Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
BAP-V<br />
AGYRLYK GÜÝJÜNIŇ DEŇIZDE<br />
WE HOWADA ÖLÇENIŞI.<br />
§ 1. Agyrlyk güýjüniň deňizde ölçenişi.<br />
Agyrlyk güýjüni ölçemekde ýokary takyklygy diňe gaty esasda berkidilen abzal bilen amala<br />
aşyryp bolýar, sebäbi mikronyň ondan bir bölegine deň bilen ýükiň süýşmelerini kesgitlemek talap<br />
edilýär. Esas durnuksyz bolan mahalynda podstawkanyň gorizontal süýşmeleri maýatnigiň<br />
yrgyldama häsiýetini, wertikal süýşmeler agyrlyk güýjüniň üýtgemeleri hökmünde täsir eder, sebäbi<br />
dartylmalaryň tizlenmesi we podstawkanyň inersial süýşmeleri ekwiwalentdir. Bu tizlenmeleri<br />
saýgarmak mümkin däl.<br />
Ýöne şeýle bolsa-da hem agyrlyk güýjüni deňizde ölçemek mümkindir. Bu ýagdaýda iň ýönekeý<br />
usul maýatnigi ýa-da grawimetri deňiz düýbine düşürmekdir. Ýeterlikli çuňlukda suwuň<br />
tolgunmasy ýok ýerinde, agraldylan abzal yrgyldamaz. Bu maksatlar üçin aralykdan dolandyrylýan<br />
çuňluk grawimetrleri döredilen. Häzirki döwürde bu usul bilen geçirilýän gözlegler deňizleriň şelf<br />
zolaklarynda, 100-200 m çuňluklarda ýerine ýetirilýär. Bu işleri deňiziň has çuň ýerlerinde ýerine<br />
ýetirmek hem mümkin, ýöne onuň üçin köp material çykdaýjylar we wagt talap edilýär, bu bolsa<br />
olary maksada laýyk däl edýär.<br />
Emma agyrlyk güýjüni maýatnikleriň we grawimetrleriň kömegi bilen gämide ýerine ýetirmek<br />
mümkindir. Bu pikir golland geofiziki Weýning Maýnes tarapyndan hödür edildi.<br />
Pikir şeýledir: eger-de podstawkada iki sany maýatnik yrgyldasa, onda gäminiň tolgunmasy zerarly<br />
dörän wozmuşaýuşiýe tizlenmeler podstawka arkaly iki maýatnige hem deň täsir eder. Diýmek, iki<br />
maýatnigiň gyşarmasy hem birmeňzeş bolar. Şeýlelikde gämide bir podstawkada ýerleşdirilen iki<br />
maýatnigiň biriniň yrgyldamasyndan beýlekisiniň yrgyldamasyny aýyrsak, iki maýatnige heň deň<br />
täsir edýän gorizontal wozmuşaýuşiýe tizlenmeler aýrylar we arassa yrgyldylar galar.<br />
Indi usul bilen birinji ýakynlaşmada maýatnigiň hereketiniň gorizontal wozmuşeniýa aýrylar.<br />
Gäminiň tolkunyň üstünde ýokary aşak hereketi esasynda dörän wertikal wozmuşeniýeler uzak<br />
wagt aralygynyň içinde gözegçilik edilen ölçemeleri orta bahasyny almak arkaly aýrylar. Şeýle<br />
yrgyldamalaryň dogry amplitudasynda we hemişelik periodynda wozmuşeniýeler orta baha almak<br />
arkaly aýrylar, sebäbi agyrlyk güýjüniň ýokary galmadaky ulalmagy we aşak düşmedäki kiçelmegi<br />
bilen deňagramlaşdyrylar.<br />
Emma tejribede bu ähli işler gaty çylşyrymlydyr we agyrlyk güýjüniň tolgunmadan döreýän<br />
wozmuşeniýeleri aýyrmak üçin (eger-de tolgunma 2-3 ball bolsa) ýörite özleşdirmeleri talap<br />
edilýär. Bu ýagdaýda gämide ulanylýan tizlenmeleriň wozmuşeniýelerini we gyşarmalary ölçeýän<br />
abzallar ýörite gurnama (akselerograf) bilen üpjün edilýär, abzallar gidrostabilizerlýän platformada<br />
ýa-da kardan asmalarynda ýerleşdirilýär.<br />
Wozmuşaýuşiý tizlenmeden başga-da hereket edýän gämide ornaşdyrylan abzala Ýeriň<br />
aýlanmasyna ugurdaş we garşy hereketi esasynda dörän merkezden daşlaşma güýjüniň üýtgemesi<br />
täsir edýär.Eger-de älemiň boýy boýunça Ýeriň aýlanmasyna ugurdaş bolsa, onda Ýeriň<br />
aýlanmasynyň burç tizligine W gäminiň töwerek boýunça hereketiniň burç tizligi ΔW goşulýar.<br />
Eger-de bu hereket Ýeriň aýlanmasyna garşy ugurly bolsa onda ΔW aýrylýar. Degişmelikde<br />
agyrlyk güýjüniň merkezden daşlaşma düzüjisi ulalýar ýa-da kemelýär. Meridianyň boýy boýunça<br />
herektde burç tizligi üýtgemeýär. Eger-de gämi azimut boýunça hereket etse, onda goşmaça<br />
merkezden daşlaşma tizlenmesiniň ululygy azimutyň kosinusyna proporsional bolar. Burç tizliginiň<br />
şeýle üýtgemesi agyrlyk güýjüniň ölçenen ululygynyň üýtgemegine getirer. Bu ýalňyşlyklaryň<br />
çeşmesini hasaba almak üçin gözegçilikleriň netijesine ýörite düzediş ýagny Etweşiň düzedişini<br />
girizmeli.