HAZÄ°RAN Ä°Ã SAYFALAR.qxp - Yerel Siyaset
HAZÄ°RAN Ä°Ã SAYFALAR.qxp - Yerel Siyaset
HAZÄ°RAN Ä°Ã SAYFALAR.qxp - Yerel Siyaset
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
Kadrocu, Romancý ve Bir Zoraki<br />
Diplomat: Yakup Kadri<br />
Karaosmanoðlu (1889-1974)<br />
Cengiz SUNAY<br />
Kocaeli Üniversitesi ÝÝBF<br />
<strong>Siyaset</strong> Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü<br />
Giriþ<br />
Cumhuriyet'in ilk yýllarýndaki yazarlar, genellikle<br />
topluma eðilmiþler, birtakým gerçekleri<br />
aktarmak istemiþlerdir. Aralarýnda, sorunlara<br />
çözüm getirmeye çalýþanlar ya da eleþtirenler<br />
olmakla birlikte, gerçekçilik, daha çok gördüklerini,<br />
gözlemlediklerini yansýtmak, sergilemek<br />
çizgisinde kalmýþtýr. Bu yýllarýn üç önemli yazarý<br />
Halide Edip Adývar, Yakup Kadri Karaosmanoðlu<br />
ve Reþat Nuri Güntekin'dir. Bu üç<br />
yazar, Tanzimat döneminde baþlayan köye ve<br />
Anadolu'ya yönelmeyi, açýlmayý bilinçli olarak<br />
geliþtirmiþlerdir.<br />
Bu yýllarýn anýlmasý gereken öteki yazarlarý<br />
olarak; daha çok aþký ve kadýnlarý konu alan<br />
Yezidin Kýzý, 2000 Yýlýn Sevgilisi, Bu Bizim<br />
Hayatýmýz, Nilgün .... gibi romanlarýyla tanýman<br />
Refik Halit Karay (1888-1965), konularýný<br />
halkýn yaþayýþýndan alan romanlar yazan, Bir<br />
Þoförün Gizli Defteri, Yayla Kýzý, Dikmen Yýldýzý<br />
romanlarýyla tanýnan Aka Gündüz (1886-1958);<br />
psikolojik romanýn olgun örneklerini veren,<br />
Sözde Kýzlar, Fatih-Harbiye, Dokuzuncu<br />
Hariciye Koðuþu, Yalnýzýz romanlarýyla dikkati<br />
çeken Peyami Safa (1899-1961); toplum<br />
sorunlarýyla uðraþan yazarlar arasýnda yer alan,<br />
Çulluk, Çoban Yýldýzý, Ak Saçlý Genç Kýz, Su<br />
Sinekleri romanlarýyla ün kazanan Mehmet<br />
Yesari (1895-1945); kahramancýlýk duygularýný<br />
ve ulusal duygularý bir aþk öyküsüyle birlikte<br />
iþleyerek, okuyucularýnýn duygularýný iki yönde<br />
etkileyip, özellikle Daðlarý Bekleyen Kýz, Allah'a<br />
Ismarladýk romanlarý çok okunan Esat Mahmut<br />
Karakurt (1902-1977); toplumsal konularý<br />
gülmece yoluyla okuyucularýna yansýtan,<br />
Meþhedi ile Devr-i Âlem, Beyaz Þemsiyeli,<br />
Kundakçý, Þakir Efendi'nin Gelini en çok tanýnan<br />
romanlarý olan Ercüment Ekrem Talu 1<br />
(1888-1956) sayýlabilir.<br />
Bu yýllarýn kadýn yazarlarý olarak da þairliðiyle<br />
ün kazanan Halide Nusret Zorlutuna (1901-<br />
1984) Küller, Gül'ün Babasý Kim, Büyükanne,<br />
Aydýnlýk Kapý .... gibi romanlarýyla, yine þairliðiyle<br />
tanýnan Þükufe Nihal (Baþar) (1896-<br />
1973)'i Renksiz Izdýrap, Yakut Kayalar, Çöl<br />
Güneþi, Yalnýz Dönüyorum ... romanlarýyla;<br />
roman yazarý olarak tanýnan ve en çok<br />
Münevver, Ölmüþ Bir Kadýnýn Evrak-ý<br />
Metrukesi, Nedret romanlarýyla tanýnan Güzide<br />
Sabri (Aygün) (1886-1946) ile Aydemir,<br />
Pervaneler romanlarýyla Müfide Ferit Tek (1892-<br />
1973 ) sayýlabilir.<br />
85 yýllýk ömrüyle, Milli Mücadele yýllarýnýn<br />
olduðu kadar cumhuriyet döneminin de en<br />
önemli yazarlarýndan biri olan Yakup Kadri'nin,<br />
Anadolu'ya açýlýþýnýn ürünü Yaban'dýr.<br />
Olaylarýnýn, Eskiþehir, Kütahya, Simav olaylarýnda<br />
geçtiði romanda Milli Mücadele yýllarýnýn<br />
Anadolu'su verilirken, köyün ve<br />
köylünün durumu yansýtýlýr. Yaban'ý izleyerek<br />
Ankara'da da Milli Mücadele yýllarý ile<br />
Cumhuriyet'in ilk yýllarýnýn Ankara'sý verilerek bir<br />
kalkýnýþýn öyküsü anlatýlýr. Yakup Kadri'nin<br />
romanlarýnda genellikle toplumun geçirdiði tarihsel<br />
evreleri buluruz. En son yayýmlanan<br />
roman olmakla birlikte Hep O Þarký,<br />
Abdülmecit, Abdülaziz, V. Murat dönemleriyle<br />
Abdülhamit döneminin yirmi yýlýný vererek,<br />
Kiralýk Konak romanýnýn temelini oluþturur.<br />
Kiralýk Konak romanýnda yazar, Tanzimat döne-<br />
1 Türkiye'de iddia edildiðinin aksine, kendine has bir aristokrat sýnýfýn varlýðý yadsýnamaz. Ali Birinci'nin çýkardýðý soy kütüðüne bakýlýrsa; "Ercüment<br />
Ekrem'in ilk eþi Feriha Haným, Abidin Paþa'nýn torunu olup 22 senelik evlilikten sonra 27 Mart 1929'da vefat etti. Muvakkar Ekrem tek çocuðuydu. Çiðdem<br />
Talu (1939-28.5.1983), Umur Talu ve mimar Erdem Talu, Muvakkar Ekrem'in çocuklarýdýr. Ercüment Ekrem ikinci evliliðini Hatice Haným'la yaptý<br />
ve bu evlilikten 1931'de Esin Talu (Çelikkan) dünyaya geldi". Ali Birinci, Tarih Uðrunda (Matbuat Aleminde Birkaç Adým), Ýstanbul: Dergah Yay., 2001,<br />
s.218.<br />
75
2 Yakup Kadri'nin hayatýna iliþkin ayrýntýlar þu baðlantýdan alýnmýþ, tarafýmýzdan notlandýrýlmýþtýr: http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=272,<br />
Eriþim: 18.02.2007.<br />
3 Karaosmanoðlu ailesi "ayan kökenli, hanedan sahibi, fakat ayan olmayan" bir ailedir. Manisa bölgesinde mukim olan aile hakkýnda, bir "vücuh-ý<br />
memleket", "hanedan", "mütegalibe" terimleri kullanýlýr. Ercüment Kuran, Türk Çaðdaþlaþmasý (Çileli Bir Yolda Ýlerleyiþ), (Derleyen: Mehmet Erdoðan),<br />
Ýstanbul: Akçað Yay., 1997, s.144.<br />
4 Kadro hareketine iliþkin daha ayrýntýlý bilgiler veren, okuma fýrsatý bulduðumuz þu çalýþmalar önemlidir: Temuçin Faik Ertan, Kadrocular ve Kadro<br />
Hareketi, Ankara: Kültür Bakanlýðý Yay., 1994; Þevket Süreyya Aydemir'in inkýlabýn henüz kadrosunu yaratamadýðý, olumsuzluklarýn ve geriye ket vurmalarýn<br />
temel sebebinin bu olduðu konusunda yaptýðý açýklamalar için bkz., Þevket Süreyya Aydemir, Ýnkýlap ve Kadro, Ýstanbul: Remzi Kitabevi, 1990;<br />
Mustafa Türkeþ, A Patriotic Leftist Development Strategy Proposal in Turkey in the 1930's: The Case of The Kadro (Cadre), Movement, Int. J. Middle<br />
East Stud. 33 (2001), 91-114.<br />
5 Karaosmanoðlu; Kadro dergisinin kapanmasýnýn ardýndan yaþadýklarýný þu eserde anlatýr: Yakup Kadri Karaosmanoðlu, Zoraki Diplomat, Ýstanbul:<br />
Ýletiþim Yay., 1994.<br />
6 14 Mayýs 1950 seçimleri sonrasýnda iktidara gelen Demokrat Parti'nin kurmaylarýndan biri olana Fevzi Lütfi Karaosmanoðlu, Celal Bayar'ýn cumhurbaþkaný<br />
seçilmesiyle boþalan DP genel baþkanlýðý için genel idare kurulunda yapýlan seçimlerde, kendisinin nasýl olsa seçileceðinden emin olarak, oy<br />
pusulasýna Menderes'in ismini yazarken, Menderes'in pusulaya kendi ismini yazmasý nedeniyle, üstelik kendi oyuyla, sadece bir oy farkla genel baþkanlýðý<br />
ve baþbakanlýðý Menderes'e kaptýrmýþ bir siyasi kiþiliktir. DP içindeki muhalafetin, partileþmesi sonucu meydana gelen Hürriyet Partisi'nin genel<br />
baþkanlýðý görevini bir müddet yürütmüþtür, bkz., Cihat Baban, Politika Galerisi (Büstler ve Portreler), Ýstanbul: Remzi Kit., 1970, s.362.<br />
7 Atilla Karaosmanoðlu ismi ise, DPT'de Ekonomik Ýþler Dairesi Baþkanlýðý yapmýþ, 12 Mart Muhtýrasý sonrasýnda, Dünya Bankasý'ndaki görevini<br />
býrakarak Nihat Erim baþkanlýðýnda kurulan, ara dönemdeki, reform hükümetlerinde vazife almýþ, teknokratlar hükümetlerinin en önde gelen<br />
üyelerinden biri olmuþtur. Feroz Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980), (Çeviri: Ahmet Fethi), Ýstanbul: Hil Yay., 1994, s.338.<br />
8 Leman Karaosmanoðlu, Yakup Kadri'nin Kadro Dergisini çýkardýðý ekipten Burhan Asaf Belge'nin hemþiresi, Murat Belge'nin ise halasýdýr. Adý geçenminden<br />
baþlayarak, kuþaklar arasýndaki çatýþmayý<br />
veriyor ve çöküþü sergiliyor. Ýzleyen<br />
romanlarda Cumhuriyet dönemine gelindiðini<br />
görüyoruz. Bir Sürgün ve Hüküm Gecesi'nde II.<br />
Abdülhamit dönemini, Sodom ve Gomore'de<br />
Ýstanbul'un iþgal yýllarýnýn, Panaromalar<br />
(Panaroma I, Panaroma II)'da Cumhuriyet'in<br />
ilanýndan 1952'ye deðin geçen yýllarýn deðerlendirilmesi<br />
yapýlmýþtýr. Nev Bahar ise tekkelerin<br />
yozlaþmasýný yansýtýr 2 .<br />
Hayatý ve Etkisi<br />
27 Mart 1889'da Kahire'de doðan Yakup<br />
Kadri 3 , ilköðrenimine ailesiyle birlikte gittiði<br />
Manisa'da baþladý. 1903'te Ýzmir Ýdadisi'ne<br />
girdi. Babasýnýn ölümünden sonra annesiyle<br />
yine Mýsýr'a döndü, öðrenimini Ýskenderiye'deki<br />
bir Fransýz okulunda tamamladý. 1908'de<br />
baþladýðý Ýstanbul Hukuk Mektebi'ni bitirmedi.<br />
1909'da arkadaþý Þahabettin Süleyman<br />
aracýlýðýyla Fecr-i Âti topluluðuna katýldý.<br />
1916'da tedavi olmak için gittiði Ýsviçre'de üç yýl<br />
kadar kaldý. Mütareke yýllarýnda Ýkdam<br />
gazetesindeki yazýlarýyla Kurtuluþ Savaþý'ný<br />
destekledi. Milli mücadelenin en çetin günlerinde<br />
1921'de Ankara'ya çaðrýldý ve kendisine<br />
önemli bazý görevler verildi.<br />
1923'te Mardin, 1931'de Manisa milletvekili<br />
oldu. Bir yandan da gazeteciliðini ve roman<br />
yazarlýðýný sürdürdü. Kadro Dergisi 4 1932'de<br />
Vedat Nedim Tör, Þevket Süreyya Aydemir,<br />
Burhan Asaf Belge, Mehmet Þevki Yazman ve<br />
Ýsmail Hüsrev Tökin ile birlikte Kadro dergisinin<br />
kurucularý arasýnda yer aldý. Savunduðu bazý<br />
görüþler aþýrý bulunduðu için Kadro dergisinin<br />
1934'te yayýmýna son vermek zorunda<br />
kalmasýndan sonra Tiran elçiliðine atandý 5 .<br />
Daha sonra 1935'te Prag, 1939'da La Haya,<br />
1942'de Bern, 1949'da Tahran ve 1951'de yine<br />
Bern elçiliklerine getirildi. 27 Mayýs 1960'tan<br />
sonra Kurucu Meclis üyeliðine seçildi. Siyasal<br />
hayatýnýn son görevi 1961-1965 arasýndaki<br />
Manisa milletvekilliði oldu. 13 Aralýk 1974'te<br />
Ankara'da öldü. Karaosmanoðlu ailesinin diðer<br />
ünlü iki ismi ise Fevzi Lütfi Karaosmanoðlu 6 ile<br />
Atilla Karaosmanoðlu 7 'dur. Eþi Leman<br />
Karaosmanoðlu 8 ise Ankara sosyetesinde<br />
güzelliði ile nam salmýþ bir kadýndýr.<br />
Karaosmanoðlu yazarlýða Ümit, Servet-i<br />
Fünun, Resimli Kitap gibi dergilerde baþladý.<br />
Fecr-i Âticiler'in "sanat þahsî ve muhteremdir"<br />
görüþünü paylaþtýðý ve "sanat için sanat" yaptýðý<br />
bu ilk döneminde Nirvana adlý bir oyun,<br />
makaleler, denemeler, düzyazý þiirler ve öyküler<br />
yazdý. Balkan Savaþý ve I. Dünya Savaþý sýrasýnda<br />
ülkenin durumu, sanat anlayýþýný deðiþtirmesine<br />
yol açtý. Türk toplumunun çeþitli dönemlerdeki<br />
gerçekliðini sergilemek istediði için bir<br />
ikisi dýþýnda eserlerinde belli tarihi dönemleri<br />
ele aldý. Kiralýk Konak; I. Dünya Savaþý<br />
öncesinin, Hüküm Gecesi; II. Meþrutiyet'in,<br />
Sodom ve Gomore; Mütareke döneminin,<br />
Yaban; Kurtuluþ Savaþý yýllarýnýn, Ankara;<br />
Cumhuriyet'in ilk on yýlýnýn, Bir Sürgün; II.<br />
Abdülhamit döneminin iþlendiði romanlardýr.<br />
Panorama; 1923-1952 yýllarýný kapsar.<br />
