Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
däl nazarýetini döretdi.<br />
Öňden belläp geçişimiz ýaly Nýutonyň nazarýetiniň çuň manysy Ýere degişli edilip alnan<br />
bütindünýä dartylma kanundadyr. Ýeri polýuslada düşýän we ekwatorda süýündirýän merkezden<br />
daşlaşma güýjüni göz öňünde tutup Nýuton güýçleriň täsiri astynda erkin akyp geçýän, birmeňzeş<br />
düzümli ideal suwuklykdan duran Ýeriň aýlanma ellipsoidiniň şekiline eýe boljakdygyny aýtdy. Ol<br />
şeýle ellipsoidiň gysylmasyny ýagny α = ( a − b) a = 1 230 hasaplady, bu ýerde a –ekwatordaky<br />
radius, b-polýar radius.<br />
Stoks şeýle hem ters meseläni öňe sürdi: belli bolan güýç meýdany boýunça ähli massalary öz içine<br />
alýan dereje üsti tapmak. Emma bu mesele praktiki taýdan çözüwsizdir. Stoks hususy ýagdaý üçin,<br />
ýagny, aýlanma ellipsoidine ýakyn kiçi gysylmasy Ýer üçin hususy çözüwi tapdy.<br />
/ R<br />
ξ = ∑( g0<br />
−γ0) S( ψ)<br />
4πγ<br />
bu ýerde: γ 0 -agyrlyk güýjüniň sferoid şekilli. Ýer üçin bahasy g 0 -γ-agyrlyk güýjüniň hakyky we orta<br />
bahalary, g 0 -γ 0 -agyrlyk güýjüniň anomaliýalary.<br />
s(ψ)-nokatdan ψ polýar aralygyň käbir funksiýasy, onda ξ aňlatma gözlenýär. R-Ýeriň orta<br />
radiusy.<br />
Jem alnanda (goşulanda) Ýer boýunça deň paýlanan g 0 -γ 0 anomaliýalary bolmek zerurdyr.<br />
Geoidiň ξ beýikligini bilmek üçin Ýeri meýdanlara bölmeli, bu meýdanlarda g 0 -γ 0 anomaliýalary<br />
ölçäp, Stoksyň funksiýasyny s(ψ) hasaplar çykarmaly.<br />
Stoksyň formulasy alnandan soňra geoid atly dereje üsti gurmak mümkinçiligi döredi. Bu bolsa<br />
geodeziki meseleleri çözmek üçin grawimetriýa ulanylmagyna uly dykyzlanma döretdi.<br />
Şeýlelik bilen agyrlyk güýjüniň ölçenen aňlatmalary elipsoidiň gysylmasyny – Ýeriň<br />
figurasynyň birinji ýakynlaşmasyny we geoidiň bu ellipsoidden tapawudyny üçünji ýakynlaşmany<br />
kesgitlemäge mümkinçilik berýärler.<br />
§ 2. Geologiýada ulanylyşy.<br />
Grawimetriýanyň geologiýada ulanylmagy, onuň kömegi bilen geologiki-gözleg meselelerini<br />
çözmek (grawimetriki gözleg) bagly bolýar. Ol agyrlyk güýjüniň anomaliýalarynyň Ýer<br />
gabygynyndaky dykyzlyklaryň paýlanyşygy bilen baglydygyna esaslanýar. Grawitasion meýdanyň<br />
gözleg meýdanyndaky şekilini bilip anomal grawitasion meýdanyň gurluş häsiýetine baglylykda bu<br />
anomaliýalary emele getirýän ýer gabygyndaky birmeňzeş däl dykyzlykly gatlaklaryň barlygyny<br />
kesgitläp bolýar.<br />
Anomal grawitasion meýdanyny kesgitleýän esasy faktorlara aşakdakylar degişlidir.<br />
1) Ýer gabygynyň kuwwaty ýagny Mohorowiçiň araçäginiň relýefi we gabykasty maddanyň<br />
dykyzlygynyň üýtgemegi.<br />
2) Çökündi gatlaklaryň granit we bazalt gatlaklaryň kuwwatlarynyň aragatnaşygy, ýagny, olaryň<br />
üçekleriniň relýefi.<br />
3) Dykyzlyk häsiýetnamalary, ýagny, çökündi gat, petrografiki düzümiň we tektoniki gurluşyň<br />
üýtgemeleri.<br />
Grawimetriki maglumatlaryň interpretasiýasy hil we mukdar taýdan hem geçirilýär.<br />
Hil interpretasiýasy berlen regiona degişli bolan ähli geologiki we geofiziki maglumatlar<br />
boýunça we grawitasion meýdanynyň gurluş häsiýetlerine baglylykda tektoniki raýonlaşdyrma<br />
geçirmegi göz öňünde tutýar.<br />
Iri planda a 1 g 1 -ň regional anomaliýalaryň paýlanma häsiýeti ýer gabygynyň ösüşiniň<br />
dinamikasyna baha berýär.<br />
Gözlenýän jisim bilen ony özünde saklaýn jynslaryň arasynda dykyzlyk tapawudyň bolmagy<br />
grawirazwedkanyň netijelidiginiň esasy şertidir.<br />
Mukdar interpretasiýasy-bu gözlenýän massalaryň grawimetriki maglumatlaryň kömegi bilen<br />
san häsiýetnamalaryny almakdyr. Olara ýatma çuňlugy, formasy, agyrlyk merkeziniň<br />
koordinatalary, anomal massalaryň bölünme çäkleri degişlidir. Bu meseläni ýeketäk çözüwi bardyr.<br />
Grawimetriki maglumatlaryň mukdar interpretasiýasy iki topar operasiýalara bölünýär: