iki kapılı<br />
bir yapıdır. Kubbesinde ayrıca dört küçük pencere yer almaktadır.<br />
209
Şekil 56.Esenlik Camisinin Dış Görünüşü<br />
MEDRESELER<br />
Mollakent Medresesi<br />
Bulanık ilçesinin Mollakent Köyündedir. Bir Selçuklu Eseridir. Ahlat taşından<br />
yapılmıştır. Şeyh İbrahim tarafından 1321’ de yaptırılmıştır. İki büyük odası birde salonu<br />
vardır. Her odada üçer kitaplık penceresi bulunmaktadır. Muş’un günümüze ulaşamayan<br />
yalnızca tarihi kayıtlarda adı geçen diğer yapıları Mahmut Paşa, Murat Paşa ve Alaaddin<br />
Paşa medreseleridir.<br />
Şekil 57.Mollakent Medresesi<br />
210
KİLİSELER<br />
1- Arak Manastırı (Kilisesi)<br />
Karaçavuş Dağlarının doğu doğrultusunda şimdi yayla olarak kullanılan zirvenin<br />
üzerinde kuruludur. Manastıra ismini veren Arak (Kepenek) Köyü ise zirvenin<br />
eteklerindedir. Arak: Farsça’da şarap anlamına gelmektedir. Köyün eskiden üzüm<br />
ambarının olduğu ve üzüm şırası çıkarılan bir yer olduğu bilinmektedir.<br />
Manastır dağ üzerinde geniş düzlük üzerinde geniş bir düzlükte kuruludur. 2<strong>00</strong> –<br />
250 metre ilerisinde büyük bir Çan Kulesi mevcuttur. Manastırın işçilik ve malzemesinde<br />
Roma Üslubu göze çarpar. Bir rivayete göre Roma - Sasani mücadelesine sahne olan ve<br />
4<strong>00</strong> yıl boyunca Sasani hakimiyeti altında kalan (M.S.226-624) bölgede, Sasanilerin iyi<br />
niyet ve güç gösterisi olarak bu manastırı Romalı mimar ve ustalara yaptırıp hediye ettiği<br />
yönündedir. Bu rivayet kuvvetle muhtemeldir. Zira bölge üzerinde hak iddiasında bulunan<br />
ve Anadolu topraklarında hiçbir zaman derebeylikten öteye geçmemiş, gelen hakim<br />
güçlerin emri altında yaşamış, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde rahatlığın ve insanca<br />
yaşamanın doruğuna ulaşmış, Osmanlı döneminde Millet-i Sadıka olarak anılan ve yine<br />
dış güçlerin (günümüzde olduğu gibi) etkisi ve oyunları ile kullanılan bu azınlık son<br />
dönemde Osmanlıyı arkadan vurarak özellikle Doğu Bölgesinde büyük katliam ve yıkımlar<br />
da bulunmuştur. Bilindiği üzere bu azınlık, Hıristiyanlığın iki büyük mezhebi olan<br />
Protestan ve Ortodokslarca kabul görmeyen Gregoryan Mezhebine mensubudurlar. Bunun<br />
gereği olarak büyük yapılar kurulmasına izin verilmediğinden Arak ve Çengilli Manastırı<br />
gibi eserler ortaya koyamayacakları ortadadır. Gregoryan Mezhebinin şimdiye kadar bu<br />
bölgede hakim değil kullanılan ve aşağılanan bir yapıya sahip olması onların ancak küçük<br />
kilisecikler bu azınlıkça Selçuklu ve Osmanlı döneminde Müslüman tebaayla<br />
yaşadıklarından ilimizin bazı köylerinde halen ayakta durmaktadır.<br />
Şekil 58. Arak Kilisesi<br />
211
Ancak Arak manastırının bu azınlığın art niyetli komitalarınca kullanıldığı<br />
doğrudur. Dış güçlerin vaatlerine kanarak katliamlara başlayan komitacıların<br />
merkezlerinden biri olarak Arak Manastırının bölgede vahşetiyle ünlenen Muşlu Komitacı<br />
Ermeni Symbat’ın mesken tuttuğu ve eğitim verdiği yerdir.<br />
2-Meryem Ana Kilisesi:<br />
Muş İl Merkezinde Minare mahallesindedir. Kesin tarihi bilinmemektedir.<br />
Şekil 59. Meryem Ana Kilisesi<br />
3-Çanlı Kilise(Surpgarabet Manastırı):<br />
Muş İlinde bu gün sadece birkaç kalıntısı bulunan kiliselerden, Çengilli (Çanlı)<br />
Kilisesi hakkında Evliya Çelebi Seyahatnamesinde şu şekilde bahsetmektedir.<br />
2<strong>12</strong>
Şekil 60. Çanlı Kilise<br />
Bu kilise bütün çeşitli milletler arasında meşhur olup, yılda bir kere nice yüz bin<br />
adam toplanarak yedi gün yedi gece çadır ve otağlar kurulup alış verişler olunur, yük<br />
bozulup bağlanılıp kervan Revan tarafına yol alır. Burada Van Vezir ile Bitlis Hanının ve<br />
Atak Beyinin müsellemleri hazır olup tüccar ve diğer mahlukları muhafaza ederler. Van<br />
vilayeti sınırına daha yakın olduğundan Van veziri daha çok asker getirip ziyade baç alır.<br />
Muş sahrasının kuzeyinde sık bir ormanlıkta, bağ ve bostan içinde iki adet göğe<br />
baş uzatmış heybetli, kubbeli bir kilisedir. Dört yanlarında yüzlerce patrik ve papaz odaları<br />
vardır. İmaretinden günde nice bin sahan yemekler yapılır. Yortu günlerinde 145 sığır ve<br />
50 somar buğday pişirilip misafirlerine dağıtırlar. Misafire o kadar riayet ederler ki şira ve<br />
hurma yedirip her gece nice yüz diba inci ve sırmalı gecelikler serip hizmet ederler. Ama<br />
her sene gelen adamlardan bolca mal tahsil ederler. Ve bütün Kafiristana papazları gidip<br />
Tafrengistandan bile adamlar tahsil ederler.<br />
213
Ayrıca Başlıca büyük kiliseler şunlardır:<br />
1- Van yakınında üç kilise, 2- Nahçıvan yakınında yedi kilise, 3- Van yakınında Verk<br />
Kilisesi, 4- Nemse Çasalının (Avusturya imparatorunun) payıtahtı olan (Beç) (Viyana) da<br />
İstefan Kilisesi, 5- Macaristanda Tise nehrine bir konak yakın Kaşs Kilisesi, 6- Kudüs-u<br />
Şerif yakınında Hz. İsa’nın doğdu Beytillahım Kasabasındaki büyük kilise, 7- Kudüs-u<br />
Şerifte bütün Hıristiyanların ibadetgahları olan Kamame Büyük kilisesidir.<br />
Çanlı (Çengilli) Kilise’den başka ilimizde bilinen ve halen kalıntıları mevcut diğer<br />
kiliseler ise;<br />
-Kepenek Köyündeki Arak Kilisesi<br />
-Kırköy Beldesindeki Sirong Kilisesi<br />
-Muş Merkezde Meryem Ana Kilisesi’dir.<br />
Beyaz Kilise:<br />
Şekil 61. Kilisenin Batı Cephesinden Görünüşü<br />
Muş ile Bitlis İl sınırlarının hemen hemen ortasında yer alan bu tarihi şah eser<br />
hakkında çok kesin bilgiler olmamakla birlikte rivayetlere göre kilise zamanın keşişi<br />
tarafından çok büyük insan gücü kullanılarak birkaç yılda bitirilmiştir.<br />
Kilisenin yapımında kullanılan taşların yüzlerce kilometre uzaklıktan elden ele<br />
taşındığı rivayet edilmektedir. Kilisenin etrafında ayrıca 366 odanın yaptırıldığı<br />
söylenmektedir. Bu söylemi doğrular nitelikte şu anda yıkılmış bulunan çok sayıda odanın<br />
varlığından söz edilebilir.<br />
214
Şekil 62. Beyaz Kilisenin Yandan Görünüşü<br />
Kilise yer itibariyle vadiye hakim bir yerde inşa edilmiş olup etrafında çok eski<br />
yerleşimlerin olduğu rivayet edilmektedir. Kilisenin tarihinin tam olarak tespit edilebilmesi<br />
için gerekli arkeolojik çalışmaların yapılması gerekmektedir.<br />
HANLAR, H<strong>AM</strong><strong>AM</strong>LAR VE ÇEŞMELER<br />
Şekil 63. Hamam Girişi<br />
Yıldızlı Han<br />
Muş şehir merkezinde yukarı çarşıdadır. 1307’de Miralay Seyfi Bey tarafından<br />
yapılmıştır. İki katlı olarak yapılmıştır. Alta kattı kesme taştan, üst katı Selçuklu mimari<br />
yapısına uygun olarak kerpiçten yapılmıştır. 613 metre kare üzerin kurulan hanın birinci<br />
katında emanethaneler, kuyumcular, manifaturacılar, bakırcılar ve gümüşçüler çalışırdı.<br />
215
İkinci kat ise otel olarak kullanılmıştır. Her iki katta toplam 52 dükkan olan han1916 Rus<br />
İşgalinde tamamen tahrip edilmiştir. İpek yolu üzerinde olan Erzurum-Muş-Bitlis<br />
güzergahı takip edilmiştir.<br />
Şekil 64. Yıldızlı Hanın Önden Görünüşü<br />
Aslanlı Han:<br />
Muş’un bir Selçuklu yapısı olan Aslanlı Handan Günümüze çok az şey kalmıştır.<br />
Bu hana ait gücü ifade eden aslan heykeli halen Vali Konağı bahçesindedir.<br />
Şekil 65. Aslanlı Hanın Aslan Figürleri<br />
216
Değirmenler:<br />
İlimizde son yıllara kadar oldukça revaçta olan su değirmenleri ve buğday dövme<br />
(yarma) yerlerinin yerini teknolojik gelişmelere paralel olarak yeni aletler alsa da bazı<br />
yerler de hala kullanılmaktadır.<br />
Şekil 66 Buğdayın Öğütülmeden Önce Elenmesi<br />
Şekil. 67 Buğdayın Dövüldüğü Yer (Coni)<br />
217
Şekil 68.Malazgirt İlçesinde aktif durumda bulunan su değirmeni<br />
TÜRBE VE YATIRLAR<br />
Kesik Baş<br />
Hacı Şeref Camisi’nin avlusundadır Hazireden günümüze cami duvarına bitişik 2 mezar<br />
kal-mıştır. Bu me-zarlarda yakın geçmişte ona-rılmıştır. Ke-sikbaş Haziresi caminin doğu<br />
duvarına bitişik dış cephede yer almaktadır. Mezarların sanduka kısmı ve şahideleri<br />
mozaikli beton ile yenilenmiştir. Orijinal yapım malzemesi ve şahideleri kayıp olmuştur.<br />
Mevcut mezar yapısı dikdörtgen prizma konumunda<br />
Şekil 69. Kesikbaş Türbesi<br />
218
yerden 80-<strong>12</strong>0 cm yüksekliğinde, üzeri demir kafes ile çevrili dış cephesi Ahlat taşı ile<br />
kaplıdır. Rivayete göre bu zat savaşta başı gövdesinden ayrılmış olmasına rağmen kopan<br />
başını koltuğunun altına alarak savaşmayı sürdürmüş, daha sonra bugünkü mezarının<br />
bulunduğu yere gelerek şehit olmuştur.<br />
İbrahim Samidi (Zerzemi)<br />
Alaaddin Bey (Paşa) hamamının karşısındaki bahçededir. Arabistan’dan geldiği<br />
rivayet edilmektedir. Taş binanın altındadır, türbe dikdörtgen planlı arka arkaya iki odadan<br />
oluşmaktadır.<br />
Şekil 70. İbrahim Samidi Türbesi<br />
1. odanın girişi kuzeyden olup kıble duvarında bir mihrap mevcuttur mihrabın<br />
doğusunda sandukanın bulunduğu esas türbeye geçişi sağlayan kapı vardır. Bu mezar ve<br />
türbeye ait moloz ve kesme taş yapı tam orijinal görünmektedir. Sandukanın içi küçük bir<br />
odacık şeklinde boş bir mekandır ve buraya sandukanın doğu batısında girilmektedir.<br />
Türbenin yapımı Selçuklu Türk mezar mimarisini hatırlatmaktadır. Akıtlarda görülen iç içe<br />
odalar ve bu odalardan birinde gömü yerinin bulunması bir benzerlik teşkil etmektedir.<br />
Ayrıca kara mescit kısmı kümbetlerin üst kısmı, kümbetlerin mumyalı kısmını<br />
hatırlatmaktadır. Sanduka içerisindeki küçük odacık insanların bu mekanda bu mezar<br />
sahibinin ruhu ile irtibat kurmak amacını izhar anlamını taşımaktadır ki bu özelliği ile<br />
İslam öncesi inanışların izlerini taşıdığı kanaatini uyandırmıştır. Bu türbede yöre insanları<br />
ruhi bozukluklara, çeşitli sıkıntılara ve sıtma hastalıklarına karşı şifa için dua<br />
etmektedirler. Hastalar haftanın Çarşamba günleri getirilerek bir müddet sanduka<br />
içerisindeki küçük odacıkta bekletildikten sonra alıp götürülmektedir. Bu işlem üç<br />
Çarşamba günü üst üste tekrarlandıktan sonra hastaların sağlıklarına kavuştuklarına<br />
inanılmaktadır.<br />
219
Şeyh Muhammed-i Mağribi<br />
Şekil 71. Şeyh Mağrib-i Türbesi<br />
Ulu Caminin avlusundadır. Şeyh Muhammed-i Mağribininde İbrahim Samidi gibi<br />
Arap kökenli olduğu ve Ulu Camiyi yaptırdığı rivayet edilmektedir.<br />
Şeyh Halid ve Şeyh Mustafa<br />
Kızılay binasının karşısındaki bahçe içerisindedir. Her iki türbe de Cuma günleri<br />
ziyaret edilir. Yaygın bir rivayete göre her iki Şeyhin mezarları 10-<strong>12</strong> yaşlarındaki bir<br />
çocuk tarafından yaptırılmış.<br />
ü<br />
T<br />
220
Ş<br />
Şekil 72. Türbenin Girişi<br />
Şeyh İbrahim Hazretleri<br />
Bulanık İlçesinin Esenlik Köyündedir. Esenlik camisinin yakınındadır. Şeyh İbrahim<br />
Mevlevi tarikatına mensup olduğu rivayet edilmektedir. Çeşitli hastalıkları iyileştirdiğine<br />
inanılmaktadır.<br />
Şekil 73.Türbenin Avlusu<br />
Şeyh Ömer Sahubi<br />
221
Şekil 74. Türbenin Dış Görünüşü<br />
Bulanık ilçesinin Mollakent Köyündedir. Şeyh Ömer Sahubi’nin kendi rütbesi ile<br />
türbenin yanındaki mutfak, misafirhane ve genişçe avluyu sağlığında yaptığı rivayet<br />
edilmektedir. Türbe halk arasında Çilehane diye anılmaktadır. İnanca göre Sara ve hasta<br />
olanlar bu türbede bir gece kalırlar ise iyileşirler.<br />
Müştak Baba (Yatır)<br />
Asıl adı Mustafa dır. Bitlis’te doğmuştur, doğum tarihi tespit edilmemiştir. Şairdir,<br />
bir süre medresede okudu Şemsi Bitlisi diye anılan bir Mürşit olan amcası Hacı Mahmut<br />
Hocadan bilgilendi, bir süre sonra Hacı Hasan Şirvani’nin İrşat halkasına girdi burada<br />
Mutasavvıf Şair oldu. Erzurum, İstanbul, Ankara, Ayaş, Bağdat ve Hizana gitti. Eyüp<br />
Sultanda Selami Efendi Hanikahınde postnişin oldu. Bir süre sonra memleketi Bitlis’e<br />
döndü Müştak Baba gördüklerini, duyduklarını ASAR adı eserinde topladı.<br />
El yazması bu eser Süleymaniye Kütüphanesi Mahmut Efendi Bölümü 2421’de<br />
kayıtlıdır. Divanı basılmıştır. <strong>12</strong>53 H (1838) yılında Bitlis’ten İstanbul’a giderken uğradığı<br />
Muş’ta 81 yaşında boğdurulur. Bir rivayete göre Müştak Baba Alaaddin Bey (Paşa)<br />
tarafından Muş’a davet edilir ve boğdurulur. Bir rivayete göre de Muş’ta Yezidiler<br />
tarafından boğdurulmuştur.<br />
Bir rivayete göre de Müştak Babanın garip hallerini hazmedemeyen avam tabakası<br />
tarafından hayretle karşılandığı için boğdurulmuştur.<br />
Diğer bir rivayete göre ise zalim Alaadin Bey Müştak Babanın Saray ile olan<br />
yakınlığını öğrenir ve zulmünü Sarayın duyacağı endişesi ile Müştak Baba’yı Muş’a davet<br />
eder, Müştak Baba başına gelecekleri bile bile Muş’a gelir ve boğdurulur. Müştak Baba<br />
şehitlik mertebesine ulaşarak gece gündüz aşkıyla yanıp tutuşup Allah’ına kavuşmuştur.<br />
Şahadetini daha önceden bildirdiği söylenir. Müştak Baba mezarı Abdurrahim YEŞİLBAŞ<br />
isimli şahsın evinin avlusundadır. Tek bir mezar olup, avlu zeminde 30 cm yükseklikte<br />
mozaikli beton ile yapılmış bir sanduka ve yenilenmiş şahidelerin etrafı ve üzeri demir<br />
kafes içine alınmış durumdadır. Mezarın orijinal şahideleride bu kafes içerisinde muhafaza<br />
edilmektedir. Bu tadilat 1983 yılında Taha YEŞİLBAŞ tarafından yapılan onarım<br />
esnasında yapılmıştır.<br />
Abdulvahap Gazi Türbesi ve Çatbaşı Şehitliği<br />
Muş İli Merkez ilçeye bağlı Çatbaşı köyünde bulunmaktadır. Şehre 7-8 Km.<br />
Mesafede olup şehrin batısındadır. Çatbaşı Köyü Camii bitişiğindedir. Yaklaşık 40-50<br />
mezarın bulunduğu, dörtgen planlı,mazgal pencereli,beşik tonuz örtülü türbe, ahşap<br />
destekli direk, üzeri toprak örtülü bir ön odadan oluşmuştur. Türbenin doğusunda yer alan<br />
kare planlı,direk destekli düz toprak dam örtülü eski camii türbenin ziyaretçilerinin ibadet<br />
ve ikametgahı için yapıldığı düşünülmektedir. Türbeyle camii arası ahşap kakmaların<br />
taşıdığı direk destekli düz damla örtülerek, her şart altında camii den türbeye gidiş geliş<br />
sağlanmıştır. Türbenin içinde üç gömü mevcut olup, bunlar; Sahabeden Abdulvvahap<br />
Gazi, Tarışlı (Silvan) Şeyh Şeref ve Muş ulemalarından Hacı Tayyip Efendi’ye ait dir.<br />
Türbe ile camii arasındaki üzeri örtülü mekanda beş gömü mevcuttur. Bunlardan üçü<br />
bilinmektedir. Bunlar Hoca İbrahim efendi, Muş alimlerinden Faik Aykal efendi ve Hacı<br />
Tayyip efendinin oğlu Molla Fethi Rahman efendiye aittir.<br />
222
Şeyh Molla İbrahim Efendi Türbesi<br />
Hayatı hakkında fazla bir bilgi bulunmamaktadır. Muş merkez ilçeye bağlı Çatbaşı<br />
köyündendir aynı köyde dünyaya gelmiş bir din adamıdır bir çok öğrenci yetiştirmiştir.<br />
Seyyid Ahmed (Hacı Gal) Hazretleri<br />
1696 da Bağdat’ta doğmuştur. Evliyadandır 1710 yılında Bitlis’ten babası şeyh<br />
Fazıl Efendinin emri ile Muş halkının talebi üzerine Muş’a gelmiştir. 107 sene ömür<br />
sürmüştür. 7 defa yaya olarak Hacca gitmiştir. En son Hacca gidişi vefatından 1 sene<br />
evveldir. Bir çok büyük keramet göstermiştir. Seyiddir, soyu Peygamberimizin evladı Hz.<br />
Hüseyin’e dayanır. Muş’un kale mahallesinde 1710 da bir kadiri tarikatı dergahı<br />
kurmuştur. Dergah halen varlığını devam ettirmektedir. 18<strong>03</strong> te vefat etmiş olup, kabri<br />
halen Kale Mahallesindeki mezarlıktadır. Ayrıca Kale Mahallesi mezarlığında 2 evliya<br />
mezarı daha vardır. Bunlar Durmuş Baba ve Derviş Ömer’dir. Bunlar hakkında hiçbir bilgi<br />
yoktur.<br />
Kale Bağlarının üstünde İslam fütuhatı sırasında şehit olan Müslüman savaşçıların<br />
defnedildiği Arap Mezarları ve Şeyh Leymon ismindeki bir evliyanın mezarı da<br />
bulunmaktadır. Bunlar hakkında da kesin bir bilgi yoktur.<br />
Üstad-ı Azam Şeyh Molla Resuli Sipiki<br />
Bitlis’in Sipik köyünden olup doğum tarihi bilinmemektedir. Yüksek dini ilminden<br />
dolayı “Üstad-ı Azam” ünvanını almıştır. Devrin padişahı tarafından mükafatlandırılarak<br />
Muş’un Beşparmak (Gemik) köyü kendisine hediye olarak verilmiştir. Bundan sonraki<br />
hayatı hakkında kesin bir bilgi yoktur. Mezar kitabesinden 1829’da vefat ettiği<br />
bilinmektedir. Muş’ta Alaaddin Bey Camii avlusunda medfun bulunmaktadır.<br />
Seyyid Ahmed-i Avmasi Hazretleri:<br />
1860’ lı yıllarda Irak’ ın Bağdat ilinden Şanlı Urfa’nın Viranşehir ilçesine gelen ve<br />
oradan da göç ederek Muş ilimizin Varto ilçesine bağlı Hınzora jor(Kayalıkale) Köyü ile<br />
Şip(Sanlıca) Köyü arasında kalan avmasi mevkiinde kara çadırını açar ve bir müddet orada<br />
kaldıktan sonra Şip(Sanlıca) Köyüne geçer oradan da Melhemlu köyüne geçen ve<br />
yerleşen Seyyid Ahmed’ in Ehli Beyt (Hz. Hasan ve Hüseyin’in torunu) soyundan geldiği<br />
ve Kadir-i tarikatının bölgedeki temsilcisi ve postnişini olduğu rivayet edilir. Bu zat Seyyid<br />
Ahmed-i Avmasi lakabıyla tanınmaktadır. 19<strong>03</strong> yılında vefat eden zat Melhemlu köyünde<br />
medfun bulunmaktadır<br />
223
Şekil 75. Seyyid Ahmed-i Avmasi Hazretlerinin Türbesi<br />
G.3. Turistik Altyapı<br />
Tablo. 30 Muş’da Bulunan Kültür ve Turizm Bakanlığından Belgeli<br />
Seyahat Acentaları<br />
Sıra SEYAHAT ACENTASININ GRUBU ADRES VE TELEFON NO<br />
No ÜNVANI<br />
1 Nurevşan Seyahat Acentesi B İstasyon Cad. Atatürk Bulvarı<br />
No:11 / Muş<br />
Tel: 0436 2<strong>12</strong> 86 82 -83<br />
Fax: 0436 2<strong>12</strong> 86 84<br />
2 Muş Ovası Seyahat Acentesi B Sanayi Sitesi 1. Dükkân B 1<br />
Blok /MUŞ<br />
Tel: 0436 215 10 26<br />
3 Hapset Turizm Seyahat Acentesi A Kültür Mah. MUŞ<br />
Tel: 2<strong>12</strong> 59 59<br />
4 Asır Turizm Seyahat Acentesi A Bahçelievler Mah. İstasyon<br />
Cad. MUŞ Tel: 2<strong>12</strong> 99 90<br />
224
Tablo. 31 Muş’ta Bulunan Kültür Ve Turizm Bakanlığından İşletme Belgeli Konaklama Tesisler<br />
Sıra<br />
No<br />
TESİSİN ADI ODA<br />
SAYISI<br />
YATAK<br />
SAYISI<br />
SINIFI ADRES VE TELEFON<br />
NO<br />
1 Royal Koza Otel 22 44 3 Yıldız Atatürk Cad. Malazgirt<br />
Tel : 511 22 42<br />
2 Otel Zümrüt 70 136 3 Yıldız Atatürk Bulvarı İstasyon<br />
Cad. Muş Tel 2<strong>12</strong> 96 05<br />
Faks 2<strong>12</strong> 96 76<br />
3 Otel Gökser 40 84 2 Yıldız Atatürk Bulvarı İstasyon<br />
cad. Muş Tel 2<strong>12</strong> 30 13<br />
Faks 2<strong>12</strong> 22 76<br />
4 Otel Malazgirt 26 52 3 Yıldız Atatürk Cad. No 1<br />
Malazgirt Tel : 511 42 56<br />
Faks : 511 25 <strong>00</strong><br />
5 Yücesoy Otel 24 48 3 Yıldız İstasyon Cad. Bankalar<br />
Bulvarı MUŞ<br />
Tel:2<strong>12</strong> 16 25<br />
6 Bulanık Otel 7 38 2 Yıldız Atatürk Cad. Bulanık<br />
Tel: 311 52 60-61<br />
HÖYÜKLER VE ÖREN YERLERİ:<br />
Tarihe yön veren önemli devletlerin egemenliğinde kalmış olan Muş İl sınırları<br />
içinde bir kazı ve birkaç yüzey araştırması dışında bu güne kadar ayrıntılı bir çalışma<br />
yapılmamıştır. Gerçekleştirilen çalışmalar ise, Muş’ta dönemin önemli kültür ürünleri olan,<br />
İÖ. 2<strong>00</strong>0 boyalı seramiğinin bulunmadığını, buna karşın İÖ. 2. binin başlarında itibaren<br />
bölge Hurri ülkesi olarak anılmış ve İ.Ö. 2. binin ortaları ve sonraları ise Hurri-Mitanni<br />
devletinin toprakları içerisinde gösterilmesi yerleşim varlığını göstermesi açısından<br />
önemlidir. Yapılan bu yüzey araştırmalarında Kalkolitik dönemden Ortaçağa kadar<br />
süregelen kültürlere ait seramikler bulunmuştur.<br />
Ancak bu araştırmalar daha çok belirli yerlerde yoğunlaştırılmış, bunun dışına pek<br />
çıkılmamıştır. Alpaslan Barajı nedeniyle Murat Nehri boyunca araştırma yapan M.S.<br />
Rothman, Yağcılar Höyüğü yakınındaki Yeroluk (Palas) ve Bozbulut’ta (Komus) bazı<br />
araştırmalar yapmıştır.<br />
Etkin bir kültürün egemen olduğu bölgede yer alan Muş ve çevresinde Erken Tunç<br />
Çağa ait C.A. Burney sekiz, M.S. Rotman ise bunların dışında yirmi höyük tespit etmiştir.<br />
Ayrıca bu merkezler ile Elazığ bölgesi arasında bir ilişkinin var olduğu ortaya<br />
konulmuştur.<br />
1-Dolabaş Höyüğü :<br />
Malazgirt İlçesinin Dolabaş Köyü’ndedir. Bir Urartu yerleşmesidir.<br />
225
2-Bostankale Höyüğü:<br />
Malazgirt İlçesinin Botan Köyündedir. Bir Urartu yerleşmesidir. Birinci derecede<br />
sit alanı olarak gösterilmektedir.<br />
3-Yağcılar (Evran) Höyüğü<br />
Yağcılar Höyüğü, Muş’un 24 km. kuzey-batısında, Muş-Elazığ yolu üzerinde,<br />
Murat Köprüsünü 17<strong>00</strong> m. geçtikten sonra kuzeye ayrılan yolun 7. km.’sinde, Yağcılar<br />
Beldesi sınırları içinde yer almaktadır.<br />
Şekil 76. Yağcılar Höyüğü<br />
4-Mercimekkale Höyüğü<br />
226
Şekil 77. Mercimekkale Höyüğü<br />
Muş merkez İlçe sınırları dahilinde Muş-Varto Karayolu üzerindedir. Tespit edilen<br />
28 höyükten biri olmakla birlikte Doğu Roma (Bizans) döneminde de haberleşme amaçlı<br />
kullanılmıştır. Halk arasında yaygın bir rivayete göre Muş ilinde korkunç bur kuraklık<br />
yaşanmıştır. Yaşanan bu kuraklık döneminde Muş ovasında sadece Sekavi beyinin ekmiş<br />
olduğu mercimekten başka hiçbir ürün yetişmemiştir. Sekavi Beyi topladığı mercimekleri<br />
üst üste kale gibi yığmıştır. Bir gün yanına oldukça ihtiyar biri gelmiş. Rivayete göre bu<br />
ihtiyar Hz. Hızır’dan başkası değilmiş. İhtiyar Bey’e “Allah rızası için bir avuç mercimek<br />
ver” demiş. Sekavi Beyi mercimek vermemek için bin bir yalan uydurmuş ve “eğer benim<br />
mercimeğim var ise taş olsun” demiş. Bunun üzerine Hz. Hızır “Allah’ım bu beyin<br />
Mercimeklerini taş et” diye beddua etmiş ve bütün mercimekler taş olmuş. O günden<br />
sonra bu yere Mercimekkale adı verilmiş.<br />
Kepenek Höyüğü<br />
Şekil 78. Kepenek Höyüğü<br />
İlimiz Kepenek köyündedir. Arkeolog Yr.Doç.Dr. Nurettin KOÇHAN’ın<br />
araştırmaları devam etmektedir. Nurettin KOÇHAN tarafından burada bulunan Urartulara<br />
ait olan taş üzerindeki yazıt Mirjo SALVINI tarafından çözülerek “Studı Mıceneı Ed Egeo-<br />
Anatolıcı” dergisinin Fascılcolo XLII/2-2<strong>00</strong>0 sayısında yayınlanmışdır.<br />
Yazıtın Türkçe’si:<br />
“Haldi’ye (Urartular’ın baş tanrısı), kral (Efendi, Tanrı), Menua oğlu Argişti bu<br />
Susi-tapınağı ve (kaleyi) inşa edip tamamlattı. (Ona) ben Argiştihinili adını verdim. En<br />
227
üyük Haldi sayesinde ben Menua oğlu Argişti, güçlü kral, Bianili kralı, Tuşpa kentinin<br />
efendisi”<br />
Muş’ta Urartular’a ait iki önemli yazıt bulundu: ikisi de Menua dönemine ait. İlki<br />
bir stelin alt kısmıdır ve Tiflis arkeoloji müzesindedir. Bu yazıt Muş’un 18 km. doğusunda<br />
Trmerd mezarlığında bulunmuş. Bu yazıtta askeri bir seferden, Atauni kentinden ve Urme<br />
ülkesinden bahsediliyor ve stelin Arhi kentine dikildiği bildiriliyor. İkinci yazıt oldukça<br />
eksiktir, yine Urme ülkesinden ve bir yerden bahsediyor.<br />
KAYA MEZARLARI:<br />
Şekil 79. Aradere Köyü Mezarlığı<br />
Malazgirt ilçesinin Aradere Köyündedir. Atatürk Üniversitesinden bir ekipçe<br />
yapılan yüzey araştırmaları sonunda önemli bulunmuştur.<br />
Yeniköy (Alyar) Kaya Mezarı<br />
228
Şekil 80. Yeniköy Kaya Mezarı<br />
Urartulara ait kaya mezarlığıdır. Arkeolog Yr.Doç.Dr. Nurettin KOÇHAN’ın<br />
araştırmaları devam etmektedir.<br />
Varto Kayalıdere Ören Yeri (Kale Şehri)<br />
Şekil 81. Kayalıdere Kale Şehri<br />
Merkez İlçe’ye 40 km, Varto’ya 20 km uzaklıkta Kayalıkaya Köyü’ndedir. Bir<br />
Urartu yerleşmesidir. İngiliz Arkeoloji Enstitüsü’nce Prof. Dr. Seton Lloyd ve C.A.<br />
Burrey başkanlığında, 1965’de yapılan kazıda bulunmuştur. Kazılarda; kale, tapınak,<br />
şarap mahzeni, mezar ve küçük buluntular ortaya çıkarılmıştır. Urartu Kralı II. Sarduri<br />
devrine ( MÖ.764-735) tarihlenen kale, oldukça sağlamdır. Avlusu taş döşemeli tapınakta,<br />
oturur durumda MÖ VII yy’ın tunç aslan heykeli, düğmeler, ok başları, tunç iğneler, aslan<br />
avı tasvirli kemer parçaları ele geçmiştir. Buluntular, Ankara Anadolu Medeniyetleri<br />
Müzesi’nde sergilenmektedir.<br />
229
Şekil 82.Mollakent Mağarası<br />
Yörenin doğal değerleri:<br />
KALELER<br />
Muş Kalesi<br />
Şekil 83. Muş Kalesi<br />
Muş merkezdedir. Kale şehrin en eski yerlerindendir. Kesin tarihi bilinmemekle<br />
birlikte Moğol istilasını müteakip 7. asır ortalarına doğru Hz. Osman zamanında bu çevre<br />
ile birlikte kalede savaşlara sahne olmuştur. Sonraları Ermeni Derebeyleri Bağdat’taki<br />