Karaosmanoðlu 1920'lerden sonra iyimser bir<br />
devrimci görünümündeyken, sonra umutlarýný<br />
yitirerek romancýlýðýný devrimci yönde kullanmaktan<br />
vazgeçmiþtir. 1955'ten sonra da aný<br />
kitaplarýndan baþka bir þey yazmamýþtýr.<br />
Romanlarý arasýnda en ünlüleri Nur Baba,<br />
Kiralýk Konak ve Yaban'dýr. Nur Baba,<br />
Karaosmanoðlu'nun ilk romanýdýr. 1922'de<br />
kitap olarak çýkmadan önce gazetede yayýmlanmýþtýr.<br />
Ama yazýlýþý ondan sekiz dokuz yýl<br />
öncesine gider. O yýllar Karaosmanoðlu'nun<br />
Eski Yunan ve Latin edebiyatýyla ilgilendiði ve<br />
Çamlýca'daki bir Bektaþi tekkesine devam ettiði<br />
dönemdir. Nur Baba'yý Euripides'in Bakkhalar'ýndan<br />
esinlenerek ve tekkedeki gözlemlerine<br />
dayanarak yazmýþtýr.<br />
Roman, tekkenin þeyhiyle, evli bir kadýn<br />
arasýndaki tutkulu bir aþkýn öyküsünü anlatýr.<br />
Ýçki, müzik ve seviþmeyle sabahlara deðin<br />
süren ayinler, Bektaþi töreleri ve tekke yaþamý<br />
kitapta büyük yer tutar. Bu ayinlerle<br />
Bakkhalar'in ayinleri arasýnda benzerlik bulan<br />
Karaosmanoðlu, romanýn kadýn kahramaný<br />
Nigâr'ýn cinsi iliþkileriyle bu benzerliði anlatmaya<br />
çalýþýr.Ancak okur için romanýn ilginç<br />
76
yönü Bektaþilik'e iliþkin bilgiler olmuþ ve bu<br />
yönü, yapýtýn çok satýlmasýný saðladýðý gibi<br />
Karaosmanoðlu'nun ününü de yaygýnlaþtýrmýþtýr.<br />
Ancak Karaosmanoðlu Bektaþiliðin sýrlarýný<br />
açýklamak ve üstelik Bektaþiliði küçük<br />
düþürmekle suçlandýðý için romanýn ilk ve ikinci<br />
baskýlarýna yazdýðý "izah"larla bu suçlamalara<br />
karþý kendini savunmak gereðini duymuþtur.<br />
Kiralýk Konak'ta Karaosmanoðlu, II. Meþrutiyet<br />
yýllarýnda Batýlýlaþma hareketinin yol açtýðý<br />
deðer kargaþasýný, geleneklerden ve eski hayat<br />
biçiminden ayrýlýþý ve kuþaklar arasýndaki<br />
kopukluðu sergiler. Romanda yazar adýna<br />
konuþan Hakký Celis, baþlangýçta yurt sorunlarýna<br />
karþý ilgisiz, âþýk, içli bir þairken, sonradan<br />
bilinçlenerek deðiþir ve "milli ideal" sevdasýna<br />
tutulur ve Çanakkale'de þehit düþer. Bu ideal<br />
geleceðin Türkiye'sidir. Karaosmanoðlu<br />
romanýn öbür kiþilerini ve dolayýsýyla toplumu,<br />
bu yeni bilince ulaþmýþ Hakký Celis'in gözleriyle<br />
deðerlendirir ve Faik Bey'le Seniha karakterleri<br />
nezdinde diðer tipleri eleþtirir ve yargýlar.<br />
Romanlarý: Kiralýk Konak, Nur Baba, Hüküm<br />
Gecesi, Sodom ve Gomore, Yaban, Ankara, Bir<br />
Sürgün, Panaroma, 2 cilt, Hep O Þarký. Hikaye<br />
Bir Serencam, Rahmet, Milli Savaþ Hikâyeleri.<br />
Anýlarýný: Zoraki Diplomat, Anamýn Kitabý,<br />
Vatan Yolunda, Politikada 45 Yýl, Gençlik ve<br />
Edebiyat Hatýralarý isimlerini taþýyan kitaplarda<br />
toplamýþtýr.<br />
Bu çalýþmada; Yakup Kadri Karaosmanoðlu'<br />
nun "Politikada 45 Yýl" 9 baþlýðýný taþýyan eseri<br />
ekseninde, Yakup Kadri'nin Türk siyasetindeki<br />
yaþananlar hakkýnda dikkate deðer bulduðu<br />
hususlar irdelenmeye çalýþýlacaktýr.<br />
Politikada Geçirdiði 45 Yýl<br />
Yakup Kadri söze, Ýstiklal Savaþýnýn kazanýlmasýnýn<br />
ardýndan Ýstanbul basýnýnýn tutumunu<br />
eleþtirerek baþlar 10 . Mütareke basýný þimdi<br />
veçhe deðiþtirmiþtir. Hüseyin Cahit'in Tanin'i<br />
herkese fazilet dersi verme telaþýyla, Ýttihat ve<br />
Terakki dönemini savunurken, Ahmet Emin'in<br />
Vakit'i ve Celal Nuri'nin Ýleri'si, sanki memlekette<br />
bir çýkmaz bir anarþi varmýþ gibi<br />
endiþeleri dile getirmektedir. Bu iki gazeteden<br />
"Ýleri" Mustafa Kemal'e hemen bir diktatörlük<br />
kurulmasý gerektiðini telkin etmeye çalýþýrken,<br />
"Vakit" ise, týpký Amerikan Baðýmsýzlýk<br />
Savaþý'nýn lideri George Washington gibi bir<br />
köþeye çekilmesini tavsiye etmektedir (s.10).<br />
Atatürk'ün ünlü Ýzmit basýn Toplantýsý<br />
esnasýndaki bir sima dikkat çekicidir. Ýzmir<br />
Suikastý giriþiminin faillerinden olan ve hakkýnda<br />
verilen tutuklama kararý sonucu, bir polis<br />
kovalamacasý esnasýnda, bir kümeste kýstýrýlmasý<br />
üzerine silahýyla intihar eden Kara Kemal 11<br />
de toplantýyý izleyenler arasýndadýr. Kara Kemal,<br />
Malta dönüþünde Ýttihat ve Terakki kalýntýlarýndan<br />
toparlayamaya çalýþtýðý kimilerinden, belki<br />
ileride bir faydasý olur niyetiyle bir nüve oluþturmaya<br />
çalýþtýðýný, gayet safiyane bir biçimde<br />
Mustafa Kemal'e aktarýr (s.14).<br />
Takrir-i Sükun Kanunu ertesinde yargýlanan<br />
gazetecilerden biri olan, tutarsýz bir siyasal<br />
çizgiyi takip eden, önce koyu bir Halk Fýrkasý<br />
muhalifi iken, sonra koyu bir Ýsmet Paþacý<br />
kesilen, bu müfritliðini çok partili siyasal hayata<br />
geçildikten, sonra anti Demokrat Partililiðe<br />
dönüþtürerek, Falih Rýfký'dan boþalan Ulus<br />
Gazetesi baþyazarlýðýna getirilmesi 12 sonrasýnda<br />
sürdüren Hüseyin Cahit'in Lozan görüþmeleri<br />
sürerken Tanin'de takýndýðý tavýr ilginçtir. Bir<br />
zamanlar Düyun-u Umumiye'de Dayinler<br />
Vekilliði yapmasýndan mý kaynaklandýðý bilinmez,<br />
Osmanlý borçlarý karþýsýnda týkanan<br />
görüþmelerde, Hüseyin Cahit, hasýmlar tarafýný<br />
tutmaktadýr. Hüseyin Cahit'e göre; borçlara<br />
sahip çýkýlmalý ve son kuruþuna kadar ödenmelidir<br />
