Bir KaÅık Sosyal Sermaye Suyunda Felsefi Fırtına - Yerel Siyaset
Bir KaÅık Sosyal Sermaye Suyunda Felsefi Fırtına - Yerel Siyaset
Bir KaÅık Sosyal Sermaye Suyunda Felsefi Fırtına - Yerel Siyaset
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<strong>Bir</strong> Kaþýk <strong>Sosyal</strong> <strong>Sermaye</strong> <strong>Suyunda</strong><br />
<strong>Felsefi</strong> Fýrtýna<br />
Mustafa ÞEN<br />
Giriþ<br />
Bu dergi bir felsefe dergisi deðil; bunu yazarlarý<br />
da biliyor, okuyucularý da. Ama nedense,<br />
sosyal sermaye kavramýný görünce, felsefi bir yazý<br />
yazmak geçti içimizden. Vaktiyle, üniversitenin<br />
birinde felsefe öðrencisi de olmuþtuk. Oradan<br />
kalma bir damarýmýz kabarmýþ olsa gerek ki, bu<br />
sayýnýn konusuna felsefi/düþünsel bir pencere a-<br />
çalým dedik.<br />
<strong>Sosyal</strong> sermaye kavramý geçen yüzyýla ait bir<br />
kavram olarak bilim ve düþünce dünyasýnda yerini<br />
almýþtý. Yaygýn kullanýmý ise biraz da Bourdieu’nün<br />
çabalarýyla oldu. Bu tür kavramsallaþtýrmalar<br />
ve tanýmlamalar Batý düþüncesinin ve Batý<br />
biliminin indirgemeci ve parçacýl özelliklerinden<br />
kaynaklanmaktadýrlar. Bu sebeple de, bu<br />
kavramlar indirgemeci ve indirgenmiþ, parçacýl<br />
ve parçalayan, ayný zamanda parçalanmýþ kavramlar<br />
olagelmektedirler.<br />
Bu yazý çerçevesinde sosyal sermaye kavramýndan<br />
kalkarak Batý düþüncesinin indirgemeciindirgenmiþ,<br />
parçacýl-parçalayan ve parçalanmýþ<br />
özelliði üzerine bir tartýþma yapýp ardýndan bu<br />
kavramý ayný sadette ele alacaðýz. Herhangi bir<br />
kesin noktaya varmayý hedeflememekle beraber,<br />
kavramlarý kullanýrken en azýndan kimin dilini<br />
konuþturduðumuzun biraz daha farkýnda olmamýz<br />
gerektiðine dair küçük bir katký saðlamayý ve<br />
zihinlerimizi az biraz kýþkýrtmayý hedeflememiþ<br />
olduðunu da söyleyemeyiz.<br />
Yazý, küllenmiþ felsefeciliðimiz sebebiyle sýnýrlý<br />
bir iddia taþýmaktadýr. Yazýlanlar bu ilge ile o-<br />
kunmalýdýr. Bu baðlamda, sosyal sermaye sosyal<br />
alan temelinde, sosyal alan ise sosyal varlýk ve o<br />
da varlýk temelinde ele alýnacaktýr.<br />
Kavramlar Kimin ve Neyin Dilidir?<br />
Batý düþüncesi modern kökleri ve modern<br />
köklerinin kadim külleri üzerinden devþirdiði iflah<br />
olmaz bir indirgemecilik ve parçacýllýk sürecinden<br />
ibarettir. Ýndirgemeciliði, bütünü kendi<br />
bir parçasýnda indirgeme, parçacýllýðý da bu parçayý<br />
bütün olarak görme, bir baþka ifadeyle onu<br />
bütün seviyesine yükseltgeme illetidir. Batý düþüncesi<br />
bu sebeple hiçbir zaman bütüncülcü o-<br />
lamamýþtýr.<br />
Varlýðýn indirgenmesi ve parçalanmasý anlamýna<br />
gelen bu durum, sosyal varlýk ve fizik varlýk<br />
ayrýmýný mantýksal bir sonuç olarak doðurmuþtur.<br />
Bu ayrým her ne kadar bilgi alanýnda iþlevsel<br />
ve kullanýþlý olsa da, özünde varlýða dair bir saldýrýnýn<br />
neticesi olarak ortaya çýkmasý sebebiyle<br />
son derece tehlikelidir ve nitekim modern ve daha<br />
belirgin olarak<br />
postmodern dünya,<br />
parçalanmýþ zihinlerinden<br />
parçalanmýþ<br />
kiþiliklerine kadar her<br />
þeyiyle bunu yansýtmaktadýr.<br />
Kavramlara gelince,<br />
onlar da bu indirgenmiþliðin<br />
ve par-<br />
Ýndirgemeciliði,<br />
bütünü kendi bir<br />
parçasýnda indirgeme,<br />
