12 2006
12 2006
12 2006
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
TÜRKMENISTANDA YLYM WE TEHNIKA<br />
НАУКА И ТЕХНИКА В ТУРКМЕНИСТАНЕ<br />
SCIENCE AND TECHNICS IN TURKMENISTAN<br />
№<strong>12</strong> <strong>2006</strong><br />
B.Basarow<br />
YNSAN GATNAŞYKLARYNY KADALAŞDYRMAGA GÖNÜKDIRILEN<br />
PSIHOLOGIK TEKLIPNAMALARYŇ AHLAK GYMMATLYGY<br />
DOGRUSYNDA<br />
“Ynsap ýüregiň içki emridir”.<br />
Beýik Saparmyrat TÜRKMENBAŞY.<br />
Psihologik teklipleriň hökümdarlara niýetlenen nusgalarynyň ilkinjileriniň biri<br />
XVI asyrda Nikkolo Makiawelliniň “Hökümdar” [3] atly işinde berlip, onuň düýpli<br />
özboluşlylygy öz düzgünleriniň hiç hili ahlak kadalaryny, rehimdarlygy ykrar<br />
etmeýänligidir. Makiawelli döwlet syýasatynyň ýeke-täk häsiýetnamasy hökmünde<br />
onuň derege ýarap ýa-da ýaramaýandygyny görkezip, özi bolsa hiç hili sarsgynlyga<br />
ýer goýmaýan, derde ýaramly syýasat nusgasyny tekrar edýär. Kitapda ýurt ykbaly<br />
ynanylana üstünlikli dolandyrmak boýunça ulgamlaýyn maslahatlar getirilse-de,<br />
olaryň ahlak gymmaty dogrusynda hiç hili görkezme ýokdur. Makiawelliniň teklipleri<br />
özüniň düýp manysynda “ýeňiji hiç wagt ýazgarylmaýar” pähiminde düzülendir.<br />
Eger-de Makiawelli döwlet dolandyryşyň islendik derejesinde ahlak kadalarynyň<br />
berjaýlygynyň zerurlygyny açyk inkär edýän bolsa, täze döwrüň bu ugurdaky<br />
teklipnamalary ahlaklygyň, keminden, görnüş-hereket tarapynyň berjaýlygy üçin<br />
aladalanýanlygy häsiýetlidir.<br />
Eýsem, psihologik teklipleriň işiň netijeliligini, ynsan gatnaşyklarynyň<br />
kadalylygyny üpjün etmek gönükdirilmesi näderejede bu tutuma hökmany ýagdaýda<br />
utgaşýan ruhyýetiň täji-ahlaklylygyň berjaýlygy bilen sepleşýär?<br />
Psihologik teklipler – bu netije gazanylmasy çenden aňsat, emma dowamly<br />
saklanmasy örän kyn, iş öndürijiligini ýokarlandyrmaga, özara gatnaşyklary<br />
kadalaşdyrmaga gönükdirilen ugrukdyrmalaryň toplumydyr. Bu ugrukdyrmalar,<br />
esasan, “häzir we şu ýerde” hereket edýän tutum bolup, olar adamyň öňki tejribesini<br />
oňynlyga özgertmäge, derejesini aýdyňlaşdyrmaga gös-göni niýetlenen däldir. (Ýöne,<br />
şol bir wagtyň özünde, şeýle teklip-täsirleriň esasynda şahsyýetde düýpli özgermeleriň<br />
bolup bilmek ähtimallygyny-da düýpgöter inkär etmek bolmaz).<br />
Bilşimiz ýaly, bu teklipnamalardan tapawutlylykda, hakyky ahlaklylykda<br />
adamyň pähim-paýhasynyň, hoşniýetli erkiniň mümkingadar uzaýan kesimindäki<br />
mazmuna goldaw-sahawat gatnaşygyny erkin borçlanmagyň esasynda amal etmeklik,<br />
baş matlaba öwrülýär. Barlyga goldawly gatnaşygyň möçber we mazmun<br />
çäklendirilmesi, geldi-geçerligi hakyky ahlaklylykdan sowa häsiýetdedir.<br />
Bu ugurda ýörite seljermäni talap edýän ýene-de bir mesele ahlaklylyk bilen<br />
pähmiýete (logika) laýyklygyň özara utgaşmasydyr. Elbetde, ýörite esaslandyrylýan<br />
7