(s.26-27).<br />
Yakup Kadri, Lozan barýþý sonrasýnda yeni<br />
hükümeti kurmaya memur etmek için<br />
baþbakan aranýrken, Mustafa Kemal'e Lozan<br />
kahramaný olarak Ýsmet Paþa'nýn takdim<br />
edildiðini, ancak Mustafa Kemal'in Ýsmet<br />
Paþa'nýn kulaklarýnýn aðýr iþittiðini bu nedenle<br />
onun baþbakanlýða getirilmesinin mahzurlu<br />
olacaðýndan bahisle, Fethi Bey'i münasip<br />
gördüðünü ifade etmesi karþýsýnda büyük bir<br />
þaþkýnlýða düþtüklerini belirtir. Lozan gibi son<br />
derece kritik görüþmelerde baþ murahhas<br />
olarak vazifelendirilen Ýsmet Paþa'nýn bu arýzasýnýn<br />
daha önce neden dikkate alýnmadýðý<br />
sorusunun tam yeri olduðunu, ancak buna<br />
cesaret edemediklerini belirtir (s.30).<br />
Ýsmet Paþa'nýn askeri baþarý hanesine altýn<br />
harflerle yazýlan Ýnönü Muharebelerinin aslýnda<br />
kurmaca bir zafer olduðu eleþtirisiyle, Yakup<br />
Kadri'nin yazdýðý makalede, muharebeler ve<br />
Ýsmet Paþa hakkýnda yazdýðý coþkulu cümleleri<br />
müstehzi bir eda ile eleþtiren Refet Bele'ye karþý<br />
bozulan Kadri'nin, Atatürk'ün Ýsmet Paþa'ya<br />
çektiði o ünlü telgrafý hatýrlatmasý üzerine, Refet<br />
Bey'in kahkahalara boðularak, o telgrafýn altýndaki<br />
imzanýn sadece Mustafa Kemal'e ait<br />
olduðunu, yazanýn ise Hamdullah Suphi<br />
13<br />
(Tanrýöver) olduðunu söylemesi üzerine iyice<br />
þaþýrdýðýný belirtir. Öte yandan Refet Bey, tel-<br />
le yapýlmýþ bir röportaj için bkz., Emin Çölaþan, Ýcraatýn Ýçinden, Ýstanbul: Milliyet Yay., 1986, ss.201-215.<br />
9 Yakup Kadri Karaosmanoðlu, Politikada 45 Yýl, Ankara: Bilgi Yay., 1968.<br />
10 Mütareke basýnýn tutumu hakkýnda yazýlmýþ okuma fýrsatý bulduðumuz en iyi eser için bkz., Orhan Koloðlu, Aydýnlarýmýzýn Bunalým Yýlý 1918 (Zaferi<br />
Nihai'den Tam Teslimiyete), Ýstanbul: Boyut Yay., 2000.<br />
11 Erik Jan Zürcher, Milli Mücadelede Ýttihatçýlýk, (Çeviri: Nüzhet Salihoðlu)Ýstanbul: Baðlam Yay., 1995, s.218.<br />
12 Falih Rýfký Atay, Bayrak, Ýstanbul: Bateþ Yay., 1998, s.170.<br />
13 Bu olayý Hamdullah Suphi Tanrýöver de doðrulamaktadýr, bkz., Mustafa Baydar, Hamdullah Suphi Tanrýöver ve Anýlarý, Ýstanbul: Menteþ Kitabevi,<br />
1968, s.302.<br />
77
grafýn adresinin de yanlýþ olduðunu, hezimete<br />
dönüþen muharebe esnasýnda bir fýrka kumandaný<br />
olan Miralay Fethi Bey ismindeki askerin<br />
aldýðý inisiyatif ile muhtemel bir bozgunu<br />
önlediðini ifade eder. Yakup Kadri'nin buna<br />
inanasý gelmez. Ýsmet Paþa ile olan kiþisel<br />
dargýnlýklara baðlar. Ancak dönemin Garp<br />
Cephesi Hareket Dairesi Baþkaný Kurmay Albay<br />
Tevfik Býyýklýoðlu'nun yazýp býraktýðý notlarýn<br />
Refet Bele'yi doðruladýðýný yýllar sonra<br />
gördüðünü ifade eder (s.32-33).<br />
Hilafetin kaldýrýlmasý tartýþmalarý yapýlýrken 14 ,<br />
en sert ve müsamahasýz davrananlar gariptir ki,<br />
yine henüz cumhuriyet kurulmadan önceki<br />
dönemin en ateþli hilafet ve saltanatçýlarýndan<br />
gelmiþtir. Bu zevat, hanedan mensuplarý içinde<br />
yer alan yaþlý kadýnlarýn sürgünden muaf tutulmalarý<br />
yönünde Mustafa Kemal'in yaptýðý<br />
müdahale karþýsýnda "Olmaz, olmaz. Ne<br />
çýkarsa o saray kadýnlarýnýn baþý altýndan çýkar<br />
!... " diye karþý çýkabilmiþlerdir (s.50).<br />
Ýnönü'nün öncesi ve sonrasý hakkýnda da<br />
ilginç þeyler yazar Karaosmanoðlu, son Halife<br />
Abdülmecit Efendi hakkýnda basýnda yazýlan<br />
nahoþ yazýlarla, halifeye ayrýlan ödenek yetersizliðinden<br />
þikayet eden baþvekil bu þikayetleri<br />
içeren bir telgrafý Cumhurreisi Gazi'ye gönderir.<br />
Oysa durum, Mustafa Kemal'in zihninde fýrtýna<br />
öncesi sessizliði bozan bir mahiyettedir. "Hilafet<br />
makamý bizce en nihayet tarihi bir hatýra olmaktan<br />
fazla bir ehemmiyet taþýmaz" diyen Atatürk,<br />
bir anlamda böylesi bir talebin sahibi olarak<br />
zýmnen Ýsmet Paþa'yý azarlar (s.52-53) Yakup<br />
kadri burada þunu ekler: "Her iki devlet adamý<br />
arasýndaki bu çeliþme bir zihniyet farkýndan ya<br />
da bir görüþ ve metot ayrýlýðýndan mý doðmaktadýr<br />
? Bu soruya 'Evet' cevabýný vermekle bir<br />
hataya düþmüþ sayýlmayýz. Devrim meselelerinde<br />
Ýsmet Paþanýn ne kadar tereddütlü ne<br />
kadar kararsýz ve hatta bazý defa ne kadar<br />
'muvazaacý' olduðunu Atatürk'ün ölümünden<br />
sonraki davranýþ ve tutumlarýnda müþahede<br />
etmiþizdir" (s. 55) 15 .<br />
Oysa hilafetin kaldýrýlmasý süreci esnasýnda,<br />
bu uygulamaya muhalif olduðu bilinen "Rauf<br />
Bey'le tartýþýrken: 'Tarihin herhangi bir devrinde<br />
bir halife, zihninden bu memleketin mukadderatýna<br />
karýþmak arzusunu geçirirse, o kafayý<br />
behemehal koparacaðýz !' (s.56) diye haykýran"<br />
yine Ýsmet Paþa'dýr.<br />
Yakup Kadri'ye göre Takrir-i Sükun Kanunu ile<br />
kapatýlan, kurucularý siyasi hayattan tecrit<br />
edilen, Terakkiperver Cumhuriyet Fýrkasýnýn 16<br />
önde gelenleri: Kazým Karabekir, Ali Fuat<br />
Cebesoy, Rauf Orbay ve Refet Bele'nin,<br />
sanýldýðýnýn aksine aslýnda tüm mücadeleleri<br />
temelde, "Mustafa Kemal Paþa'nýn eski silah ve<br />
mücadele arkadaþlarýyla birleþmesi ve yalnýz<br />
Ýsmet Paþa'ya baðlanýp kalmamasý idi" (s.68-<br />
69).<br />
Yine de Ýsmet Paþa'yý bunca yýl baþvekillikte<br />