Abbasi Halifelerine tabi olarak bu çevrenin ve kalenin idaresi için memur kılınmışlardır.<br />
230
Muş Hicri 27 yılında Hz. Ömer döneminde Müslümanların eline geçince bu kale de tabi<br />
olarak Müslümanların eline geçmiştir. Uzun süren savaşlar sonucu üzerinde bulunan tarihi<br />
değerlerin yok olmasına sebep olmuştur. Günümüzde Arap mezarlığı, Selçuklu mezarlığı<br />
ve Osmanlı mezarlığı karışık olarak dağınık bir halde bulunmaktadır. Belediyece park<br />
olarak düzenlenmiştir. Günümüzce halkın başlıca piknik yerlerinden biridir.<br />
Hasbet Kalesi<br />
Muş’un<br />
güneyindeki Kızıl<br />
Ziyaret Dağının doğu<br />
uzantısında bir<br />
yamaçtadır. Surları ve<br />
iki kulesi kısmen<br />
ayaktadır. Diğer<br />
kısımları tabii afetlerde<br />
yıkılmıştır. Kesin tarihi<br />
bilinmemekle birlikte<br />
Şekil 84. Hapset Kalesi<br />
Şekil 85. Hapset Kalesi<br />
yapıda kullanılan malzeme ve sanat yapısı itibari ile Horasan harcı ile imar edilmiş ovaya<br />
hakim karakol konumunda kendini göstermektedir. Eteklerinde bulunan Soğucak köyünde<br />
büyük ölçüde tahrip olan 2 adet gözetleme kulesi de mevcuttur.<br />
231
Bir rivayete göre Büyük İskender Mısır’ı fethe giderken kendine bağlı Komutan<br />
Beatlis’e ( Bitlis) geri döndüğünde geri alamayacağı kudrette bir kale yapmasını istemiş.<br />
Emri alan Komutan Beatlis, Büyük İskender’in Mısır’dan Dönüşüne kadar Bitlis Kalesini<br />
yapmış ve Büyük İskender’i emri doğrultusunda Muş Ovasına püskürtmüştür. Büyük<br />
İskender defalarca Bitlis’e saldırmış fakat her seferinde Muş Ovasına geri dönmek zorunda<br />
kalmıştır. Yine mağlubiyetle sonuçlanan bir saldırı sonucu Büyük İskender Muş Ovasında<br />
gece konaklarken, orduyu tedirgin eden bir atlı gurubun varlığını görür ve bu savaşçılara<br />
hayran kalır. Savaşçıların ikamet ettiği Haspet Kalesine elçi göndererek görüşme talep<br />
eder. Kaledekiler bu talebi kabul ederek Büyük İskender’in yanına giderler. Rivayete göre<br />
Büyük İskender hayran olduğu bu kişilere atfen “Siz kimsiniz ki, dünyayı fethe çıkmış bir<br />
komutanın<br />
ordusunu<br />
rahatsız<br />
ediyorsunuz.”de<br />
miş. “Bizler Gur<br />
Beyleriyiz, sizler<br />
bizim<br />
topraklarımıza<br />
girmekle bizi<br />
rahatsız ettiniz”<br />
cevabını almış<br />
ve komutan<br />
Beatlis’e haber<br />
göndererek<br />
Bitlis kalesinin<br />
kapılarını<br />
açmasını<br />
emretmiş ve<br />
Muş ovasından ordusunu çekmiştir.<br />
Şekil 86. Haspet Kalesi<br />
Muşet Kalesi:<br />
Muş’un güneyindeki Kızıl Ziyaret<br />
Dağındadır. Muş adı ile özdeşleşmiştir. İlk<br />
yapımı Urartu’lara ait olup yıkık temelleri<br />
üzerine bilahere sonradan ortaçağ kalesi<br />
görünümünde olan bü günkü yapıya<br />
kavuşmuştur. Kale Horasan harcı ile<br />
yapılmıştır. Malzeme ve doku olarak Haspet<br />
kalesi ve Ahlat eski şehirdeki yıkık kale ile<br />
birbirinin aynısıdır. Karakol olarak<br />
kullanıldığı tahmin edilmektedir. Tarihi<br />
kaynaklara göre boylar arasında adı en son<br />
geçen Muşkan oymağı lideri adına yapılmıştır.<br />
Van tarihinde Hitit Devleti yıkıldıktan sonra<br />
yerini alan bir çok krallıklar arasında<br />
Şekil 87. Muşet Kalesi<br />
Muşku’lar da sayılmaktadır. Yine Şah<br />
Tahmasp<br />
1530 da Muslu Kabilesine mensup<br />
Zülfikar’dan Bağdat’ı aldı şeklinde geçer. Muşkular kökü Urartulara dayanan<br />
oymaklardan biridir<br />
232
Malazgirt Kalesi:<br />
Malazgirt’tedir. Haşmetli bir görünüme sahiptir. Kalenin ilçeyi çepe çepe<br />
çevreleyen bir birine parelel iki suru onarılmıştır. İslam kaynaklarında bu kale gerek<br />
İslamiyet’in ilk döneminde gerekse Bizanslar zamanında bir çok savaşa sahne olmuştur.<br />
Eski Malazgirt’i çepeçevre kuşatan kalenin ana burcu ile burçları bu tarihi özellikleri ile<br />
ilgi çekmektedir. Tabii afetlerde surları yıkılmıştır. Çeşitli zamanlarda onarılmıştır.<br />
Onarımlar kısmen de olsa günümüzde de devam etmektedir. Efsaneye göre Malazgirt<br />
Kalesi civarında ateşperestler yaşarken başlarında Teymus isminde bir şah bulunuyormuş.<br />
Şekil 88. Malazgirt Kalesi<br />
Şahın çocuklarından Beşir Allah’a iman getirince babası Teymus Şah oğlu Beşir’in dilini<br />
dipten keserek Malazgirt’ten sürgün etmiş Beşir aylarca yol kat edip Müslümanların<br />
bulunduğu Mekke’ye gelmiş, durumu öğrenen Hz. Ali sahabelerden oluşan bir ordu<br />
toplayarak Malazgirt üzerine yürümüş. Yapılan savaşta Teymus Şah ve beraberindekiler<br />
kılıçtan geçirilmiş. Hz Ali ordusu ile şimdi ilçenin bir mahallesi olan Şahneder köyüne<br />
gelmiş ve orada konaklamak istemiş. Askerler yorgun ve susuz olmaları nedeniyle köydeki<br />
çeşmeden su içmek istemişler, suyun zehirli olduğu söylenmiş. Bunun üzerine Hz. Ali<br />
çeşmenin kaynağında örümcek ağı gibi kaynaşmakta olan yılanları görünce askerlerin su<br />
içmesine engel olmuş. Askerlerin su içme ihtiyacını belli etmesi üzerine Hz. Ali köyün<br />
hemen güneyindeki düz arazi görünümde olan Salkayalığına gitmiş, kılıcın çekerek taşa<br />
vurmuş kılıcın darbesi ile kaya yarılmış ve şimdi yılanlar kuyusu denilen halini almış.<br />
Çeşmede kaynaşmakta olan yılanların çekilmesi için Allah’a dua etmiş aynı ayna yılanlar<br />
açılman bu kuyuya çekilmişler. Sonunda askerler bu çeşmeden su içerek yorgunluklarını<br />
üzerlerinden atmışlar. Günümüze kadar her yıl yalnız 15 <strong>May</strong>ıs- 15 Haziran arasında bu<br />
yılanlar kuyusu aynı boy ve renk zehirsiz yılarlarla dolar bu güne kadar, bu yılanların<br />
köylüler tarafından ellerine alarak oynattıkları halde hiç kimseye zarar vermedikleri tespit<br />
edilmiştir. Görmek isteyenler belirtilen günler arasında Şahnedar köyü yılanlar kuyusuna<br />
gidebilirler<br />
233
Katerin (Zincirli) Kale<br />
Malazgirt ilçesi sınırları içersindeki Katerin Dağı üzerindedir. Doğu Roma eseridir.<br />
Rivayete göre Malazgirt ile Katerin Kaleleri Kalın zincirlerden bir köprü ile birbirlerine<br />
bağlanmıştır.<br />
Tıkızlı Kalesi<br />
Malazgirt ilçesinin Tıkızlı Köyündedir. Yapılan araştırmalar sonucunda kalenin<br />
Urartu’lara ait olduğu belirlenmiştir. Kale bir tepe üzerinde büyük taşların bir biri üzerine<br />
yığılması ile harçsız olarak yapılmıştır.<br />
Doğu Anadolu’da son yıllarda yapılan bir çok araştırma ve kazıya karşın, bunları<br />
sınırlı bir alanı kapsadığı ve özelliklede Van ili ve çevresinde yoğunlaştırıldıkları dikkati<br />
çekmektedir. Bunun yanı sıra çok kısıtlı da olsa Ağrı ve Erzurum çevresinde bazı yüzey<br />
araştırmaları ile Elazığ Bölgesinde de kurtarma kazıları gerçekleştirilmiştir. Muş ve<br />
özellikle Malazgirt İlçesinde ise bugüne değin kapsamlı bir araştırma yapılmamıştır. Bu<br />
nedenle aşağıda ayrıntılı olarak tanıtmaya çalışacağımız Kale, yörede antik yerleşimin<br />
yoğunluğunu ve yeni araştırmaların sürdürülmesinin gerekliliğini ortaya koyması açısından<br />
büyük önem taşımaktadır.<br />
Kalıntıların bu günkü durumuna göre Kale’nin merkezi kısmı yaklaşık 25-30 x 30-<br />
35 metrelik bir alanı çevrelemektedir. İç kalenin 4m. genişliğindeki kuzeydoğu ve kuzey<br />
sur duvarlarının yer yer 1,5-2m yüksekliğe kadar korunabilmişliğine karşın dış sur<br />
duvarları bazı kısımlarda salt birkaç taş sırası halinde günümüze gelmiştir.<br />
Tıkızlı Kalesinin sur duvarlarında izlediğimiz, A. Çilingiroğlu tarafından “Kilkilotik<br />
Yöntem” olarak adlandırılan benzer duvar örgüsüdür. Yazıtları nedeniyle Işpuini dönemine<br />
(İÖ. 830-810) tarihlenen Zivistan ile Menua’ın egemenliğinde (İÖ. 810-786) yapıldığı<br />
kabul edilebilir.<br />
Bostankale Kalesi:<br />
Şekil 89. Bostankale Kalesi<br />
234
Malazgirt’te 10 km uzaklıktadır. Yapılan yüzey araştırmaları sonucunda kalenin<br />
Urartu’lara ait olduğu tespit edilmiştir. Kale büyük bir kaya kütlesi oyularak yapılmıştır.<br />
Karakale Kalesi:<br />
Şekil 90. Karakale Kalesi<br />
Korkut ilçesine bağlı Karakale beldesine adını veren kale yerleşim yerinden<br />
yaklaşık 2<strong>00</strong> m yükseklikte tüm vadiye hakim bir tepe üzerine kurulmuştur.<br />
KÖPRÜLER<br />
Murat Irmağı Köprüsü<br />
Muş – Varto yolu üzerinde Muş şehir merkezine 10 km uzaklıktadır. Bir Selçuklu<br />
yapısıdır. Yapım tarihi kesin olarak bilinmemek-tedir. 1817 tarihli mermerden kitabesinin<br />
onarımlarla ilgili olduğu sanılmaktadır. 143 m uzunluğunda, 4.77 m genişliğindedir.<br />
Yüksekliği 16 – 18 m’dir. <strong>12</strong> gözlüdür.<br />
235
Şekil 91. Murat Köprüsü<br />
Hatun Köprüsü<br />
Malazgirt’in girişindedir. Bir Selçuklu yapısıdır. 10 m uzunluğunda, 5 m<br />
genişliğindedir. Günümüze kadar gelebilmiş yegane Selçuklu eserlerinden biridir.<br />
Şekil 92. Hatun Köprüsü<br />
236
Kız Köprüsü<br />
Şekil 93. Kız Köprüsü<br />
Malazgirt’e 2 km uzaklıktadır. İki yekpare taştan 3 m uzunluğunda, 1 m<br />
genişliğindedir. Rivayete göre devrin kral kızlarından biri tarafından yaptırılmıştır.<br />
G.4. Turist Sayısı<br />
2<strong>00</strong>9 yılında ilimizde yerli 74.481 yabancı 926 toplam 75.407 turist konaklamıştır.<br />
G.5. Turizm Ekonomisi<br />
İlimizde turizm sektörü henüz istenilen seviyelere ulaşmamış olduğundan<br />
ekonomik getirisi de istenilen seviyede değildir.<br />
G.6. Turizm-Çevre İlişkisi<br />
Muş’ ta yavaş yavaş gelişmekte olan turizm sektörü doğal ve kültürel turizmin<br />
giderek ivme kazanması ve var olan doğal değerlerin ancak gelişmiş bir çevre bilinciyle<br />
korunabileceği olgusu oturmaya başlamıştır. Bu bağlamda kurumlar arası işbirliği<br />
artırılmaya ve yeterli koordinasyon sağlanarak daha sağlıklı adımlar atılmaya devam<br />
edilmektedir.<br />
Daha sağlıklı, temiz ve bakımlı bir çevreyle turizmin daha da gelişeceği<br />
bilindiğinden bu yönde ki çalışmalara ağırlık verilmektedir.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
237
H.1. Genel Tarımsal Yapı<br />
H. TARIM VE HAYVANCILIK<br />
İlimizde çoğunlukla nadaslı tarım uygulanmaktadır. Kuru tarım alanlarının<br />
tamamında nadas uygulaması yapılmaktadır. Yalnız çok yıllık bitkiler ekilmiş ise (yonca,<br />
korunga) nadas sistemi uygulanmaz. İlimiz tarım alanlarının %61’inde kuru tarım<br />
yapılmaktadır. Bu alanlarda en çok buğday, arpa, yonca, korunga fiğ, az miktarda karpuz<br />
nohut ve kuru fasulye tarımı yapılmaktadır. Sulu tarım alanlarında sebzecilik, meyvecilik,<br />
bağ ve şekerpancarı, mısır, ayçiçeği gibi tarla ürünlerinin üretimi yapılmaktadır.<br />
İlimizde sulu tarım alanlarında dahi iklim ve toprak yapısı gereği yılda bir kez ürün<br />
alınmaktadır. İkinci ürün yağış, sıcaklık, güneşli gün sayısı, güneşlenme süresi yetersizliği<br />
nedeniyle yetişmemektedir.<br />
İlimizde ana ürün olarak en çok hububat ekilmektedir. Yem bitkileri ekimi son<br />
yıllarda artarak ikinci sırayı almıştır. Daha sonra endüstri bitkileri ve baklagiller<br />
gelmektedir.<br />
Tarımsal işletmelerde genel olarak hayvancılık ve bitkisel üretim bir arada yapılmakta<br />
olup, işletmelerin küçük ölçekli ve çok parçalı yapıda olması verimliliğin düşük<br />
seviyelerde kalmasına yol açmaktadır.<br />
H.2. Tarımsal Üretim<br />
İlimizde hububat, yem bitkileri, endüstri bitkileri, baklagiller, yağlı tohumlu<br />
bitkiler, bostan, lahana, domates, hıyar, biber, fasulye, kiraz, elma, armut, ceviz ve bağ<br />
yetiştiriciliği yapılmaktadır. İlimizde teknik ve ekonomik olarak, sulu tarım yapılacak olan<br />
arazi varlığı 1.582.150 da olarak kabul edilmektedir. Ancak kısıtlı sulama imkanları<br />
nedeniyle bu alanın 613.340 da’ı sulanmaktadır. İlimizde 2<strong>00</strong>9 yılında yaklaşık olarak<br />
2.427.530 da alanda bitkisel üretim gerçekleşmiştir.<br />
H.2.1.<br />
Bitkisel Üretim<br />
H.2.1.1. Tarla Bitkileri<br />
H.2.1.1.1. Buğdaygiller<br />
İlimizde ekim alanı en fazla olan ürün buğdaydır. Buğday ekim alanının tamamına<br />
yakını kuru tarım alanlarında yapılmaktadır. Sulu arazilerde buğday ekim alanı çok azdır.<br />
Yaklaşık olarak 1.311.5<strong>00</strong> da alanda ekimi yapılmaktadır. Buğday üretiminin %80’ı<br />
güzlük ekim olarak yapılmaktadır. Ekim çoğunlukla elle yapılmakta, hasat ise arazi<br />
şartlarının izin verdiği ölçüde biçerdöver ile engebeli arazide ise elle yapılmaktadır.<br />
Ortalama 225.165 ton ürün elde edilmiştir. Ürünlerin bir kısmı il dışına satılmaktadır.<br />
İşlenmiş ürün satışı olmamaktadır. Çoğunlukla il içinde fırın ve değirmenlerde<br />
değerlendirilmektedir. Bir kısmı da hayvan yem rasyonlarına katılmaktadır.<br />
İkinci sırada arpa gelmektedir. Yaklaşık olarak 305.<strong>00</strong>0 da alanda ekimi<br />
yapılmaktadır. Ortalama 61.618 ton ürün elde edilmiştir. Arpa ekiminin büyük bir kısmı<br />
güzlük yapılmaktadır. Üretimin tamamı eski usul yöntemlerle yapılmaktadır. Elde edilen<br />
ürünler çoğunlukla il içinde, hayvan yemi olarak değerlendirilmektedir.<br />
238
H.2.1.1.2. Baklagiller<br />
İlimizde ekim alanı en fazla olan ürün kuru fasulyedir. Yaklaşık olarak 15.232 da<br />
alanda ekimi yapılmaktadır. Ortalama 1.982 ton ürün elde edilmiştir. Kuru fasulye<br />
tarımında çoğunlukla ekim ve hasat elle yapılmaktadır. Ürünlerin bir kısmı il dışına<br />
satılmaktadır. İşlenmiş ürün satışı olmamaktadır. Çoğunlukla il içinde<br />
değerlendirilmektedir.<br />
İkinci sırada nohut gelmektedir. Yaklaşık olarak 23.950 da alanda ekimi<br />
yapılmaktadır. Ortalama 3.285 ton ürün elde edilmiştir. Üretimin tamamı eski usul<br />
yöntemlerle yapılmaktadır. Elde edilen ürünler çoğunlukla il içinde yemeklik olarak<br />
değerlendirilmektedir.<br />
İlimizde kırmızı mercimek çoğunlukla küçük parsellerde ekilmiştir. Yaklaşık olarak<br />
5<strong>00</strong> da alanda ekimi yapılmaktadır. Ortalama olarak 43 ton ürün elde edilmektedir.<br />
Üretimin tamamı eski usul yöntemlerle yapılmaktadır. Elde edilen ürünler çoğunlukla il<br />
içinde yemeklik olarak değerlendirilmektedir.<br />
H.2.1.1.3. Yem Bitkileri<br />
İlimizde ekim alanı en fazla olan ürün yoncadır. Yaklaşık olarak 582<strong>00</strong>0 da alanda<br />
ekimi yapılmaktadır. Yonca üretimi güzlük ve bahar ekimi olarak yapılmaktadır. Ekim elle<br />
ve mibzerle yapılmakta, hasat ise büyük ölçüde biçme makineleriyle yapılmaktadır.<br />
Ortalama 4656<strong>00</strong> ton kuru ot elde edilmiştir. Elde edilen kur ot ildeki hayvanların<br />
beslenmesinde kullanılmaktadır. Ürünlerin bir kısmı da il dışına satılmaktadır. Genellikle<br />
aile işletmeciliği şeklinde yapılan üretim yine aileye ait hayvanların beslenmesinde<br />
kullanılmaktadır. Çevre illere az miktarda yonca kuru ot satışı olmaktadır.<br />
İkinci sırada fiğ gelmektedir. Yaklaşık olarak 541<strong>00</strong> da alanda ekimi yapılmaktadır.<br />
Ortalama 21640 ton kuru ot elde edilmiştir. Ekim elle ve mibzerle yapılmakta, hasat ise<br />
büyük ölçüde biçme makineleriyle yapılmaktadır. Elde edilen ürünler çoğunlukla il içinde<br />
hayvan yemi olarak değerlendirilmektedir.<br />
İlimizde üretimi yapılan bir diğer yem bitkisi de korungadır. Yaklaşık olarak 273<strong>00</strong><br />
da alanda ekimi yapılmaktadır. Ortalama 13.650 ton kuru ot elde edilmiştir. Ekim elle ve<br />
mibzerle yapılmakta, hasat ise makineli tarıma uygun olan yerlerde biçme makineleriyle,<br />
diğer yerlerde elle yapılmaktadır. Elde edilen ürünler çoğunlukla il içinde hayvan yemi<br />
olarak değerlendirilmektedir. Kuraklık riskinin olduğu yerlerde kökünün derinlere gitmesi<br />
sebebiyle daha fazla tercih edilmektedir.<br />
Sılajlık mısır üretimi son yıllarda artmıştır. Yaklaşık olarak 2.2<strong>00</strong> da alanda ekimi<br />
yapılmaktadır. Ortalama 8.8<strong>00</strong> ton mısır sılajı elde edilmiştir. Ekim elle ve mibzerle<br />
yapılmakta, hasat ise sılaj makineleriyle yapılmaktadır. Elde edilen ürünler çoğunlukla il<br />
içinde değerlendirilmektedir.<br />
239
H.2.1.1.4. Endüstriyel Bitkiler<br />
İlimizde en önemli endüstri bitkisi şeker pancarıdır. Yaklaşık olarak 85.5<strong>00</strong> da<br />
alanda ekimi yapılmaktadır. Ortalama 364.750 ton ürün elde edilmiştir. Genellikle<br />
mibzerle ekim yapılmaktadır. Hasat kısmen elle yapılmaktadır. Üretilen Şeker pancarı<br />
İlimizde bulunan şeker fabrikasında değerlendirilmektedir.<br />
İlimizde üretimi olan bir diğer endüstri bitkisi de tütündür. Yaklaşık olarak 4.7<strong>00</strong> da<br />
alanda ekimi yapılmaktadır. Ortalama olarak 517 ton ürün elde edilmiştir. Genellikle aile<br />
işletmeciliği şeklinde yapılmaktadır. Elde edilen ürünler tütün yaprak işleme tesislerinde<br />
değerlendirilmektedir.<br />
H.2.1.2. Bahçe Bitkileri<br />
H.2.1.2.1. Meyve Üretimi<br />
İlimizde Elma (Golden, Starking, Amasya ve Yerli) Armut, Erik, , Kiraz, Vişne,<br />
Ceviz ve bağ üretimi yapılmaktadır. Yaklaşık olarak 5837 da alanda ortalama meyve<br />
üretimi 2.866 ton civarındadır. Üretilen ürünlerin tamamına yakını il içinde<br />
tüketilmektedir.<br />
H.2.1.2.2. Sebze Üretimi<br />
İlimizde en çok üretimi yapılan sebze çeşitleri; lahana, domates, patlıcan, kavun,<br />
karpuz, yeşil fasulye, biber, hıyar, kabak, marul üretimi yapılmaktadır. Yaklaşık olarak<br />
28.390 da alanda, ortalama olarak 84.410 ton sebze üretimi gerçekleşmiştir. Üretilen<br />
ürünlerin tamamına yakını il içinde tüketilmektedir.<br />
H.2.1.2.3. Süs Bitkileri<br />
İlimizde süs bitkileri üretimi yapılmamaktadır.<br />
H.2.2. Hayvansal Üretim<br />
Muş ilinde çayır mera alanlarının fazlalığı hayvancılık için bir potansiyel<br />
olmaktadır.<br />
İlimizde tarım işletmeleri genellikle bitkisel ve hayvansal üretimi birlikte yapmaktadır.<br />
İlimiz tabii yapı ve iklim şartları itibariyle hayvan yetiştiriciliğine elverişli durumdadır.<br />
Hayvancılık çoğunlukla mera hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır.<br />
Muş’ta hayvan besiciliği özellikle kurban bayramında satılmak üzere<br />
yapılmaktadır. Besicilik için hayvanlar çiftçilerden veya hayvan pazarından temin<br />
edilmektedir. İlimizde canlı hayvan borsası olmadığından dolayı mevcut hayvanların iç<br />
pazara sunulması sağlıklı bir şekilde yapılamamaktadır. Ancak çiftçiler kasaplara direk<br />
olarak hayvanını satmak sureti ile veya Bingöl Et Balık Kurumuna kestirmek sureti ile<br />
çoğunlukla hayvanlarını pazarlamaktadırlar<br />
240
Hayvancılık alanında dikkate değer bir noktada, hayvan varlıklarıyla elde edilen et<br />
ve deri üretimi arasındaki uyumsuzluktur. Bunun en önemli sebebi, büyük ve küçükbaş<br />
hayvanın kesiminin bir kısmının il dışında yapılmasıdır. Bu alanda kaçak kesim yapılması<br />
da söz konusu olabilir. İlde entegre et tesislerinin ve dericilikle uğraşan işletmelerin<br />
bulunmayışı dikkat çekmektedir.<br />
H.2.2.1. Büyükbaş Hayvancılık<br />
İlimizde büyükbaş hayvancılıkta; kültür ırkı Siyah Alaca, Simental Montofon cinsi<br />
sığır bulunmaktadır. Özellikle süt verimi yönünden değerlendirilmek üzere kültür ırkına<br />
yönelme olmuştur. Kültür ırkı hayvan sayısı yaklaşık olarak 31633 adettir. Kültür melezi<br />
sığırlar yerli sığırların kalitesini artırmak için melezleme yapılmaktadır. Melez sığır sayısı<br />
yaklaşık olarak 79.179 adettir. Yerli ırk hayvan cinsleri Doğu Anadolu Kırmızısı en çok<br />
bulunan yerli ırktır. Yerli sığır sayısı yaklaşık olarak 9<strong>12</strong>51 adettir. Manda yerli ırk<br />
mevcuttur. Manda sayısı yaklaşık olarak 3657 adettir. İlimiz genelinde toplamda büyükbaş<br />
hayvan sayısı yaklaşık 205720 adettir. Genellikle küçük işletmeler şeklinde yapılmaktadır.<br />
Çok sayıda kültür ırkı hayvan barındıran işletmelerde mevcuttur.<br />
İl dışına hayvan sevkiyatı özellikle kurban bayramında artmaktadır. İlimizden canlı<br />
hayvan ihracatı yapılmamaktadır.<br />
Hayvansal ürünlerden sığır sütü iç tüketimde çoğunlukla yoğurt, peynir ve tereyağı,<br />
manda sütü ise yoğurt ve tereyağı yapımında kullanılmaktadır.<br />
H.2.2.2. Küçükbaş Hayvancılık<br />
İlimizde küçükbaş hayvancılık; yetiştirilen koyunların tamamına yakını yerli koyun<br />
ırkıdır, keçilerin ise yine tamamına yakını yerli ırk olan kıl keçisinden oluşmaktadır.<br />
İlimizde koyun sayısı yaklaşık olarak 565116 adettir. Keçi sayısı ise yaklaşık olarak<br />
119028 adettir. İlimiz genelinde toplamda küçükbaş hayvan sayısı yaklaşık 684144 adettir.<br />
Genellikle engebeli, tarla alanları az, mera alanları fazla olan dağ köylerinde küçükbaş<br />
hayvancılık daha fazla yapılmaktadır.<br />
İl dışına hayvan sevkiyatı özellikle kurban bayramında artmaktadır. İlimizden canlı<br />
hayvan ihracatı yapılmamaktadır. Koyun, keçi sütü iç tüketimde çoğunlukla yoğurt ve<br />
peynir yapımında kullanılmaktadır.<br />
H.2.2.3. Kümes Hayvancılığı ( Kanatlı Üretimi)<br />
İlimizde kanatlı yetiştiriciliği yapan çiftlikler bulunmamakta olup aile içinde kendi<br />
beyaz et ve yumurta ihtiyaçlarını karşılamak üzere yetiştirilen kümes hayvanları<br />
mevcuttur.<br />
İlimizde yaklaşık olarak 464805 adet kanatlı bulunmaktadır. Bunlardan yaklaşık<br />
16.799.645 adet yumurta elde edilmektedir.<br />
241
H.2.2.4. Su Ürünleri<br />
İlimizde alabalık yetiştiriciliği yapan 6 adet işletme bulunmaktadır. Bu işletmelerde<br />
toplamda 69 ton/yıl kapasite oluşmaktadır. Bu işletmeler çeşitli nedenlerle kapasitelerinin<br />
altında çalışmaktadırlar. Elde edilen ürünlerin bir kısmı il içi tüketim de lokantalara<br />
satılırken bir kısmı da il dışı tüketime sunulmaktadır.<br />
H.2.2.5. Kürk Hayvancılığı<br />
İlimizde kürk hayvanı yetiştiriciliği yapılmamaktadır.<br />
H.2.2.6. Arıcılık ve İpekböcekçiliği<br />
İlimizde arıcılık çiçekbalı üretimi şeklindedir. İlimizde toplam 142 Adet arıcılık<br />
işletmesi bulunmaktadır. 23141 adet koloniden 529960 ton bal üretimi olmuştur. Bu<br />
işletmeler ticari anlamda balmumu üretimi yapmamaktadır. Üretilen balın bir kısmı il içi<br />
tüketime sunulmakta, çoğunluğu kooperatifler ve tüccarlar vasıtasıyla il dışına<br />
satılmaktadır.<br />
İlimizde ipekböcekçiliği yapılmamaktadır.<br />
H.3. Organik Tarım<br />
MUŞ İLİ SERBEST ÇİFTÇİ BAZINDA ORGANİK TARIM VERİLERİ<br />
Sertifikasyon Kuruluşu Adı Kullanılan Alan (Da) Çiftçi Sayısı Köy Sayısı<br />
EKO-TAR 89.98 386 64<br />
CERES 111.368 897 118<br />
ORSER 39.971 231 56<br />
TÜRKGAP 22.231 172 62<br />
İlimiz genelinde Buğday , Arpa , Domates , Taze Fasulye , Salatalık , Patlıcan,<br />
Patates, Elma, Üzüm, Şeker Pancarı, Kuru Fasulye, Nohut, Yonca, Korunga, Fiğ, Mısır<br />
(Dane) , Mısır (Slaj) gibi organik ürünler yetiştirilmektedir.<br />
H.4. Tarımsal İşletmeler<br />
H.4.1.<br />
Kamu İşletmeleri<br />
Alparslan Tarım İşletmesi<br />
Alparslan Tarım İşletmesi Müdürlüğü Muş ovasında Muş il merkezine<br />
7 Km. uzaklıkta Bingöl-Erzurum yolu üzerindedir. 1949 yılında kurulmuş olup<br />
64.024,97 dekar arazisi mevcuttur. Adını büyük Türk hükümdarı<br />
ALPARSLAN’dan almaktadır.<br />
Ülke genelinde Genel Müdürlüğümüze verilen görevleri yerine getirmeye<br />
çalışır. Bu görev en açık tarifiyle “Türk çiftçisine; en iyi vasıflarda sağlıklı et ve süt<br />
242
verimi yüksek hayvan yetiştirip damızlık vermek, bitkisel üretimde, başta hububat<br />
tohumu olmak üzere, en iyi kalitede verimli, sertifikalı tohumluk üretip”<br />
vermektir.Ayrıca Bitkisel üretim ve hayvancılık alanında çevre çiftçisine örnek<br />
çalışmalar yapmaktır.<br />
İşletmemizde 2010 itibariyle 2 idareci 23 sözleşmeli personel, 58 işçi olmak üzere<br />
toplam 83 kişi çalışmaktadır. Güvenlik işleri 2010 da 17 özel güvenlik elemanı ve 3 resmi<br />
güvenlik elemanıyla çalışmaya devam edilmektedir. Ayrıca işin yoğun olduğu yaz<br />
aylarında bazı işler ihale edilerek müteahhide yaptırılmaktadır. Toplam 2 üretim şubemiz<br />
vardır. Bunlar: bitkisel ve hayvansal üretim şubeleridir. İşlerin yoğun olduğu pik dönemde<br />
ortalama 40 civarında taşeron işçi çalıştırılmaktadır.<br />
İşletmenin arazi varlığı : 64.<strong>03</strong>4,47 dekar olup dağılımı aşağıdaki gibidir.<br />
Kültür altı arazi varlığı : 61.688,47 dekar<br />
Kültür dışı arazi varlığı : 2.346 dekar<br />
İşletmede 8.740 dekar projelenmiş ancak günümüze kadar tahrip olmuş bir yüzey<br />
sulama sistemi kanalları mevcuttur. Günümüzde 1.5<strong>00</strong> dekarı yüzey 1.5<strong>00</strong> dekarı<br />
