ABâ-ny HÃKÃMETI
ABâ-ny HÃKÃMETI
ABâ-ny HÃKÃMETI
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
AB≈-<strong>ny</strong>◊ HÖKÜMETI<br />
BARADA GYSGAÇA ŸAZGYLAR
Ba∆ redaktor: Rozali Targonski<br />
Çeperçilik bezegi: Klou D. Ellis<br />
Surat redaktory: Meggi Jonson Slaÿker<br />
Redaktorlar: Ketlin E. Hag we Kerol Norton<br />
Birinji ne∆ir Riçard ≈reder tarapyndan<br />
ÿazylan. «Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ dü=ündirili∆i:<br />
Federalisti◊ ÿazgylary» atly<br />
kitaby◊ II-nji bölümini◊ awtory<br />
Natan Glik tarapyndan bu kitap<br />
1989-njy ÿylda gözden geçirilen we<br />
üsti ÿetirilen. Kitaby◊ «Ÿokary sudu◊<br />
taryhy kararlary» diÿen 6-njy bölümini◊<br />
awtory hökmünde çyky∆ edÿän<br />
Rozali Targonski tarapyndan bu kitap<br />
2000-nji ÿylda gaÿtadan seredilen<br />
we üsti ÿetirilen. ≈u ne∆iri◊ «Halk<br />
hökümeti: Raÿaty◊ wezipesi» atly<br />
8-nji bölümi Robert L. Teÿlor<br />
tarapyndan taÿÿarlanan.<br />
2
AB≈-<strong>ny</strong>◊ HÖKÜMETI<br />
BARADA GYSGAÇA ŸAZGYLAR<br />
MAZMUNY<br />
I bap<br />
Konstitusiÿa: Asyrlara niÿetlenen dokument . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4<br />
II bap<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ dü∆ündirili∆i: Federalisti◊ ÿazgylary . . . . . . . . . . . . . . . 30<br />
III bap<br />
Ÿerine ÿetiriji pudak: Prezidentlik wekilçilikleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38<br />
IV bap<br />
Hökümeti◊ kanun çykaryjy pudagy: Kongresi◊ hukuklary . . . . . . . . . . . 66<br />
V bap<br />
Sud pudagy: Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ dü∆ündirili∆i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80<br />
VI bap<br />
Ÿokary sudu◊ taryhy kararlary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88<br />
VII bap<br />
Köp hökümetleri◊ ÿurdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98<br />
VIII bap<br />
Halk hökümeti: Raÿaty◊ wezipesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümeti barada go∆maça edebiÿaty◊ sanawy . . . . . . . . . . . 122<br />
3
«Amerika<strong>ny</strong>◊ döwlet hökümetini◊ düÿbüni◊ tutuly∆y» atly bu suratda Konstitusion<br />
Konwenti◊ wekillerini◊ birini◊ AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasyna gol çekÿän pursadyna seretmek<br />
üçin stolu◊ üstüne eglip duran Jorj Wa∆ington we bu waka syn edip duran beÿleki<br />
wekiller ∆ekillendirilipdir.<br />
4
I<br />
bap<br />
KONSTITUSIŸA<br />
ASYRLARA<br />
NIŸETLENEN<br />
DOKUMENT<br />
«Konstitusiÿa girizilen bu<br />
düzgün asyrlara niÿetlnendir,<br />
∆eÿle-de jemgyÿetçilik<br />
durmu∆yndaky dürli<br />
kynçylyklary çözmek<br />
maksady bilen üÿtgedilip<br />
bilner» – AB≈-<strong>ny</strong>◊ ÿokary<br />