tutan önemli bir özelliði vardý. Ýsmet Paþa ciddi<br />
bir görev adamýydý. Þeyh Sait önderliðindeki<br />
asilerin Þemdinan kapýlarýna dayandýðý haberini<br />
içeren bir telgraf o sýrada Çankaya Köþkü'nde,<br />
bakanlar ve baþvekilinde bulunduðu bir eðlence<br />
esnasýnda, Atatürk'e getirilir. Atatürk telgrafý<br />
okuduktan sonra telgrafý getiren yavere çatýk bir<br />
çehreyle o sýrada baþvekil olan Fethi Bey'e<br />
götürmesini emreder. Fethi Bey telgrafý alýr ve<br />
þöyle bir göz gezdirir ve kaðýt oynamaya devam<br />
eder. Atatürk bu kez telgrafýn Ýsmet Paþa'ya<br />
götürülmesini emreder. Ýsmet Paþa, telgrafý<br />
okur ve büyük bir heyecana kapýlarak ayaða fýrlar,<br />
sigara çýkarýr, telaþla aðzýna götürür ve kibrit<br />
aramaya baþlar, bir müddet sonra telaþla<br />
tekrar sandalyesine oturur. Atatürk aralarýnda<br />
Yakup Kadri'nin de olduðu topluluða doðru<br />
yavaþ bir sesle: "Ýþte iki adam arasýndaki fark"<br />
der (s.78).<br />
Yakup Kadri'nin Ankara romanýna malzeme<br />
olan Milli mücadeleciler ve devrimcilerin bol<br />
kazançlý arsa spekülasyonu iþine girmeleri,<br />
idare meclisi azalýklarý, taahhüt iþleri, komisyonculuklar<br />
peþine düþmelerinden söz ediyor 17 .<br />
Öte yandan uðradýðý bir bað iþindeki zararý<br />
gidermek için, söz konusu baðý satmak üzere<br />
Ýsmet Paþa'ya baþvurmasý ve ardýndan paþa<br />
tarafýndan küçümseniþi karþýsýnda, kendisinin<br />
dürüstçe batýþý karþýsýnda batmayan, arsa<br />
spekülasyonu yapanlarý örtülü bir þekilde öven<br />
Ýsmet Paþa'ya da sitemde bulunuyordu (s.87).<br />
Karaosmanoðlu Ýnönü eleþtirisini sürdürmektedir.<br />
"Bildiðim bir þey varsa o da Ýsmet Paþa'nýn<br />
'fazilet ve siyasi ahlak' adýný verdiðimiz bir büyük<br />
davayý, yani 'inkýlap rejimini soysuzlaþmaktan<br />
koruma' davasýný bir küçük politika konusu þekline<br />
sokmuþ olmasýdýr" (s.90). Ýsmet Paþa'nýn<br />
adam kayýrma huyu ünlüdür. Yavuz-Havuz<br />
Olayýnda, Bahriye Vekili Ýhsan Eryavuz ile<br />
14 Farklý yazarlarýn konuyla ilgili olarak kaleme aldýklarý kitaplardan derlenen þu çalýþmaya bkz., Aydýn Ömeroðlu, Demokratikleþme Sürecinde Halifelik<br />
Sorunu, Ýstanbul: Pul Yay., 1996.<br />
15 Ýlginçtir ki, Ýnönü hakkýndaki bu yargýyý 22 Þubat'ta giriþtiði baþarýsýz darbe giriþimi sonrasý bizzat Ýnönü tarafýndan affedilen ve emekliye sevk edilen<br />
Talat Aydemir de tekrarlamaktadýr. "Ýnönü'nün ismi, zekasýndan büyüktür. Bu zaviyeden tetkik edince Atatürk'ün dehasýnýn stratejik yaratýcýðýndan sonraki<br />
reformlardan mahrum statik devrenin asýl sebebi anlaþýlacaktýr. Ýnönü tükenmiþtir. Reformlara en çok ihtiyacýmýz olduðu bu devrede bütün hayatý<br />
statükoyu muhafaza ile geçmiþ Ýnönü'yü tekrar baþýnda görmek bu milletin talihsizliði olmuþtur. 22 Þubat, vahim bir tecrübeye teþebbüs deðil, memleketin<br />
sayýsýz dertlerini bir tarafa iterek Ýnönü'nün yarattýðý siyasi keþmekeþe karþý bir reaksiyondur" Talat Aydemir, Ve Talat Aydemir Konuþuyor, Ýstanbul:<br />
May Yay., 1966, s.174.<br />
16 Ne yazýk ki, TCF hakkýnda bugüne kadar yazýlmýþ en objektif ve bilimsel eser bir yabancýnýn kaleminden çýkmýþtýr, bkz., Erik Jan Zürcher,<br />
Terakkiperver Cumhuriyet Fýrkasý, (Çeviri: Gül Çaðalý Güven), Ýstanbul: Baðlam Yay., 1992.<br />
17 Ayný eleþtiriyi müstehzi bir edayla Falih Rýfký da yapýyor; . "Eðer devlette bir iþ görülecekse ve bu iþten bir komisyon alýnacaksa, Gazi'nin yakýnlarý ve<br />
tanýdýklarý dururken, bu kazanç neden kendisinin de rejimin de düþmaný olanlara kaptýrýlmalý idi?". Falih Rýfký Atay, Çankaya, Ýstanbul: Doðan Kardeþ<br />
Matbaacýlýk A.Þ.Basýmevi, 1969, s.455; Atay'ýn bu çalýþmasýnýn analizinin yapýldýðý þu çalýþmaya bkz., Cengiz Sunay, "Kemalist Bir Baþyapýt; Falih Rýfký<br />
Atay'ýn Çankaya'sý Üzerine", Türkiye Günlüðü, Sayý 86, Güz 2006, ss.87-94.<br />
78
arkadaþý Doktor Fikret, Yavuz Zýrhlýsýnýn tamiri<br />
iþini alan yabancý þirketten komisyon aldýklarý<br />
suçlamasýyla, Paþa tarafýndan Divan-ý Ali'ye verilirken<br />
18 , idari bir iþte yolsuz tasarrufta bulunmakla<br />
suçlanan Ticaret Vekili Ali Cenani Bey'i<br />
tutmakta direnmiþtir (s.90-91).<br />
Kadro Dergisinin yayýn imtiyazýný alma<br />
sürecinde partinin ideolojik künyesini kitlelere<br />
benimsetecek bir yayýn organý çýkarma niyetini<br />
müfrit baþvekil Recep Peker'e (Peker, o zaman<br />
parti genel sekreteridir) açtýðýnda, Peker avazý<br />
çýktýðý kadar baðýrarak bu yetkiyi nereden<br />
aldýðýný sormuþtur. Yakup Kadri gerekli<br />
müsaadeyi Atatürk ve Ýsmet Paþa'ya baþvurarak<br />
alabilmiþtir (s.94).<br />
Serbest Fýrka olayýnda, mevcut partinin nasýl<br />
bir muvazaa içinde bulunduðu bizzat Fethi<br />
Bey'in dilinden aktarýlýr. "Nasýl düþünebilirsiniz<br />
ki, ben, baþýnda Gazi Paþanýn bulunduðu bir<br />
Parti iktidarýný devirip onun yerini almak hevesine<br />
kapýlabilirdim " (s.106). Oysa Fethi Bey<br />
gerek orduda, gerekse Ýttihat ve Terakki hiyerarþisinde<br />
Mustafa Kemal'in üstündedir. Öte<br />
yandan Sofya'da elçilik vazifesindeyken, Atatürk<br />
ateþemiliterdir.<br />
Atatürk-Ýnönü çatýþmasýnýn ilk emareleri Ýþ<br />
Bankasý ve çevresiyle Ýnönü arasýndaki hasýmlaþmada<br />