yağmurlama sulama ile sulanabilen toplam 3.<strong>00</strong>0 dekar arazi mevcuttur.<br />
Şekil 94. Alparsalan Tarım İşletmesinden Bir Görünüm<br />
243
İşletmede 2<strong>00</strong>9 itibariyle 2 idareci 15 sözleşmeli personel, 73 işçi olmak üzere<br />
toplam 90 kişi çalışmaktadır. Ayrıca işin yoğun olduğu yaz aylarında bazı işler ihale<br />
edilerek müteahhide yaptırılmaktadır. Toplam 2 üretim şubemiz vardır. Bunlar: bitkisel ve<br />
hayvansal üretim şubeleridir.<br />
İşletmenin arazi varlığı : 64.<strong>03</strong>4,47 dekar olup dağılımı aşağıdaki gibidir.<br />
Kültür altı arazi varlığı : 61.688,47 dekar<br />
Kültür dışı arazi varlığı : 2.346 dekar<br />
İşletmede 8.740 dekar projelenmiş ancak günümüze kadar tahrip olmuş bir yüzey<br />
sulama sistemi kanalları mevcuttur. Günümüzde 1.5<strong>00</strong> dekarı yüzey 1.5<strong>00</strong> dekarı<br />
yağmurlama sulama ile sulanabilen toplam 3.<strong>00</strong>0 dekar arazi mevcuttur.<br />
İşletme arazilerinde foto yorum haritasından elde edilen bilgiler ve arazi<br />
gözlemleriyle belirlenen yerlerde açılan profil çukurlarının morfolojik incelemeleri<br />
sonucunda soil survey staff 1993 ve dinç ve Şenol(1998) de belirtilen seri ayrım<br />
kriterlerine göre birbirinden anlamlı ayrıcalıkları olan 7 ayrı toprak serisi tanımlanmıştır.<br />
İşletmede belirlenen her farklı toprak serisi özellikle oluştuğu fizyografik birimin başlığı<br />
altında açıklanarak önemli morfolojik özellikleri, fiziksel kimyasal ve mineralojik analiz<br />
sonuçları aşağıda verilmiştir. Söz konusu serilerin ve önemli fazlarının çalışma alanında<br />
bulundukları yerler ve yayılış alanları görülmektedir:<br />
Göktepe serisi<br />
Alican serisi<br />
Murat serisi<br />
Alparslan serisi<br />
Kırköy serisi<br />
Bulanık serisi<br />
Hünan serisi<br />
Çalışma alanında tanımlanan toprak serilerinin dünya toprak haritası lejantına göre<br />
sınıflandırılması sonucu, topraklar vertisol ve phaeozem toprak birimlerine dâhil<br />
olmuşlardır. Alican, Murat, Kırköy, Alparslan, Bulanık Ve Hünan serileri, fazla miktarda<br />
kil içermelerinden dolayı yazın kuruyup çatlamakta kışın ıslanıp şişmekte, tüm profilleri<br />
boyunca belirgin kayma yüzeyleri içermektedir. Hünan serisi dışındaki diğer seri toprakları<br />
bir calctic veya gypsic horizona sahip olmaları ve tüm horizonlarında %50 den fazla baz<br />
saturasyonu göstermeleri nedeniyle eutric vertisol olarak sınıflandırılmışlardır. Hünan<br />
serisi toprakları ise bir calcik horizon içermesinden dolayı calcik vertisol olarak<br />
sınıflandırılmıştır. Molic bir a horizonu dışında tanımlayıcı başka bir özelliğe sahip<br />
olmayan göktepe serisi toprakları haplic phaeozem olarak sınıflandırılmıştır.<br />
Alparslan Tarım İşletmesi arazileri Bitlis masifi olarak nitelendirilen metamorfik<br />
seriler üzerinde yer almaktadır.İl alanının %34,9 unu kaplayan dağlar, güneydoğu<br />
Torosların uzantılarıdır.bu dağlar Alp-Himalaya kıvrım sistemiyle birlikte oluşmuş genç<br />
dağlardır.muş ili vadileri Murat ırmağı ve kollarınca açılmıştır.bu vadilerin en önemlisi<br />
Murat vadisidir.Muş ovası, Murat nehrinin kuvartenler dönemlerindeki taşkınları ile getirip<br />
depoladığı materyalden oluşur.ova basamaklı yapı gösterir.3. jeolojik zamanın Miyosen<br />
dönemi ortalarına kadar bir birikinti iken yer kabuğu hareketleri sonucu bir çöküntü<br />
244
alanına dönüşmüştür.. bu alan Halosene ait yeni ve Pleistosene ait eski alüvyonlarla da<br />
örtülerek verimli bir alan durumuna dönüşmüştür.<br />
Bitkisel üretimin yıllık olarak 20.<strong>00</strong>0 ila 31.<strong>00</strong>0 dekar arasında hububat<br />
yetiştirilmektedir. Kuruda 1<strong>00</strong>0-5<strong>00</strong>0 dekar arsında hasıl ot ihtiyacı için yem bitkileri yer<br />
almaktadır. Sulanabilen 3.<strong>00</strong>0 dekar alanda ise işletme hayvanları için 5<strong>00</strong>-1<strong>00</strong>0 dekar<br />
arsında silajlık mısır 5<strong>00</strong> -1<strong>00</strong>0 dekar arasında yonca yetiştiriciliği yapılmaktadır. Sulu<br />
alanda münavebede işletmemizde üretime alınacak kalitede ve üstün vasıftaki yüksek döl<br />
kademesinde hububat tohumculuğu yapılmaktadır.<br />
İşletmenin kuruluşuyla birlikte yerli ırklarımızla sığırcılık faaliyetlerine<br />
başlanılmış, yerli ırkların verim düşüklüğü, ülke ihtiyaçları, bölge yetiştiricisinin talepleri<br />
göz önüne alınarak 1960 lı yıllarda kültür ırklarından Esmer ırkı seçilmiş faaliyetlerini bu<br />
güne kadar sürdürmüştür. Esmer ırkı; kombine bir ırk olup yüksek süt verimi ( 6-7<br />
ton/laktasyon) yemleri ete çevirme kabiliyeti ve bölgeye çok iyi adaptasyonu ile kendisini<br />
kabul ettirmiş bir ırktır.<br />
İşletme sığırcılık faaliyetleri için gerekli kaynaklara (kaba yem vs.) sahiptir. Bölge<br />
şartlarına en uygun ırkın esmer olduğu kanaati oluşmuştur.<br />
Sığırcılık faaliyetlerinde başta hastalıklar olmak üzere, barınak problemleri,<br />
damızlık taleplerinin yetersizliği, süt satışı problemleri gibi nedenlerden istenilen<br />
seviyelere ulaşılamamıştır. İşletmede 1986 yılında çıkan Tüberküloz hastalığı nedeniyle<br />
Sığırcılık faaliyetlerine son verilmiştir. 1989 yılında yaptırılan 2 adet 98 er başlık genç<br />
hayvan ahırında Kazova TİM’den getirtilen sığırlarla hayvancılık faaliyetlerine tekrar<br />
başlanmıştır. 1989 yılından itibaren çevreye dişi materyal satışı çok az miktarda yapılarak<br />
kadro artışına gidilmiştir. Seleksiyonla yeterli kadro artırımı yapılamayacağı<br />
anlaşıldığından diğer işletmelerden sığır tahsisi yapılması için Genel Müdürlükle<br />
yazışmalar yapılmıştır.<br />
Bölge hayvanlarının et kalitesi ve miktarını arttırmak amacıyla 1995 yılında<br />
Anadolu TİM’ den etçi 60 baş Limousin ırkı sığır işletmemize tahsis edilmiş ancak<br />
damızlık taleplerinin olmayışı, iki ayrı ırkla çalışmanın zorluğu, bilhassa esmer ırkında<br />
istenilen seviyelere gelinememesi nedeniyle Limousin ırkı sığırlar Kâzımkarabekir TİM’e<br />
gönderilmiştir. İşletmemizde halen saf Esmer ırkı ile faaliyetlere devam edilmektedir.<br />
Barınak ( Ahır ) Kapasitesi;<br />
2 Adet 150’şer Başlık Açık ahır<br />
2 Adet 98’er Başlık Genç Sığır Ahırı<br />
1 Adet 138 Başlık Sağım Ahırı<br />
1 Adet 138 Başlık İnek Ahırı<br />
2 Adet 150’şer Başlık İnek Ahırı<br />
1 Adet 10 Başlık Boğa Ahırı<br />
1 Adet 250 Başlık Buzağılık – Doğum hane<br />
Toplam 1.332 baş<br />
245
İşletmenin 27.01.2<strong>00</strong>9 tarihi itibariyle sığır varlığı şöyledir:<br />
Tablo 32. Alparslan Tarım İşletmesindeki sığır varlığı<br />
YILLAR BOĞA İNEK<br />
GENÇ<br />
BOĞA<br />
DÜV<br />
E<br />
ERKE<br />
K<br />
DANA<br />
DİŞİ<br />
DANA<br />
ERKEK<br />
BUZAĞI<br />
DİŞİ<br />
BUZAĞI TOPL<strong>AM</strong><br />
2<strong>00</strong>9 - 216 2 <strong>12</strong>1 2 56 23 44 464<br />
Kaynak: Alparslan Tarım İşletmesi-2<strong>00</strong>9<br />
H.4.2.<br />
Özel İşletmeler<br />
İl Tarım Müdürlüğünün Çiftçi kayıt sistemine göre 20.<strong>12</strong>5 çiftçi, 1.892.636,280 da.<br />
arazi kayıtlı bulunmaktadır. İlimizde genellikle çiftçilerimiz miras hukuku ile parçalanarak<br />
optimum işletme büyüklüğünden küçük olan arazilerde kendi ihtiyaçlarını karşılamak<br />
üzere geleneksel yöntemlerle üretim yapmaktadırlar. Bölgedeki yerleşik olan tarımsal<br />
üretim, profesyonel işletme sisteminden öte aile tipi işletme şeklindedir. Söz konusu<br />
işletmelerde buğday, mısır, yonca, korunga, fiğ, kavun, karpuz, sebze gibi ürünler<br />
yetiştirilmektedir. Ayrıca koyun, keçi ve inek yetiştiriciliği yapılmaktadır. Üretim<br />
kapasiteleri yöre ortalamasında olup geleneksel yöntemlerle yetiştiricilik yapılmaktadır.<br />
Yetiştirilen bitkisel ürünler İlimiz iç tüketimini ancak karşılamakta olup genellikle il dışına<br />
satışımız söz konusu değildir. Ancak hayvansal üretimde hayvan sevkleri yolu ile satışımız<br />
mevcuttur.<br />
H.5. Tarımsal Faaliyetler<br />
H.5.1.<br />
Pestisit Kullanımı<br />
2<strong>00</strong>9 yılı üretim sezonunda İlimiz tarım alanlarında Fungisit (Çoğunlukla kuru<br />
tohum ilacı şeklinde), İnsektisit, Herbisit ve az miktarda rodentisit gruplarında toplam<br />
58.184 kg. pestisit kullanılmıştır. Devlet yardım mücadelesinde kullanılan 4<strong>00</strong> litre<br />
Sentetik piretroidlerden Cypermethrin 250 EC adlı insektisit hariç ilde kullanılan<br />
pestisitlerin tamamı yönetimli çiftçi mücadelesinde çiftçiler tarafından kullanılmıştır.<br />
Pestisitler organik fosforlular, sentetik piretroidler, ditiyokarbamatlar, klorlu<br />
hidrokarbonlar, triazoller, amitler ve anilidler, fenoxy bileşikleri, kükürt, bakırlı bileşikler<br />
ve imidazol grubundan seçilmişlerdir.<br />
Tarımsal üretimde bir pestisitin kullanılmasını gerektiren şartların oluşması halinde<br />
uygunluk, doz, zaman ve makine seçimi yapılarak uygulama yapılmalıdır. Etiket bilgileri<br />
doğrultusunda kullanılmadığı zaman gerçek miktarda kullanımdan söz edilemez.<br />
Yukarıda sayılan pestisit gruplarının -Klorlu hidrokarbonlular hariç- topraktaki<br />
kalıcılıkları düşük, DT 50 değeri süreleri kısa ve nisbeten güvenli pestisitlerdir.<br />
Tarım ilaçlarından kaynaklanan 6 zehirlenme vakası kaydedilmiştir. Pestisit<br />
kullanımlarında çiftçilere yönelik uyarı ve ikazlar yapılsa da güvenli ilaç kullanımı için<br />
yeterli düzeyde olamamaktadır. Bu konuyla ilgili ilimiz genelinde pestisit kullanıcılarına,<br />
doğrudan ve dolaylı maruz kalanlara bilinçlendirme faaliyetleri bir program dahilinde<br />
yürütülmelidir.<br />
H.5.2.<br />
Gübre Kullanımı<br />
İlimizde kimyevi gübre kullanımı yeterli değildir. Kimyevi gübrelerin<br />
topraktaki birikim miktarları, çevreye olan etkileri ve çiftlik gübresi kullanımı ile ilgili İl<br />
Tarım Müdürlüğü tarafından herhangi bir kayıt tutulmadığı belirtilmiştir.<br />
246
İlimizde 161.726 ha Hububat ekim alanından 115542 ha alan gübrelenirken azotlu,<br />
fosforlu, potaslı gübrelerden toplam 10.748 ton kimyevi gübre kullanılmaktadır. 4.168,2ha<br />
Baklagil alanının tamamında gübreleme yapılmakta ve toplamda 249 ton kimyevi gübre<br />
kullanılmaktadır. 9020 ha endüstri bitkileri ekim alanının tamamında gübreleme<br />
yapılmakta ve 2059 ton kimyevi gübre kullanılmaktadır. 875 ha yağlı tohumlular ekim<br />
alanının 870ha alanında gübreleme yapılamakta ve 106ton kimyevi gübre kullanılmaktadır.<br />
66575 ha yem bitkisi ekim alanının 513<strong>00</strong>ha alanında gübreleme yapılmakta ve toplamda<br />
772ton kimyevi gübre kullanılmaktadır. 2839 ha sebze ekim alanının tamamında<br />
gübreleme yapılmakta ve toplamda 154ton kimyevi gübre kullanılmaktadır.583,7ha<br />
meyvelik alanının 460ha alanında gübreleme yapılmakta ve toplamda 92ton kimyevi gübre<br />
kullanılmaktadır. İlimizde toplam olarak 14180ton kimyevi gübre kullanılmaktadır.<br />
H.5.3.<br />
Toprak Kullanımı<br />
Tarımsal faaliyetlerde toprak kaybını (erozyonu) engellemek üzere İl Tarım<br />
Müdürlüğünün Çiftçi eğitim ve Yayım şubesi tarafından çiftçilerimize yönelik eğitim<br />
çalışmaları devam etmektedir.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Tarım Müdürlüğü ( Master Planı)<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Alparsalan Tarım İşletmesi Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
247
I. MADENCİLİK<br />
Ülke ekonomimizin önemli sektörlerinden olan madencilik, enerji ve sanayinin<br />
temel hammaddelerini sağlayan faaliyetleri kapsamaktadır.<br />
Madenler doğal ekonomik kaynaklardan biri olup artan dünya nüfusu ve ihtiyacını<br />
karşılayabilmek için işletilmeleri kaçınılmaz olmaktadır.Ancak kullanılan maden çıkarma<br />
metotlarının çevre açısından ne gibi sorunlara yol açtığı düşünülmemekte sadece<br />
madenden faydalanmak için için çevreye büyük tahribatlar verilmektedir. Faaliyetin<br />
yapıldığı alanlarda ve özellikle açık işletmelerde çalışmalar bittikten sonra topoğrafya,<br />
jeolojik yapı, su rejimi, iklim ve peyzaj tamamen tahrip olmaktadır.<br />
Bu nedenlerden dolayı ekonomiye büyük getirisi olan madencilik faaliyetleri<br />
gerçekleştirilirken çevreye ve doğaya zarar verilmeden yapılacak olan çalışmalar<br />
desteklenmeli ve bu yönde çalışmalar yapılması gerekmektedir.<br />
Muş madenler açısından araştırma çalışmalarının fazla olduğu bir yer değildir.<br />
I.1. Maden Kanununa Tabi Olan Madenler ve Doğal Malzemeler<br />
I.1.1.Sanayi Madenleri<br />
BARİT ( Ba )<br />
Muş ili ve civarındaki barit yataklarından bir kısmı halen işletilmekte olup Suriye<br />
ve Yemen' e ihracat yapılmaktadır. 1993 yılında, bu yörede 15 <strong>00</strong>0 ton barit üretimi<br />
yapılmıştır. Belli başlı barit yatakları aşağıda verilmiştir.<br />
YER TENÖR REZERV<br />
(%BaSO 4 ) (ton)<br />
Merkez-Bilir Köyü 94.<strong>00</strong> 570.<strong>00</strong>0 görünür<br />
94.<strong>00</strong> 1 530 <strong>00</strong>0muhtemel + mümkün<br />
Merkez-Kasar Köyü 94.<strong>00</strong><br />
48 <strong>00</strong>0 görünür<br />
94.<strong>00</strong> 250 <strong>00</strong>0 muhtemel + mümkün<br />
Merkez-Kızılkilise 94.<strong>00</strong> 137 <strong>00</strong>0 görünür<br />
94.<strong>00</strong> 7<strong>00</strong> <strong>00</strong>0 muhtemel + mümkün<br />
-----------------------------------------------------------------------------------------------------<br />
TOPL<strong>AM</strong> 94.<strong>00</strong> 755 <strong>00</strong>0 görünür<br />
94.<strong>00</strong> 2 490 <strong>00</strong>0 muhtemel + mümkün<br />
248
ÇİMENTO H<strong>AM</strong>MADDELERI ( Çmh )<br />
Muş ili civarında<br />
Tenör: -<br />
Rezerv: 1 416 <strong>00</strong>0 <strong>00</strong>0 ton kireçtaşı, 17 5<strong>00</strong> <strong>00</strong>0 ton kil, 17 <strong>00</strong>0 <strong>00</strong>0 ton marn, 2<strong>00</strong><br />
<strong>00</strong>0 <strong>00</strong>0 ton killi +marn (Hepsi Görünür + Muhtemel rezerv)<br />
KİREÇTAŞI ( Kçt )<br />
Pertah-Karaağaçlı Sahası<br />
Tenör: % 54 CaO, % 3.9 SiO 2 , % 0.6 MgO<br />
Rezerv: 48 240 <strong>00</strong>0 ton muhtemel rezerv<br />
TUĞLA-KİREMIT ( TğKi )<br />
Alican Köyü-Avak Sahası<br />
Tenör: Orta-iyi<br />
Rezerv: 21 870 <strong>00</strong>0 ton Görünür + Muhtemel rezerv<br />
I.1.2. Metalik Madenler<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
249
I.1.3. Enerji Madenleri<br />
Tablo. 33:Linyit Durumu<br />
SAHA<br />
ADI<br />
Görünür Muhtemel Mümkün Toplam Kaynak Potansiyel<br />
Rezerv (1<strong>00</strong>0 ton) Analiz Sonuçları Eşdeğeri (1<strong>00</strong>0 ton)<br />
Genel<br />
Toplam Işletilebilir Su % Kül % S % AID<br />
KCal/kg Petrol Taş<br />
Kömürü<br />
Kullanım<br />
Yeri<br />
Işletme<br />
Şekli<br />
Ziyaretköy<br />
Yaygın<br />
7 019 7 281 - 14 3<strong>00</strong> - - 14 3<strong>00</strong> - 43.0<br />
0<br />
28.<strong>00</strong> 3.<strong>00</strong> 13<strong>00</strong> 1 859 2 656 Sanayi Kapalı<br />
TOPL<strong>AM</strong> 7 019 7 281 - 14 3<strong>00</strong> - - 14 3<strong>00</strong> - 1 859 2 656<br />
Kaynak: M.T.A. Genel Müdürlüğü<br />
250
I.1.4. Maden Kanunu’na Tabi Olan Doğal Malzemeler<br />
Bknz: B.5.4<br />
I.2. Madencilik Faaliyetlerinin Yapıldığı Yerlerin Özellikleri<br />
I.3. Cevher Zenginleştirme<br />
İlimizde, cevher zenginleştirme işlemi yapan tesis bulunmamaktadır.<br />
I.4. Madencilik Faaliyetlerinin Çevre Üzerine Etkileri<br />
Madencilik faaliyetleri travnmatik olup patlatma ve ağır iş makinalarını darbeleri<br />
ile hammadde üretimi esnasında ve hammaddenin işlenmesi ve nakliyatı sırasında ve<br />
işletme sonrasında topoğrafya, jeolojik yapı, su rejimi, iklim ve peyzaj tamamen tahrip<br />
olmaktadır. Hava kirliliği, gürültü ve su kirliliği de kaçınılmaz sonuçlardır.<br />
Bu sebeplerden dolayı ekonomiye büyük getirisi olan madencilik faaliyetleri<br />
gerçekleştirilirken çevreye ve doğaya zarar verilmeden yapılacak olan çalışmalar<br />
desteklenmeli ve bu yönde çalışmalar yapılması gerekmektedir.<br />
I.5. Madencilik Faaliyetleri Sonucunda Arazi Kazanım Amacıyla Yapılan<br />
Rehabilitasyon Çalışmaları<br />
İşletmeler, İşletme ömrünü tamamladıktan sonra ÇED raporunda belirtilen<br />
rehabilite işlemlerine göre vermiş oldukları taahhütleri gerçekleştirmek zorundadırlar.<br />
Ancak ilimizde rehabilite edilmiş saha yoktur.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
M.T.A. Genel Müdürlüğü<br />
251
J. ENERJİ<br />
J.1. Birincil Enerji Kaynakları<br />
Güneş, rüzgar, kömür gibi sınıflandırılan alt başlıklardır. Bunlar gereken enerji<br />
kullanımına dönüştürülünceye kadar makinalarda ısınma amacıyla, türbin veya motor gibi<br />
araçlarda kullanılıncaya kadar işe yaramaz. Dünyanın her yerinde birçok ülkede pek çok<br />
birincil enerjinin ziyan olmasına sebep onu gerekli hizmete çevirecek olan donanımın<br />
tasarımındaki veya gelişmesindeki yetersizliklerdir.<br />
J.1.1. Taşkömürü<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
J.1.2. Linyit<br />
Bknz. I.1.3.<br />
J.1.3. Asfaltit<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
J.1.4. Bitümlü Şist<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
J.1.5. Hampetrol<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
J.1.6. Doğalgaz<br />
İlimizde doğal gaz rezervi ve kullanımı mevcut değildir.<br />
J.1.7. Nükleer Kaynaklar (Uranyum ve Toryum)<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
J.1.8. Orman<br />
Muş Orman işletme Şefliğinin verilerine göre, 2<strong>00</strong>9 yılı içerisinde 3280 ster meşe<br />
ve 2<strong>00</strong>9 yılı içerisinde ise 2494 ster yakacak odun üretimi gerçekleştirilmiştir.<br />
J.1.9.Hidrolik<br />
İlimizde irili ufaklı bir çok akarsu bulunmaktadır. Bu suların üzerine elektrik<br />
üretimi için Hidroelektrik Enerji santrallerinin kurulması çevreye zarar vermeyeceği gibi<br />
Ülke ekonomisine de katkı sağlayacaktır. İlimizde Hidroelektrik santrallerinin kurulması<br />
için gerekli fizibilite ve planlamaların yapılması ve Projelerin teşvik edilmesi uygun<br />
olacaktır.<br />
İlimizde, Malazgirt İlçemizde 1 adet 1,2 MW gücünde ve Varto İlçemizde 1 adet<br />
0,3 MW gücünde 2 adet Elektrik Üreten Hidroelektrik Enerji Santrali Mevcuttur. Ayrıca<br />
Bulanık İlçemize Yakın Murat Nehri Üzerinde şu anda yapımı devam eden Alparslan-1<br />
barajını devreye girmesiyle 160 MW’lık kurulu gücüne sahip Hidroelektrik santralimizden<br />
elektrik üretilecektir.<br />
252
J.1.10. Jeotermal<br />
Tablo 34: Jeotermal Kaynaklar<br />
JEOTERMAL ENERJI<br />
ILI: MUŞ<br />
KAYNAK SONDAJ DEĞ.<br />
JEOTERMAL ALAN SICAKSU KAYNAK Sıcaklık Debi<br />
Sıcaklık<br />
Potansiyel KULLANIM ALANI KURULU TESIS BEL.<br />
1A Debi<br />
Potan<br />
siyel<br />
ADI ADI ( o C) (lt/sn.) (MWt) ( o C) (lt/sn.) (MWt)<br />
YUKARI ALAGÖZ Yukarı Alagöz 30 8 - - - - - *<br />
-BAZIKAN<br />
Bazikan 38 5 0,063 - - - Kaplıcada - *<br />
* Türkiye Jeotermal Envanteri-1996<br />
** 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1995-1999) Madencilik Özel Ihtisas Komisyonu<br />
Enerji Hammaddeleri Alt Komisyonu Jeotermal Enerji Çalışma Grubu<br />
Not: Sondajlardaki potansiyel değerleri, kuyuların ilk üretim debilerinin toplamına göre hesaplanmıştır.<br />
Kaynak: M.T.A. Genel Müdürlüğü<br />
253
J.1.11. Güneş<br />
İlimiz güneş enerjisi kolektörler sayesinde su ısıtmakta kullanılmaktadır. Son yıllarda<br />
yapılan konut alanlarında güneş enerjisinden yararlanılmaktadır. Yıllık tüketilen güneş<br />
enerjisi hakkında her han gibi bir çalışma yoktur.<br />
J.1.<strong>12</strong>. Rüzgar<br />
Rüzgar enerjisi ölçümleri ilimizde Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğünce<br />
Yapılmaktadır. Düşük hızlarda çalışan rüzgar jeneratörlerinin yapılması halinde ilimizde<br />
yararlanılabilecek bir rüzgar enerjisi potansiyelinin olabileceği düşünülmektedir.<br />
J.1.13. Biyokütle<br />
Biyogaz; gübre,bitkisel atık ve benzeri organik atıklarının oksijensiz ortamda fermante<br />
olması sonucu meydana gelen yanıcı bir gazdır.<br />
İlimizde biyogaz denilen enerji türünden yararlanılmamaktadır<br />
Doğada potansiyel halde bulunan birincil enerji kaynaklarının çeşitli teknolojik<br />
donanımlarla bir çevrim sonucu enerji üretiminin elde edildiği sistemlerdir.<br />
J.2.1. Termik Enerji<br />
İlimizde termik santral bulunmamaktadır.<br />
J.2.2. Hidrolik Enerji<br />
İlimizde bulunan ırmak,çay gibi enerjiye dönüşe bilecek su kaynaklarının debileri<br />
D.1.3.(Akarsular) bölümünde detaylı bir şekilde verilmiştir.<br />
İlimizde bulunan zengin su kaynakları sulama ve elektrik enerjisi alanında<br />
kullanılmaktadır. Son yıllarda barajların da yapılmasıyla su gücünden yararlanma oranı<br />
artmaktadır.<br />
196
Muş ilinde bulunan inşa halindeki baraj gölleri<br />
Tablo 35: Baraj Gölleri<br />
GÖLÜN İLİ HACMİ<br />
(m3)<br />
GÖLÜN SU KULLNIM<br />
<strong>AM</strong>ACI<br />
ADI<br />
ALANI(km2)<br />
Aıpaslan I Muş 29<strong>03</strong>,45 114,83 Enerji<br />
Muş ilinde bulunan istiksaf/Master plan ve planlama – kesin proje<br />
aşamasındaki baraj gölleri<br />
GÖLÜN<br />
ADI<br />
İLİ<br />
Max. Göl<br />
alanı<br />
Bulunduğu aşama<br />
Su Kullanım<br />
Amacı<br />
Alpaslan II Muş 54,69 Kati projede var Sulama+ Enerji<br />
Kadir barajı 1,63 Planlamada var Sulama<br />
Malazgirt barajı 2,73 Planlamada var Sulama<br />
Kuş tepe barajı Planlamada var Sulama<br />
Kara hasan Barajı 3 İstikşaf sulama<br />
Kaynak : DSİ 17. Bölge Müdürlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
Tablo. 36: Doğal Göller<br />
Doğal Göller<br />
(ha)<br />
Muş İlindeki Su Yüzeylerinin Dağılımı<br />
Baraj Gölet Akarsu<br />
Rezervuarı Rezervuarı Yüzeyleri<br />
(ha) (ha) (ha)<br />
Toplam<br />
(ha)<br />
3224 17688 69 667 21648<br />
Kaynak : DSİ 17. Bölge Müdürlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
SUL<strong>AM</strong>A ÇALIŞMALARI:<br />
Devlet Su İşlerince, Köy Hizmetleri İl Müdürlüğünce ve çiftçi imkânları ile sulanan<br />
tarım alanları 64.948 ha olup, toplam sulanabilir arazinin (158.215 ha) % 41’dir. Yine sınırlı<br />
su kaynaklarının en etkin bir biçimde kullanılması için yağmurlama ve damla sulama<br />
sistemlerinin daha yaygın hale getirilmesi teşvik edilmelidir.<br />
J.2.3. Nükleer Enerji<br />
Konu hakkında herhangi bir çalışma yoktur.<br />
J.2.4. Yenilenebilir Elektrik Enerjisi Üretimi<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
197
J.3. Enerji Tüketiminin Sektörlere Dağılımı<br />
Tablo 37: Enerji Tüketimi<br />
MUŞ İL GENEL TOPL<strong>AM</strong>I<br />
GR HESAP NO<br />
AKTİF<br />
TÜKETİM(KWh) AKTİF TUTAR(YTL)<br />
1 SANAYİ 2.877.975 306.359,66<br />
2 TİCARETHANE 14.142.346 2.114.393,29<br />
3 RESMİ DAİRE 21.1<strong>00</strong>.461 2.375.110,87<br />
4 TARIMSAL SUL<strong>AM</strong>A 195.499 22.522,47<br />
5 İÇME ve KULLANMA S 561.449 62.920,<strong>12</strong><br />
6 ŞANTİYE 2.654.376 375.<strong>00</strong>5,43<br />
7 HAYIR KURUMU 372.777 43.402,90<br />
8 MESKENLER 63.564.825 7.311.880,17<br />
9 BELEDİYE HİZ.BİNASI 1.527.146 149.357,90<br />
10 BELEDİYE İÇME SUYU 14.368.105 1.628.681,94<br />
11 KİTLER 4.673.528 584.215,29<br />
<strong>12</strong> ARITMA TESİSLERİ 0 0<br />
13 KAÇAK TAHAKKUK 6.775.797 899.156,89<br />
14 OFİS(İÇ TÜKETİM) 1.958.696 225.739,71<br />
15 KÖY GENEL AYDINLATMA 19.2<strong>03</strong>.780 2.223.693,96<br />
J.4.<br />
Enerji Tasarrufu İle İlgili Yapılan Çalışmalar<br />
KAYNAKLAR:<br />
DSİ 17.Bölge Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Tedaş Müessese Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
198
K. SANAYİ VE TEKNOLOJİ<br />
K.1. İl Sanayinin Gelişimi, Yer Seçimi Süreçleri ve Bunu Etkileyen Etkenler<br />
İlimizde Küçük Sanayi için Sanayi ve Ticaret Bakanlığının kredi desteği ve bu amaçla<br />
kurulan Kooperatiflerin sorumluluğunda Küçük Sanayi Siteleri yapılmaktadır. Halen ilimiz<br />
merkezinde 1<strong>00</strong> işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesi tamamlanmış ve faal durumdadır.<br />
Bunun dışında İlimiz Merkezinde 2, Bulanık ve Malazgirt ilçelerimizde de l' er Küçük Sanayi<br />
Siteleri olmak üzere 4 küçük sanayi sitesi tamamlanmış ve hizmete açılmıştır. Bunun dışında,<br />