parçacýllýðý da bu<br />
parçayý bütün olarak<br />
görme, bir baþka<br />
ifadeyle onu bütün<br />
seviyesine yükseltgeme<br />
illetidir. Batý<br />
düþüncesi bu<br />
sebeple hiçbir zaman<br />
bütüncülcü olamamýþtýr.<br />
çalanmýþlýðýn kavramlarýdýrlar.<br />
<strong>Sosyal</strong><br />
sermaye dediðimizde,<br />
doðasý sosyal o-<br />
lan ve fakat doðasý fizik<br />
olana indirgenemeyen<br />
bir varlýktan<br />
söz etmiþ oluruz. Düþüncenin<br />
devamýnda,<br />
bu sosyal varlýðýn,<br />
bir sosyal varlýk olmanýn<br />
ötesinde, bir sermaye olarak, tam da<br />
Marx’sýn das kapital dediði türden bir sermaye o-<br />
larak mümkün olup olamayacaðýný tartýþmýþ ve<br />
bu tartýþmayý, “olabilir olan” yönünde, hatta “olmak<br />
zorunda olan” seviyesinde bitirdiðimizi ilan<br />
etmiþ oluruz. Yani, varlýk olarak sosyal, bir sermaye<br />
varlýktýr demek mümkündür. Nitekim, di-<br />
67
<strong>Sosyal</strong> <strong>Sermaye</strong> ve <strong>Yerel</strong> <strong>Siyaset</strong><br />
yen de öyle demiþtir zaten. Peki, bu ne kadar<br />
doðru? Oradan bakýnca doðru ama buradan bakýnca<br />
hiç de doðru deðil. Öyleyse, ne diyeceðiz<br />
bu durumda?<br />
<strong>Bir</strong> kavramýn mahiyetine o kavramýn ait olduðu<br />
düþünce dünyasý içinden bakmak öncelikle<br />
bir ahlaki zorunluluktur. Yukarýda onu yaptýk;<br />
sosyal sermaye kavramýna kendi düþünce dünyasý<br />
içinde baktýk ve o dünyanýn böyle bir kavramý<br />
doðru ve tutarlý bir þekilde üretip kullandýðýný<br />
gördük. Ancak, o düþünce dünyasýnýn hangi anlam<br />
evreninde olduðuna baktýðýmýzda, buna hiç<br />
de mecbur olmadýðýmýzý anlarýz. Mesele, nerede<br />
durduðumuz ve nereden baktýðýmýzla ilgilidir.<br />
Þöyle ki; varlýðý bir bütünsellik olarak algýlayan<br />
bir bilinç, her türlü varlýksal indirgemeyi ve<br />
parçacýllýðý reddedecektir. Bu bilinç, varlýk düzleminde<br />
hiçbir sosyal varlýk alanýndan ve hiçbir fizik<br />
varlýk alanýndan bahsedemez. Ýndirgeyen ve<br />
parçalayan diðer bilincin tanýmladýðý iki farklý<br />
varlýk alanýný tek bir varlýk alanýnýn sonsuz yansýmasýnýn<br />
birbirine katýlýmlý ve geçkili bir hali olarak<br />
görür. Zira, sosyal ve fizik alanlar ayrýmý daha<br />
sonra kendi içlerinde daha alt alanlar ayrýmýna<br />
gider ve bu, ilanihaye böyle devam eder. Gerçekte<br />
ise, parçalayadurduðumuz varlýk ayný varlýktýr.<br />
Dolayýsýyla, yaptýðýmýz þey, varlýðýn hakikatine<br />
taalluk eden bir edim olmaktan uzaktýr. Varlýðý algýlarýmýzda<br />
parçalamak ve onu bir paçasýnda indirgemek<br />
bihakkýn o-<br />
Her þeyi metalaþtýrdýðýmýz<br />
gerçeðini de<br />
hatýrlarsak, bu<br />
kavramlarýn delalet<br />
ettikleri somut gerçeklikleri<br />
de metalaþtýrýp<br />
kapitalizmin emrine<br />
vermiþ olmaktayýz.<br />
Burada, sosyal<br />
sermaye günah<br />
keçisi durumuna<br />
düþmemelidir.<br />
68<br />
nu parçalayabilmiþ<br />
olmak demek deðildir.<br />
Varlýðý anlamlandýrma<br />
çabamýz, kendimizi<br />
ve toplumumuzu<br />
anlamlandýrma çabamýzdýr.<br />
Anlamlandýran<br />
varlýk olarak varlýðý<br />
anlamlandýran insan,<br />
“Varlýk” ve “varlýk”<br />
ayrýmýný yapar. Bu<br />
ayrým yapýldýðýnda<br />
Varlýk sosyale mi yoksa<br />
fiziðe mi girer? E-<br />
ðer, Varlýk sosyali de<br />
fiziði de aþan ve onlarýn<br />
ötesinde bir þey i-<br />
se, sosyal alan ve fizik<br />
