Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
§ 2. Etweşiň effekti (täsiri).<br />
Goý gämi (P nokat) φ giňişlikde deň ölçegli υ tizlikli A azimut ugury boýunça hereket etsin (<br />
surat 14).<br />
Surat-14<br />
Gämide<br />
ornaşdyrylan<br />
grawimetrik abzalyň görkezmesi<br />
diňe agyrlyk güýjüniň ululygy<br />
bilen kesgitlenmän, ol Ýeriň burç<br />
tizliginiň wektoryna otnositel<br />
hereketiniň ugruna hem bagly.<br />
Gäminiň Ýere görä hereketi esasynda abzalyň kesgitlän agyrlyk güýjüniň üýtgemesine Etweşiň<br />
effekti diýilýär. Etweşiň effektini hasaba almak üçin ölçemeleriň netijelerini gymyldamaýan esasda<br />
gözegçilik edilen şerte getirýärler.<br />
Ýeriň gije-gündiz aýlanmasynyň esasynda P nokadyň, ýagny, gäminiň tizligi bilen Ýeriň tizligini<br />
goşalyň<br />
υ 2 =υ 2 -2υ 3 υcos(90 0 +A)+ υ 3 2 .<br />
Şonuň bilen gäminiň deňölçegli hereketinde abzala merkezden daşlaşma güýji täsir edýär.<br />
υ 2 /R=υ 2 /R+2υ 3 υsinA/R+υ 3 2 /R<br />
nirede R-Ýeriň orta radiusy. Formulanyň soňky agzasy Ýeriň aýlanmasynyň netijesinde dörän<br />
merkezden daşlaşýan güýji aňladýar. Formulasynyň başga agzalary Etweşiň düzedişini emele<br />
getirýärler.<br />
Sferiki Ýer üçin υ 3 =Wrcosφ, 0nda<br />
Δg e =2wυ cosφ sinA + υ 2 /R<br />
R=6 371 m we w =7,2921x10 -5 rad/s deň bolanlygy sebäpli<br />
Eger-de tizligi uzelde görkezsek<br />
Δg e =4,05υ cosφ sinA + 0,0012υ 2 .<br />
g e =7,50υ cosφ sinA + 0,0041υ 2 .<br />
Formulanyň sag tarapynyň ikinji agzasy diňe gäminiň tizligine bagly bolanlygy üçin ol diňe<br />
Etweşiň effektiniň merkezdendaşlaşma bölegini tutýar. Ol 1 mGal ululyga diňe 30 km/sag tizliginde<br />
ýetip biler.Şonuň üçin hem gämileriň tizliginiň ululygynda düzetmäniň birinji agzasy esasy rol<br />
oýnaýar. Ol korioliýe güýjüniň dik düzüjisini düzýär.<br />
Etweşiň düzediş iň uly baha ekwatorda hereket edende, ýagny, φ=0 sinA=±1El bolýar.<br />
§ 3. Deňiz grawimetriki sýomkasy.<br />
Gämide ýerleşen çuňluk grawimetrler bilen deňiz grawimetriki sýomkasyny ýerine ýetirýärler.<br />
Wehami ýa-da buýami berkidilen punktlardan ybarat bolan daýanç toryny döredýärler we 2-3 sany<br />
grawimetr bilen hatar torynyň punktlarynda birnäçe reýsler geçirýärler. Punktlarda birnäçe hasabat<br />
alandan soň kontrol gözegçilik üçin abzaly göterýärler we ýene-de suwuň düýbine düşürýärler.<br />
Çuňluk grawimetrler bilen reýsleri geçirmegiň we gözegçilikleri täzeden işlemegiň gurluşy gury<br />
ýerdäki gözegçiligiň gurluşyna meňzeýär. Gämide ornadylan radiogeodezik ulgamyň kabul ediş<br />
indikatory bilen punktlaryň koordinatalaryny we olaryň çuňlugy bolsa eholotlar ýa-da grawimetriň<br />
çuňluk ölçeýjisi bilen anyklaýarlar. Ölçeme dowamynda gämi ýakorda durýar. Çuňluk sýomkasy 30<br />
m çuňlukda 7 sagadyň dowamynda 10-15 punkty anyklap bilýär we 100-150 m çuňlukda bolsa<br />
onuň öndürijiligi 25 % kemelýär. Onuň priwýazkasynyň we ölçemesiniň ýalňyşlygy deňiziň<br />
çuňlugynyň ulalmagy bilen ösýär. Şonuň üçin hem çuňluk sýomkasy 200-300 m çuňluk bilen