Atatürk'ün Ýþ Bankasý çevresinden<br />
yana aðýrlýðýný koymasýyla baþladý. Ýktisat Vekili<br />
Mustafa Þeref'in bir sofrada bizzat Atatürk<br />
tarafýndan haþlanmasý, Ýþ Bankasýnýn bir kaðýt<br />
fabrikasý yatýrýmý için gerekli iznin, ima yoluyla<br />
da olsa, Ýsmet Paþa tarafýndan engellendiðini<br />
söylemesi, hükümet iþlerine Cumhurreisi<br />
tarafýnda direkt müdahaleden oldum olasý<br />
hoþlanmayan Ýnönü'de infial etkisi yarattý<br />
(s.124-126). Yalova'daki bir sofraya saat 11<br />
sularýnda gelen Ýnönü'nün Atatürk'e karþý<br />
takýndýðý haddini aþan tavýr, Atatürk ile<br />
Ýnönü'nün arasýnýn açýlmasýný, devrimin zafiyete<br />
düþeceði endiþesi olarak yorumlayan Yakup<br />
Kadri'ye "Acaba, diyordum, Ýsmet Paþa bütün<br />
siyasi rakiplerini yendikten sonra, þimdi de<br />
Atatürk'le boy ölçüþmeye mi kalkýþýyor ?"<br />
dedirtmiþtir (s.127).<br />
Ancak Atatürk yine kendi bildiðini yapmýþ,<br />
Mustafa Þeref'in azarlanmasýný kendisinin<br />
azarlanmasý olarak addeden Ýsmet Paþa'ya<br />
nazire edercesine Mustafa Þeref'i görevinden<br />
alýp yerine Celal Bayar'ý atamýþtýr (s.130). Üstelik<br />
gerilim iyice týrmanacaða benzemektedir.<br />
Hele Maarif Vekilliðine Esat Bey'in görevden alýnarak,<br />
Reþit Galip'in getirilmesini istediðini<br />
ifade eden Atatürk'e karþý Ýsmet Paþanýn cevabý<br />
kinayeli oldu. Ýsmet Paþa çektiði telgrafta "Gece<br />
yarýsý, gaflet uykusundan uyandýrýlarak kabinesinde<br />
deðiþiklik yapýlmak istendiði haberini<br />
alan bir Baþvekilin, bu hususta ileri süreceði<br />
mütalaadan nasýl bir fikir selameti beklenebilir"<br />
(s.132). Þeklindeki bir üslupla hitabý, Paþanýn<br />
içinde bulunduðu gerginliði yansýtmaktadýr.<br />
Ýsmet Paþanýn baþvekillikten alýnarak istirahat<br />
adý altýnda siyasi hayattan tecrit edilmesinin<br />
öncesindeki birkaç olay bunlardan ibarettir.<br />
Ancak Paþanýn bir suikast sonucu ortadan<br />
kaldýrýlacaðý haberi ortalýkta dolaþmaktadýr.<br />
Atatürk'ün hastalýðýnýn aðýrlaþmasý üzerine öleceðinin<br />
kesinleþmesi sonrasýnda, Ýsmet<br />
Paþa'nýn Atatürk'ten sonra Cumhurreisi olacaðýna,<br />
neredeyse katiyetle bakýlýyordu 19 . Bu<br />
durumdan rahatsýz olanlarýn Paþayý öldürecekleri<br />
söyleniyordu. Atatürk'ün hastalýðý aðýrlaþtýkça<br />
duygusallaþtýðý, Ýnönü'yle görüþmek<br />
istediði, ancak Refik Saydam tarafýndan<br />
Ýnönü'nün Atatürk'ü ziyaret etmesi halinde<br />
öldürüleceði ihbarýnýn yapýldýðý, bu yüzden<br />
Ýnönü'nün ziyareti iptal ettiði, Atatürk'ün<br />
gelmeyen Ýnönü'yü sormasý üzerine kendisine,<br />
Ýnönü'nün öldüðünün söylenmesi üzerine,<br />
vasiyetinde Ýnönü'nün çocuklarýnýn eðitimlerine<br />
harcanacak bir meblaðý býraktýðý, Ýnönü'nün<br />
ölüm haberinin inandýrýcýlýðýnýn saðlanmasý için<br />
tek nüshalýk, Ýnönü'nün öldüðü haberini içeren<br />
bir Ulus gazetesinin basýlarak, Atatürk'e gösterildiði<br />
anlatýlýr 20 .<br />
Ýnönü'nün Çankaya Köþküne çýkmasýnýn<br />
ertesinde, Yakup Kadri gibiler rahat bir nefes<br />
almýþlardýr. Atatürk'ün devrim bayraðýný en iyi<br />
þekilde taþýyacak halef, selefinin kemiklerini<br />
sýzlatmayacaktýr, diye düþünmektedirler. Ancak<br />
bir müddet sonra önce Çankaya eski sýcaklýk ve<br />
muhabbetini kaybetti, bir Gayya Kuyusu, Kaf<br />
daðý Himalaya haline geldi. Ýnönü Atatürk'ün<br />
hatýrasý adýna ne varsa yavaþ yavaþ tahrip etmeye<br />
baþladý. Önce manevi evlatlarý derecesindeki<br />
sevdiklerini uzaklaþtýrdý. Para ve puldaki<br />
Atatürk resimlerini kendi resimleriyle deðiþtirdi.<br />
Devlet dairelerindeki Atatürk resimleriyle, kendininkileri<br />
deðiþtirdi. 15 yýl boyunca Ata'nýn<br />
naþýný Etnografya Müzesinin bir köþesinde<br />
tuttu. Eski muhalifleri yeniden baþ tacý etti<br />
(s.151-152, 157). Bu uygulamalarý özellikle<br />
gençlik nezdinde yoðun bir tepkiyle karþýlandý 21 .<br />
Ancak bunalým dönemlerinde Ýnönü bile<br />
Atatürk'ü arar oldu. Daha ölümünden hemen<br />
önce General Mc Arthur ile yaptýðý görüþmede<br />
savaþ rüzgarlarýnýn estiðini, Almanya'nýn bu<br />
18 Topçu Binbaþýlýðýndan Bahriye Vekilliðine alt baþlýðýnda, Samet Aðaoðlu'nun Ýhsan Eryavuz anlatýmý için bkz., Samet Aðaoðlu, Babamýn<br />
Arkadaþlarý, Ýstanbul: Ýletiþim Yay., 1998, ss.57-76.<br />
19 Nitekim bu endiþe haksýz çýkmadý, tek oy hariç meclis ittifakla Ýnönü'yü Cumhurreisi seçmiþtir. Bu bir oy Yusuf Hikmet Bayur tarafýndan Celal<br />
Bayar'a verilmiþti. Ýnönü geri kalan 322 oyu almýþtýr. Cemil Koçak, Türkiye'de Milli Þef Dönemi, C.1, Ýstanbul: Ýletiþim Yay., 1996, s.141.<br />
20 Samet Aðaoðlu, Demokrat Partinin Doðuþ ve Yükseliþ Sebepleri Bir Soru, Ýstanbul: Baha Matbaasý, 1972, s.151 vd.<br />
21 14 Mayýs 1950 sonrasý Bayar'ýn ilk iþlerinden birisi Atatürk'e þanýna yakýþýr bir anýtmezar yapýlmak için tahsis edilen ancak ilgisizlikten harabeye<br />
dönen Rasattepe'deki, Anýtkabir inþaatýna hýz vermektir, bkz. Süleyman Yeþilyurt, Bayar Gerçeði, Ankara: Serajans Yay., 1997, ss.193-196; Nadir Nadi,<br />
Perde Aralýðýndan, Ýstanbul: Çaðdaþ Yay., 1979, s.243.<br />
79
savaþý baþlatan, ancak aðýr yýkýmlardan sonra<br />
yenileceðinden, Sovyet Rusya'nýn savaþtan en<br />
karlý ülke olarak çýkacaðýný söyleyerek 22<br />