alanýn ihata edemediði<br />
ve dolayýsýyla sosyal olan ve fizik olanla anlamlandýramayacaðýmýz<br />
bir þeyden bahsediyoruz<br />
demektir. Öyleyse, sosyal ve fizik alanlar ayrýmý<br />
yapýlamaz.<br />
Varlýk’tan deðil de, sadece varlýktan yani<br />
mevcûd olandan bahsedebileceðimiz bir alemde<br />
sosyal alan ve fizik alan ayrýmý yapýlabilir diye düþünülse<br />
bile, özünde varlýk yani mevcûd da kendi<br />
bütünselliðinin varlýðý olduðu için, bu muhaldir.<br />
Geriye kalan, Varlýk’ýn (bu, Ýbn Arabi’nin<br />
Vücûd dediði þeydir) olmadýðý bir varlýk alemi tasavvur<br />
etmektir; ki, bu bizi kör aydýnlanmacýlýða,<br />
yani tarihin gerisine düþürür. Tarihin gerisine<br />
düþmek, aklýn da gerisine düþmek olur. Herhalde,<br />
bunca akýl ve tecrübeden sonra (rasyonalist<br />
ve ampirik olmaya da gerek yok), öyle bir þey<br />
yapmayýz.<br />
<strong>Sosyal</strong> sermaye derken tümüyle bu tartýþmalarý<br />
yapmýþ oluyoruz esasýnda. Yani, bunlarýn<br />
hepsi bir varlýk tasavvurunun tezahürleridir. Belki,<br />
bilimsel/sosyolojik düzlemde hiçbir zaman bu<br />
baðlamda ele alýnýp kullanýlmamaktadýr, ancak,<br />
bizatihi Batý bilimi ve sosyoloji (diðer bilimler de)<br />
böylesi bir anlam evreninde ortaya çýkan olgulardýr.<br />
Ýster, Durkheim gibi sosyolojizm yapýlsýn yani<br />
sosyali sosyalle açýklama yaklaþýmý seçilsin,<br />
isterse diðer sosyologlar gibi yapýlýp sosyale sosyalden<br />
baþka sebepler de aransýn, fark etmemektedir.<br />
Ýþin sonu, baþýnda ortaya koyulan ayrýmdan<br />
yani indirgemecilikten ve parçacýllýktan<br />
baðýmsýz olamamaktadýr.<br />
Bu yaklaþým bizi her þeyi parçalamaya götürür<br />
ve biz baþka sermayeler de üretiriz (zaten ü-<br />
rettik de). <strong>Sosyal</strong> sermayeden baþka kültürel sermaye,<br />
beþeri sermaye, entelektüel sermaye, iletiþim<br />
sermayesi vb.; tüm bunlar varlýðýn parçalanmýþlýðýna<br />
dair ifadelerdir. Ayrýca, her þeyi metalaþtýrdýðýmýz<br />
gerçeðini de hatýrlarsak, bu kavramlarýn<br />
delalet ettikleri somut gerçeklikleri de<br />
metalaþtýrýp kapitalizmin emrine vermiþ olmaktayýz.<br />
Burada, sosyal sermaye günah keçisi durumuna<br />
düþmemelidir. Mesele bu kavram deðil,<br />
bu kavramýn üretildiði anlam evreni ve düþünce<br />
dünyasýdýr.<br />
Bilgi düzeyinde adlandýrmalarýn kimseye zararý<br />
olmaz; ancak, bilgi varlýðýn bilgisi olmaktan<br />
kendisini hiçbir zaman kurtaramayacaðý için ve<br />
kendisi de bir varlýk olduðu için, bu mesele de<br />
göründüðü kadar masum olmayabilir.<br />
Sonuç Yerine: <strong>Sosyal</strong> <strong>Sermaye</strong><br />
Yani “<strong>Sosyal</strong> Kapital”<br />
Das Kapital’in Nesi Olur?<br />
Dedesi olur dersek, Marksist jargona ters bir<br />
þey söylemiþ oluruz. (Marx’ýn bize küsmesini u-<br />
mursamalýyýz) Torunu olur dersek, toplumu kendi<br />
kurumlarýndan birine daraltmýþ (indirgemiþ)<br />
oluruz. Baþka bir yol yok mu derseniz, var; fakat<br />
baðlamý ve paradigmasý farklý deriz. Farklý paradigmalardaki<br />
doðru ve yanlýþlarýn birbirlerine<br />
göre anlamsýz doðruluklar ve anlamsýz yanlýþlýklar<br />
olduðunu biliyoruz. Öyleyse, biz kendi paradigmamýzý<br />
kuralým; kuralým ki bu tür ithal kavramlarla<br />
zihnimizi köleleþtirmeyelim, zihnimiz<br />
kendisi olsun, özgür olsun; bizim olsun ve büyük<br />
olsun…