ilimiz merkezinde Alparslan Küçük Sanayi Sitesi inşaatı devam etmektedir.<br />
İlimizde orta ölçekli sanayi tesisleri için de yine Sanayi ve Ticaret Bakanlığının Kredi<br />
Desteği ve bu amaçla oluşturulan Müteşebbis Heyet Sorumluluğunda Organize Sanayi<br />
Bölgesi inşaatına başlanmıştır. Toplam 56 parselin üretileceği Muş Organize Sanayi Bölgesi<br />
ilimiz Merkez Konukbekler Beldesi sınırları dahilinde yapılmaktadır. Organize Sanayi<br />
Bölgeleri ile yatırımcılara, her türlü alt yapısı tamamlanmış parsel satışı yapılmaktadır.<br />
Muş, sosyal ekonomik göstergeler dikkate alındığında, Türkiye'nin Doğu ve<br />
Güneydoğu Anadolu bölgelerinde GSMH’ sı en düşük illerden biridir. Bu göstergeler<br />
sanayinin ne derecede gelişmemiş olduğunun kanıtıdır.<br />
K.2. Genel Anlamda Sanayi Gruplandırılması<br />
ORGANİZE SANAYİ BÖLGESİ<br />
İlimiz, Konukbekler beldesinin mıntıkasında kurulan Organize Sanayi Bölgesi 90<br />
hektar büyüklüğünde ve 56 Sanayi Parselinden oluşmaktadır. İle Mesafesi 25Km. dir. 2<strong>00</strong>7<br />
sonu itibarı ile 20 adet parsel 5084 sayılı Teşvik yasası kapsamında bedelsiz olarak<br />
müteşşebislere tahsis edilmiş, 2 firmanın bina inşaatları tamamlanmış, yakın zamanda üretime<br />
başlayacaklardır. 4 firmanın proje çalışması devam etmektedir.<br />
MUŞ KÜÇÜK SANAYİ SİTESİ<br />
İlimiz Merkezde yapılan ve 1<strong>00</strong> işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesinin İnşaatı<br />
bitmiş, hak sahiplerine dağıtılmıştır. Site halen faal olarak çalışmaktadır. Sitede Ağırlıklı<br />
olarak oto tamirciliği, marangoz, kereste, ahşap ve PVC, Kapı Pencere İşleri Yapılmaktadır.<br />
MALAZGİRT KÜÇÜK SANAYİ SİTESİ<br />
İlimiz Malazgirt İlçesinde yapılan ve 82 işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesinin<br />
İnşaatı bitirilerek hak sahiplerine dağıtılmıştır. Site faal olarak çalışmaktadır. Sitede ağırlıklı<br />
olarak oto tamirciliği, demir doğrama ve çeşitli meta işleri yapılmaktadır.<br />
BULANIK KÜÇÜK SANAYİ SİTESİ<br />
İlimiz Bulanık İlçesinde yapılan ve 66 işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesinin<br />
İnşaatı bitimiş, iş yerleri hak sahiplerine dağıtılmıştır. Site faal olarak çalışmaktadır. Sitede<br />
ağırlıklı olarak oto tamirciliği, marangozluk, PVC kapı pencere ve metal işleri yapılmaktadır.<br />
199
MUŞ 2 NOLU BİRLİK KÜÇÜK SANAYİ SİTESİ<br />
İlimiz Merkez İlçesinde yapılan ve 70 işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesinin<br />
İnşaatı bitimiş, iş yerleri hak sahiplerine dağıtılmıştır. Site faal olarak çalışmaktadır. Sitede<br />
ağırlıklı olarak oto tamirciliği, demir doğrama, ahşap ve PVC Kapı pencere işleri<br />
yapılmaktadır.<br />
ALPARSLAN KÜÇÜK SANAYİ SİTESİ<br />
İlimiz Merkez İlçesinde yapılan ve 45 işyerinden oluşan Küçük Sanayi Sitesinin<br />
inşaatı bitirilmiş, iş yerleri hak sahiplerine dağıtılmıştır. Siteye giriş yolu yoktur yol açma<br />
çalışmaları sürdürümlüktedir.<br />
Tablo. 38:Kentte Sanayi Guruplarının İlçeleri göre dağılımı ve İsdihdam Durumu<br />
S.NO KSS. ADI İŞYERİ SAYISI İSDİHD<strong>AM</strong> SAYISI<br />
1 Muş Merkez 1 Nolu KSS 1<strong>00</strong> 4<strong>00</strong><br />
2 Muş Merkez 2 Nolu KSS 70 1<strong>00</strong><br />
3 Malazgirt KSS 82 130<br />
4 Bulanık KSS 66 80<br />
Kaynak: Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
K.3. Sanayinin İlçelere Göre Dağılımı<br />
İlimizdeki sanayi tesislerinin büyük bölümü il merkezinde bulunmaktadır. Diğer<br />
ilçelerimizde ise sadece küçük sanayi işletmeleri mevcuttur.<br />
K.4. Sanayi Gruplarına Göre İşyeri Sayıları ve İstihdam Durumu<br />
1 - ŞEKER FABRİKASI:<br />
Tarihçesi:<br />
Muş Şeker Fabrikası, toplam 2941.5<strong>00</strong> m² arazi üzerinde, 944 personel ile şeker<br />
pancarından şeker üretimi yapmaktadır.<br />
Fabrikanın hammaddesi olan şeker pancarının olgunlaşmasına bağlı olarak, fabrika her<br />
yıl eylül ayının ikinci yarısında şeker üretim dönemine girmektedir ve bu dönem yaklaşık 3 ay<br />
sürmektedir. Fabrikanın şeker üretim döneminde, günlük pancar kapasitesi 36<strong>00</strong> ton/gün’dür.<br />
Buna bağlı olarak yıllık yaklaşık olarak 3<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 ton pancar işlenmektedir. İşlenen bu<br />
pancardan 45.<strong>00</strong>0 ton şeker, <strong>12</strong>.<strong>00</strong>0 ton melas ve 85.<strong>00</strong>0 ton küspe üretilmektedir.<br />
2- YAZICIOĞLU YEM FABRİKASI: Devlet tarafindan kurulmuş, 1995 Yılında<br />
özelleştirilmiş olup, 2<strong>00</strong>0 yılında revize edilerek faaliyetine devam etmektedir. Kapasitesi 20<br />
Ton/saat karma hayvan yemi üretmekte olup, halen 20 personelle faaliyetini sürdürmektedir.<br />
2<strong>00</strong>
3- MUŞ OVASI SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SAN. TİC.AŞ.: Devlet tarafindan<br />
kurulmuş, 1995 yılında özelleştirilmiştir. Köklü bir revizeden geçirilerek şu anda %20<br />
kapasiteyle çalışmaktadır. Kurulu kapasitesi 20 Ton/gün süt işleme kapasitesindedir. Şu anda<br />
faaliyeti durdurulmuştur.<br />
4- MUŞ-TAR UN FABRİKASI: Sermayesinin % 95'i İl Özel İdare Müdürlüğüne ait<br />
olan Un Fabrikası 10 Yıllığına Özel Sektöre kiralanmış olup, kapasitesi 60 Ton/Gün Un<br />
üretımı yapmaktadır. Halen işletme sermayesi yetersizliği nedeniyle faaliyetini durdurmuştur.<br />
5-HALİTOĞULLARI YEM SANAYİ A.Ş.: Saatte 10 Ton/Gün karma hayvan yemi<br />
üretim kapasiteli olup, <strong>12</strong> sigortalı işçi çalıştırmaktadır. Sermaye yetersizliği nedeniyle düşük<br />
kapasite ile faaliyetini sürdürmektedir.<br />
6- ARALLAR SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ GIDA İNŞ. SAN. VE TİC. A.Ş.:<br />
Bu1anık İlçesinde kurulan Süt Fabrikası 4,5 Ton/Gün süt işleme kapasiteli Fabrikanın Fiziki<br />
gerçekleşme oranı %95 olup, yapım çalışmaları tamamlanmıştır. Faaliyete başlayan fabrika şu<br />
anda faaliyetini durdurmuştur.<br />
7-TANRlVERDİ TARIM HAYV. OTOMOTiV SAN. TİC. LTD.ŞTİ.: Bulanık<br />
İlçesinde karma hayvan yemi üretecek Fabrikanın Fiziki gerçekleşme oranı %90 seviyesinde<br />
gerçekleşmiş olup, yapım faaliyetleri devam etmektedir.<br />
8- MALAZGİRT YEM PETR. TARIM MAK. SAN. TİC. A.Ş.: Malazgirt<br />
İlçesinde kurulan yem fabrikası 20.<strong>00</strong>0 Ton/Yıl karma hayvan yemi. üretim kapasitelidir.<br />
Fabrika halen %40 kapasiteli ve I5 işçiyle faaliyetini sürdürmektedir. Sermaye sıkmtısı<br />
nedeniyle tam kapasite ile çalışmamaktadır.<br />
9- BÜYÜKDOĞU GIDA İNŞ. DIŞ TİC. LTD. ŞTİ.: Muş Merkez Mercimekkale<br />
Nahyesinde kurulu un fabrikası 60 Ton/Gün kapasitelidir. Un fabrikası %98 seviyesinde<br />
tamamlanmış olup, Yapım çalışmaları devam etmektedir.<br />
10- ÖZER SÜT AŞ ÇİVİ, TEL FABRİKASI: Muş Bitlis Karayolu 4. Km. de kurulu<br />
bulunan tesiste çivi ve tel üretimi yapılmaktadır. Tesis <strong>12</strong> Ton/Gün üretim kapasiteli olup,<br />
finansman sıkıntısı nedeniyle faaliyetine ara vermiştir.<br />
11- MEDİLANT TIBBİ ÜRÜNLER LTD.ŞTİ.: Muş Merkez Küçük Sanayi Sitesi üst<br />
kısmında kurulu bulunan tesis Tıbbi malzemeler üretimi yapmaktadır. Halen iş yerini<br />
büyütme ve revizyon çalışması yapılmaktadır. .<br />
<strong>12</strong>- GENÇ ROBA TEKSTIL VE KONFEKSİYON SAN. DIŞ TIC. LTD;ŞTI.:<br />
Kuruluş kapasitesi 5<strong>00</strong> parça giyim/Gün olup, 20 işçiyle faaliyetini sürdürmektedir. İşletme<br />
sermayesi yetersizliği nedeniyle düşük kapasiteyle çalışmaktadır.<br />
13- ATABEY İNŞAAT GIDA SAN. VE TİC. LTD.ŞTİ. (Küp Şeker İmalatı) :<br />
İlimiz Merkezde faaliyette olan tesiste küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 24<br />
Ton/Gün olan tesiste halen %5 kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 3 kişi istihdam<br />
edilmektedir.<br />
14- MUŞ TAT ŞEKER. (Küp Şeker İmalatı): İlimiz Merkezde faaliyette olan tesiste<br />
201
küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 24 Ton/Gün olan tesiste halen %25<br />
kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 10 kişi istihdam edi1mektedir.<br />
15-HAS YALÇIN KÜP ŞEKER VE GIDA PAZ. LTD. ŞTİ. (Küp Şeker imalatı):<br />
İlimiz Merkezde faaliyette olan tesiste küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi. <strong>12</strong><br />
Ton/Gün olan tesiste halen %50 kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 6 kişi isdihdam<br />
edilmektedir.<br />
16- ZÜMRÜT GIDA İNŞ. SAN. LTD. ŞTİ. (Küp Şeker İmalatı): İlimiz Merkezde<br />
faa1iyette olan tesiste küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 62 Ton/Gün olan<br />
tesiste halen %50 kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 5 kişi istihdam edilmektedir.<br />
17- GENÇ YALÇINLAR DIŞ TİC. LTD.ŞTİ. (Küp Şeker İmalatı): İlimiz<br />
Merkezde taaliyette olan tesiste küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 25<br />
Ton/Gün olan tesiste halen %20 kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 2 kişi istihdam<br />
edilmektedir.<br />
18- SİNAN GIDA TEKSTİL TARIM SAN.TİC.LTD.ŞTİ. (Küp Şeker İmalatı):<br />
İIimiz Bulanık İlçesinde faaliyette olan tesiste küp şeker imalatı yapılmaktadır. Kuruluş<br />
kapasitesi 16 Ton/Gün olan tesiste halen %90 kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 6 kişi<br />
istihdam edilmektedir.<br />
19- ÖZ AVCILAR MAKİNE SAN. Zeki ÖZAVCI: (Tanm Makineleri Üretimi):<br />
İlimiz Bulanık İlçesinde faaliyette olan tesiste Tarım Makineleri imalatı yapılmaktadır.<br />
Kuruluş kapasitesi 1<strong>00</strong> Adet/Yıl olup, tam kapasiteyle üretim yapılmaktadır. Tesiste 4 kişi<br />
istihdam edilmektedir.<br />
20- BARAN TARIM MAKİNALARI SAN.TİC.LTD.ŞTİ. (Tarım Makineleri<br />
Üretimi): İlimiz Malazgirt ilçesinde faaliyette olan tesiste Tarım Makineleri imalatı<br />
yapı1maktadır. Kuruluş kapasitesi 8<strong>00</strong> Adet/Yıl olan Tesiste %60 kapasiteyle üretim<br />
yapılmaktadır. Tesiste 15 kişi istihdam edilmektedir.<br />
21- TARSAN ZİRAİ ALETLER TARIM MAK. SAN.LTD.ŞTİ. (Tarım<br />
Makineleri Üretimi): İlimiz Malazgirt İlçesinde faaliyette olan tesiste Tarım Makineleri<br />
imalatı yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 350 Adet/Yıl olan Tesiste %60 kapasiteyle üretim<br />
yapılmaktadır. Tesiste 6 kişi istihdam edilmektedir.<br />
22- AKTİF TARIM MAK. İMALATI SAN. TİC.LTD.ŞTİ. (Tarım Makineleri<br />
Üretimi): İlimiz Malazgirt İlçesinde faaliyette olan tesiste Tarım Makineleri imalatı<br />
yapılmaktadır. Kuruluş kapasitesi 1<strong>00</strong>0 AdetIYıl olan Tesiste %50 kapasiteyle üretim<br />
yapılmaktadır. Tesiste 22 kişi istihdam edilmektedir.<br />
23- YURT ÇİMENTO SAN. TİC. A.Ş. : İlimiz Merkez ilçesi Taşoluk köyü<br />
mevkiinde yer alan tesiste çimento ve klinker üretimi yapılmaktadır.Tesisi, 2.250 ton/gün<br />
klinker ve 1.1<strong>00</strong>.<strong>00</strong>0 ton/yıl çimento üretim kapasitesiyle kurulmuştur.<br />
K.5. Sanayi Gruplarına Göre Üretim Teknolojisi ve Enerji Kullanımı<br />
Konu hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır.<br />
202
K.6. Sanayiden Kaynaklanan Çevre Sorunları ve Alınan Önlemler<br />
K.6.1.<br />
Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliği<br />
İlimizde faaliyette bulunan ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği gereğince<br />
emisyon izni almaları zorunlu olan tesislerden hiçbiri şu ana kadar izin almamıştır.<br />
Fabrikalarda uygulanan teknolojilerle ilgili herhangi bir çalışma yapılmamıştır.<br />
İlimizdeki hava kalitesinin korunması amacıyla, kullanılacak olan katı ve sıvı<br />
yakıtların kontrol altında tutulabilmesi için denetim komisyonları kurulmuş ve çalışmalarını<br />
devam ettirmektedir.<br />
Küçük sanayi sitemizde faaliyet gösteren tesisler sürekli olarak denetlenmekte olup,<br />
bu tesislerin çevresel etkilerinin en aza indirilebilmesi için çalışmalarımız sürdürülmektedir.<br />
K.6.2.<br />
Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Su Kirliliği<br />
İlimizde faaliyette bulunan ve Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği gereğince<br />
emisyon izni almaları zorunlu olan tesislerden hiçbiri şu ana kadar izin almamıştır.<br />
Fabrikalarda uygulanan teknolojilerle ilgili herhangi bir çalışma yapılmamıştır.<br />
İlimizdeki hava kalitesinin korunması amacıyla, kullanılacak olan katı ve sıvı<br />
yakıtların kontrol altında tutulabilmesi için denetim komisyonları kurulmuş ve çalışmalarını<br />
devam ettirmektedir.<br />
Küçük sanayi sitemizde faaliyet gösteren tesisler sürekli olarak denetlenmekte olup,<br />
bu tesislerin çevresel etkilerinin en aza indirilebilmesi için çalışmalarımız sürdürülmekted!r.<br />
K.6.3.<br />
Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Toprak Kirliliği<br />
Sanayiden kaynaklanan su kirliliği bölümünde de izah eçlilmeye çalışıldığı gibi,<br />
sanayinin atık suları önemli derecede toprak kirliliğine de sebep olmaktadır. Arıtma<br />
tesislerinin faaliyete geçirilmesi toprak kirliliğinin önlenmesini önemli derecede<br />
sağlayacaktır.<br />
Sanayi Tesislerinin yer seçimi daha önce yapıldığından, 1, 2, 3, sınıf tarım<br />
topraklarının işgal edilip edilmediği hakkında herhangi bir bilgi temin edilememiştir. Bundan<br />
sonra yapılacak yer seçimlerinde tarım topraklarının dışına yer seçimi yapılmasına itina<br />
gösterilecektir.<br />
K.6.4.<br />
Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Gürültü Kirliliği<br />
Şehir merkezinin gelişmeye paralelolarak genişlemesi neticesinde sanayi tesislerinin<br />
büyük bir bölümü kent alanının içerisinde kalmıştır. Dolayısıyla sanayiden kaynaklanan<br />
gürültü şehirde yaşayan halkı önemli derecede rahatsız etmektedir. Ayrıca şikayetlere bağlı<br />
olarak gürültü kirliliği ile ilgili çalışmalarımız aralıksız olarak sürdürülmektedir.<br />
K.6.5.<br />
Sanayi Tesislerinden Kaynaklanan Atıklar<br />
İlimizde faaliyet gösteren sanayi tesislerinin Tehlikeli ve Zararlı Atıkları buluna-<br />
2<strong>03</strong>
ilecek tesislere gerekli formlar gönderilerek, tesiste oluşan atıkların özellikleri, miktarı,<br />
çeşidi ve bertaraf yöntemleri ile ilgili bilgiler istenmiştir. Gelen bilgiler değerlendirilerek<br />
Bakanlığımıza iletilmektedir. ilimizde iki tesiste arıtma tesisi mevcut olup, gayri faal durumdadır.<br />
K.7. Sanayi Tesislerinin Acil Durum Planı<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılmamıştır.<br />
KAYNAKLAR:<br />
Sanayi ve Ticaret İl Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
204
L. ALTYAPI, ULAŞIM VE HABERLEŞME<br />
L.1. Altyapı<br />
L.1.1.<br />
Temiz Su Sistemi<br />
Kızıl ziyaret Kaynak Suyu: İlimiz güneyindeki Kızıl ziyaret dağında doğan Mart, Nisan,<br />
<strong>May</strong>ıs ve Haziran aylarında su kapasitesi 1<strong>00</strong> Lt/Sn olan yılın diğer aylarında ise kademeli<br />
şekilde azalarak su kapasitesi 45 Lt/Sn düşen ve %60 verimli olan bu kaynak suyu, 5 mm. Et<br />
kalınlığında 350 mm. Çapında ve 5 Km uzunluğundaki Çelik borularda hat yenilemesi<br />
yapılarak Belediyemizce Murat paşa Mahallesindeki su deposunda biriktirilip gerekli arıtma<br />
işlemi yapıldıktan sonra şehir şebekesine aktarılmaktadır.<br />
Kaniya Denge Kaynak Suyu: Kızıl ziyaret dağı mevkiinde doğan ikinci kaynak<br />
suyumuzdur. Mart, Nisan, <strong>May</strong>ıs ve Haziran aylarında su kapasitesi 80 Lt/Sn. olan yılın diğer<br />
aylarında ise kademeli şekilde azalarak su kapasitesi 30 Lt/Sn. olan %40 verimli bu kaynak<br />
suyu 5 mm. Et kalınlığında 2<strong>00</strong> ve 250 mm. çapında ( 1Km’si yenilenmiş) toplam 7 Km.<br />
çelik borularla Kale Deposuna ve buradan da şehir şebekesine aktarılmaktadır.<br />
Terfili Sistemle Şebekeye Aktarılan Sondaj Suları: Muş Belediyesi mülkiyeti içerisinde<br />
yer alan Şeker Fabrikası mevkiindeki su sondajlarından (toplam <strong>12</strong> adet su sondajı mevcuttur)<br />
ortalama olarak 230 Lt/Sn. su elde edilmektedir. Toplanan bu içme suları 1 nolu ana toplama<br />
deposunda toplanıp 10 Km Mesafeden 5mm et kalınlığında 6<strong>00</strong> mm. çaplı çelik borularla<br />
şehir merkezindeki ikinci depoya ( 2<strong>00</strong>7 yılında 2 Km hat yenilemesi yapılarak ) ve<br />
buradan şehir şebekesi depolarına aktarılmaktadır.<br />
Şehir Merkezinde Şebekeye Aktarılan Sondaj Suları: Belediyemizce şehir merkezinde 9<br />
adet daha su sondajları açılmış ve bu sondajlardan terfili sisteme ek olarak ortalama 110<br />
Lt/Sn. temiz içme suyu elde edilmektedir.<br />
Kaniya Denge kaynak suyu 7 Km. mesafeden, Kızıl ziyaret kaynak suyu 5 Km.<br />
mesafeden ve terfili sistem suyu ise 10 Km. mesafeden getirilerek, şehir merkezi depolarına<br />
ve şebekelere aktarılmaktadır. İlimizde bilinçsiz su tüketimi, Elektrik kesintileri, mekanik<br />
arızalar ve şebekelerde su kaçakları olması nedenleriyle şehrimizde bazen su sıkıntıları<br />
yaşanmaktadır.<br />
Sonuç olarak; Mart, Nisan, <strong>May</strong>ıs ve Haziran aylarında toplam 520 Lt/Sn. kapasiteli<br />
temiz içme suyu şehir şebekesine aktarılmakta, diğer aylarda ise 415 Lt/Sn. kapasiteli temiz<br />
içme suyu Belediyemizce şehir şebekelerine aktarılmaktadır.<br />
L.1.2.<br />
Atık Su Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi<br />
Belediyemizce 1985 yılında İller Bankasına projelendirilen kanalizasyon şebeke<br />
sistemi; imar planlarında yol olarak işlenmiş güzergâhlardan geçirilmiştir. Seviyeye göre bazı<br />
bölgelere 2<strong>00</strong> mm. ile 3<strong>00</strong> mm. çapında büz borular döşenmiş, bazı bölgelere ise 4<strong>00</strong> mm. ile<br />
6<strong>00</strong> mm. çaplı büz borular döşenerek toplam 1<strong>12</strong> Km. Kanalizasyon atık su şebeke hattı<br />
döşenmiştir. Ayrıca 23 Km. Hat Yenilenmesi ve Rögarların temizliği düzenli olarak<br />
yaptırılmasına rağmen, Bu atık su sistemi günümüz şartlarına yeterince cevap<br />
verememektedir.<br />
L.1.3.<br />
Yeşil Alanlar<br />
205
Yeşil alanların kent merkezindeki toplam alanı 15,5 hektardır. Kişi başına düşen yeşil<br />
alan miktarı ise 2.19 M²’dir.<br />
L.1.4.<br />
Elektrik İletim Hatları<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılmamıştır.<br />
L.1.5.<br />
Doğalgaz Boru Hatları<br />
İlimizde doğal gaz kullanılmamaktadır.<br />
206
L.2 . Ulaşım<br />
L.2.1.<br />
Karayolları<br />
Harita 6. Karayolları<br />
207
L.2.1.1. Karayolları Genel<br />
Tablo. 39: Muşİli Karayolları Envanter Bilgileri<br />
MUŞ İLİ<br />
ENVANTER BİLGİLERİ<br />
362- Otoyol,Devlet ve İl Yolları Üzerinde<br />
Seyir ve Taşımalar ( Trafik Yükü)<br />
(Karayolları İl Müdürlüğü)<br />
Kaynak :Karayolları 113. Şube Şefliği-2<strong>00</strong>9<br />
Yolların<br />
Uzunlukları<br />
(km)<br />
Taşıt (adet-km)<br />
Yük (ton-km)<br />
Yolcu (km)<br />
YIL<br />
2<strong>00</strong>7 (Yıl Sonu)<br />
MUŞ<br />
Devlet Yolu 259<br />
İl Yolu 366<br />
Otoyol 0<br />
Toplam 625<br />
Devlet Yolu 134602<br />
İl Yolu 0<br />
Otoyol 0<br />
Toplam 134602<br />
Devlet Yolu 42<strong>03</strong>71<br />
İl Yolu 0<br />
Otoyol 0<br />
Toplam 42<strong>03</strong>71<br />
Devlet Yolu 365481<br />
İl Yolu 0<br />
Otoyol 0<br />
Toplam 365481<br />
YAKIT TÜKETİMİ<br />
(Muş-Hasköy Devlet Yolu YOGT Değerleri baz alınarak yaklaşık maliyet çıkarılmıştır.)<br />
Tablo. 40: Yakıt Tüketim Bilgileri<br />
Aracın Cinsi Adet Günlük Yakıt Mik. Yıllık Yakıt Mik.<br />
Otomobil 2936 29 360 10 716 4<strong>00</strong><br />
Ort.Yük.Tic.Taşıt 439 4 390 1 602 350<br />
Otobüs 89 890 324 850<br />
Kamyon 1141 11 410 4 164 650<br />
Treyler 59 5<strong>00</strong> 182 5<strong>00</strong><br />
Toplam 4664<br />
YOGT: Yıllık Ortalama Günlük Trafik Kaynak : Karayolları 113. Şube Şefliği-2<strong>00</strong>9<br />
46 640 17 023 6<strong>00</strong><br />
208
L.2.1.2. Ulaşım Planlaması<br />
Tablo. 41: Günlük Hareket Eden Kişi Sayısı<br />
Günlük Hareket Eden Kişi Sayısı (Tahmini)<br />
Ulaşım Planlaması<br />
ı MUŞ İlinde Günlük Hareket<br />
Araç Türleri<br />
Eden Yolcu Taşımacılığı<br />
Otomobil İle<br />
Otobüs ile<br />
Toplam<br />
Kaynak : Karayolları 113. Şube Şefliği - 2<strong>00</strong>9<br />
6750 Kişi<br />
2225 Kişi<br />
8975 Kişi<br />
L.2.1.3. Toplu Taşım Sistemleri<br />
Muş ilimizde kent merkezinden İstasyon, Devlet Üretme Çiftliği, Şeker Fabrikası,<br />
Küçük Sanayi Sitesi ve Yeşilce bölgelerine 73 adet minibüs ve 10 adet özelleştirme yoluyla<br />
hatları şahıslara devredilen Özel Halk Otobüsleriyle yolcu taşınmaktadır. 73 adet Minibüs<br />
işletmecisinin çalışma saatleri ve kontrolü Belediyemizce yapılmakta, Minibüs ücretleri ise<br />
Şoförler Cemiyetince tespit edilmektedir. 10 adet hatları özelleştirilmiş Halk Otobüslerinin<br />
çalışma saatleri, ücretlendirme, ruhsat yenilemeleri tamamen Belediyemiz kontrolünde<br />
yürütülmektedir.<br />
L.2.1.4. Kent İçi Yollar<br />
1985 yılında İller Bankasınca projelendirilerek uygulamaya konulan ve 22 yıldır<br />
kullanılmaya devam edilen Muş ili imar planlarımıza göre toplam imar alanımız 1080<br />
hektardır. İmar planlarına işlenmiş 2<strong>00</strong> Km. imar yolu mevcuttur. Şehrimizde zamanla<br />
gerçekleşen plansız gelişme ve çarpık kentleşmelerden dolayı bu imar yollarının 130 Km.’si<br />
imara açılmış, 70 Km.’si ise imara açılamamıştır.<br />
Bütçe yetersizliği nedeniyle bu konuda önemli bir mesafe kat edilememiştir. İmkânlar<br />
dâhilinde kent içindeki imarlı yollar açılmaya devam edilecektir.<br />
L.2.1.5. Araç Sayıları<br />
İlimizde bulunan taşıtların cinsi ve miktarı aşağıdaki şekildedir.<br />
Tablo 42. Taşıt Cins ve Miktarları<br />
Cinsi<br />
Miktarı<br />
Motosiklet 411<br />
Otomobil 5464<br />
Minibüs 1093<br />
Otobüs 155<br />
Kamyonet 2724<br />
Kamyon <strong>12</strong>72<br />
Traktör 6418<br />
Çekici 56<br />
M.Bisiklet 50<br />
Tanker 36<br />
Arazi Taşıtı 85<br />
209
İş Makinesi 4<br />
Zırhlı Araç 21<br />
Ambulans 48<br />
İtfaiye - Arazöz 21<br />
Kurtarıcı 5<br />
Özel Amaçlı 1<br />
Römork 4<br />
Sakat Aracı 2<br />
Transmikser 15<br />
Yarı Römork 59<br />
Toplam 17944<br />
Kaynak :İl Emniyet Müdürlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
L.2.2.<br />
Demiryolları<br />
L.2.2.1. Kullanılan Raylı Sistemler<br />
İlimizde raylı sistem bulunmamaktadır.<br />
L.2.2.2. Taşımacılıkta Demiryolları<br />
Tablo 43. Demiryolları<br />
370-Demiryolu<br />
uzunluğu, Tren<br />
Kilometreleri ve Yolcu<br />
Sayısı[TCDD]<br />
2<strong>00</strong>9<br />
sonu<br />
Elektrikli Hat<br />
Uzunluğu<br />
İL<br />
MUŞ<br />
Ana Hat (Km) -<br />
2.-3.Hat (Km) -<br />
Hat Uzunluğu<br />
Elektriksiz Hat<br />
Uzunluğu<br />
Ana Hat (Km) 86<br />
2.-3.-Hat (Km) -<br />
Tren<br />
Kilometreleri<br />
Karma-Tren<br />
Kilometresi(Km)<br />
Yük Tren<br />
Kilometresi(Km)<br />
Karma-Tren<br />
Kilometresi<br />
(Km)<br />
Yük Tren<br />
Kilometresi<br />
(Km)<br />
18.604<br />
130.940<br />
Yolcu Tren<br />
Kilometreleri<br />
Banliyö (Km) -<br />
Anahat (Km) 17.2<strong>00</strong><br />
210
Ekspres (Km) 18.060<br />
Motorlu Tren<br />
(Km)<br />
Normal Yolcu<br />
(Km)<br />
-<br />
-<br />
Yolcu Sayısı<br />
Banliyö Banliyö -<br />
Ana Hat Ana Hat 5.453<br />
Kaynak : T.C.D.D. 5. Bölge Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İlimiz sınırları içerisindeki toplam demiryolu uzunluğu; 86 km’ dir.<br />
Demiryollarımızın komşu illere uzaklığı; Bitlis İline 60 km, Bingöl İline 47 km’ dir.<br />
İlimizde demiryolu ile şehirlerarası yük ve yolcu taşımacılığı ile uluslar arası yolcu<br />
taşımacılığı yapılmaktadır. Tatvan, Van, Kapıköy (İran Demiryolu sınır kapımız) ve İran hattı<br />
ilimizden geçerek Elazığ-Malatya üzerinden güneyden Adana’ya, batıdan Kayseri, Ankara,<br />
İzmir ve İstanbul’a bağlanmaktadır.<br />
Gar’da şehirlerarası çalışan haftada; Elazığ yönüne 5 adet, Tatvan yönüne 5 adet<br />
olmak üzere 10 adet yolcu treni geçmektedir.<br />
Uluslar arası ise İran’a giden 2 adet, İran’dan gelip Şam’a (Suriye)’ye gisen 1 adet,<br />
İran’dan gelip İstanbul’a giden 1 adet olmak üzere toplam 4 adet tren geçmektedir. Gar’da<br />
hafta’da ortalama 150 yolcu taşıması gerçekleşmektedir.<br />
L.2.3. Deniz, Göl ve Nehir Taşımacılığı<br />
L.2.3.1. Limanlar<br />
İlimiz sınırlarının denizle bağlantısı bulunmadığından dolayı böyle bir çalışma<br />