sudu<strong>ny</strong>◊ ba∆lygy<br />
Jon Mar∆all, MakKullohy◊<br />
Merilend ∆taty<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna<br />
i∆i, 1819-njy ÿ.<br />
5
XVIII-nji asyry◊ bir grawÿurasynda 1787-nji ÿylda AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
taslamasy ÿazylan ÿeri bolan Gara∆syzlyk jaÿy<strong>ny</strong>◊ ÿa<strong>ny</strong>nda üÿ∆üp duran filadelfiÿalylar<br />
∆ekillendirilen.<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<br />
döwlet dolandyry∆y<strong>ny</strong>◊ esasy<br />
guralydyr we ÿurdu◊ esasy kanu<strong>ny</strong>dyr.<br />
200 ÿyly◊ dowamynda onu◊ bilen döwlet<br />
edaralary dolandyryldy, ol syÿasy<br />
durnuklylygy◊, ∆ahsyÿet azatlygy<strong>ny</strong>◊,<br />
ykdysady we sosiÿal ösüsi◊ esasy<strong>ny</strong><br />
düzdi.<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy dünÿädäki<br />
konstitusiÿalary◊ i◊ irkisi bolup,<br />
köp ÿurtlary◊ konstitusiÿalary düzülende<br />
nusga bolup hyzmat etdi. Konstitusyÿa<strong>ny</strong>◊<br />
öçmejek gymmatlygy onu◊<br />
ÿönekeÿligine we çeÿeligine baglydyr.<br />
XVIII-nji asyry◊ ahyrynda, entek Konstitusiÿa<br />
i∆lenip taÿÿarlanÿarka, ol Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
Atlantik kenar ÿakasynda ÿerle∆en<br />
we öziralarynda örän tapawutlanÿan<br />
13 sa<strong>ny</strong> ∆tatlary◊ 4 million ilaty<strong>ny</strong><br />
dolandyrmakda ÿuridiki esas bolup<br />
hyzmat etmelidi. Ÿöne Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
esasy düzgünleri ∆eÿle bir akylly-ba∆ly<br />
düzülipdir welin, o◊a bary-ÿogy 27 sa<strong>ny</strong><br />
düzedi∆ girizilen hem bolsa, Atlantik<br />
okea<strong>ny</strong>ndan Ÿuwa∆ okea<strong>ny</strong> aralygynda<br />
ÿerle∆en biri-birinden tapawutly 50 ∆tatlarda<br />
ÿa∆aÿan 260 million amerikanlylary◊<br />
∆u günki isleglerini hem kanagatlandyrÿar.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ i∆lenip taÿÿarla<strong>ny</strong>l-<br />
∆y<strong>ny</strong>◊ we kabul edili∆ini◊ taryhy ÿe◊il<br />
bolmandy. Dokumenti◊ taslamasy dartgynly<br />
jedelleri◊ netijesinde we federal<br />
birle∆mesini◊ ba∆ky görnü∆ini◊ ula<strong>ny</strong>-<br />
6
ly∆y<strong>ny</strong>◊ 6 ÿyllyk tejribesinden so◊,<br />
1787-nji ÿylda i∆lenip düzüldi. 1776-nji<br />
ÿylda Brita<strong>ny</strong>ÿa<strong>ny</strong>◊ Amerikadaky 13 koloniÿasy<br />
özlerini◊ gara∆syzlygy<strong>ny</strong> yglan<br />
etdi. Ondan bir ÿyl ö◊ koloniÿalar bilen<br />
Beÿik Britaniÿa<strong>ny</strong>◊ arasynda uru∆ ba∆la<strong>ny</strong>pdy.<br />
Gara∆syzlyk ugrundaky uru∆<br />
uzak alty ÿyla çekdi. Uru∆ entek gidip<br />
durka, ∆ol wagta çenli özlerini «Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
