Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
BAP - I<br />
ÝERIŇ GRAWITASION MEÝDANYNYŇ TEORIÝASY<br />
§ 1. Çekiş güýji we ikinji proizwodniniň potensialy.<br />
Grawimetriýanyň teoriýasynyň esasy bolup I. Nýutonyň<br />
(1687 ý.) bütin dünýä dartyş güýjine<br />
esaslanandyr, şoňa görä iki nokadyň massasy m 1 we m 2 çekiş güýji F − , olaryň massalaryna göni<br />
proporsional, olaryň arasyndaky uzaklygyň kwadratyna ters proporsional.<br />
−<br />
m1m<br />
2<br />
F = f<br />
(1.1.)<br />
r2<br />
f-mydamalyk çekiş güýji (grawitasion – mydamalyk), barlaglaryň esasynda tapylýar, aýlanýan<br />
agyrlyk ölçenilýär, iki jisimiň biri-birine baglylykda güýji, belli massaly we ulylygy.<br />
f=(6,6720±0,0041) 10 -11 (m 2 /kg 2 );<br />
Ýeriň bir nokadynyň massasyna üç güýç täsir edýär:<br />
1. Dartyş güýji − F , emele gelýär hem-de Nýutoryň kanunyna gabat gelýär, nokadyň aralygynda<br />
we Ýeriň massasynda.<br />
2. Ortalyk güýç − P –Ýeriň öz okunyň daşyna aýlananda emele gelýär.<br />
3. Asma jysymlarynyň çekişme güýji- F − 1<br />
. Hemmesi şu güýçler ýygnalyp, Ýeriň güýjüniň tizligi –<br />
−<br />
G bolýar.<br />
−<br />
−<br />
−<br />
G = F+<br />
F1 + P<br />
(1.2)<br />
Dartyş güýji − F şertli bellikler boýunça Ýeriň içki gurluşyna we görnüşine paýlanýar.<br />
Asman jysymlarynyň çekiş güýji F − 1<br />
, gös-göni Klonyň kanunyna laýyk gelýär (1.1).<br />
Merkezden daşlaşýan güýç − P aralykda proporsional ρ . Şonuň aýlanmagyna we kwadraty<br />
burçyň<br />
2<br />
ω tizlenmesi ,<br />
Surat-1<br />
−<br />
Ýer aýlananda (surat-1),<br />
2<br />
P = ρω m<br />
(1.3).<br />
Merkezden daşlaşýan güýç, tegelegiň<br />
kiçi radiusyna gabat gelýär, şol ýagdaýda<br />
aýlanma emele gelýär.<br />
Merkezden daşlaşýan güýç, çekiş<br />
güýjini azaltmaga ymtylýar. Töwerekde<br />
deň aýlanýan nokadyň tizligi V geljekde<br />
mydamalyk ululykda, her pursatda uguruň<br />
galtaşmagy, ugury boýunça yzy kesilmeýär. Bu bolsa merkezden daşlaşýan güýjiň üýtgeýändigini<br />
düşündürýär.