olaðanüstü bir öngörü örneði gösteren<br />
Atatürk'ün ölümü sonrasý, dedikleri bir bir meydana<br />
gelmeye baþladýðýnda Ýnönü, elini dizine<br />
vurup, Yakup Kadri'ye "Ah, Atatürk'ü çok vakitsiz<br />
kaybettik" (s.149) diyebiliyordu.<br />
Savaþ yýllarýnda Ýnönü tarafýndan takip edilen<br />
ikircikli dýþ politika karþýsýnda, kimi kesimler<br />
Ýngilizci, kimi kesimler ise Almancý idi. 23<br />
Gazeteler de bu çerçevede ayrý telden çalýyorlardý.<br />
Gazete kapatmalar bu nedenlerden deðil,<br />
filan hükümet icraatýný veya filan bakaný<br />
eleþtirdiklerinden kaynaklanýyordu (s.168-169).<br />
Özellikle 1950 sonrasýný irticanýn hortlama<br />
dönemi olarak tavsif eden CHP intelijansiyasý,<br />
þu hususu bilerek gözden kaçýrmaktadýr. Çok<br />
partili siyasal hayata geçiþ öncesi iki parti<br />
arasýnda, kara kuvvete taviz verilmeyeceði<br />
yönünde bir centilmenlik anlaþmasý yapýlmýþ,<br />
ancak Celal Bayar'ýn Bursa'da irat ettiði bir<br />
nutkun, Sebil-ur Reþat mecmuasýnda<br />
çarpýtýlarak dinsizlik propagandasý yapýlmýþ gibi<br />
yayýnlanmasýnýn ardýndan, mecmuanýn binlerce<br />
nüshasýnýn bizzat CHP tarafýndan satýn<br />
alýnýp Anadolu'nun dört bir yanýna daðýtýlmasý<br />
karþýsýnda, Celal Bayar'ýn, durumu Ýnönü'ye<br />
þikayet etmesi ve Ýnönü'nün durumdan haberdar<br />
olmadýðýný söylemesi karþýsýnda ýsrarcý olan<br />
Bayar'a sonunda dayanamayarak, "ne yapalým<br />
bizim arkadaþlar senin bir zaafýndan istifade<br />
etmiþler" deyiþini Yakup Kadri þaþkýnlýkla<br />
aktarýyor (s.180).<br />
14 Mayýs 1950'de yapýlan seçimleri kaybederek<br />
iktidardan düþmüþ olan CHP ve bir<br />
zamanlarýn Milli Þefi, o eski maðrur günleri<br />
geride býrakmýþtýr. Cumhurreisi seçiliþinin<br />
ardýndan Yakup Kadri'ye kibirli bir eda ile soðuk<br />
davranan Ýnönü, bu kez Yakup Kadri'yle<br />
karþýlaþtýðýnda, sanki kýrk yýldan beri özlemini<br />
çektiði bir dostuna kavuþmuþ gibi boynuna<br />
sarýlmýþtýr. Çok müteessir olan Karaosmanoðlu,<br />
aðlamaklý olduðunu ifade ediyor (s.184). Ýsmet<br />
Paþa'nýn bu ruh hali artarak devam etmiþtir.<br />
Yakup Kadri ilerleyen sayfalarda, Paþanýn bu<br />
duygusallýðýný "eski dostluk hislerinin uyanýþýndan<br />
ziyade, bir çölde tek baþýna yürüyen bir<br />
adamýn ansýzýn bir insana rast gelmekten duyabileceði<br />
sevinç taþkýnlýðý manasýna alsam yeri<br />
vardýr" (s.197) þeklinde yorumluyor. Kendini sýk<br />
sýk Atatürk'le ölçüþtürmeye kalkmasýnýn ardýnda,<br />
derin bir Atatürk kompleksi yattýðý iddiasýný<br />
Yakup Kadri ýsrarla öne sürüyor (s.198).<br />
DP'nin gücünün zirvesinde olduðu yýllarda,<br />
seçim kanununun çoðunluk sistemini elvermesi,<br />
CHP'ye iktidar yolunu yada muhtemel bir<br />
koalisyon kapýsýný kapatýyordu. Ýþte bu esnada<br />
HP ile giriþilmesi düþünülen seçimlerdeki güç<br />
birliði yapma niyeti, her iki partinin genel<br />
baþkanlarýnýn ne baþbakanlýk ne de cumhurbaþkanlýðýný<br />
kabul etmemeleri yönünde beliren<br />
temayül üzerine bu tasarý Ýnönü'nün elinin tersi<br />
ile itiliyordu (s.223). Ýnönü'nün 27 Mayýs'a<br />
giden vetirede "meþruiyetini yitirmiþ bir iktidara<br />
karþý milletin direnmesi haktýr" þeklindeki sözleri<br />
DP'yi iyice tahrik edince, Tahkikat<br />
Komisyonu 24 denilen ve ihtilalin vadesini<br />
kýsaltan uygulamanýn baþlamasý kaçýnýlmaz<br />
oldu. Karaosmanoðlu'nun bu noktada 27 Mayýs<br />
badiresini de Ýnönü'ye baðlama gibi bir tevile<br />
giriþtiði görülüyor (s.227). Ancak kati yorumu<br />
yine Yakup Kadri yapýyor: Gerek Ýkinci<br />
Meþrutiyet öncesindeki hareketlenmelerde rol<br />
almaktan kaçýnýþý, gerekse Milli Mücadelenin<br />
seyrinin müspet bir mecraya doðru akmasýyla<br />
birlikte, hem de, Osmanlý Harbiye Nazýrýnýn (ki<br />
bu nazýr, Mareþal Fevzi Çakmak Paþadýr),<br />
müsteþarýdýr, Ankara'ya mülaki olan Ýsmet<br />
Paþanýn ihtilal tertipçiliðine girmesi pek imkan<br />
dahilinde deðildir (s.227-228).<br />
CHP 1957 seçimlerinde elde ettiði nispi<br />
baþarýnýn kendisine iktidar yolu açacaðý<br />
konusunda tereddütler içindedir. Ýhtilal dahil,<br />
her þeyi göze alabilecek, bir takým zevat da hala<br />
partinin içindedir. Hele bu tip partililer arasýnda,<br />
elinde bir adres defteri tek tek DP'li hedeflere<br />
doðru subaylarý sürüklemeye çalýþýp tevkif seremonileri<br />
düzenleme ayyuka çýkmýþtýr (s.243).<br />
Ýsmet Paþa ise 27 Mayýs'ýn ne içindeyiz, ne de<br />
dýþýndayýz diyerek bir taþla iki kuþ birden vurmayý<br />
hesap ediyordu. Ne ihtilalcileri ne de<br />
DP'ye oy veren geniþ kitleyi gücendirmek<br />
istemiyordu. Hele 27 Mayýs sonrasý kurulan Milli<br />
Birlik Komitesi içindeki radikal kanat olarak<br />
adlandýrýlan grubun 25 , hiç de Ýsmet Paþacý<br />
olmadýklarýný anladýðýnda, kalýcý olmaya çalýþan<br />
komiteye karþý da tavýr koymaktan çekinmemiþtir<br />
(s.245)<br />
Sonuç Yerine<br />
15 Ekim 1961 seçimleri sonrasýnda, ihtilalin<br />
hemen ardýndan: "emirleriniz bizim için<br />
peygamber buyruðudur" diyen, cunta lideri<br />
Cemal Gürsel'in Cumhurbaþkaný olma sevdasý<br />
nüksedince, daha önce bu makamý tekrar kendisi<br />
için düþünen Ýnönü, Cumhurbaþkanlýðýný<br />
Cemal Gürsel'e kaptýrýrken, Ýsmail Rüþtü Aksal<br />
için düþündüðü baþbakanlýk ile yetinmek<br />
zorunda kalmýþtýr 26 . Ýnönü'nün tükenmiþliðinin<br />
22 Falih Rýfký Atay, Atatürk Ne Ýdi ?, Ýstanbul: Bateþ Yay., 1998, ss.22-24.<br />
23 Bu yanlýlýðýn yoðun bir Alman propagandasý eþliðinde saðlandýðý hususunda önemli bir çalýþma için bkz., Johannes Glasneck, Türkiye'de Faþist<br />
Alman Propagandasý, (Çeviri: Arif Gelen), Ankara: Onur Yay., ty.<br />
24 Konu hakkýnda tarafýmdan yapýlmýþ ve yayýn aþamasýnda olan þu çalýþma ve çalýþmanýn kaynakçasýna bakýlabilir; Cengiz Sunay, "Türk Siyasal<br />
Hayatýnýn Bunalým Evreleri ve Ordu", Türkiye Günlüðü, Sayý 88, Bahar 2007.<br />
25 14'ler ismiyle anýlan bu grup, nihayet 13 kasým 1960'da tasfiye edilmiþtir, bkz., Yýlmaz Öztuna/ Ayvaz Gökdemir, Türkiye'de Askeri Müdahaleler,<br />
Ýstanbul: Tercüman Yay., 1987, ss.112-113.<br />
26 Cüneyt Arcayürek, Yeni Demokrasi Yeni Arayýþlar 1960-1965, Ankara: Bilgi Yay., 1984, s.202.<br />
80
en önemli göstergesini Yakup Kadri þöyle<br />
anlatýyor: Ýzmir'de seçim mitingi konuþmasý için<br />
bulunan Ýnönü'nün hazýr buraya gelmiþken,<br />
Manisa'ya da uðrayýp bir konuþma yapmasýný,<br />
CHP Manisa Ýl Baþkaný'na önermesi üzerine<br />
baþkana: "Aman sakýn böyle bir þey yapayým<br />
demeyin; buradan bir avuç oy toplama þansýmýz<br />
var, sonra ondan da oluruz" (s.259).<br />
Ýnönü ne kadar uðraþmýþsa da bir türlü<br />
MBK'ni kendisine baðlayamamýþtýr. Hele<br />
düpedüz DP oylarýna talip iki partinin seçimlere<br />
sokulmasýna izin verilmesi bile, düpedüz<br />
ordunun kayýtsýz, þartsýz Ýsmet Paþacý<br />
olmadýðýný göstermektedir. Talat Aydemir<br />
tarafýndan giriþilen iki ayaklanma teþebbüsü<br />
(22 Þubat 1962 ve 21 Mayýs 1963) sýrasýnda<br />
takýndýðý tutum ise bir demokrasiperverlikten<br />
deðil, kendisine karþý yapýlmýþ olmasýndandýr.<br />
Eðer iktidarda hasbelkader AP olsaydý, týpký 12<br />
Mart'ta yaptýðý gibi kýlýný bile kýpýrdatmayacaktý<br />
(s.267-275). Görüþüyle Yakup Kadri<br />
Karaosmanoðlu, politikada geçirdiði 45 yýlýn<br />
geliþen olaylarýný ortaya koymaktadýr. Anýlar<br />
takip edildiðinde, Yakup Kadri'nin aslýnda<br />
neredeyse kendisinin deðil, Ýnönü'nün siyasi<br />
biyografisini yazdýðý görülecektir. Ancak 1937-<br />
1938 ile 1972-1973 yýllarý dýþýnda Ýsmet<br />
Paþanýn her zaman Türk siyasetinin içinde<br />
olduðu düþünüldüðünde, Yakup Kadri'nin<br />
baþka bir içerikte, siyasi aný yazamayacaðýný<br />
söylemek, pek yersiz olmasa gerek.<br />
KAYNAKLAR<br />
Aðaoðlu, Samet, Babamýn Arkadaþlarý, Ýstanbul: Ýletiþim Yay., 1998.<br />
Aðaoðlu, Samet, Demokrat Partinin Doðuþ ve Yükseliþ Sebepleri Bir<br />
Soru, Ýstanbul: Baha Matbaasý, 1972.<br />
Ahmad, Feroz, Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980), (Çeviri:<br />
Ahmet Fethi), Ýstanbul: Hil Yay., 1994.<br />
Arcayürek, Cüneyt, Yeni Demokrasi Yeni Arayýþlar 1960-1965,<br />
Ankara: Bilgi Yay., 1984.<br />
Atay, Falih Rýfký, Atatürk Ne Ýdi ?, Ýstanbul: Bateþ Yay., 1998.<br />
Atay, Falih Rýfký, Bayrak, Ýstanbul: Bateþ Yay., 1998.<br />
Atay, Falih Rýfký, Çankaya, Ýstanbul: Doðan Kardeþ Matbaacýlýk<br />
A.Þ.Basýmevi, 1969.<br />
Aydemir, Þevket Süreyya, Ýnkýlap ve Kadro, Ýstanbul: Remzi Kitabevi,<br />
1990.<br />
Aydemir, Talat, Ve Talat Aydemir Konuþuyor, Ýstanbul: May Yay.,<br />
1966.<br />
Baban, Cihat, Politika Galerisi (Büstler ve Portreler), Ýstanbul: Remzi<br />
Kit., 1970.<br />
Baydar, Mustafa, Hamdullah Suphi Tanrýöver ve Anýlarý, Ýstanbul:<br />
Menteþ Kitabevi, 1968.<br />
Birinci, Ali, Tarih Uðrunda (Matbuat Aleminde Birkaç Adým), Ýstanbul:<br />
Dergah Yay., 2001.<br />
Çölaþan, Emin, Ýcraatýn Ýçinden, Ýstanbul: Milliyet Yay., 1986.<br />
Ertan, Temuçin Faik, Kadrocular ve Kadro Hareketi, Ankara: Kültür<br />
Bakanlýðý Yay., 1994.<br />
Karaosmanoðlu, Yakup Kadri, Politikada 45 Yýl, Ankara: Bilgi Yay.,<br />
1968.<br />
Karaosmanoðlu, Yakup Kadri, Zoraki Diplomat, Ýstanbul: Ýletiþim<br />
Yay., 1994.<br />
Koçak, Cemil, Türkiye'de Milli Þef Dönemi, C.1, Ýstanbul: Ýletiþim<br />
Yay., 1996.<br />
Koloðlu, Orhan, Aydýnlarýmýzýn Bunalým Yýlý 1918 (Zaferi Nihai'den<br />
Tam Teslimiyete), Ýstanbul: Boyut Yay., 2000.<br />
Kuran, Ercüment, Türk Çaðdaþlaþmasý (Çileli Bir Yolda Ýlerleyiþ),<br />
(Derleyen: Mehmet Erdoðan), Ýstanbul: Akçað Yay., 1997.<br />
Nadir Nadi, Perde Aralýðýndan, Ýstanbul: Çaðdaþ Yay., 1979.<br />
Öztuna, Yýlmaz / Gökdemir, Ayvaz. Türkiye'de Askeri Müdahaleler,<br />
Ýstanbul: Tercüman Yay., 1987.<br />
Sunay Cengiz, "Türk Siyasal Hayatýnýn Bunalým Evreleri ve Ordu",<br />
Türkiye Günlüðü, Sayý 89, Yaz 2007 (Baskýda).<br />
Sunay, Cengiz, "Kemalist Bir Baþyapýt; Falih Rýfký Atay'ýn Çankaya'sý<br />
Üzerine", Türkiye Günlüðü, Sayý 86, Güz 2006.<br />
Türkeþ, Mustafa, A Patriotic Leftist Development Strategy Proposal<br />
in Turkey in the 1930's: The Case of The Kadro (Cadre), Movement, Int.<br />
J. Middle East Stud. 33 (2001).<br />
Yeþilyurt, Süleyman, Bayar Gerçeði, Ankara: Serajans Yay., 1997.<br />
Zürcher, Erik Jan, Milli Mücadelede Ýttihatçýlýk, (Çeviri: Nüzhet<br />
Salihoðlu)Ýstanbul: Baðlam Yay., 1995.<br />
Zürcher, Erik Jan, Terakkiperver Cumhuriyet Fýrkasý, (Çeviri: Gül<br />
Çaðalý Güven), Ýstanbul: Baðlam Yay., 1992.