yapılmamıştır.<br />
L.2.3.2. Taşımacılık<br />
İlimiz sınırlarının denizle bağlantısı bulunmadığından dolayı böyle bir çalışma<br />
yapılmamıştır.<br />
L.2.4 . Havayolları<br />
Şehir ile hava alanı 27 km. olup DHMİ Müdürlüğünün açtığı terminal binası 22<strong>00</strong> m2’<br />
dir. Günün 24 saatinde uçakların iniş yapabileceği pisti bulunmaktadır.<br />
Hava alanı ve çevresinde herhangi bir gürültü ölçümü yapılmamıştır.<br />
211
L.3. Haberleşme<br />
Muş İl Telekom Müdürlüğünden alınan verilere göre;<br />
Tablo 44. Haberleşme<br />
Prensibal (km)<br />
Lokal (km)<br />
Havai Yer altı Havai Yer altı<br />
3,3 29,3<br />
Kaynak : Muş İl Telekom Müdürlüğü -2<strong>00</strong>8<br />
84,6 36,3<br />
L.4. İlin Plan Durumu<br />
Çevre düzeni planımız halen yapılmamıştır. 1985 onay tarihli revizyon imar<br />
planlarımız güncelliğini yitirmiş olmasından dolayı 2<strong>00</strong>4 yılında halihazır haritaların hibe<br />
yolu ile yapılması için iller bankasına yetki verilmiş ve iller bankasınca halihazır haritalarımız<br />
yapılarak 2<strong>00</strong>5 yılında belediyemize teslim edilmiştir. Güncelliğini yitiren İmar Planlarımızın<br />
da hibe yolu ile İller Bankasınca yapılması için Meclis kararı alınmış ve kararın İller<br />
Bankasına iletilmesinden sonra imar planlarımızın hibe yolu ile yapılması kabul edilmiş ve<br />
2<strong>00</strong>7 yılında ilgili bankaca imar planlarımız ihale edilmiş ve iş teslimi yüklenici firmaya<br />
verilmiştir. Yüklenici firma 2<strong>00</strong>8 yılı sonlarında gelerek çalışmalara başlamış ancak; ağır kış<br />
şartları nedeni ile ilkbahara kadar çalışmalara ara vermek zorunda kalmıştır. İlkbahar<br />
aylarında yüklenici firma imar planlarının yapımı için çalışmalara başlayacak ve 2<strong>00</strong>9 yılı<br />
sonuna kadar teslimi yapılacaktır.<br />
L.5. İldeki Baz İstasyonları<br />
Tablo. 45: Mahalli Çevre Kurulunda Görüşülen Baz İstasyonları Ve Tv Vericileri Listesi<br />
No İli-İlçesi Adresi Kuran Firma<br />
Yetkilisi<br />
MÇK<br />
No<br />
1 Muş-Merkez Cumhuriyet Caddesi Özkılavuz Apr. No:205 Vodafone 2<strong>00</strong>2/6<br />
2 Muş-Merkez Yeşilyurt Mah. İstasyon Cad. Barakabaşı Sok.<br />
Avea 20<strong>03</strong>/4<br />
No:68<br />
3 Muş-Merkez Sanayi Mah. Medine Cad. Sezgin Apr. No:4 Avea 20<strong>03</strong>/4<br />
4 Muş-Merkez İstasyon Cad. Mavi iş Merkezi Hastane Karşısı Avea 20<strong>03</strong>/4<br />
5 Muş-Merkez Saray Mah. SSK Cad. Subaşı Apr. No:28 Avea 20<strong>03</strong>/6<br />
6 Muş-Merkez İstasyon Cad. DSİ Misafirhanesi Karşısı No:266 Avea 20<strong>03</strong>/6<br />
7 Muş-Varto Köy Hizmetleri Yanı Avea 20<strong>03</strong>/6<br />
8 Muş-Hasköy Sunay Mah. Bitlis Yolu Üzeri Avea 20<strong>03</strong>/6<br />
9 Muş-Korkut Bahçelievler Mah. Çok Programlı Lise Karşısı Avea 20<strong>03</strong>/6<br />
10 Muş- Tv Vericilerinin Bulunduğu Yerde Avea 20<strong>03</strong>/7<br />
Malazgirt<br />
11 Muş- Şehitlik Mah.Mezarlık Yanı 118 Sok. No:1 Avea 20<strong>03</strong>/7<br />
Bulanık<br />
<strong>12</strong> Muş-Merkez Saray Mah. SSK Yolu Üzeri Zümrüt Apr. Yanı Avea 20<strong>03</strong>/9<br />
13 Muş- Rüstemgedik Beldesi Avea 20<strong>03</strong>/9<br />
Bulanık<br />
14 Muş-Merkez Kale Mevkiinde Yeni yayıncılık 2<strong>00</strong>4/1<br />
15 Muş-Merkez Sunay Mah. Kurtuluş Cad. Seçkin Apr. Vodafone 2<strong>00</strong>4/1<br />
16 Muş-Merkez Zafer Mah. İstasyon Cad. Nasıroğlu Petrolü<br />
Turkcell 2<strong>00</strong>4/2<br />
Karşısı<br />
17 Muş-Merkez Kale Mah. Kale Parkı MNG TV 2<strong>00</strong>4/4<br />
2<strong>12</strong>
18 Muş- Selçuklu Mah. Cami Yolu Çıkmaz Sok. No:1 Avea 2<strong>00</strong>4/7<br />
Malazgirt<br />
19 Muş-Merkez Bağlar köyü İl Jandarma karşısı Avea 2<strong>00</strong>4/8<br />
20 Muş-Merkez Yaygın Beldesi Bahçelievler Mah. No:<strong>12</strong> Avea 2<strong>00</strong>4/8<br />
21 Muş-Merkez Varto Sapağı Vahit Meriç Çiftliği Avea 2<strong>00</strong>4/8<br />
22 Muş-Merkez Mercimekkale Köyü Avea 2<strong>00</strong>4/8<br />
23 Muş-Hasköy Muş-Bitlis Yolu Gökyazı Köyü Avea 2<strong>00</strong>4/8<br />
24 Muş-Merkez Mercimekkale Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>5/1<br />
25 Muş-Merkez Mercimekkale Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
26 Muş-Merkez Erzurum Cad. Alper İnşaat Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
27 Muş-Merkez Sungu Beldesi Hürriyet Mah. Yatılı İ.Ö.O. Yanı Avea 2<strong>00</strong>5/3<br />
28 Muş-Merkez Karaağaçlı Beldesi Havaalanı Askeriye Yolu Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
Sado Er Petrol Ofisi Karşısı<br />
29 Muş- Kırkgöze Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
Bulanık<br />
30 Muş-Merkez Kale Mahallesi Kale Parkı Star Tv. 2<strong>00</strong>5/3<br />
31 Muş- Atatürk cad. No:1172 Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
Malazgirt<br />
32 Muş- Kültür Mah. No:7 Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
Bulanık<br />
33 Muş- Sarıpınar Beldesi Turkcell 2<strong>00</strong>5/3<br />
Bulanık<br />
34 Muş-Varto Çalıdere Köyü Karlıova Yolu Üzeri Turkcell 2<strong>00</strong>5/5<br />
35 Muş-Merkez Sungu Beldesi Muş-Bitlis Yolu Üzeri Belediye Avea 2<strong>00</strong>5/5<br />
Parkı<br />
36 Muş-Merkez Kardeşler Köyü Mezarlık Mevkii 263 Nolu Parsel Avea 2<strong>00</strong>5/7<br />
37 Muş-Merkez İstasyon Cad. Hükümet Konağı Karşısı Afşin Vodafone 2<strong>00</strong>5/8<br />
Apr. No:158<br />
38 Muş- Sarıpınar Beldesi Adıvar Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>5/9<br />
Bulanık<br />
39 Muş-Merkez Cumhuriyet Cad. Muş-Mar Market Üstü Turkcell 2<strong>00</strong>6/2<br />
40 Muş- Konakkuran Beldesi Hasanpaşa Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>6/4<br />
Malazgirt<br />
41 Muş-Merkez Küçük sanayi Sitesi arkası Cezaevi Yolu Üzeri Telsim 2<strong>00</strong>6/5<br />
42 Muş-Merkez Kızılağaç Beldesi Yeşilyurt mah. Tekel Deposu Telsim 2<strong>00</strong>6/5<br />
yanı<br />
43 Muş-Merkez Mercimekkale Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>6/5<br />
44 Muş- Erentepe Beldesi Köy Mezrası Turkcell 2<strong>00</strong>6/5<br />
Bulanık<br />
45 Muş- Afşin Mahallesi Turkcell 2<strong>00</strong>6/5<br />
Malazgirt<br />
46 Muş-Merkez Bitlis Yolu üzeri Küçük Sanayi sitesi 18 m. 11 Avea 2<strong>00</strong>6/5<br />
Pafta 504 Ada 15 Parsel<br />
47 Muş- Konakkuran Beldesi Düz mevkii <strong>12</strong>2 Parsel 2<br />
Avea 2<strong>00</strong>6/5<br />
Malazgirt Pafta<br />
48 Muş-Merkez Yağcılar beldesi Yeni mah. Avea 2<strong>00</strong>6/5<br />
49 Muş- Gülkoru Beldesi Bilgin Mah. Avea 2<strong>00</strong>6/5<br />
Malazgirt<br />
50 Muş-Merkez Karaağaçlı Beldesi Bağlar mah. Avea 2<strong>00</strong>6/5<br />
51 Muş-Merkez Kızılağaç Beldesi Avea 2<strong>00</strong>6/6<br />
52 Muş- Akçaarmut Köyü Mezarlık Yanı Turkcell 2<strong>00</strong>6/6<br />
Bulanık<br />
53 Muş-Korkut Kale Beldesi Temo Mevkii Pafta M.47.B20.D<br />
Avea 2<strong>00</strong>6/6<br />
Ada 105 Parsel 65<br />
54 Muş-Merkez Karaköprü Köyü Avea 2<strong>00</strong>6/6<br />
213
55 Muş-Merkez Bostankent köyü Mezarlık yanı Turkcell 2<strong>00</strong>6/7<br />
56 Muş-Merkez Sunay Mah. Atatürk Parkı Karşısı Turkcell 2<strong>00</strong>6/7<br />
57 Muş-Hasköy Gökyazı Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/1<br />
58 Muş- Bingöldek Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
Bulanık<br />
59 Muş-Korkut Merkez Cami Üstü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
60 Muş- Mollakent Beldesi Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
Bulanık<br />
61 Muş-Merkez Sungu Beldesi Mithat AYKAN’a Ait Arsa Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
62 Muş-Merkez Yeşilyurt Mah. Millet Cad. Fidanlık altı No:50 Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
63 Muş-Merkez Yoncalıöz Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
64 Muş- Nurettin Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
Malazgirt<br />
65 Muş- Koçali Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
Malazgirt<br />
66 Muş- Kazgölü Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>7/2<br />
Malazgirt<br />
67 Muş- Erentepe Beldesi Turkcell Kulesi Yanı Vodafone 2<strong>00</strong>7/3<br />
Bulanık<br />
68 Muş- Adıvar Köyü Kantar Yanı Vodafone 2<strong>00</strong>7/4<br />
Bulanık<br />
69 Muş-Merkez Atatürk Bulvarı 6 Sok No:1 Avea 2<strong>00</strong>7/4<br />
70 Muş-Merkez Hürriyet Mah. Eski Tekel Cad. iliz Apart. No:10 Turkcell 2<strong>00</strong>7/5<br />
71 Muş-Varto Ölçekli Köyü Mezarlığı Turkcell 2<strong>00</strong>7/6<br />
72 Muş-Merkez Erzurum Cad. Zafer Mh. Emniyet Kar. Şener Trf. Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Müşav.<br />
73 Muş-Merkez Bostankent Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
74 Muş-Hasköy Gökyazı Köyü Star Petrol Yanı Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
75 Muş-Korkut Altınova Beldesi Merkez MAh. No:85 Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
76 Muş- Mollabaki Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Malazgirt<br />
77 Muş- Boyundere Köyü Adaksu Beldesi Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Malazgirt<br />
78 Muş- Nurettin Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Malazgirt<br />
79 Muş- Yaramış Köyü Çıkışı 1 km. Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Malazgirt<br />
80 Muş- Bahçelievler Mah. 7<strong>12</strong>. Sok. No:25 Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Bulanık<br />
81 Muş- Kırgöze Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Bulanık<br />
82 Muş- Akçaarmut Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Bulanık<br />
83 Muş- Uzgörür Vodafone 2<strong>00</strong>7/8<br />
Bulanık<br />
84 Muş-Merkez Akkonak Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/9<br />
85 Muş-Varto Çallıdere Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/9<br />
86 Muş- Bademözü Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/9<br />
Malazgirt<br />
87 Muş-Merkez Cevizlidere Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/10<br />
88 Muş-Varto Ağaçaltı Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/10<br />
89 Muş- Nurettin Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>7/10<br />
Malazgirt<br />
90 Muş-Merkez Sungu Turkcell 2<strong>00</strong>8/11<br />
91 Muş-Merkez Kepenek Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/<strong>12</strong><br />
214
92 Muş-Korkut Yolgözler Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/<strong>12</strong><br />
93 Muş- Olurdere Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/<strong>12</strong><br />
Bulanık<br />
94 Muş-Korkut Altınova Turkcell 2<strong>00</strong>8/13<br />
95 Muş-Merkez Saray Mah. Vodafone 2<strong>00</strong>8/14<br />
96 Muş- Gülaştı Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>8/15<br />
Bulanık<br />
97 Muş-Varto Kuşluk Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>8/15<br />
98 Muş-Merkez Boyuncuk Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>8/15<br />
99 Muş- Erence Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/16<br />
Malazgirt<br />
1<strong>00</strong> Muş- Konakkuran Avea 2<strong>00</strong>8/16<br />
Malazgirt<br />
101 Muş-Korkut Güven Köyü Avea 2<strong>00</strong>8/16<br />
102 Muş- Oğuzhan Köyü Avea 2<strong>00</strong>8/16<br />
Malazgirt<br />
1<strong>03</strong> Muş-Korkut Güven Köyü Avea 2<strong>00</strong>8/17<br />
104 Muş- Sarıpınar Avea 2<strong>00</strong>8/17<br />
Bulanık<br />
105 Muş-Varto Çaylar Köyü Avea 2<strong>00</strong>8/17<br />
106 Muş-Merkez Hürriyet Mah. Vodafone 2<strong>00</strong>8/17<br />
107 Muş-Merkez Cumhuriyet Cad. Turkcell 2<strong>00</strong>8/17<br />
108 Muş-Varto Çalıdere Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>8/18<br />
109 Muş-Merkez Karaköprü Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/19<br />
110 Muş-Merkez Gümüşali Köyü Turkcell 2<strong>00</strong>8/19<br />
111 Muş-Varto Ağaçaltı Köyü Vodafone 2<strong>00</strong>8/20<br />
Kaynak: İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Telekom Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Emniyet Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
THY A.O Muş Şefliği 2<strong>00</strong>9<br />
TCDD Gar Şefliği 2<strong>00</strong>9<br />
Muş Belediye Başkanlığı 2<strong>00</strong>9<br />
Karayolları 113. Şube Şefliği 2<strong>00</strong>9<br />
Muş İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
215
M.1. Kentsel ve Kırsal Planlama<br />
M. YERLEŞİM ALANLARI VE NÜFUS<br />
Jeolojik Rapor: İlimiz Doğu Anadolu fay hattı üzerinde ve dolayısıyla 1.derece deprem<br />
kuşağında yer almaktadır. İlimizin fiziki coğrafyası incelendiğinde güney kısmındaki hakim<br />
mevkide yer alan Kale Mahallesinin metamorfik kayaçlar üzerinde ince bir toprak tabakası ve<br />
bitki örtüsünün olması, heyelana karşı tedbirler alındığı takdirde Kale Mahallesi ve civarında<br />
Zemin emniyet katsayısı 1–3 Kg/Cm²dir. Binaların bu mevkilerde inşa edilmesi daha uygun<br />
olduğu görülmektedir.<br />
Muş Ovasının zamanla alüvyonların birikmesiyle oluşan toprak yapısı ile 1.derece<br />
tarım arazisi olması, Ova yüzeyinde yeraltı su seviyesinin yüksek olması ayrıca zemin<br />
emniyet katsayısının 1 Kg./Cm² ve hatta biraz daha altına düşmesi nedeniyle yapılaşmaya<br />
uygun değildir.<br />
Muş ilinin Doğu ve Batı sınırını çizen Çar Çayı ve Karni Deresi kenarlarına dolgu<br />
malzemesi biriktirilerek zamanla yapay bir zemin oluşturulması neticesinde jeolojik olarak bu<br />
bölgelerin yapılaşmaya uygun olmadığı gözlemlendiğinden, jeolojik durum incelemesi<br />
neticesinde yerleşimlerin ilin güney kısmındaki sert zeminli bölgelere yönlendirilmesi,<br />
yapılaşmanın bu bölgelere yoğunlaştırılması gerekir.<br />
İlin İmar Durumu: Mevcut imar alanımız 1080 hektar olup, imar alanımızın güneyini Kızıl<br />
ziyaret dağı, batısını Karni Çayı, doğusunu Çar Çayı ve Kuzeyini ise demiryolu hattı<br />
sınırlamaktadır. Muş ilinde ova kısmından başlayarak güney kısımlara doğru arazi engebeli<br />
bir görünüm kazanarak rakım artmaktadır. Bu da yerleşim alanını sınırlamaktadır.<br />
(Kaynak: Muş Belediye Başkanlığı)<br />
M.1.1.<br />
Kentsel Alanlar<br />
M.1.1.1. Doğal Özelliklerin Kent Formuna Etkileri<br />
Şehrimizin mevcut imar alanını güney, batı, doğu ve kuzey bölgelerinde sınırlayan<br />
unsurların (dere, dağlık arazi, topoğrafik yapı, demiryolu) olması nedeniyle kent yerleşimi bu<br />
sınırlar arasında kaldığından, çoğunlukla kent formunun ovaya doğru gelişme göstermesine<br />
neden olmuştur. Bu özellikler nedeniyle Belediyemizce zayıf zeminli bölgelerde yapılaşmanın<br />
önlenmesi amacıyla 2<strong>00</strong>0 yılından bugüne binalar yapılmadan önce zemin etüt raporları<br />
istenmektedir. Bu raporlarda uygun olmayan bölgelerde imar inşaat izni verilmemektedir.<br />
M.1.1.2. Kentsel Büyüme Deseni<br />
Jeolojik Rapor ve doğal özellikler dikkate alındığında, ilimizin güney kısmındaki<br />
dağlık bölgelerde yerleşimin daha uygun olduğu, tarım arazisi özelliğindeki Muş Ovasında ve<br />
zamanla dolgusu yapılmış yapay zeminli dere kenarlarına yerleşimlerin uygun olmadığı<br />
söylenebilir.<br />
1929–1980 yılları arasında Şehrimizde Kale Mahallesi ve civarında yerleşim mevcutken<br />
zamanla hızlı gelişim gözlenen ilimizde yukarıda değinilen nedenlerle yerleşim ve kentsel<br />
gelişim ovaya doğru olmaktadır. Bu nedenle belediyemizce sınırlı imar alanımızda<br />
vatandaşlarımızın daha sağlam zeminli bölgelere bina yapmaları önerilmektedir.<br />
216
M.1.1.3. Planlı Kentsel Gelişme Alanları<br />
Planlı bir kentleşme için imar alanımızın güney,batı ve doğu bölgelerinde projeli toplu<br />
konutlaşmaya gidilmeli, ova bölgeleri ise tarımsal faaliyet ve sanayi dallarında planlı bir<br />
şekilde ticaret sahasına açılmalıdır.<br />
M.1.1.4. Kentsel Alanlarda Yoğunluk<br />
2<strong>00</strong>7 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (TÜİK) verileri ve Muş Belediye<br />
Başkanlığının verilerine göre İlimizde mahallelere göre nüfus yoğunluğu ve bina sayıları ile<br />
yoğunluğun niteliği aşağıdaki şekilde özetlenebilir.<br />
S/N: MAHALLE ADI: NÜFUS YOĞUN (KİŞİ): BİNA SAYISI : NİTELİĞİ :<br />
1- Hürriyet Mahallesi 7443 2098 Orta Yoğun<br />
2- Muratpaşa Mahallesi 8345 1592 Orta Yoğun<br />
3- Kale Mahallesi 2416 597 Az Yoğun<br />
4- Minare Mahallesi 687 293 Çok Az Yoğun<br />
5- Zafer Mahallesi 6806 1367 Orta Yoğun<br />
6- Yeşilyurt Mahallesi 14054 3388 Çok Yoğun<br />
7- Dere Mahallesi 3339 1057 Az Yoğun<br />
8- Saray Mahallesi 1<strong>03</strong>27 2499 Çok Yoğun<br />
9- Sunay Mahallesi 74<strong>12</strong> 1993 Orta Yoğun<br />
10- Kültür Mahallesi 9680 2529 Orta Yoğun<br />
-------- -------<br />
Toplam 70.509 Kişi 17683(2<strong>00</strong>9 yılı verileri)<br />
Kaynak: Muş Belediye Başkanlığı-2<strong>00</strong>9<br />
M.1.1.5. Kentsel Yenileme Alanları<br />
1985 Yılı Muş İli İmar planlarında sit alanları ve tarihi eserlere yönelik ihtiyaca cevap<br />
verecek bir plan işlemesi yapılmadığından, Tarihi kent dokusunun Korunmasına ve eski kent<br />
dokusunun tamamen yenilenmesi için Muş Belediyesine hibe olarak yapılacak İller<br />
Bankasınca ihale edilen Muş İli Şehir İmar Planının 2<strong>00</strong>9 yılı içerisinde Belediyemize teslim<br />
edilmesi beklenmektedir. Yeni Şehir İmar Planlarında bu hususlarda gerekli çalışmaları<br />
yaptırılacaktır.<br />
M.1.1.6. Endüstri Alanları Yer Seçimi<br />
M.1.1.7. Tarihi, Kültürel, Arkeolojik ve Turistik Özellikli Alanlar<br />
Bknz. G. Turizm.<br />
217
M.1.2.<br />
Kırsal Alanlar<br />
M.1.2.1. Kırsal Yerleşme Deseni<br />
Muş İli kırsal alanındaki yerleşim genellikle belirli bir plan ve düzen içinde değildir.<br />
Yerleşim yerlerinin kuruldukları yerler topoğrafik olarak genellikle dağ eteklerindeki hakim<br />
kesimlerdir. Yerleşim yerleri seçiminde içme su kaynakları ile diğer kullanım amaçlı su<br />
kaynaklarına yakın yerler tercih edilmiştir. Ovadaki yerleşimlerde ise su kaynaklarına yakın<br />
yerler seçilmiştir.<br />
Kırsaldaki yerleşim genelde geleneksel tarım ve hayvancılıkla iştigal etmekte geçimini<br />
bu şekilde temin etmektedirler.<br />
M.1.2.2. Arazi Mülkiyeti<br />
Muş ilindeki yapılanma genellikle özel arazi üzerinde yapılmaktadır. Bunun yanı sıra<br />
hazine arazisi üzerinde de yapılaşmalara rastlanılmaktadır.<br />
İlimizde mülkiyeti hazineye ait 13.243 adet taşınmaz mal bulunmakta olup toplam<br />
152.527.557 m2 yüz ölçümlüdür. Bu alanların dışında kalan yerler ise özel mülkiyete aittir.<br />
Muş İlinin; 5 ilçesi, 21 beldesi ve 376 köyü bulunmaktadır. Bu yerleşim yerlerinde<br />
yapılaşmanın büyük çoğunluğu özel mülkiyet üzerinde olmaktadır.<br />
M.2. Altyapı<br />
Bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiler “Altyapı, Ulaşım ve Haberleşme" başlığı altında<br />
incelenmiştir.<br />
M.3. Binalar ve Yapı Çeşitleri<br />
M.3.1. Kamu Binaları<br />
İmar Planlarımızda bir yerin kamu alanına tahsisinin yapılması için o yerin İmar<br />
durumu (Tapu, çap ve yerleşim planındaki konumu) incelenerek değerlendirmeler yapılır.<br />
Vatandaşların ihtiyaçlarının en iyi düzeyde karşılanması için ilimizde Kamu binalarının,<br />
Atatürk Bulvarı ve yakın mevkilerde yoğunlaştığı gözlemlenmektedir. Buda Kent Formunda<br />
Kamu Binalarının şehrin orta bölgelerinde yerleşim gösterdiğini özetler.<br />
M.3.2.<br />
Okullar<br />
İl sınırları içindeki ilköğretim, lise öğrenci sayıları, meslek yüksek okulu, fakülte ile<br />
üniversite isimleri, yerleri (özel/kamu), öğrenci kapasiteleri ile bu okullar bünyesinde yer alan<br />
yurtların öğrenci kapasiteleri aşağıdaki tablolarda mevcuttur.<br />
Muş İli Eğitim Öğretim Kurumları Okul ve Öğrenci Sayıları<br />
Okullar Okul Sayısı Öğrenci Sayısı<br />
Lise ve Dengi Okullar 51 14610<br />
İlköğretim Okulları 457 51618<br />
Toplam 508 110195<br />
Kaynak: Muş Milli Eğitim Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
218
Milli Eğitim Bakanlığına bağlı Muş İlindeki 41 adet pansiyon bulunmaktadır. Bu<br />
pansiyonlarda <strong>12</strong>263 öğrenci kalabilmektedir.<br />
Muş Alparslan Üniversitesi<br />
Bulunduğu Yer Öğrenci Sayısı<br />
Eğitim Fakültesi Merkez 585<br />
Fen-Edebiyat Fakültesi Merkez 155<br />
Sağlık Yüksekokulu Merkez 168<br />
Meslek Yüksekokulu Merkez 93<br />
Meslek Yüksekokulu Malazgirt <strong>12</strong>49<br />
Toplam 2250<br />
Kaynak: Muş Alparsan Üniversitesi Rektörlüğü -2<strong>00</strong>9<br />
M.3.3.<br />
Hastaneler ve Sağlık Tesisleri<br />
İl Merkezi;<br />
Hastaneler:<br />
1- Muş Devlet Hastanesi<br />
2- Kadın Doğum ve Çocuk Hastanesi<br />
Dispanserler : 1- Verem Savaş Dispanseri<br />
Diğer<br />
: 1- AÇS ve AP Merkezi<br />
2- Halk Sağlığı Laboratuarı<br />
İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ<br />
MERKEZ<br />
Merkez Sağ.Oc.<br />
Merkez İlçe Sağ.Oc.<br />
1Nolu Sağlık Oc. Karaköprü Sağ.Oc AÇS ve AP Merkezi<br />
2Nolu Eğitim Tipi Sağ.Oc. Kızılağaç Sağ.Oc. Verem Savaş Dispanseri<br />
Sunay Sağ.Oc.<br />
Karaköprü Sağ.Oc.<br />
Zafer Sağ.Oc<br />
Konukbekler Sağ.Oc.<br />
Saray Sağ.Oc.<br />
Karaağaçlı Sağ.Oc.<br />
Bostankent Sağ.Oc.<br />
Boyuncuk Sağ.Oc<br />
Serinova Sağ.Oc.<br />
Kırköy Sağ.Oc<br />
Üçevler Sağ.Oc.<br />
Mercimekkale Sağ.oc.<br />
Sungu Sağ.Oc.<br />
Yaygın Sağ.Oc.<br />
Yeşilova Sağ.<br />
219
Özel Sağlık Kuruluşları:<br />
- Muş Ceylan Tıp Merkezi<br />
- Şifa Hastanesi<br />
İlçe Merkezleri;<br />
BULANIK MALAZGİRT VARTO HASKÖY<br />
Bulanık 1 Nolu Sağ.Oc. Malazgirt 1Nolu Sağ.Oc. Varto 1Nolu sağ.Oc. Hasköy Sağ.Oc.<br />
Bulanık 2 Nolu Sağ.Oc. Malazgirt 2 nolu Sağ.Oc. Çaylar Sağ.Oc. Düzkışla Sağ.Oc.<br />
Erentepe Sağ.Oc Aktuzla Sağ.Oc. Akçetepe Sağ.Oc.<br />
Gülçimen Sağ.Oc. Adaksu Sağ.Oc. Kaynarca Sağ.Oc.<br />
Güllüova Sağ.Oc. Gülkoru Sağ.Oc. Omcalı Sağ.Oc.<br />
Mollakent Sağ.Oc.<br />
Konakkuran Sağ.Oc.<br />
Sarıpınar Sağ.Oc.<br />
Elmakaya Sağ.Oc<br />
.KORKUT<br />
Çataklı Sağ.Oc.<br />
Korkut S.O.<br />
Yoncalı Sağ.Oc.<br />
Altınova S.O.<br />
Karaağıl Sağ.Oc.<br />
Karakale S.O.<br />
Rüstemgedik Sağ.Oc<br />
M.3.4. Sosyal ve Kültürel Tesisler<br />
Kültür Merkezleri; 1- İl Kültür Merkezi<br />
2- Malazgirt Kültür Merkezi<br />
3- Varto Kültür Merkezi<br />
Kütüphaneler;<br />
Tiyatro ve Sinemalar;<br />
1- İl Halk Kütüphanesi<br />
2- Malazgirt İlçe Halk Kütüphanesi<br />
3- Bulanık İlçe Halk Kütüphanesi<br />
4- Hasköy İlçe Halk Kütüphanesi<br />
5- Varto İlçe Halk Kütüphanesi<br />
1- Belediye Şehir Tiyatrosu<br />
2- Onur Sineması<br />
M.3.5. Endüstriyel Yapılar<br />
M.3.6.<br />
Göçer ve Hareketli Barınaklar<br />
İlimizde 10-15 yıl öncesine kadar oldukça sık görülen göçebe hayatı son yıllarda<br />
azalma eğilimine girmiştir. Özellikle yazın hayvancılıkla uğraşan göçebeler Güneydoğu<br />
Anadolu bölgesinin değişik illerinden hayvan sürülerini yaylalarda otlatmak amacıyla<br />
ilimizdeki yaylalara gelip birkaç ay kaldıktan sonra sonbaharda geri dönerler.<br />
Bunların yanı sıra yaz aylarında yerleşik hayatı olmayan ve geçici çadırlar kurarak<br />
yerleştikleri yerlerde dilencilik yaparak geçinen ailelerde bulunmakta ve kış aylarında geri<br />
dönmektedirler. Yalnız bunların sayısal olarak tespitleri yapılmamıştır.<br />
220
M.3.7. Otel-Motel ve Turizm Amaçlı Diğer Yapılar<br />
MUŞ’TA BULUNAN KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞINDAN İŞLETME BELGELİ<br />
KONAKL<strong>AM</strong>A TESİSLER<br />
Sıra<br />
No<br />
TESİSİN ADI ODA<br />
SAYISI<br />
YATAK<br />
SAYISI<br />
SINIFI ADRES VE TELEFON<br />
NO<br />
1 Royal Koza Otel 22 44 3 Yıldız Atatürk Cad. Malazgirt<br />
Tel : 511 22 42<br />
2 Otel Zümrüt 70 136 3 Yıldız Atatürk Bulvarı İstasyon<br />
Cad. Muş Tel 2<strong>12</strong> 96 05<br />
Faks 2<strong>12</strong> 96 76<br />
3 Otel Gökser 40 84 2 Yıldız Atatürk Bulvarı İstasyon<br />
cad. Muş Tel 2<strong>12</strong> 30 13<br />
Faks 2<strong>12</strong> 22 76<br />
4 Otel Malazgirt 26 52 3 Yıldız Atatürk Cad. No 1<br />
Malazgirt Tel : 511 42 56<br />
Faks : 511 25 <strong>00</strong><br />
5 Yücesoy Otel 24 48 3 Yıldız İstasyon Cad. Bankalar<br />