Birle∆en ≈tatlary» diÿip atlandyrÿan<br />
kolo<strong>ny</strong>ÿalar özlerini bir döwleti◊<br />
çäginde birle∆dirÿän ∆ertnama<strong>ny</strong> düzdüler.<br />
Bu ∆ertnama<strong>ny</strong>◊ doly ady «Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
we Baky Birle∆igi◊ maddalary»<br />
bolup, ∆tatlary◊ Kongresi tarapyndan<br />
1777-nji ÿylda tassyklandy we<br />
1778-nji ÿyly◊ iÿulynda resmi ÿagdaÿda<br />
gol çekildi. Maddalar 13-nji ∆tat,<br />
ÿag<strong>ny</strong> Merilend ∆taty, 1781-nji ÿyly◊<br />
martynda tassykla<strong>ny</strong>landan so◊ kanu<strong>ny</strong><br />
güÿje girdi.<br />
Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ maddalary ∆tatlary◊<br />
erkin birle∆igini we federal hökümeti◊<br />
örän çäklendirilen ygtyÿarlylygy<strong>ny</strong><br />
göz önünde tutÿardy. Federal hökümeti<br />
goranmak, döwleti◊ maliÿe we söwda<br />
ÿaly möhüm meselelerinde ∆tatlary◊<br />
kanun çykaryjy ÿygnaklaryna doly gara∆lydy.<br />
Bular ÿaly döwlet gurlu∆y durnuklylygy<br />
we güÿji üpjün edip bilmeÿärdi.<br />
Tiz wagtdan Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ gow-<br />
∆aklygy hemmä mälim boldy. Syÿasy<br />
we ÿkdysady taÿdan ÿa∆ döwlet bulambujarlyga<br />
tarap gidip barÿardy. Birle∆en<br />
≈tatlary◊ ilkinji prezidenti bolup 1789-njy<br />
ÿylda saÿlanmaly Jorj Wa∆ingto<strong>ny</strong>◊ aÿtmagyna<br />
görä, 13 ∆tatlar «çägeden edilen<br />
ÿalydy».<br />
Hut ∆ular ÿaly agyr ÿagdaÿda Birle∆en<br />
≈tatlary◊ Konstitusiÿasy i∆lenip<br />
düzülipdi. 1787-nji ÿyly◊ fewralynda<br />
Kontinental kongres, respublika<strong>ny</strong>◊ kanun<br />
çykaryjy orga<strong>ny</strong>, Maddalara gaÿtadan<br />
seretmek üçin ∆tatlara öz wekillerini<br />
Filadelfiÿa (Pensilwaniÿa ∆taty) ibermeklerini<br />
teklip etdi. Konstitusiÿon<br />
Konwent 11 ÿyl ozal, 1776-njy ÿyly◊<br />
4 iÿulynda Garassyzlyk jarnamasy<strong>ny</strong><br />
kabul edilen Gara∆syzlyk jaÿynda<br />
1787-nji ÿyly◊ 25-nji maÿynda ÿygna<strong>ny</strong>∆dy.<br />
Wekillere di◊e Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
maddalaryna üÿtge∆meler girizmeklige<br />
ygtyÿar berilen hem bolsa, olar<br />
Maddalary aradan aÿryp, düÿbünden<br />
täze, has merkezle∆dirilen döwleti◊ düzgünnamasy<strong>ny</strong><br />
taÿÿarlamaga giri∆diler.<br />
Täze dokument, Konstitusiÿa 1787-nji<br />
ÿyly◊ 17-nji sentÿabrynda i∆lenip gutaryldy,<br />
1789-njy ÿyly◊ 4-nji martynda<br />
bolsa resmi taÿdan kabul edildi.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong> taÿÿarlan<br />
55 wekilleri◊ köpüsi görnükli ÿolba∆çylardan<br />
ÿa-da täze döwleti◊ «atalaryndan»<br />
ybaratdy. Olar bähbitleri◊ gi◊<br />
görnü∆ini we durmu∆y gatlaklary göz<br />
