Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
Grawimetriýa. Okuw gollanmasy
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
GIRIŞ<br />
Grawimetriýa – ýeriň agyrlyk güýjiniň meýdany we onuň wagt boýunça üýtgemegi hakyndaky<br />
ylym. Grawimetriýanyň metodlary Ýeriň görünişini (figurasyny), gurluşyny, Güniň we Aýyň<br />
dartyşy bilen ýüze çykýan maýyşgak deformasiýalary öwrenmäge mümkinçilik berýär.<br />
Ol metodlar Geodeziki, Geofiziki, Metrologiki, Geologiki, kosmonawtiki, astronomiki<br />
meseleleri çözmekde giňden ulanylýar.<br />
Ýeriň agyrlyk güýjüniň ululygyny ölçemek üçin maýatnikli abzallar, grawimetrleriň dürli<br />
görnüşleri we grawitasion Wariometrler ulanylýar.<br />
Grawimetriýa Grek sözi bolup ( Grawis – agyr … metr – ölçemek) – agyrlyk güýjüniň<br />
tizlenmesini otnositel olçemek.<br />
Grawimetriýa ylymy I. Nýuton bilen baglanyşykly (1643-1727), ýer aýlanýan elipsoiddyr diýip<br />
belläpdir.<br />
Ýere deňagramlylykda aýlanýan grawimetrik massa diýip seredipdir. Nýuton Ýeriň gysylmasyny<br />
şeýle hasaplapdyr<br />
α =1/230;<br />
Bir näçe ýyldan soň Fransuz matematigi Klero (1713-1765) ýeriň çekiş güýji bilen, giňişligiň<br />
ýeriniň, ikisiniň aralygynyň baglanyşygyny, Ýeriň gysylyşynyň hem-de çekiş güýjiniň gatnaşygyny<br />
tapypdyr (teorema Klero). Bu uly öňe gidişlik mydama ýeriň üstünde, çekiş güýjini ölçemäge we<br />
ýeriň ýüzünde paýlanyşyny öwrenmäge itergi berdi. 1849 ý. Skot (1817-1908) subut etdi. Ýeriň<br />
kuwwatyny.we çekiş güýjiniň aralygyny. Stoksyň teoremasy, Kleronyň goýan düşünjesini giňeltdi.<br />
Olar ýeriň kuwwatyny we çekiş güýjini tapmaga mümkinçilik berýär, berlen deňeşdirilen üstlerde,<br />
şoňa görä Ýeriň görnüşinde massasyny we aýlanma hereketini. Galileý (1564-1642) çekiş güýjüniň<br />
tizlenmesini, erkin gaçyşda tapypdyr. Barlag işlerini belli bolan gyşaryp duran Pižan başniýesinde<br />
geçiripdir.<br />
Galileýiň açyşyna görä, erkin gaçma kanuny boýunça çekiş güýji tapypdyrlar.<br />
2<br />
gt<br />
S =<br />
2<br />
S- gaçan jysymyň geçen ýoly; g-çekiş güýjiniň tizlenmesi, t-wagt.<br />
Öňkilere görä dograk edip Gýugen (1629-1695), çekiş güýjini tapypdyr, maýatnigyň hereketiniň<br />
esasynda.<br />
T = 2π<br />
L g ,<br />
g-çekiş güýjiniň tizlenmesi; L-maýatnigiň uzynlygy; T-gymyllynyň wagty.<br />
Wenger fizigi Etweş XIX asyryň aýagynda täze grawimetriki abzal oýlap tapypdyr –<br />
Grawimetriki wariometr, Klonuň aýlanmanyň agramlygyna esaslanypdyr, ygtyýarly ölçemäge çekiş<br />
güýjiniň özüni dälde, her taraplaýyn we kese tekizlikde ýokary dogrulykda.<br />
Şeýle abzal tapylandan soň tejribe işlerinde birnäçe işleri amala aşyrmaga mümkinçilik berdi.<br />
Geologiýa işlerinde ýeriň ýokarky gatlaklarynyň gatylygynyň hemme ýerde deň däldigini<br />
anyklandy.<br />
Grawimetriýanyň geodeziýada ulanylyşy – geodeziki grawimetriýa şunuň ýaly meseleleri