Bulvarı MUŞ<br />
Tel:2<strong>12</strong> 16 25<br />
6 Bulanık Otel 7 38 2 Yıldız Atatürk Cad. Bulanık<br />
Tel: 311 52 60-61<br />
Turistlik tesisiler doğaya uyumlu yapılmıştır. Bünyelerinde yeme, içme tesisi, toplantı<br />
ve seminer salonları mevcuttur.<br />
MUŞ’DA BULUNAN KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞINDAN BELGELİ<br />
SEYAHAT ACENTALARI<br />
Sıra SEYAHAT ACENTASININ GRUBU ADRES VE TELEFON NO<br />
No ÜNVANI<br />
1 Nurevşan Seyahat Acentesi B İstasyon Cad. Atatürk Bulvarı<br />
No:11 / Muş<br />
Tel: 0436 2<strong>12</strong> 86 82 -83<br />
Fax: 0436 2<strong>12</strong> 86 84<br />
2 Muş Ovası Seyahat Acentesi B Sanayi Sitesi 1. Dükkân B 1<br />
Blok /MUŞ<br />
Tel: 0436 215 10 26<br />
3 Hapset Turizm Seyahat Acentesi A Kültür Mah. MUŞ<br />
Tel: 2<strong>12</strong> 59 59<br />
4 Asır Turizm Seyahat Acentesi A Bahçelievler Mah. İstasyon Cad.<br />
MUŞ Tel: 2<strong>12</strong> 99 90<br />
Yörenin kara, hava, deniz ve demiryolu ulaşımI bulunmaktadır.<br />
221
M.3.8. Bürolar ve Dükkanlar<br />
Konu hakkında bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
M.3.9. Kırsal Alanda Yapılaşma<br />
Bknz. G.1.2. Kültürel Değerler.<br />
M.3.10. Yerel Mimari Özelikler<br />
Anadolu’nun fethini izleyen yıllarda zamanla Türkleşen Muş’un eski yerleşim düzeni<br />
ve sokak dokusu esas itibari ile tipik bir Türk kenti havasını yansıtır.<br />
Diğer yörelerimizde olduğu gibi buradaki konut mimarisinin oluşumunda da temel etki<br />
milletimizin örf ve adetlerinden kaynaklanan hayat tarzı ve ihtiyaçlarıdır. Ayrıca mahalli<br />
mimarisi, gelenekleri ve malzemesi ile iklimin ve coğrafyasının zorlayıcı gerekleri de bu<br />
oluşumdaki diğer etmenlerdir.<br />
Bölgedeki diğer illerin yerleşimlerindekine benzeyen sokak dokusu içinde yer alan<br />
evler, genellikle havuş (avlu) gerisinde yükselen iki katlı (dubleks) kuruluşlardan ibarettir.<br />
Eski Muş evleri genel plan şemaları itibarı ile diğer şehirlerdeki (Doğu ve Güney<br />
Doğu) evlerle paralellikler ortaya koymakla birlikte mekan isimlendirmelerinde yer yer<br />
farklılıklar göstermektedir.<br />
Sokakla bağlantılı cümle kapısı ile geçilen Havuşun bir yanında tandırlık, erzak deposu<br />
ve çardak görevi gören ağaç altı oturmalıklar yer alır, bir çoğunda ise bunlarla birlikte ahır da<br />
mevcuttur.<br />
Evlerin cephesi, pencereler ve zaman aman üst kat çıkmasını taşıyan konsollar kat<br />
ayırımını vurgulayan kornişler, ahşap balkon ve balkon kemerleri ile hareketlendirilmiştir.<br />
Yapıların üzerlerini örten yapı malzemesi o dönemin iklim şartlarına göre yapılan düz, toprak<br />
damlardır. Evlerin temel yapı malzemesi kerpiçtir. Ahşap malzeme ise içeride, tavanlarda<br />
(taşıyıcılar), dolaplarda, kapı, pencere ve dışarıda ise balkonlarda kullanılmıştır.<br />
Süslemelerde ise kerpiçlerin, dış cephede duvarlara değişik dizilmeleri ile yer<br />
verilmeye çalışılmış estetik ve sade bir görünümü vardır. Pencere kenarları, dışarıdan<br />
Selçuklu öğesi taşıyan, kültürümüzün önemli unsurlarından birini; miğfer kubbe anlayışını<br />
ortaya koyar, bakıldığında miğfer görünümü bariz bir şekilde kendini gösterir. Pencerelerde<br />
cumba yerine önem verilerek yapılan, genelde sade olan korkuluklar kullanılmıştır.<br />
Evlerinin giriş kapılarının her iki yanını süsleyen iki sutunçe üzerine çiçeklik nişleri<br />
vardır. Kapılar çift kanatlı olup genelde metal ağırlıklı yapılmıştır. Kapılar sade görünümlü<br />
kapı tokmakları yada kilit bağlantıları ile yapı malzemesini tamamlar. Kapıların içeri açılan<br />
kısmında girişi sağlayan bir basamak yüksekliğinde seki bulunur. İçeride alt kat, genelde<br />
mutfak, banyo, tuvalet ve zahire odası ile birlikte merdiven boşluğunu oluşturan antrelerden<br />
oluşur. Yukarı çıkıldığında, esasen geleneksel Türk konutunda yer alan sofa ile aynı amacı<br />
taşıyan ve alt kattan uzanan ahşap merdivenle çıkılan bu ilk ve evin en geniş kısmını oluşturan<br />
mekanlar, cepheye bakan daha çok sohbet amacıyla kullanılan büyük salonlardır. Bu<br />
salonlarda ahşap veya taştan, pencere önlerinde sedirler bulunmaktadır. üst katta yer alan<br />
bütün mekanlar (odalar), bu salon etrafında sıralanır. Misafir odası olarak adlandırılan ve<br />
222
üyük salonun etrafında ön cepheye bakan bazen birden fazla olan, evin en güzel eşyalarını<br />
içerisinde de barındıran yada diğer odalara göre daha gösterişli olan bu odalar, misafir<br />
ağırlama, sohbet etme amaçlı yapılmıştır.<br />
Evlerde mekanları bir birine bağlayan kapılar basit ve gösterişsizdir. Çok büyük bir<br />
çoğunluğu tek kanatlı olan kapıların hemen hemen hiç birinde süsleme yoktur. Bütün kapılar<br />
eşikli ve demir mandallı kapı kolu sistemi ile yapılmıştır. Kapı boyutları, bulundukları<br />
konuma ve fonksiyonlara göre değişik ölçüler vermektedir.<br />
Genelde her oda da küçük ahşap dolaplar (gömme) ve büyük çift kanatlı, çekmeceli<br />
yataklıklar mevcuttur.<br />
Evlerin duvar kalınlığı (dolgu duvarlar) 60-70 cm’dir. Bu yüzden mekan içerisinden<br />
bakıldığında pencereler loş bir hava verir.<br />
Mekan içerisine açılan pencere yapıda kullanılmaz, evin tavan kısımları kaplamasız,<br />
olduğu gibi bırakılır, taşıyıcılar kendini gösterir. Döşemeler ise zeminde (alt katta)<br />
sıkıştırılmış killi toprak veya düzgün sal taşları ile; üstlerde ise ahşap malzeme ile kaplanır.<br />
Şekil. 95: Kırsal Kesimin Geleneksel Evleri ( Konakkuran Beldesi-Malazgirt)<br />
Her odanın pencere önünde yüksekliği 30-50 cm, genişliği 50-90 cm arasında değişen<br />
sedirler mevcuttur. Ahşap veya kerpiçten oturma yeri olarak düzenlenen sedirler pencere<br />
önlerine bitişik yapılırlar.<br />
Mutfaklar, evin önemli ve geniş yerlerinden biridir. İçerisinde ocak (niş şeklinde) diğer<br />
adıyla şömine bulunur. (Bazı yapılarda yoktur.) Yemek odasının hemen altında<br />
bulunduğundan mutfaktan yemek odasına, yiyecek ve içecekler asansörvari bir makara<br />
sistemiyle duvar içerisindeki boşluktan çıkarılır ve indirilir.<br />
223
Banyoda, çöl denilen günümüz küvetini andıran suyun mekan içerisinde etrafa<br />
sıçramasını engelleyen köşeye yapılmış ayrı ve açık bir kısım bulunur, büyük banyo kazanları<br />
her yerde olduğu gibi burada da kullanılır.<br />
Evin iç duvarlarının tamamında sıva olarak saman, keçi kılı, sönmüş kireç karışımı<br />
kullanılır. Sonradan üzerine badana yapılarak duvar yüzeyi tamamlanır.<br />
Sonuç olarak bu evler haremlik-selamlık diye ayrılmasa bile, bunun fiilen uygulandığı<br />
görülür. Bütün bunlara binaen kendi kendine yeten o dönemdeki kapalı ekonominin etkisi<br />
burada da gözlenir.<br />
Eski Muş evleri taştan ve kerpiçten yapılmış olup tek veya iki katlı olarak inşa<br />
edilmiştir. Odalarda mutlaka yüklük vardır. Salonda ya da evin büyük odasında<br />
şömine bulunur. Oturma odalarına sedirler konulur. Her evin mutlaka kileri vardır. Evler<br />
yapılırken uzun ve soğuk kış şartlarına dayanaklık açısından duvarlar 70-80 cm. kalınlığında<br />
yapılır. Duvar boyunun yarısında ‘areğan’ denilen hatiller kullanılır. Dam kısmı, kalın<br />
areğanların üst üste konularak ve aralarındaki boşluğunda meşe çeperiyle doldurulması,<br />
akabinde bunların üstünün de önce çamur sonrada toprak ile örtülmesi ile yapılır.<br />
Geleneksel Muş evleri, genellikle büyük bir salon ve salona açılan oda kapıları<br />
şeklinde planlanmıştır. iki katlı evlerde, salondan üst katlara tahta merdiven bırakılarak<br />
bağlantı yapılır. Banyo ihtiyacı, büyük bir kayanın içinin oyulması sonucunda oluşturulan<br />
yapay bir holde karşılanır. Kapı girişlerine mihrabi bir görüntü hakim olup kapı, ya dış<br />
duvarla bitişik ya da biraz daha içeridedir. Süslemelerde genellikle tuğla kullanılmıştır.<br />
Pencereler geniş ve ışığı bol alacak şekilde yapılmıştır. Pencere üstlerinde Osmanlı<br />
Mimarisinde görülen ay-yıldız işlemesi sıkça görülmektedir.<br />
Bu evlerin<br />
çoğunda bahçe<br />
yoktur. Direkt<br />
olarak cadde ile<br />
bağlantılıdır.<br />
Bu evlerin<br />
yanında köşk diye<br />
tanınan büyükçe<br />
evlerde yapılmış<br />
olup bunların<br />
mimari halk tipi<br />
evlere benzemekle<br />
birlikte salonları<br />
ve odaları daha da<br />
büyük olup<br />
genelde iki<br />
katlıdır.<br />
Şekil 96. Eski Muş Evleri<br />
Günümüzde bu evler yıkılmaya yüz tutmuş; gelişen teknik yapılara yenilmiştir. Bu<br />
evlerden bir kaçına şehir merkezinde rastlamak mümkündür.<br />
224
M.3.11. Bina Yapımında Kullanılan Yerel Materyaller<br />
İlimizde bina yapımında kullanılan malzemeler çok çeşitli olup modern<br />
yapılanmalarda kullanılması gereken malzeme çeşitlerinin tamamı kullanılmaktadır.<br />
Şehir merkezlerinde yapıların duvarları tuğla veya biriketlerle örülürken, köylerde<br />
duvarlar daha çok biriketlerle örülmektedir. Dış sıva olarak normal sıvalar kullanılmakta, sıva<br />
üstüne imkanlara göre boya, badana veya diğer malzemeler kullanılabilmektedir. İç<br />
mekanlarda ise yağlı veya plastik boyalar tercih edilmekte kimi evlerde alçı sıva<br />
kullanılmaktadır.<br />
Eski yapılanmalarda ise yerel materyallerin daha fazla kullanıldığı söylenebilir. Duvar<br />
yapımında civarda bulunan taşlardan veya yakın köylerden yararlanılmaktadır. Tavan<br />
yapımında ise koru ormanlarından veya kavaklıklardan temin edilen ağaçlar kullanılmakta ve<br />
üstleri toprakla örtülmekteydi. Kerpiçten yapılan yapılarda ise özel kalıplarda dökülerek<br />
kurutulan kerpiçler kullanılmaktaydı.<br />
M.4.Sosyo-Ekonomik Yapı<br />
M.4.1.<br />
İş Alanları ve İşsizlik<br />
Devlet Planlama Teşkilatı’nın 20<strong>03</strong> yılında 2<strong>00</strong>0 yılını baz alarak gerçekleştirdiği<br />
gelişmişlik performansı çalışmalarına göre;<br />
Tablo. 46 : Gelişmişlik Performansı<br />
İstihdam Göstergeleri Yıl Birim Muş<br />
Tarım İş Kolunda çalışanların<br />
Toplam İstihdama Oranı<br />
Sanayi İş Kolunda çalışanların<br />
Toplam İstihdama Oranı<br />
Ticaret İş Kolunda<br />
çalışanların Toplam İstihdama<br />
Oranı<br />
Mali Kurumlar İş Kolunda<br />
çalışanların Toplam İstihdama<br />
Oranı<br />
Ücretli Çalışanların İş<br />
Kolunda çalışanların Toplam<br />
İstihdama Oranı<br />
Ücretli Çalışan Kadınların İş<br />
Kolunda çalışanların Toplam<br />
İstihdama Oranı<br />
İşverenlerin Toplam<br />
İstihdama Oranı<br />
Kaynak: DPT-20<strong>03</strong><br />
D.Anadolu<br />
Bölgesi<br />
Türkiye<br />
Sıra<br />
(81İl<br />
İçinde)<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 83.44 66,41 48,38 1<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 1,54 3,26 13,35 77<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 1,86 4,44 9,67 81<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 0,39 1,05 3,11 81<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 14,37 28,83 43,52 81<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 1,33 2,69 8,81 81<br />
2<strong>00</strong>0 Yüzde 0,48 1,08 2,61 80<br />
225
Muş ili 2<strong>00</strong>0 yılında 453 milyon TL. fert başına düşen gayri safi yurt içi hasıla ile 81 il<br />
içerisinde son sırada yer almıştır.<br />
Kişi başına gelir ($)<br />
1<strong>00</strong>0<br />
9<strong>00</strong><br />
8<strong>00</strong><br />
7<strong>00</strong><br />
6<strong>00</strong><br />
5<strong>00</strong><br />
4<strong>00</strong><br />
3<strong>00</strong><br />
2<strong>00</strong><br />
1<strong>00</strong><br />
0<br />
1985 1990 1995 2<strong>00</strong>0<br />
Kişi başına gelir ($)<br />
Şekil 97. Kişi Başına Yıllık Gelir Muş<br />
M.4.2. Göçler<br />
Muş ili Türkiye’ de göç veren illerden biridir. Göç nedeni olarak siyası ve ekonomik<br />
gelişmeler gösterilebilir. Ancak son yıllarda siyası durumun düzelme eğilimine girmesi geri<br />
dönüşlerin başlamasına sebebiyet vermiştir.<br />
M.4.3. Göçebe İşçiler (Mevsimlik)<br />
İlimizde dışarıdan gelen mevsimlik işçiler bulunmamaktadır. Yalnız İlimizden<br />
özellikle hasat dönemlerinde Güneydoğu illerine mercimek hasatı için işçiler gitmekte ve<br />
hasat sonrası geri dönmektedirler. Giden işçiler tırpanla çalışanlar ve traktörle çalışanlar<br />
olarak ikiye ayrılmaktadırlar. Bunun yanı sıra diğer zamanlarda mevsimlik olarak çalışmaya<br />
gidenlerin olup olmadığı hakkında bilgi bulunmamaktadır.<br />
226
M.4.4. Kent Toprağının Mülkiyet Dağılımı<br />
BELEDİYE MÜLKİYETLERİ: Muş Belediyesi Mülkiyet durumu aşağıya<br />
çıkarılmıştır.<br />
S/N: MAHALLE: MEVKİİ: CİNSİ: TOPL<strong>AM</strong> YÜZÖLÇÜMÜ :<br />
1- Karaköprü Köprü düzü Mezbaha 10650 M2<br />
2- Sunay Mahallesi Otogar Otogar 15942 M2<br />
3- Minare Mahallesi Pasaj Pasaj 916 M2<br />
4- Kültür Mahallesi Hastane önü Arsa <strong>12</strong>51 M2<br />
5- Kale Mahallesi Kale Parkı Kale Parkı 27827 M2<br />
6- Sunay Mahallesi Atatürk Parkı Atatürk Parkı 14296 M2<br />
7- Sunay Mahallesi Konak Bld.Konuk Evi 3<strong>00</strong>0 M2<br />
8- Sunay Mahallesi Arsa Arsa 1080 M2<br />
9- 1. Mıntıka Tekel Yanı Arsa 9918 M2<br />
10- Arınç Tekel Yanı Arsa 39695 M2<br />
11- Minare Mahallesi Belediye Önü Park 5265 M2<br />
<strong>12</strong>- Minare Mahallesi Belediye Bld.Hiz. Binası 1184 M2<br />
13- Kültür Mahallesi Hal Civarı Hal Civarı 1454 M2<br />
14- Alizurum Mevkii Arapdüzü Arsa Pertakdüzü Arsa 83094 M2<br />
15- Miyest Muratgören Kum Ocağı 36<strong>00</strong>0 M2<br />
16- Toplam Su Depoları 5<strong>00</strong>0 M2<br />
17- Zafer Mahallesi İtfaiye İtfaiye Binası 57<strong>00</strong> M2<br />
18- Sunay Mahallesi Sunay Parkı Sunay Parkı 7<strong>00</strong> M2<br />
19- Zafer Mahallesi Engelliler Parkı Engelliler Parkı 35<strong>00</strong> M2<br />
20- Zafer Mahallesi Zafer Parkı Zafer Parkı 42<strong>00</strong> M2<br />
21- Alizurum Pertak Düzü T. Baba Parkı 64<strong>00</strong>0 M2<br />
İLİMİZ MAHALLELERİNDEKİ ARSA DURUMU :<br />
S/N: MAHALLE ADI: İMARLI ARSA MİKTARI (DÖNÜM) :<br />
1- Yeşilyurt Mahallesi 1490<br />
2- Zafer Mahallesi 745<br />
3- Sunay Mahallesi 426,5<br />
4- Saray Mahallesi <strong>12</strong>79<br />
5- Kültür Mahallesi 745<br />
6- Hürriyet Mahallesi 745<br />
7- Dere Mahallesi 202<br />
8- Minare Mahallesi 101<br />
9- Kale Mahallesi 732<br />
10- Muratpaşa Mahallesi 481<br />
--------------------------<br />
TOPL<strong>AM</strong> : 6946.5<strong>00</strong> M2<br />
M.4.5. Konut Yapım Süreçleri<br />
1990 Yılından bugüne kadar kırsal alanlardan İlimize gözle görünür göçler olmaktadır.<br />
Neticede çarpık ve plansız yerleşimle beraberinde kötü altyapı nedenleriyle şehir formu<br />
227
ozulmaktadır. Buda planlı konutların yapımını gerektirmektedir. Bu amaçla 1992 yılından<br />
bugüne Şehrimizde Kooperatifleşme ve yap-sat modelleriyle bu süre zarfında kentimizde<br />
modern görünümlü katlı binalar yapılmıştır. Konut ihtiyacı bu şekilde karşılandığından şehir<br />
formunda gözle görülür estetik bir iyileşme söz konusudur. Zemin etütleri ve projeleri uygun<br />
vatandaşların, bu talepleri Belediyece değerlendirildikten sonra yapı ruhsatları verilmektedir.<br />
M.4.6. Gecekondu Islah ve Önleme Bölgeleri<br />
İlimizde özellikle son yıllarda bir gecekondulaşma görülmemektedir. Bazı<br />
mahallelerde görülen ( Zafer mah.) gecekondular ise yıkılarak yeni yapılmış konutlarda iskan<br />
sağlanmaya çalışılmaktadır.<br />
M.5. Yerleşim Yerlerinin Çevresel Etkileri<br />
M.5.1. Görüntü Kirliliği<br />
Genel çarpık kentleşmeden kaynaklanan bir görüntü kirliliği mevcuttur.<br />
M.5.2. Binalarda Ses İzolasyonu<br />
İlimizde son yıllarda yapılan yapılaşmalarda ağır kış koşulları da göz önüne alınarak<br />
çeşitli izolasyon malzemeleri kullanılmaktadır. Kullanılan bu malzemeler aynı zamanda ses<br />
izolasyonunu da sağlamaktadır.<br />
M.5.3. Havaalanları ve Çevresinde Oluşturulan Gürültü Zonları<br />
İlimizde bulunan havaalanı il merkezine 27 km uzaklıkta bulunmakta yakın çevresinde<br />
yerleşim yeri bulunmamaktadır. En yakın yerleşim alanları olan köylerde ise uçak iniş ve<br />
kalkışlarında meydana gelen yüksek gürültü zonları rahatsız edici etkiler yapmamaktadır.<br />
M.5.4. Ticari ve Endüstriyel Gürültü<br />
İlimizde bulunan ticari ve endüstriyel yapılar genelde şehir dışında yer aldığından<br />
yerleşim alanlarını çok fazla rahatsız etmemektedir. Şehir içinde yer alan bazı ticari işletmeler<br />
ise şehir dışına çıkarılmaya çalışılmaktadır.<br />
M.5.5. Kentsel Atıklar<br />
İl ve ilçe merkezlerinde kentsel atıklar hiçbir ayırıma tabi tutulmadan (evsel, kağıt,<br />
plastik, cam v.b.) yerel yönetimlerin belirledikleri alanlarda toplanmakta ve belediyelere ait<br />
araçlarla nihai atık depolama alanlarına dökülmektedir.<br />
M.5.6. Binalarda Isı Yalıtımı<br />
İlimizde son yıllarda yapılan yapılaşmalarda ağır kış koşulları da göz önüne alınarak<br />
çeşitli izolasyon malzemeleri kullanılmaktadır. Bu malzemeler köpükler, YTONG hazır<br />
biriketler v.b. dir. Bunun yanında duvar yapımında çift kat tuğla veya geniş biriketlerde sık<br />
kullanılan yöntemlerdendir.<br />
228
M.6. Nüfus<br />
İlimizdeki mevcut nüfus, adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (ADNKS) verilerine göre<br />
405.509 olup bunun 142.913 ü şehirde , geri kalan 262.596 sı ise köylerde ikamet<br />
etmektedirler. Bu sonuçlara göre nüfusun yaklaşık % 35’i şehirlerde ve % 65’ lik büyük bir<br />
kesimi ise köylerde yaşadığı görülmektedir.<br />
M.6.1.<br />
Nüfusun Yıllara Göre Değişimi<br />
1990 nüfus sayımında 376.543 olarak belirlenen toplam nüfus,2<strong>00</strong>0 yılında 453<br />
654’e yükselmiştir. 1990 yılında 376.543 olarak belirlenen nüfusun 1<strong>03</strong>.089 ‘u<br />
(%27)Merkezde 273.454’üde (%73) köylerde ikamet etmektedir. 2<strong>00</strong>0 yılı nüfus sayımı<br />
sonuçlarına göre 453.654 olarak belirlenen nüfusun 159.5<strong>03</strong>’ü (%35) Merkez ilçe ve ilçe<br />
merkezinde,294.151’i (%65) ise köy ve beldelerde bulunmaktadır. 2<strong>00</strong>7 yılında ise ADNKS<br />
verilerine göre nüfusun 142.913 ü şehirde (% 35) , geri kalan 262.596 (% 65) sı ise köylerde<br />
ikamet etmektedirler. Buda kırsal alanlardan şehir ve ilçe merkezlerine çeşitli nedenlerden<br />
dolayı göç edildiğini göstermektedir.<br />
Tablo. 47: ADNKS verilerine göre nüfus değerleri.<br />
Toplam Şehir Köy<br />
Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın<br />
Türkiye 70.586.256 35.376.533 35.209.723 49.747.859 24.928.985 24.818.874 20.838.397 10.447.548 10.390.849<br />
Muş 405.509 206.589 198.920 142.913 72.901 70.0<strong>12</strong> 262.596 133.688 <strong>12</strong>8.908<br />
Kaynak: ADNSK<br />
İl<br />
Muş<br />
Tablo. 48: İlçelere göre şehir ve köy nüfusları<br />
İlçe<br />
Toplam Şehir Köy<br />
Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın Toplam Erkek Kadın<br />
Merkez 167.978 85.751 82.227 70.509 36.040 34.469 97.469 49.711 47.758<br />
Bulanık 85.232 43.555 41.677 20.727 10.568 10.159 64.505 32.987 31.518<br />
Hasköy 32.385 15.949 16.436 16.978 8.287 8.691 15.407 7.662 7.745<br />
Korkut 26.064 13.167 <strong>12</strong>.897 2.948 1.491 1.457 23.116 11.676 11.440<br />
Malazgirt 60.263 31.458 28.805 20.987 11.161 9.826 39.276 20.297 18.979<br />
Varto 33.587 16.709 16.878 10.764 5.354 5.410 22.82 11.355 11.468<br />
Toplam 405.509 206.589 198.920 142.913 72.901 70.0<strong>12</strong> 262.596 133.688 <strong>12</strong>8.908<br />
Kaynak: ADNSK<br />
Muş-Türkiye Nufus Artış Hızının Karşılaştırılması.<br />
80<br />
70<br />
60<br />
50<br />
40<br />
30<br />
20<br />
10<br />
0<br />
1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 2<strong>00</strong>0<br />
Şekil 98.Muş-Türkiye Nüfus Artış Hızının Karşılaştırılması<br />
Yıllık Nufus<br />
Artış Hızı<br />
Muş<br />
Yıllık Nufus<br />
Artış Hızı<br />
Türkiye<br />
229
M.6.2. Nüfusun Yaş, Cinsiyet ve Eğitim Gruplarına Göre Dağılımı<br />
Tablo 49. Nüfusun Yaş Grubu ve Cinsiyete Göre Dağılımı<br />
İl Yaş Grubu Toplam Erkek Kadın<br />
0-4 52.617 27.114 25.5<strong>03</strong><br />
5-9 61.473 31.342 30.131<br />
10-14 55.214 28.779 26.435<br />
15-19 49.319 25.490 23.829<br />
20-24 35.494 17.688 17.806<br />
25-29 35.324 17.771 17.553<br />
30-34 25.2<strong>00</strong> <strong>12</strong>.999 <strong>12</strong>.201<br />
35-39 19.323 10.519 8.804<br />
40-44 17.170 9.329 7.841<br />
Muş<br />
45-49 <strong>12</strong>.904 6.776 6.<strong>12</strong>8<br />
50-54 <strong>12</strong>.229 6.048 6.181<br />
55-59 8.409 3.696 4.713<br />
60-64 6.387 3.074 3.313<br />
65-69 4.883 2.134 2.749<br />
70-74 3.733 1.711 2.022<br />
75-79 2.977 1.172 1.805<br />
80-84 1.880 661 1.219<br />
85-89 704 220 484<br />
90 + 269 66 2<strong>03</strong><br />
Toplam 405.509 206.589 198.920<br />
230
70.<strong>00</strong>0<br />
60.<strong>00</strong>0<br />
50.<strong>00</strong>0<br />
40.<strong>00</strong>0<br />
30.<strong>00</strong>0<br />
20.<strong>00</strong>0<br />
10.<strong>00</strong>0<br />
0<br />
Toplam Erkek Kadın<br />
0-4<br />
.5-9<br />
.10-14<br />
15-19<br />
20-24<br />
25-29<br />
30-34<br />
35-39<br />
40-44<br />
45-49<br />
50-54<br />
55-59<br />
60-64<br />
65-69<br />
70-74<br />
75-79<br />
80-84<br />
85-89<br />
90 +<br />
Şekil.99:Nüfusun Yaş Grubu ve Cinsiyete Göre Dağılımı<br />
M.6.3. İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları<br />
Tablo.50 : İl ve İlçelerin Nüfus Yoğunlukları<br />
İlçe Yoğunluk (kişi/km 2 )<br />
Merkez 54.80<br />
Bulanık 52.45<br />
Hasköy 142.66<br />
Korkut 45.32<br />
Malazgirt 43.29<br />
Varto 25.59<br />
235
M.6.4. Nüfus Değişim Oranı<br />
2<strong>00</strong>7 Yılı ADNKS verilerine göre İl merkez nüfusu 70.509, toplam il nüfusu ise<br />
405.509'dur. Muş İlinde, nüfus yoğunluğu ise km²'de 49,5 kişidir. Toplam nüfusun % 65'i<br />
kırsal alanda, %35'i de şehirde yaşamaktadır.<br />
Tablo 51. Şehir ve Köy Nüfusunun Sayım Yıllarına Göre Dağılımı :<br />
SAYIM YILLARI TOPL<strong>AM</strong><br />
NÜFUS<br />
ŞEHİR<br />
NÜFUSU<br />
KÖY<br />
NÜFUSU<br />
KIRSAL<br />
NÜFUS<br />
ORANI (%)<br />
1990 376 543 101 154 275 389 73.14 46<br />
1997 427 8<strong>12</strong> 153 941 273 871 64.02 52<br />
2<strong>00</strong>0 453 654 159 5<strong>03</strong> 294 151 64.84 55<br />
2<strong>00</strong>7 405.509 142.913 262.596 64.75 49,5<br />
NÜFUS<br />
YOĞUNLUĞU<br />
(Km2/Kişi)<br />
Muş İli, istihdam imkânlarının kıt olması nedeniyle sürekli göç vermektedir.<br />
Bundan da en fazla genç nüfus etkilenmektedir.<br />
KAYNAKLAR:<br />
D.İ.E (Devlet İstatistik Enstitüsü)<br />
İl Tarım Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Muş Belediye Başkanlığı-2<strong>00</strong>9<br />
ADNKS-TÜİK-2<strong>00</strong>7<br />
DPT-20<strong>03</strong><br />
236
N. ATIKLAR<br />
N.1. Evsel Katı Atıklar<br />
İlimizde günlük evsel katı atık miktarı 45 ton / gündür. Çöpler poşetlendiğinden<br />
çok yoğundurlar. İl Merkezinde Kış ve İlkbahar mevsiminde %60 oranında kül ağırlıklı,<br />
%40 oranında ise evsel atıklar, yaz ve sonbahar mevsiminde ise karton, pet şişe, naylon ve<br />
inşaat atıkları ağırlıklı olmak üzere çöp üretilmektedir. Bu atıkların %65’ı konutlardan<br />
%35’ı ise işyerlerinden kaynaklanmaktadır.<br />
N.2. Tehlikeli Atıklar<br />
Çevre problemlerinin çoğu sebep ve potansiyel çözümlerine göre, kimyasal<br />
maddelerden kaynaklanan sorunlardır. Günümüzde kimyasal maddelerin sayısı büyük<br />
boyutlara ulaşmıştır. Tehlikeli atıklar. Teknolojik gelişmeye bağlı olarak ortaya çıkan insan<br />
sağlığı tehdit eden endüstriyel nitelikli atıklardır. İlimizde hızlı bir sanayi mevcut değildir.<br />
Bu nedenle pek kirlenme mevcut değildir.<br />
N.3. Özel Atıklar<br />
N.3.1. Tıbbi Atıklar<br />
Sağlık kuruluşlarından kaynaklanan patojenik, enfekte, kimyasal ve farmakolojik<br />
atıklar ile kesici- delici malzemeler tıbbi atıklardır.<br />
Tıbbi Atık Yönetmeliğinin 8.maddesine uygun olarak bu atıklar evsel atıklardan<br />
ayrı olarak ve farklı renkte poşetlerle Muş Devlet Hastanesi ve Muş Kadın Doğum ve<br />
Çocuk Hastanesinin geçici çöp depolama yerlerinden Belediyemizce kontrollü bir şekilde<br />
alınıp, belirlenen geçici çöp depolama alanında uygun bir yerde 5 Metre kazı yapılarak bu<br />