önünde tutdular. Olaryn hemmesi Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
giri∆indäki esasy maksatlary<br />
görkezÿärdi: «Biz, Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
halky, has kämille∆en birle∆igi<br />
döretmek, adyl sudy berkarar etmek,<br />
içerki asudalygy kepillendirmek, gora<strong>ny</strong>∆y<br />
bilelikde üpjün etmek, umumy<br />
abadancylyga ÿardam bermek, özümiz<br />
we neslimiz üçin azatlygy◊ gazananlary<strong>ny</strong><br />
berkitmegi dabaraly yglan edÿäris<br />
we ∆u Konstitusiÿa<strong>ny</strong> Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
Birle∆en ≈tatlary üçin berkarar edÿäris».<br />
DÜRLI HALKLARY÷ BIRLE≈MESI<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ esasy maksady –<br />
halky◊ islegini ÿerine ÿetirÿän berk,<br />
saÿlawly hökümeti döretmekdir. Öz-özü-<br />
7
ni dolandyrmak dü∆ünjesi Amerikada<br />
dörän däldir. Öz-özüni dolandyrmagy◊<br />
belli bir görnü∆i ∆ol wagtlar Angliÿada<br />
bardy. Dünÿäni◊ beÿleki ÿurtlary<strong>ny</strong>◊<br />
hökümetleri bilen dene∆direni◊de Konstitusiÿa<br />
Birle∆en ≈tatlary dolandyrmakda<br />
halky◊ gatna∆magy<strong>ny</strong>◊ täsin, hatda i◊<br />
täze derejesini göz önünde tutdy. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
kabul edilen wagtyna çenli,<br />
amerikanlylar öz-özüni dolandyrmakda<br />
uly tejribe topladylar. Gara∆syzlygy◊<br />
yglan edilmezinden kän ö◊, koloniÿalar<br />
halky◊ gözegçiligindäki döwlet bölümlerinden<br />
ybaratdy. Rewolÿusiÿa ba∆landan<br />
so◊, 1776-njy ÿyly◊ 1-njy ÿanwaryndan<br />
1777-nji ÿyly◊ 20-nji apreline çenli aralykda<br />
13 ∆tatlary◊ 10-sy özlerini◊ hususy<br />
konstitusiÿasy<strong>ny</strong> kabul etdi. Köp ∆tatlarda<br />
∆taty◊ kanun çykaryjy ÿygnagy tarapyndan<br />
saÿlanan gubernator ÿolbasçylyk<br />
edÿärdi. Kanun çykaryjy ÿygnak ählihalk<br />
saÿlawlary bilen döredildi.<br />
Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ maddalarynda özözüni<br />
doladyrÿan ∆tatlary birikdirmäge<br />
syna<strong>ny</strong>∆yk edildi. Konstitusiÿa bolsa<br />
onu◊ tersine, ∆tatlary◊ arasyndaky gatna∆yklary<br />
sazla∆dyrÿan we di◊e halkara<br />
gatna∆yklarynda hem goranmak meselesinde<br />
gi◊ ygtyÿarly güÿçli merkezi ÿa-da<br />
federal hökümeti göz önünde tutÿardy.<br />
Köp adamlar merkezle∆dirme meselesini<br />
kabul etmegi kyn gördüler. Amerika<br />
gelenleri◊ köpüsi, adamy<strong>ny</strong>◊ tejribesine<br />
we gujyr-gaÿratyna garamazdan<br />
o<strong>ny</strong> bir sosiÿal ÿagdaÿda saklaÿan «Köne<br />
dünÿän» dini we syÿasy jebirlerden<br />
sypmak, seÿle-de onun agyr we çeÿe däl<br />
ykdysady gatnasyklaryndan azat bolmak<br />
maksady bilen wata<strong>ny</strong><strong>ny</strong> ta∆lan ÿewropalylardyr.<br />