atıklar kazı alanı içerisine bırakılıp hemen akabinde benzin dökülerek bu atıkların bertaraf<br />
işlemi hemen yapılmaktadır. Bu kazılar bertaraf işleminden sonra hemen kapatılmaktadır.<br />
Muş Devlet Hastanesinden ortalama olarak 4,7 ton/ay, Kadın Doğum ve Çocuk<br />
Hastalıkları Hastanesinden 1.53 ton/ay ve Muş Şifa Tıp Merkezinden ise 335 kg/ay ve<br />
Ağız Diş Hastanesinden 4<strong>00</strong> Kg ton/ay (2<strong>00</strong>8 yılı sonu verilerine göre 84.320 ton/Yıl)<br />
Tıbbi atık, geçici çöp depolama alanına taşınıp bertaraf edilmektedir.<br />
N.3.2.<br />
Atık Yağlar<br />
2<strong>00</strong>9 yılı içerisinde İlimiz sınırları içerisinde yer alan Hava Meydan<br />
Komutanlığından 2650 Lt/yıl, Karayolları 113. Şube Şefliği 78<strong>00</strong> Lt/yıl, Muş Şeker<br />
Fabrikasından 4<strong>00</strong> kg atıkyağ çıkmıştır. Çıkan bu yağlar ilgili yönetmelikler çerçevesinde<br />
bertarafı sağlanmıştır.<br />
N.3.3.<br />
Bitkisel ve Hayvansal Atık Yağlar<br />
Bu konuda yapılmış bir çalışma bulunmamaktadır.<br />
N.3.4.<br />
Pil ve Aküler<br />
Bu konuda yapılmış bir çalışma bulunmamaktadır.<br />
237
N.3.5. Cips ve Diğer Yakma Fırınlarından Kaynaklanan Küller<br />
N.3.6.<br />
Tarama Çamurları<br />
Konu ile ilgili çalışma bulunmamaktadır.<br />
N.3.7.<br />
Elektrik ve Elektronik Atıklar<br />
Konu ile ilgili çalışma bulunmamaktadır.<br />
N.3.8.<br />
Kullanım Ömrü Bitmiş Araçlar<br />
Konu ile ilgili çalışma bulunmamaktadır.<br />
N.4. Diğer Atıklar<br />
N.4.1.<br />
Ambalaj Atıkları<br />
Konu ile ilgili bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
N.4.2.<br />
Hayvan Kadavraları<br />
Konu ile ilgili bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
N.4.3.<br />
Mezbaha Atıkları<br />
Konu ile ilgili bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
N.5. Atık Yönetimi<br />
N.6. Katı Atıkların Miktar ve Kompozisyonu<br />
N.7. Katı Atıkların Biriktirilmesi, Toplanması, Taşınması ve Aktarma Merkezleri<br />
İl Sınırları İçinde Yerleşim Merkezlerinde Kentsel Atıkların (Çöplerin) Oluşturduğu Sorunlar :<br />
a) Halk ve çevre sağlığı açısından tehlike oluşturması<br />
b) Koku problemi<br />
c) Haşerelerin artması<br />
d) Salgın hastalıkların görülmesi<br />
e) Metan gazı sıkışması sonucu yangın ve patlama<br />
f) Yer altı sularının kirlenmesi<br />
g) Estetik görüntünün bozulması<br />
h) Diğer (Belirtiniz)<br />
ı) Su Kirliliği( Yüzey Suları)<br />
238
İl Sınırları İçinde Yerleşim Merkezlerinde( Belediyelerde) Oluşan Katı Atıkların Toplanma,<br />
Taşınma ve Bertaraf Yöntemleri:<br />
Muş İlinde katı atıklar Pertek dere sinindeki bölgeye depolanarak üzeri toprakla<br />
kapatılarak tesviye edilmektedir. İlimizde yaklaşık günlük 20 kamyon 50ton çöp ve atık<br />
malzeme toplanmaktadır. İlçelerimizde ise; günlük atık miktarları ile ilgili yeterli bilgi<br />
yoktur.<br />
Şekil.1<strong>00</strong>: Muş Belediyesi Katı Atık Depolama Alanı<br />
N.8.Atıkların Bertaraf Yöntemleri<br />
N.8.1.<br />
Katı Atıkların Depolanması<br />
Malazgirt : Yol kenarlarındaki boş alanlara boşaltılarak üzeri toprakla kapatılarak<br />
tesviye edilmektedir.<br />
Bulanık : Şehir merkezine 4 km uzaklıkta vadiye gelişi güzel dökülmektedir.<br />
Hasköy : Korkut yolu üzerindeki sahaya dökülmektedir.<br />
Varto<br />
: Şehir merkezinden uzak bir vadiye boşaltılmaktadır.<br />
Korkut : İlçenin yaklaşık 5 km doğusunda yer alan dere yatağına dökülmektedir.<br />
N.8.2.<br />
Atıkların Yakılması<br />
Mevcut yakma tesisi bulunmamaktadır.<br />
239
N.8.3.<br />
Kompost<br />
Kompost tesisi bulunmamaktadır.<br />
N.9. Atıkların Geri Kazanımı ve Değerlendirmesi<br />
Konu ile ilgili çalışma bulunmamaktadır.<br />
N.10. Atıkların Çevre Üzerindeki Etkileri<br />
İl ve İlçelerdeki düzenli bir depo alanı bulunmamaktadır. Bu atıklar çevre kirliliği<br />
oluşturmakta, aynı zamanda depo alanlarının yanlış seçilmesinden dolayı görüntü kirliliği<br />
meydana gelmektedir.<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
Muş Belediye Başkanlığı 2<strong>00</strong>9<br />
240
O. GÜRÜLTÜ VE TİTREŞİM<br />
O.1. Gürültü<br />
Son yıllarda teknolojinin ilerlemesi ile birlikte ortaya çıkan çevre kirliliklerinden<br />
biriside gürültüdür. Gürültü, insanlarda işiyle ve algılamayı olumsuz etkileyen, fizyolojik<br />
ve psikolojik dengeleri bozabilen, iş performansını azaltan, çevrenin doğal sakinliğinden<br />
uzaklaştırarak, önemli bir çevre kirliliği yaratan, gelişi güzel bir yapısı olan ses spekturumu<br />
yada rahatsız edici ses biçimidir.<br />
O.1.1.<br />
Gürültü Kaynakları<br />
O.1.1.1. Trafik Gürültüsü<br />
Toplumdaki gürültü kaynaklarından en önemlilerinden biri trafik gürültüsüdür.<br />
Kara yolu taşımacılığının günden güne artması trafik gürültüsünün şiddetini arttırmıştır.<br />
Muş ilimizde trafikten kaynaklanan gürültüye pek rastlanmasa da klakson gürültüsü zaman<br />
zaman rahatsız edici boyutlara varmaktadır.<br />
O.1.1.2. Endüstri Gürültüsü<br />
Endüstriden kaynaklanan gürültü sanayinin türüne, yapı içi, akustik özelliklerine ve<br />
kullanılan makine adetine bağlı olarak değişmektedir. İlimizde organize sanayi olmadığı<br />
için bu konuda sıkıntıya pek rastlanmamaktadır.<br />
O.1.1.3. İnşaat Gürültüsü<br />
İnşaat gürültüleri genelde yerleşim birimleri içerisinde ya da yakınında<br />
oluşmaktadır. İnşaat hafriyat gürültüsü sürekli olmadığından çevreye etkisi diğer<br />
gürültülere göre daha az rahatsız edicidir<br />
O.1.1.4. Yerleşim Alanlarında Oluşan Gürültüler<br />
İlimizdeki yerleşim bölgelerinin gürültü seviyeleri ile ilgili çalışmalar yeterli<br />
yapılmadığından gürültü haritaları çıkarılamamıştır.<br />
O.1.1.5. Havaalanları Yakınında Oluşan Gürültü<br />
Hava alanı şehre 27 km uzaklıkta olduğundan il merkezi açısından büyük kirlilik<br />
teşkil etmemektedir. Hava alanının yakın çevresinde ise gürültü ölçümü yapılmamıştır.<br />
O.1.2.<br />
Gürültü ile Mücadele<br />
İlimiz, gürültü problemi fazla olmayan iller arasındadır.<br />
241
O.1.3.<br />
Gürültünün Çevreye Olan Etkileri<br />
O.1.3.1. Gürültünün Fiziksel Çevreye Olan Etkileri<br />
İlimizde eski yerleşim yerlerinde ve eski binalarda gürültü kaynakları için herhangi<br />
bir tampon bölge bırakılmamıştır. Zaten bu alanlarda rahatsız edici miktarda gürültü<br />
olmamaktadır.<br />
Yeni yapılanmalarda ise gürültüye karşı daha duyarlı davranılmaktadır. Gürültüye<br />
sebebiyet verebilecek işletmeler yavaş yavaş şehir dışına çıkarılmakta ve gerekli<br />
izolasyonların yapılarak gürültünün etkileri en aza indirilmeye çalışılmaktadır.<br />
O.1.3.2. Gürültünün Sosyal Çevreye Olan Etkileri<br />
Gürültünün insan ve çevre sağlığına etkileri bilimsel olarak açıklandığı halde<br />
günümüzde hala bu konunun önemi tam olarak kavranamamış veya zorunlu hallerden<br />
gerekli ve yeterli önlemler alınamamıştır.<br />
İlimizde yerleşim yerlerinin bulunduğu bölgelerde fazla gürültü kirliliği<br />
yaşanmamakla birlikte özellikle trafikte seyreden araçların yaptıkları klakson gürültüsü<br />
insan psikolojisini ciddi boyutlarda etkilemektedir.<br />
Ayrıca gürültülü ortamlarda çalışan kişilerin kask veya kulak takma zorunlulukları<br />
olduğu halde bu işlevleri yapmamaları çeşitli işitsel ve ruhsal problemlere sebep<br />
olmaktadır.<br />
O.1.4.<br />
Gürültünün İnsanlar Üzerine Olan Etkileri<br />
O.1.4.1.Fiziksel Etkileri<br />
Gürültü kişilerde geçici ve sürekli işitme bozuklukları meydana getirmektedir.<br />
işitme sistemine etkisi; Gürültü ortamlarında kalma süresi, gürültünün sürekli veya<br />
kesintili olması, kişinin yaşı, bireysel duyarlılık derecesi, iş kulağın fonksiyon durumuna<br />
göre değişir.<br />
O.1.4.2. Fizyolojik Etkileri<br />
Kan basıncının artması, dolaşım bozuklukları, solunumda hızlanma, kalp atışlarında<br />
yavaşlama, ani refleks.<br />
O.1.4.3. Psikolojik Etkileri<br />
Kişilerde davranış bozuklukları, öfkelenme, sıkılma, genel rahatsızlıklar zamanla<br />
meydana gelir.<br />
Gürültünün sebep olduğu psikolojik düzensizlikler genel olarak iki gurupta toplanır.<br />
Bunlar gürültünün çalışan kişiyi rahatsız etmek suretiyle verimi düşürmesi ve iş kazalarına<br />
sebep olmasıdır. Gürültüden dolayı asabileşme, sinir sisteminin bozulması, daha ileri ruhi<br />
242
elirtilerin meydana çıkması, sesin özelliği, kişinin duyarlılığı, yapılan iş sesin sürekli olup<br />
olmaması ve gürültünün kaynağı gibi faktörlerdir.<br />
O.1.4.4. Performans Üzerine Etkileri<br />
Uzun süre gürültüye maruz kalan kişilerde konsantrasyon bozukluğu<br />
olacağından, iş veriminde zamanla düşme meydana gelir.<br />
O.2. Titreşim<br />
İlimizde titreşime sebep olabilecek kaynaklar olarak maden ocakları, taş ocakları,<br />
havaalanı ve hafriyat çalışmaları verilebilir.<br />
KAYNAK:<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
243
P. AFETLER<br />
P.1.<br />
Doğal Afetler<br />
Afet; yerleşim, üretim, altyapı,ulaşım, haberleşme gibi genel hayatın zorunlu<br />
vasıtaları ve akışını bozacak ölçüde aniden ve belirli bir süreç içerisinde meydana gelen<br />
doğal yer ve hava hareketleridir. Buna göre afet çeşitlerini şöyle sıralayabiliriz.<br />
1. Deprem<br />
2. Su Baskını<br />
3. Toprak Kayması<br />
4. Çığ<br />
5. Kuraklık<br />
6. Fırtına, Kasırga, Tayfun, Tornado<br />
7. Volkan Patlaması<br />
8. Yangın<br />
9. Baraj Patlaması<br />
10. Hava, Su, Çevre Kirlenmesi<br />
10. Sınai Kazalar<br />
11. Ulaşım Kazaları<br />
<strong>12</strong>. Med Cezir<br />
P.1.1.<br />
Depremler<br />
Depremler,yer kabuğunun aktif faylar boyunca kırılması sonucunda meydana gelen doğal<br />
afetlerdir. Bir bölgenin depremselliği hesaplanırken depreme neden olabilecek fayın varlığı, cinsi,<br />
niteliği, boyu, doğrultusu, deprem periyotları incelenerek bölgenin fay zonuna olan uzaklığı ve<br />
zemin özellikleri birlikte alınarak değerlendirilmelidir.<br />
Muş ili dahilinde tarihsel dönemlerde ve 20.yy’da çok sayıda yıkıcı deprem olmuştur.<br />
Bunlardan son iki örnek Varto 1946 (M=6.9) ve 1966 (M=7.1) depremleridir. Çok sayıda can<br />
kaybı olmuştur. Bayındırlık ve İskan Bakanlığının 1966 deprem bölgeleri haritalanmasında Muş<br />
1. derece bölge içinde gösterilmiştir.<br />
İl zemini ve yakın çevresinde sismik etkinliği yüksek aktif faylar mevcuttur.Bunların<br />
tamamı KAF zonu içindeki fay branşlarıdır. Fayların büyük kısmı yaklaşık KB-GD doğrultulu<br />
sağ y.anal atılımlıdır. Bu genel sistem KAF zonu için karakteristik hareket tarzıdır. Buna ek<br />
olarak Muş ovasının kuzey güney yönünde dikine kesen kırık hatlarda bulunmaktadır. Bufaylar<br />
ovanın doğu-batı kesimlerini sınırlamaktadır. Kuzey Anadolu fayları 1. derecede sismik etkinliğe<br />
sahiptir.diğer eşlenik faylar ise 2. derece etkindir. Sonuç olarak, Muş ve civarı tektonik yönde<br />
Anadolu’nun ve ayrıca Anadolu ve Arabistan levhasının çarpışma kuşağı dahilinde yer<br />
almaktadır.<br />
244
Harita 7:Muş Deprem Haritası<br />
İlimiz afetler yönünden hassas bir coğrafi konumda olup deprem , sel ve çığ gibi<br />
afetler önceki yılarda yaşanmıştır.<br />
İlimizde depremler;<br />
CAN HASARLI DEPREMLER:<br />
TARİH : O.Z<strong>AM</strong>ANI: YERİ : ŞİDDETİ: KAYBI: BİNA :<br />
29.04.19<strong>03</strong> 01:46 Malazgirt /MUŞ 6.7 6<strong>00</strong> 450<br />
31.05.1946 05:<strong>12</strong> Varto/Hınıs/MUŞ 5.9 839 3<strong>00</strong>0<br />
07.<strong>03</strong>.1966 <strong>03</strong>:16 Varto/Hınıs/MUŞ 5.6 14 11<strong>00</strong><br />
19.08.1966 14:22 Varto/MUŞ 6.9 2396 2<strong>00</strong><strong>00</strong><br />
can ve maddi hasar yaşanmıştır.<br />
245
P.1.2.<br />
Heyelan ve Çığlar<br />
İlimiz karasal iklimin etkisinde olduğundan kışları oldukça yoğun kar yağışı<br />
almaktadır. Yoğun kar yağışları zaman zaman çığ tehlikesini de beraberinde getirmektedir.<br />
İl Merkezindeki Dere ve Kale Mahalleri Çığ ve heyelan bakımından hassas bölgelerdir.<br />
Tablo. 52:Çığ Olayı Meydana Gelmiş Veya Gelme İhtimali Olan Yerleşim Birimleri Listesi<br />
S.NO İLİ İLÇESİ YERLEŞİM BİRİMİ (KÖY) MAHALE / MEZRA<br />
1 Muş Merkez Cevizlidere<br />
2 Muş Merkez --- Dere, Kale, Minare<br />
Kilis, Hozvant,<br />
3 Muş Merkez İnardı<br />
Konak, Balcılar<br />
4 Muş Merkez İnardı<br />
5 Muş Merkez Derecik<br />
6 Muş Merkez Derecik Darboğaz<br />
7 Muş Merkez Karaağaçlı<br />
8 Muş Merkez Sağlık<br />
9 Muş Merkez Karabey<br />
10 Muş Merkez Kayalısu<br />
11 Muş Hasköy Dağdibi<br />
<strong>12</strong> Muş Hasköy Yerkaya<br />
13 Muş Varto Haksever<br />
14 Muş Varto Taşlıyaka<br />
15 Muş Varto Alabalık<br />
Kaynak: Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
246
Tablo.53: Heyelan Meydana Gelmiş Veya Gelme İhtimali Olan Yerleşim Birimleri Listesi<br />
S.NO İLİ İLÇESİ YERLEŞİM BİRİMİ (KÖY) MAHALE / MEZRA<br />
1 Muş Merkez --- Dere, Kale, Minare<br />
2 Muş Merkez Yamaç<br />
3 Muş Merkez Sarıdal<br />
4 Muş Merkez Eralan Yılanlı<br />
5 Muş Merkez Güdümlü<br />
6 Muş Merkez Toprakkale<br />
7 Muş Merkez Domlusu<br />
8 Muş Merkez Sağlık<br />
9 Muş Merkez Karlıdere<br />
10 Muş Merkez Cevizlidere<br />
11 Muş Merkez İnardı<br />
<strong>12</strong> Muş Hasköy Dağdibi<br />
13 Muş Hasköy Karakütük<br />
14 Muş Korkut Çalaplı<br />
15 Muş Malazgirt Aynalıhoca<br />
16 Muş Bulanık Eskiyol<br />
17 Muş Varto Haksever<br />
Kaynak: Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
247
P.1.3.<br />
Seller<br />
Tablo.54: Sel Afeti Meydana Gelmiş Veya Gelme İhtimali Olan Yerleşim Birimleri Listesi<br />
S.NO İLİ İLÇESİ YERLEŞİM BİRİMİ<br />
ETKİLENECEĞİ<br />
AKASU<br />
1 Muş Merkez Muratpaşa Mah. Soğurman deresi<br />
2 Muş Merkez Suboyu Köyü Murat Nehri<br />
3 Muş Merkez Sungu Beldesi Karasu Nehri<br />
4 Muş Merkez Yazla Köyü Abdulbahar Deresi<br />
Karasu Nehri<br />
5 Muş Merkez Uçdere Köyü<br />
Çarçay Deresi<br />
6 Muş Merkez Kumluca Köyü Karasu Nehri<br />
7 Muş Merkez Kıyık Köyü Karasu Nehri<br />
8 Muş Merkez Kırköy Beldesi Abdulbahar Deresi<br />
9 Muş Hasköy Düzkışla Beldesi Karasu Nehri<br />
10 Muş Malazgirt Aynalıhoca Köyü Murat Nehri<br />
11 Muş Bulanık Sultanlı Köyü Murat Nehri<br />
<strong>12</strong> Muş Bulanık Yazbaşı Köyü Hınıs Çayı<br />
13 Muş Bulanık Rustemgedik Beldesi Murat Nehri<br />
14 Muş Bulanık Yoncalı Beldesi Körsu çayı<br />
Kaynak: Bayındırlık ve İskan İl Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İlimiz Merkez ve İlçelerine bağlı muhtelif yerleşim birimlerinde önceki tarihlerde<br />
genellikle ilkbahar mevsiminde karların aniden erimesi ve yağmurların yağmasından dolayı<br />
oluşan sel baskını neticesinde büyük olumsuzluklar yaşanmıştır. Bu yerleşim birimlerinin<br />
çoğunluğu karasu ırmağının veya buna bağlı derelerin etkinlik alanında bulunmaktadır. Buradaki<br />
sel baskının önlemenin tek yolu karasu ırmağı yatağının ıslah edilmesine bağlıdır.<br />
ALPARSLAN 1 HES BARAJI GÖL HAVZASI İÇİNDE KALAN<br />
YERLEŞİM YERLERİ<br />
1-OLURDERE KÖYÜ<br />
2-DOKUZPINAR KÖYÜ<br />
3-OKÇULAR KÖYÜ<br />
4-HOŞGELDİ KÖYÜ<br />
5-GÜLÇİMEN KÖYÜ<br />
6-DOĞANTEPE KÖYÜ<br />
7-ERENTEPE KÖYÜ<br />
248
P.1.4.<br />
Orman, Otlak ve Sazlık Yangınları<br />
İlimizde afet niteliğinde orman yangınlarına son yıllarda rastlanılmamıştır. Ancak<br />
önceki yıllarda özellikle soğuk geçen kış ayları için yakacak amaçlı orman tahripleri üst<br />
düzeyde olup halen de bu amaçla orman tahribatı devam etmektedir. Ayrıca İhmal, tarla<br />
açma amacıyla da orman tahriplerine rastlanılmaktadır.<br />
P.1.5.<br />
Ormanlar Üzerinde Biyotik veya Abiyotik Faktörlerin Etkileri:<br />
Konu hakkında bilgi edinilememiştir.<br />
P.1.6.<br />
Fırtınalar<br />
İlimizde afet niteliğinde fırtına olayına rastlanılmamıştır. Özellikle kış mevsiminde<br />
yoğun kar ve tipi olayları meydana gelmekte fakat tahrip edici seviyelerde olmamaktadır.<br />
P.2. Diğer Afetler<br />
P.2.1.<br />
Radyoaktif Maddeler<br />
İlimizde Radyoaktif madde kazalarından veya kullanımından kaynaklanan<br />
zararların varlığı mevcut değildir.<br />
P.2.2.Denize Dökülen Petrol ve Diğer Tehlikeli Atıklar<br />
İlimizin deniz ile sınırı bulunmaması sebebiyle böyle bir tehlike söz konusu<br />
değildir.<br />
.<br />
P.2.3.Tehlikeli Maddeler<br />
Tehlikeli maddelerin depolanması, taşınması, kullanımı sırasında oluşan çevre ve<br />
halk sağlığına zarar verecek derecedeki bir olay tespit edilmemiştir.<br />
P.3. Afetlerin Etkileri ve Yardım Tedbirleri<br />
İlde, afetlerin etkileri ve olası afetlere karşı alınacak tedbirler belirtilmelidir.<br />
P.3.1.Sivil Savunma Birimleri<br />
-İl Kriz Merkezi<br />
-İl Sivil Savunma Müdürlüğü bünyesinde;<br />
1.Arama ve Kurtarma Ekibi<br />
2.İl Acil Yardım ve Kurtarma Ekipleri<br />
3.Sivil Savunma Teşkilleri<br />
249
-Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü bünyesinde;<br />
1.İl Acil Yardım Hizmet Gurupları,<br />
-Kamu Kurum ve Kuruluşları;<br />
-Sivil Savunma Servisleri Şeklinde örgütlenmiştir.<br />
P.3.2.Yangın Kontrol ve Önleme Tedbirleri<br />
6/3150 Sayılı Tüzük ve Başbakanlık Koruyucu Güvenlik Özel Talimatı<br />
doğrultusunda yangın ve önleme tedbirleri alınmaktadır.<br />
P.3.3.İlkyardım Servisleri<br />
İlk Yardım servisleri 3.1 madde belirtilen teşkilatların bünyesinde ekipler şeklinde<br />
teşkilatlanmıştır.<br />
P.3.4.Afetzedeler ve Mültecilerin Yeniden İskanı<br />
1990-1991 yıllarında yaşanan 1. Körfez Krizi sırasında ilimize gelen Kuzey Iraklı<br />
Mülteci aileler Muş İl Merkezine yaklaşık 10 km mesafede bulunan Köy-Kent te<br />
barındırılmıştır. Fakat daha sonra göçmenlerin geri dönmeleri sonucu köy-kent boşalmış ve<br />
konutların çoğu yıkılmıştır. Ayakta kalan konutlarda ise zorunlu nedenlerden dolayı<br />
köylerinden çıkan aileler barındırılmaktadır.<br />
İlimizde meydana gelen çeşitli afet olayları sonucu konutları yıkılan 7269 sayılı<br />
yasaya göre yaptırılan ve afetin türüne göre hak sahiplerine tahsis edilen konutların listesi<br />
aşağıya çıkarılmıştır.<br />
1966 YILI VARTO DEPREM AFETİ ÇALIŞMASI GENEL İCMALİ<br />
Tablo. 55: Afet Çalışmaları Genel İcmali<br />
İLÇESİ Köyü<br />
(Adet)<br />
Toplam<br />
Afetzede<br />
Hak<br />
Sahipliği<br />
Kabul Edilen<br />
Hak<br />
Sahipliği<br />
İptal Edi<br />
Biten<br />
Konut<br />
2<strong>00</strong>1 yılı<br />
program<br />
olan konut<br />
Başlanmayan<br />
Konut<br />
Merkez 89 2142 1684 1058 1076 211 397<br />
Varto 86 5357 4476 931 3886 293 247<br />
Bulanık 59 1475 938 537 304 89 545<br />
Hasköy 15 1<strong>12</strong> 84 28 49 17 18<br />
Korkut 23 429 247 182 174 59 14<br />
Malazgirt 2 24 23 1 11 <strong>12</strong> -<br />
Toplam 274 9539 7402 2737 55<strong>00</strong> 681 <strong>12</strong>21<br />
250
MUŞ İLİ GENELİNDE MEYDANA GELEN, HEYELAN, SU BASKINI, ÇIĞ<br />
DÜŞMESİ vb. TABİ AFET ÇALIŞMASI GENEL İCMALİ<br />
Tablo.56: Tabi Afet Çalışması Genel İcmali<br />
İLÇESİ<br />
Köyü<br />
(Adet)<br />
Toplam<br />
Afetzede<br />
Hak<br />
Sahipliği<br />
Kabul Edi<br />
Hak<br />
Sahipliği<br />
İptal Edi<br />
Biten<br />
Konut<br />
2<strong>00</strong>1 yılı<br />
program<br />
olan<br />
konut<br />
Başlanmayan<br />
Konut<br />
Merkez 6 <strong>12</strong>48 1165 83 996 - 169<br />
Varto - - - - - - -<br />
Bulanık 3 56 51 5 - 17 34<br />
Hasköy 1 19 19 - 19 - -<br />
Korkut - - - - - - -<br />
Malazgirt 1 25 25 - - - 25<br />
Toplam 11 1348 <strong>12</strong>60 88 1015 17 228<br />
Tablo. 57: Tabi Afet Genel Durumu<br />
İLİ İLÇESİ KÖYÜ MAH. AFET TÜRÜ<br />
Muş Merkez Suveran Hey<br />
Muş Merkez Suveran Hey<br />
Muş Merkez Suveran Hey<br />
Muş Merkez Suveran Dep<br />
Muş Merkez Tabank Dep<br />
Muş Merkez Tasoluk Dep<br />
Muş Merkez Toprakkale Bilir Hey<br />
Muş Merkez Toprakkale Bilir Hey<br />
Muş Merkez Ucdere Sb<br />
Muş Merkez Ucdere Sb<br />
Muş Merkez Umurca Dep<br />
Muş Merkez Üzeloğlu Dep<br />
Muş Merkez Yamaç Hey<br />
Muş Merkez Yarkaya koyu Hey<br />
251
Muş Merkez Yarkaya koyu Hey+çd<br />
Muş Merkez Yarkaya koyu Hey<br />
Muş Merkez Yarkaya koyu Hey<br />
Muş Merkez Yarpuzlu Dep<br />
Muş Merkez Yaygin Dep<br />
Muş Merkez Yesilce Dep<br />
Muş Merkez Yoncalioz Dep<br />
Muş Merkez Yuk.sizma Dep<br />
Muş Merkez Yurecik Hey<br />
Muş Varto Sisa mezr Çd<br />
Muş Varto Sisa mezr Hey<br />
Muş Varto Merkez Dep<br />
Muş Varto Kaygintas Dep<br />
Muş Varto A.hacibey Hey<br />
Muş Varto Acarkent Dep<br />
Muş Varto Agacalti Dep<br />
Muş Varto Agackopru Dep<br />
Muş Varto Agackorur Dep<br />
Muş Varto Akcatepe Dep<br />
Muş Varto Akkonak Dep<br />
Muş Varto Alabalik Dep<br />
Muş Varto Alabalik Çd<br />
Muş Varto Alniacik Dep<br />
Muş \/arto Armutkasi Dep<br />
Muş Varto Aş.alagoz Hey<br />
Muş Varto Aydinpinar Sb<br />
Muş Varto Bagici Dep<br />
Muş Varto Bağiçi<br />
Muş Varto Baltas Hey<br />
Muş Varto Besikkaya Mehmet Halit Dep<br />
Muş Varto Besikkaya Dep<br />
Muş Varto Boylu Kd<br />
Muş Varto Buzlugoze Dep<br />
Muş Merkez Karaağaç Dep<br />
Muş Merkez Karaağaç Çd<br />
Muş Merkez Karabey Kd<br />
Muş Merkez Karakale Kd<br />
Muş Merkez Karakale Kd<br />
Muş Merkez Kardesler Dep<br />
Muş Merkez Karlidere Hey<br />
Muş Merkez Karlidere Hey<br />
Muş Merkez Karlidere Hey<br />
Muş Merkez Kecidere Dep<br />
Muş Merkez Kepenek Dep<br />
252
Muş Merkez Kırköy<br />
Muş Merkez Kiyibasi Sb<br />
Muş Merkez Kiyibasi Sb<br />
Muş Merkez Kiyik Sb<br />
Muş Merkez Kiyik Sb<br />
Muş Merkez Kiyik Sb<br />
Muş Merkez Konakduzu Dep<br />
Muş Merkez Konukbekler Dep<br />
Muş Merkez Kosk Dep<br />
Muş Merkez Kumluca Dep<br />
Muş Merkez Nadasli Dep<br />
Muş Merkez Ogulbali Dep<br />
Muş Merkez Otac Dep<br />
Muş Merkez Saglik Çd<br />
Muş Merkez Saglik Çd<br />
Muş Merkez Savascilar Kalecik Hey<br />
Muş Merkez Savascilar Kalecik Hey<br />
Muş Merkez Savascilar Dep<br />
Muş Merkez Savascilar Hey<br />
Muş Merkez Savascilar Hey<br />
Muş Merkez Senova Sb<br />
Muş Merkez Senova Sb<br />
Muş Merkez Senova Dep<br />
Muş Merkez Serinova Kd+hey<br />
Muş Merkez Suboyu Dep<br />
Muş Merkez Suduragi Hey<br />
Muş Merkez Suduragi Hey<br />
Muş Merkez Sungu Sb<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Suruguden Sandal Hey<br />
Muş Merkez Sutluce Dep<br />
Muş Merkez Suveran Hey<br />
Muş Merkez Calapli Kd<br />
Muş Merkez Calapli Sb<br />
Muş Merkez Calapli Sb<br />
Muş Merkez Catbasi Dep<br />
Muş Merkez Cevizlidere Hey<br />
Muş Merkez Cevizlidere Hey<br />
Muş Merkez Cevizlidere Hey<br />
Muş Merkez Cevizlidere Hey<br />
253
Muş Merkez Cinarardi M.çök<br />
Muş Merkez Cinarardi M.çök+kd<br />
Muş Merkez Çukurbag Dep<br />
Muş Merkez Dagarasi Dep<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Dagdibi Hey<br />
Muş Merkez Derecik Hey<br />
Muş Merkez Derecik Hey<br />
Muş Merkez Derecik Hey<br />
Muş Merkez Dereici Dep<br />
Muş Merkez Dilim<br />
Muş Merkez Donatım Hey<br />
Muş Merkez Donatım Hey<br />
Muş Merkez Dumlusu Hey<br />
Muş Merkez Dumlusu Hey<br />
Muş Merkez Dumlusu Hey<br />
Muş Merkez Dumlusu Hey<br />
Muş Merkez Durugoze Dep<br />
Muş Merkez Düzkışla Sb<br />
Muş Merkez Düzkışla Sb<br />
Muş Merkez Erciler Dep<br />
Muş Merkez Eralan Hey<br />
Muş Merkez Erencik Dep<br />
Muş Merkez Gokyazi Dep<br />
Muş Merkez Golkay Dep<br />
Muş Merkez Gudumlu Yk.mezra Hey<br />
Muş Merkez Gudumlu Yk.mezra Hey<br />
Muş Merkez Guneyik Dep<br />
Muş Merkez İçbogaz Dep<br />
Muş Merkez İlicalar Hey<br />
Muş Merkez İlicalar Hey<br />
Muş Merkez İlicalar Hey<br />
Muş Merkez İnardi Çd<br />
Muş Merkez İnardi Hey<br />
Muş Merkez İnardi Çd<br />
Muş Malazgirt Merkez<br />
Muş Malazgirt Aynalıhoca Hey<br />
Muş Malazgirt Aynalıhoca Hey<br />
254
Muş Malazgirt Aynalıhoca Sb<br />
Muş Malazgirt AynaIıhoca Hey<br />
Muş Malazgirt Aynalıhoca Hey<br />
Muş Malazgirt Bahce Hey<br />
Muş Malazgirt Bahce Hey<br />
Muş Malazgirt Bahce Hey<br />
Muş Malazgirt Balkaya Cat Sb<br />
Muş Malazgirt Balkaya Cat Sb<br />
Muş Malazglrt Guzelbaba Karadere Hey<br />
Muş Malazgirt Guzelbaba Karadere Hey<br />
Muş Malazgirt Molladerman Hey<br />
' Muş Malazgirt MoIlademıan Hey<br />
- Muş Malazgirt Molladerman Hey<br />
Muş Malazgirt Muryan Gurgure Hey<br />
Muş Malazgirt Muryan Gurgure Hey<br />
Muş Malazgirt Muryan Gurgure Hey<br />
Muş Malazgirt Nurettin Hey<br />
Muş Malazgirt Nurettin Hey<br />
Muş Malazgirt Nurettin Hey<br />
Muş Merkez Dep<br />
Muş Merkez Kale Hey<br />
Muş Merkez Kale Hey<br />
Muş Merkez Kale Hey<br />
Muş Merkez Kale Çd<br />
Muş Merkez Kale Çd<br />
Muş Merkez Kale Hey<br />
Muş Merkez Agarti Dep<br />
. Muş Merkez Agarti Hey<br />
Muş Merkez Akpinar Dep<br />
Muş Merkez Akpınar Dep<br />
Muş Merkez Alagon Dep<br />
Muş Merkez Alayli Dep<br />
Muş Merkez Alican Dep<br />
Muş Merkez Aligedik Dep<br />
Muş Merkez Altınova Dep<br />
Muş Merkez Aydingun Dep<br />
Muş Merkez Baglar Dep<br />
Muş Merkez Bahce Dep<br />
Muş Merkez Bakırcılar Dep<br />
Muş Merkez Besparmak Soguksu Hey<br />
Muş Merkez Besparmak Soguksu Hey<br />
Muş Merkez Bilek Dep<br />
Muş Merkez Bostankent Dep<br />
Muş Merkez Bozbulut Dep<br />
Muş Varto Kayalikale kd<br />
255
Muş Varto Kaynarca Dep<br />
Muş Varto Kocyatagi Sb<br />
Muş Varto Kocyatagi Dep<br />
Muş Varto Koprucuk Dep<br />
Muş Varto Kucuktepe Dep<br />
Muş Varto Kumlukiyi Dep<br />
Muş Varto Kusluk Hey<br />
Muş Varto Kusluk Hey<br />
Muş Varto LeyIek Dep<br />
Muş Varto Muratgoren Dep<br />
Muş Varto Ocakli Hey<br />
Muş Varto Ocakli Hey<br />
Muş Varto Oglakci Ş.yağ<br />
Muş Varto Omcali Asagi Dep<br />
Muş Varto Onpinar Dep<br />
Muş Varto Ozenc Dep<br />
Muş Varto Ozkonak Dep<br />
Muş Varto Ölçekli Dep<br />
Muş Varto Saglicak Kd<br />
Muş Varto Sazlica Dep<br />
Muş Varto Seki Seki mez. Kd<br />
Muş Varto Seki Karac Dep<br />
Muş Varto Sirasogutler Dep<br />
Muş Varto Tasci Dep<br />
Muş Varto \aşlıyayla Dep<br />
Muş Varto Tekneduzu Dep<br />
Muş Varto Tekneduzu Dep<br />
Muş Varto Tuzlu Dep<br />
Muş Varto Tuzlu Calica Dep<br />
Muş Varto Ucbulak Dep<br />
Muş Varto Ulusirt Hey<br />
Muş Varto Unaidi Cayirli Dep<br />
Muş Varto Y.hacibey Dep<br />
Muş Varto Yarlisu(kack Dep<br />
Muş Varto Yayikli Dep<br />
Muş Varto Yedikavak Dep<br />
Muş Varto Yesildal Sb<br />
Muş Varto Yesilpinar<br />
Karnacaws.<br />
Ka<br />
Hey<br />
Muş Varto Yesilpinar<br />
Karnacavus,k<br />
a<br />
Hey<br />
Muş Varto Yilanli Hey<br />
Muş Varto Yilanli Dep<br />
Muş Varto Yk.alagoz Dep<br />
Muş Varto Yuk.hacibey Dep<br />
Muş Varto Yurttutan Dep<br />
256
Muş Varto Zorabat Dep<br />
Muş Yağcılar Mercimek,kal Dep<br />
Muş Varto Callıdere Dervisan Dep<br />
Muş Varto Caycati Dep<br />
Muş Varto Caycati Dep<br />
Muş Varto Cayiryolu Dep<br />
Muş Varto Caylar nah. Dep<br />
Muş Varto Cayonu Dep<br />
Muş Varto Cobandagi Dep<br />
Muş Varto Çaltılı<br />
Muş Varto Dağcılar Dep<br />
Muş Varto Dallioz Merkez Dep<br />
Muş Varto Damoz Dep<br />
Muş Varto Degerli Dep<br />
Muş Varto Degerli Dep<br />
Muş Varto Degerli Sb<br />
Muş Varto Degerli Kd+hey<br />
Muş Varto Diktepeler Dep<br />
Muş Varto Doganca Dep<br />
Muş Varto Donertas Dep<br />
Muş Varto Dönmez<br />
Muş Varto Durucabulak Dep<br />
Muş Varto Mrk Dep<br />
Muş Varto Eryurdu Orta rnah Dep<br />
Muş Varto Eryurdu Surtazyan Dep<br />
Muş Varto Eryurdu Dep<br />
Muş Varto Gelintas Dep<br />
Muş Varto Gelintas Hey<br />
Muş Varto GoItepe Dep<br />
Muş Varto Goltepe Hey<br />
Muş Varto Gorgu Dep<br />
Muş Varto Gölyayla Dep<br />
Muş<br />
Varto Gölyayla Tirke Dep<br />
Muş Varto Gölyayla Varaj Dep<br />
Muş Varto Guzeldere Dep<br />
Muş Varto Haksever Tum mezralar Dep<br />
Muş Varto Haksever Tum mezralar Çd<br />
Muş Varto İcmeler Dep<br />
Muş Varto İlbey Dep<br />
Muş Varto Karakay Dep<br />
Muş Varto Karamese Dep<br />
Muş Varto Karapinar Dep<br />
Muş Varto Karapinar Dep<br />
257
Muş Varto Kartaldere Bertan Dep<br />
Muş Varto Kartaldere Kortegbil Dep<br />
Muş Varto Kartaldere Dep<br />
Muş Varto Kayadelen Dep<br />
Muş Varto Kayalidere Hey<br />
Muş Varto Kayalik Dep<br />
NOT: Kısaltmalar; Dep: Deprem, Hey: Heyelan, Sb: Su Baskını, Çd: Çığ Düşmesi,<br />
Kd: Kar Düşmesi, M.Çök: Malzeme Çökmesi, Ş.Yağ: şiddetli yağış’ı sembolize<br />
etmektedir.<br />
P.3.5.Tehlikeli Maddelerin Yurtiçi ve Sınırlararası Taşınımı İçin Alınan Tedbirler<br />
P.3.6.Afetler ve Büyük Endüstriyel Kazalar<br />
Konu ile ilgili bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
KAYNAKLAR:<br />
Bayındırlık ve İskan Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Sivil Savunma Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
258
R.1. Temel Sağlık Hizmetleri<br />
R.1.1. Sağlık Kurumlarının Dağılımı<br />
R. SAĞLIK VE ÇEVRE<br />
İlde sağlık hizmetleri Sağlık Bakanlığına bağlı 6 Hastane, 47 sağlık ocağı, 54<br />
sağlıkevı, 1 verem savaş dispanseri ile yürütülmektedir. İl genelinde yataklı tedavi<br />
kurumlarındaki toplam yatak sayısı 670 iken yatak başına düşen nüfus sayısı 678’ dir. İlde<br />
toplam hekim sayısı 66 olup hekim başına düşen hasta sayısı 6874 dir. Toplam sağlık<br />
Personeli sayısı ise 237 dir. Sağlık hizmetleri hususunda, Türkiye genelinde yaşanan<br />
sorunlar Muş İlinde de yaşanmaktadır. Öncelikli olarak Muş ilinde görev yapan sağlık<br />
personeli sayısının artırılması gerekmektedir. Böylece sağlık personeli başına düşen hasta<br />
sayısı azalacağından daha verimli bir hizmet gerçekleşecektir. Ayrıca ilimizde yeterli<br />
sayıda uzman hekim olmadığından hastaların çoğu Üniversitelere bağlı tam teşekküllü<br />
hastanelerde tedavisi yapılmak üzere Elazığ, Diyarbakır, Van, Malatya ve Erzurum<br />
illerine sevk edilmektedir.<br />
Hastaneler:<br />
1- Muş Devlet Hastanesi<br />
2- Muş Kadın Doğum Ve Çocuk Hastalıkları Hast.<br />
3- Bulanık Devlet Hastanesi<br />
4- Malazgirt Devlet Hastanesi<br />
5- Varto Devlet Hastanesi<br />
6- Hasköy Devlet Hastanesi<br />
Sağlık Ocakları ( Muş Merkez):<br />
1- 1 Nolu Sağlık Ocağı<br />
2- 2 Nolu Sağlık Ocağı<br />
3- Sunay Sağlık Ocağı<br />
4- Zafer Sağlık Ocağı<br />
5- Saray Sağlık Ocağı<br />
Dispanserler( Muş Merkez):<br />
Diğer ( Muş Merkez):<br />
1- Verem Savaş Dispanseri<br />
1- Ana Çocuk Sağlığı<br />
2- Halk Sağlığı Laboratuarı<br />
259
R.1.2. Bulaşıcı Hastalıklar<br />
Tablo. 58: Hastalık İstatikleri<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: MERKEZ<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 7 2 42 150 7 1 3<br />
2<strong>00</strong>8 5 2 49 17 <strong>12</strong> 1 3<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 2 167 7 2 2<br />
2<strong>00</strong>8 1 160 10 7 5<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: BULANIK<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 14 2 28 5 3 2<br />
2<strong>00</strong>8 1 1 5 3 1 1<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 184 17 10<br />
2<strong>00</strong>8 1 1 180 5 9 1<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: VARTO<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 13 8 3 2<br />
2<strong>00</strong>8 6 1<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 2 93 6<br />
2<strong>00</strong>8 108 1<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: MALAZGİRT<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 <strong>12</strong> 4 1<br />
2<strong>00</strong>8 1 Olası 1 6 4 3<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo Gonore<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 Olası 1 <strong>12</strong>5 2 1<br />
2<strong>00</strong>8 Olası 1 136 2 2<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
260
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: KORKUT<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 6 4 11 18<br />
2<strong>00</strong>8 11 1 4 2<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo Meningokok<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 29 1 5<br />
2<strong>00</strong>8 <strong>12</strong> 8 1<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: HASKÖY<br />
YIL A.Kanlı Boğmaca Bruselloz Hep. A. Hep. B. Hep. E. Kabakulak<br />
İshal<br />
2<strong>00</strong>9 5 7 1<br />
2<strong>00</strong>8 7 3 2<br />
YIL Kızamık Kızamıkçık Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı Tifo<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 3 49 1<br />
2<strong>00</strong>8 2 3 41 1<br />
Kaynak: İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
261
R.1.2.1. İçme, Kullanma ve Sulama Suları<br />
İlimiz sınırları dahilinde bulunan içme kullanma suları periyodik olarak fiziksel,<br />
kimyasal ve bakteriyolojik tahlilleri yapılmakta olup, 2<strong>00</strong>9 yılı içerisinde sular hakkında<br />
yapılan analiz sonuçları aşağıya çıkarılmıştır.<br />
Tablo. 59: 2<strong>00</strong>9 Yılı Su Analiz Sonuçları<br />
AYLAR<br />
Bakteriyolojik<br />
Kimyasal<br />
Uygun Uyg.Değ. Toplam Uygun Uygun değ. Toplam<br />
Ocak 45 - 45 2 1 3<br />
Şubat 68 - 68 - - -<br />
Mart 86 8 94 1 - 1<br />
Nisan 1<strong>12</strong> 18 130 - - -<br />
<strong>May</strong>ıs 133 14 147 30 5 35<br />
Haziran <strong>12</strong>7 9 136 18 2 20<br />
Temmuz 172 40 2<strong>12</strong> 13 3 16<br />
Ağustos 158 22 180 23 5 28<br />
Eylül 87 63 150 32 11 43<br />
Ekim 56 34 90 10 - 10<br />
Kasım 89 6 95 10 2 <strong>12</strong><br />
Aralık 63 - 63 5 -- 5<br />
Toplam 1196 214 1410 144 29 173<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
R.1.2.2. Denizler<br />
İlimizin denize kıyısı bulunmadığı için doldurulmamıştır.<br />
R.1.2.3. Zoonoz Hastalıklar<br />
Tablo 60. Zoonoz Hastalıklar<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: MERKEZ<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 42 167 7 2<br />
2<strong>00</strong>8 49 160 10 7<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
262
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: BULANIK<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 28 184 17 10<br />
2<strong>00</strong>8 5 180 5 9<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: VARTO<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 13 93 6<br />
2<strong>00</strong>8 6 108 1<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
Şark Çıbanı<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: MALAZGİRT<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 <strong>12</strong> <strong>12</strong>5 2<br />
2<strong>00</strong>8 6 136 2<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: HASKÖY<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 11 29 1 5<br />
2<strong>00</strong>8 11 <strong>12</strong> 8<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
İl Adı: MUŞ<br />
İlçe Adı: KORKUT<br />
YIL Bruselloz Kuduz Riskli Şarbon Şark Çıbanı<br />
Temas<br />
2<strong>00</strong>9 5 49 1<br />
2<strong>00</strong>8 7 41 1<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
R.1.3. Gıda Hijyeni<br />
Gıda maddelerinin kontrol ve denetimi 5179 sayılı Gıdaların Üretimi Tüketimi ve<br />
Denetlenmesine Dair Kanun Hükmündeki Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında<br />
Kanun ile buna bağlı olarak çıkartılan yönetmelik ve talimatlar çerçevesinde İl Tarım<br />
Müdürlüğümüz Kontrol Şube Teknik personelleri tarafından denetlenmektedir. İlimizde<br />
bulunan 99 adet gıda maddesi üretim yeri, 1.075 adet gıda maddesi tüketim yeri, 21 adet de<br />
263
tekel bayisi bulunmaktadır.Söz konusu işletmelerin istihdam durumları ile ilgili bir envanter<br />
çalışması yapılmamıştır.<br />
Gıda maddesi üretimi ve satışı yapılan işletmeler ve üretilen ürünlerin Gıda Tüzüğüne<br />
uygunluk kontrolü için sürekli piyasa gözetimi ve denetimi yapılmakta olup; ürünlerden<br />
alınan numuneler inceleme ve analize gönderilmekte, uygunsuzluk halinde yasal işlem<br />
yapılmaktadır. Aşağıdaki tabloda yapılan bazı analizlere ilişkin bilgiler mevcuttur.<br />
Tablo. 61: Numune Ve Analiz Bilgi Formu<br />
Sıra Alınan Numune Adı Yaptırılan Analiz Analiz Sonucu<br />
no<br />
1 Beyaz peynir Radyoaktif İzleme Uygun<br />
2 İnek sütü Kalıntı İzleme Uygun<br />
3 İnek sütü Kalıntı İzleme Uygun<br />
4 Yemek TGK uygunluk Uygun<br />
5 Bal TGK uygunluk Uygun değil<br />
6 İnek sütü Pestisit Uygun<br />
7 İnek sütü Pestisit Uygun<br />
8 Buğday Pestisit Uygun<br />
9 Buğday Pestisit Uygun<br />
10 Buğday Pestisit Uygun<br />
11 Buğday Pestisit Uygun<br />
<strong>12</strong> Buğday Pestisit Uygun<br />
13 Buğday Pestisit Uygun<br />
14 Buğday Pestisit Uygun<br />
15 Buğday Pestisit Uygun<br />
16 Buğday Pestisit Uygun<br />
17 Buğday Pestisit Uygun<br />
18 Şeker Pancarı Radyoaktif izleme Uygun<br />
19 Buğday Pestisit Uygun<br />
20 İnek sütü Pestisit Uygun<br />
21 İnek sütü Pestisit Uygun<br />
22 Buğday Pestisit Uygun<br />
23 Buğday Pestisit Uygun<br />
24 Buğday Pestisit Uygun<br />
25 Buğday Pestisit Uygun<br />
26 Buğday Pestisit Uygun<br />
27 Buğday Pestisit Uygun<br />
28 Buğday Pestisit Uygun<br />
29 Buğday Pestisit Uygun<br />
30 Buğday unu Pestisit Uygun<br />
31 Buğday unu Pestisit Uygun<br />
32 Buğday unu Pestisit Uygun<br />
33 Buğday unu Pestisit Uygun<br />
Kaynak : İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
264
R.1.4. Aşılama Çalışmaları<br />
Tablo. 62:. Aşı İhtiyaç Durumu<br />
AŞI İHTİYAÇ<br />
LİSTESİ<br />
İSTENİLEN<br />
AŞILAR<br />
MİKTAR<br />
DEPODA BULUNAN<br />
MİKTAR<br />
GELEN MİKTAR<br />
DaBT-IPA-Hib 16<strong>00</strong>0 DOZ 72<strong>00</strong> DOZ 598 DOZ<br />
POLİO 8<strong>00</strong>0 DOZ 8<strong>00</strong>0 DOZ 8<strong>00</strong>0 DOZ<br />
KKK 2<strong>00</strong>0 DOZ 2240 DOZ 5410 DOZ<br />
Td (PEDİATRİK) 250 DOZ 50 DOZ 0 DOZ<br />
DT 3<strong>00</strong>0 DOZ 6<strong>00</strong>0 DOZ 0 DOZ<br />
BCG 2<strong>00</strong><strong>00</strong> DOZ 2<strong>00</strong><strong>00</strong> DOZ 13740 DOZ<br />
PPD <strong>12</strong><strong>00</strong> DOZ 1<strong>00</strong><strong>00</strong> DOZ<br />
HEPATİT B 6<strong>00</strong><strong>00</strong> DOZ 6<strong>00</strong><strong>00</strong> DOZ 33530 DOZ<br />
KUDUZ AŞISI 750 DOZ 750 DOZ 453 DOZ<br />
ANTİSERUMLAR<br />
TETANOS(15<strong>00</strong><br />
i.ü.) 5 <strong>AM</strong>P 5 <strong>AM</strong>P 10 <strong>AM</strong>P<br />
Difteri (3<strong>00</strong>0 i.ü.) 0 0 5 FLK<br />
Akrep 15 <strong>AM</strong>P 10 <strong>AM</strong>P 25 <strong>AM</strong>P<br />
Yılan 10 <strong>AM</strong>P 10 <strong>AM</strong>P 20 <strong>AM</strong>P<br />
Kuduz 20 <strong>AM</strong>P 20 <strong>AM</strong>P 15 <strong>AM</strong>P<br />
Kaynak : İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
R.1.5. Bebek Ölümleri<br />
2<strong>00</strong>8 yılında 113 bebek ölümü gerçekleşmiş olup, bebek ölüm oranı % o 14, 2<strong>00</strong>9<br />
yılında 191 bebek ölümü gerçekleşmiş ve bebek ölüm oranı oranı % o 16’dır. bebek ölüm<br />
nedenleri arasındaen fazla görülen; sepsis, konjenital anomali, pramatüre, kkh, asye, rds,<br />
solunum yetmezliği, mekanyum aspirasyonu, prinatal asfeksi ,febril konvilsiyon yer<br />
almaktadır.<br />
R.1.6. Ölümlerin Hastalık, Yaş ve Cins Gruplarına Göre Dağılımı<br />
Bilgi elde edilememiştir.<br />
R.1.7. Aile Planlaması Çalışmaları<br />
Kondom, hap, ria, enjeksiyon, tüp ligasyonu yöntemleri ağırlıklı olarak<br />
kullanılmaktadır.2<strong>00</strong>8 yılında 17.602 kişi, 2<strong>00</strong>9 yılında 22.546 kişi yöntem kullanmıştır.<br />
2<strong>00</strong>8 yılında 4911 kişi 2<strong>00</strong>9 yılında 19737 kişiye eğitim verilmiştir.<br />
R.2. Çevre Kirliliği ve Zararlarından Oluşan Sağlık Riskleri<br />
R.2.1.<br />
Kentsel Hava Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
Hava kirletici madde türleri genel olarak; gaz ve dumanlar,asılı parçacıklar,kurşun ve<br />
aerosoller olarak sınıflandırılabilir. Başlıca hava kirliliği etkenleri karbon<br />
265
monoksit,parçacıklar,kükürtdioksitler, hidrokarbonlar ve nitrojen oksitlerdir.<br />
Hava kirliliğine yol açan karbondioksit, kükürtdioksit, aerosolller, azot oksitler vb.<br />
sera etkisi, sıcaklık terslenmesi,(üst hava katmanlarının alttaki hava katmanlarında daha sıcak<br />
olmasından dolayı hava durgunluğuna neden olması) iklim değişiklikleri, ozon tabakasında<br />
delinme, asit yağmurları ,sarımtırak yada gri renkli smog nedeni ile çevrenin sis perdesi ile<br />
kaplanması gibi pek çok çevresel sonuçlar doğurarak canlı organizmaları etkilemekte,ekolojik<br />
dengeyi bozmakta,pek çok canlı türünün neslinin tükenmesine neden olmakta ve tarihsel<br />
önem taşıyan kültürel değerlerimize zarar vermektedir.<br />
Hava kirliliğinin insanlar üzerindeki zararlı etkileri; akciğer ve kalp hastalıklarında<br />
artış, yorgunluk ve uyku hali yaratma, strese neden olma, soluk borusu ve akciğerde tahribat<br />
geçici ve kalıcı zehirlenme, pnömoni, anfizem, astım, göz, deri ve solunum yolu alerjileri,saç<br />
dökülmesi şek1inde sıralanabilir.<br />
İlimizde gerek kullanılan kömürün kükürtdioksit oranının yüksek olması., gerekse<br />
Halkın bilinçsizliği evsel nitelikli baca emisyonlarının hava kirliliğinde önemli rol<br />
oynamasına neden olmaktadır. "Ayrıca özel ve kamu sektörüne ait fabrikaların bacalarında<br />
filtre sistemlerinin yetersizliği yada olmaması Muş’ ta hava kirliliğini arttırmaktadır.<br />
R.2.2.<br />
Su Kirliliğinin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
Evsel ve endüstriyel kaynaklı atık sular ve Zirai amaçla kullanılan pestisitlerin yağmur<br />
suları ile sızması nedeniyle yer altı ve üstü su kaynakları kirlenmektedir. Bu konu ile ilgili<br />
olarak Sanayi kuruluşları uyarılmakta ve arıtma tesisi kurmaları yönünde hassasiyet<br />
göstermeleri istenmektedir.<br />
R.2.3.<br />
Atıkların İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
Evsel ve Sanayi kaynaklı atıkların çevre kirliliğinde önemli bir rol oynadığı<br />
bilinmektedir. Özellikle toprak tarafından parçalanması çok uzun bir süreç alan yapay ,büyük<br />
moleküllü organik maddeler hem su kaynaklarını tehdit etmekte hem de tarımsal alanlara<br />
zarar vermektedir.<br />
R.2.4.<br />
Gürültünün İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
Gürültünün ilk sonucu işitme eşiğinin yükselmesidir. Gürültü şiddet ve süresine bağlı<br />
olarak kalıcı olmaktadır. İç kulakta tahribata sebep olarak işitme kaybına yol açmaktadır.<br />
Gürültünün kişilerde baş ağrısı ve strese de neden olduğu bilinmektedir.<br />
Yönetmelikte belirtilen değerlerin aşılması durumunda kalıcı sağırlık yada işitme<br />
güçlüğü yaşanmakta olduğu bilinmektedir. Şehrin büyümesi ve trafiğin yoğunlaşması<br />
gürültüyü arttırmıştır.<br />
R.2.5.<br />
Pestisitlerin İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
Tarımsal amaçlı olarak zirai mücadelede kullanılan pestisitler yağmur sularıyla<br />
çözünerek toprak altı su kaynaklarını kirletmektedir.<br />
266
R.2.6.<br />
İyonize Radyasyondan Korunma<br />
Konu hakkında bilgi elde edilememiştir.<br />
R.2.7.<br />
Baz İstasyonlarından Yayılan Radyasyonun İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri<br />
KAYNAKLAR:<br />
İl Sağlık Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü 2<strong>00</strong>9<br />
İl Tarım Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
267
S. ÇEVRE EĞİTİMİ<br />
S.1. Kamu Kuruluşlarının Çevre Eğitimi İle İlgili Faaliyetleri<br />
İlimizde, Çevre Orman Müdürlüğü ve Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan<br />
işbirliği protokolü çerçevesinde her yıl ilköğretim kurumlarına yönelik olarak çevrenin<br />
korunması, kirliliğin önlenmesi, olumlu tüketim alışkanlıklarının kazandırılması,<br />
değerlendirilebilir katı atıkların kaynağında ayrı toplanması konulu eğitimler verilmektedir.<br />
Ayrıca bu tip bilgilendirme faaliyetleri sonucunda bakanlığımızdan gönderilen CD ve kasetler<br />
izletilmekte konu ile ilgili İl Müdürlüğümüzce hazırlanan afiş ve broşürle dağıtılmaktadır.<br />
Özel ve resmi kurumlardan gelen talepler doğrultusunda da çevre eğitimleri<br />
düzenlenmektedir. Halk Eğitim Merkezi bünyesinde kış sezonu boyunca İl merkezi ve<br />
ilçelerde katılımcılara soba zehirlenmeleri ve hava kirliliği hakkında bilgiler verilmiştir.<br />
2<strong>00</strong>9 yılında “5 Haziran Dünya Çevre Günü” ve 16-22 Eylül tarihleri arasında<br />
“Avrupa Hareketlilik Haftası” süresince toplumsal çevre bilincinin artırılması ve çevre<br />
sorunlarına dikkat çekilmesi amacıyla Müdürlüğümüzce çeşitli etkinlikler düzenlenmiştir.<br />
S.2. Çevreyle İlgili Gönüllü Kuruluşlar ve Faaliyetleri<br />
S.2.1.<br />
S.2.2.<br />
S.2.3.<br />
Çevre Vakıfları<br />
Çevre Dernekleri<br />
Çevreyle İlgili Federasyonlar<br />
T. ÇEVRE YÖNETİMİ VE PLANL<strong>AM</strong>A<br />
Bu bölüm, genel olarak yukarıda incelenen bütün konuların çevre yönetimi<br />
çerçevesinde birlikte değerlendirilmesi mahiyetindedir.<br />
T.1. Çevre Kirliliğinin ve Çevresel Tahribatın Önlenmesi<br />
Halkın bilinçlendirilmesi için eğitim çalışmaları yapılmaktadır.<br />
T.2. Doğal Kaynakların Ekolojik Dengeler Esas Alınarak Verimli Kullanımı,<br />
Korunması ve Geliştirilmesi<br />
Halkın bilinçlendirilmesi için eğitim çalışmaları yapılmaktadır<br />
T.3. Ekonomik ve Sosyal Faaliyetlerin Çevrenin Taşıma Kapasitesini Aşmayacak<br />
Biçimde Planlanması<br />
Sözkonusu çalışmalar ÇED vb, yönetmelik uygulamaları çerçevesinde<br />
denetlenmektedir.<br />
268
T.4. Çevrenin İnsan-Psikososyal İhtiyaçlarıyla Uyumunun Sağlanması<br />
İlimiz yoğun nüfusa sahip değildir. Kişilerin psikososyal ihtiyaçlarını karşılayacak<br />
seviyededir denilebilir.<br />
T.5. Çevre Duyarlı Arazi Kullanım Planlaması<br />
Konu ile ilgili bilgiye ulaşılamamıştır.<br />
T.6. Çevresel Etki Değerlendirmesi<br />
ÇED OLUMLU/OLUMSUZ KARARI VERİLEN FAALİYETLER LİSTESİ<br />
Sektör<br />
Sanayi<br />
Faaliyetin<br />
Mevkii<br />
Varsa<br />
Koordinatı<br />
Faaliyet Sahibi Faaliyet Konusu Karar Tarihi Karar No<br />
Enerji<br />
Petrol<br />
Maden<br />
Atık<br />
Kimya<br />
Tarım<br />
Gıda<br />
Ulaşım<br />
Kıyı<br />
Turizm<br />
Konut<br />
ÇED GEREKLİDİR/GEREKLİ DEĞİLDİR KARARI VERİLEN FAALİYETLER LİSTESİ<br />
İlimizde Ek-2 listesine tabi işletmeler;<br />
1- Alpaslan ERDEM “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi/Malzgirt<br />
2- Atila BİLGİN “Balzat Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
3- Bindurmaz İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti.Kum-Çakıl Ocağı ve Yıkama- Kırma-<br />
ElemeTesisi/Kıyık Köyü<br />
4- Ekrem ÇAKRKÇ I “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
5- Ercan ARSLAN “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Muratgören Köyü<br />
6- Haluk Zeki ÖĞRETEN “Kum-ÇakılOcağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Malzgirt<br />
7- Gado Taş Çakıl Ocağı /Bulanık<br />
8- Karayolları11.Bölge Müdürlüğü“Kum-Çakıl Ocağı”ve“Yıkama-Kırma-Eleme<br />
Tesisi/Şenova Köyü<br />
9- M. Baki GÜNDOĞDU“Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
10-Mendeş İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti. “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”1/Kıyık<br />
11-Mendeş İnş.Hafr.Taah.Tic.Ltd.Şti. “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”2/Kıyık<br />
<strong>12</strong>-Rüstemgedik Belediyesi“Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”Bulanık<br />
13-Sim-Yol İnş. Taah. Dış Tic. Ltd. Şti.“Kum-Çakıl Ocağı”ve“Yıkama- Kırma-Eleme<br />
Tesisi”/Bulanık<br />
269
14-Şakir YİĞİT “Kalker Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Karaağaçlı<br />
15-Varto Belediyesi Taş Çakıl Ocağı /Varto<br />
16-Karayolları Genel Müdürlüğü Taş Çakıl Ocağı /Varto<br />
17-Yazıcı Haf.Nak.Müt.İnş.San.Dış.Tic.Ltd.Şti.“Kum-ÇakılOcağı veYıkama-Kırma-Eleme<br />
Tesisi/ Mercimekale<br />
18-Yazıcıoğlu Nak. İnş. Taah. Tur. San. Ve Tic. A.Ş. Taş Çakıl Ocağı /Tekyol Köyü<br />
19-Yoncalı Belediyesi “Kum-Çakıl Ocağı” ve “Yıkama- Kırma-Eleme Tesisi”/Bulanık<br />
20-Köylüm Otomotiv Kum-Çakıl<br />
21-Karayolları 11.Bölge Müdürlüğü Pertek Kum-Çakıl Ocağı<br />
22-Karayolları 11.Bölge Müdürlüğü Malazgirt Taş Ocağı<br />
23-DSİ 172. Tek.Şube Müdürlüğü Bulanık Kotanlı Köyü Kum Ocağı (Balotu Köyü) Kum-<br />
Çakıl Ocağı<br />
24-Arma İnş. Taah. Tic.San.Ltd.Şti. Varto Ağaçkorur Köyü Kalker Ocağı ve Kırma Eleme<br />
Tesisi Taş Ocağı<br />
25- Özaykutlar Merkez Karaağaçlı Beldesi Kalker Ocağı ve Kırma Eleme Tesisi<br />
26- Sabahattin GÜLER Merkez Şenova Köyü Kum-Çakıl Ocağı<br />
1 adet Çed Olumlu Belgesine sahip Yurt Çimento San. Tic. A.Ş. ait Entegre Çimento<br />
fabrikası mevcuttur. Taşoluk Köyü/MUŞ<br />
KAYNAKLAR<br />
İl Çevre ve Orman Müdürlüğü-2<strong>00</strong>9<br />
270