Bu göçüp gelenler ∆ahsy<br />
azatlyga örän uly baha berÿärdiler we<br />
hemme häkimiÿete ynamsyz garaÿardylar.<br />
Öz ∆ahsy azatygyna zeper ÿeter<br />
öÿdüp, olar esasanam dowlet hökümetinden<br />
gorkÿardylar.<br />
Birle∆megi has kynla∆dyrÿan zat<br />
ilaty◊ dürli milletlerden bolmagydyr.<br />
Konstitusiÿa laÿyklykda merkezi hökümeti<br />
saÿlamak we o◊a gözegçilik<br />
etmek hukugy berilen halk, gelip çyky∆y<br />
boÿunça dürli-dürli dinlerden bolan<br />
we dürli islegli adamlardan ybaratdy.<br />
Olary◊ köpüsi Angliÿadan gelenlerdi,<br />
ÿöne ≈wesiÿa, Norwegiÿa, Fransiÿa,<br />
Gollandiÿa, Prussiÿa, Pol∆a we<br />
ba∆gada köp ÿurtlar hem «Täze dünÿä»<br />
emmigrantlary iberÿärdiler. Olary◊ dürli<br />
dini garaÿy∆lary bolup, dine berk<br />
ynanÿan adamlardyr. Olary◊ arasynda<br />
anglikan we rim-katolik buthanalary<strong>ny</strong>◊,<br />
kalwinistleri◊, gugenotlary◊, lÿuteranlary◊,<br />
kwakerleri◊ we iÿudeÿleri◊<br />
wekilleri bolupdyr. Ykdysady we sosiÿal<br />
gatna∆yklarynda amerikan halky ÿer<br />
aristokratiÿasy<strong>ny</strong>, afrikan gullary<strong>ny</strong> we<br />
öz bergilerini isläp üzÿän batraklary<br />
özünde jemleÿär. ÿöne ÿurdy◊ esasy<strong>ny</strong><br />
orta synp bolan-fermerler, söwdagärler,<br />
mehanikler, de◊izçiler, gämi gurujylar,<br />
dokmaçylar, agaç ussalary we ba∆galar<br />
düzÿär.<br />
≈ol wagt hem häzirki amerikanlarda<br />
bol∆y ÿaly, Britan koronasyndan aÿrylmagy◊<br />
maksada laÿyklygyndan ba∆lap<br />
beÿleki ähli zatlar barada dürli garaÿy∆lar<br />
bolupdyr. Amerikan rewolÿusiÿasy<br />
döwründe Tory diÿip atlandyrylÿan i◊lis<br />
loÿalistleri (wepalylary) ÿurtdan gaçypdyrlar<br />
we esasan Kanada<strong>ny</strong>◊ gündogar<br />
kenar ÿakasynda ÿerle∆ipdiler. Galanlary<br />
dürli sebäpler boÿunça rewolÿusiÿa<br />
gar∆y çyky∆ eden hem bolsalar, örän uly<br />
8
oppozision topary döretdi we olary◊<br />
arasynda täze amerikan respublikasy bilen<br />
nähili ∆ertlerde ylala∆yk bagla∆mak<br />
barada bir pikir ÿokdy.<br />
So◊ky iki ÿüz ÿyllykda ÿurdu◊ ilaty<strong>ny</strong>◊<br />
köp dürlüligi has hem artdy, ÿöne<br />
∆eÿle-de bolsa ÿurdu◊ bütewiligi berkedi.<br />
XIX we XX asyrlary◊ dowamynda<br />
immigrantlary◊ tükeniksiz akymy ÿurdu◊<br />
bilimini we däp-dessury<strong>ny</strong> baÿla∆dyrdy.<br />
Amerika<strong>ny</strong> ilkinji açanlar gündogarda<br />
Appalaçi daglaryndan geçip, Missisipi<br />
jülgesinde we kontinenti◊ merkezinde<br />
ÿerle∆ÿän Uly düzlükde orna∆dylar,<br />
so◊ra olar Gaÿaly daglary geçip, ilkinji<br />
koloniÿaÿylary◊ dü∆en ÿeri bolan<br />
Atlantik okea<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ 4500 km günbatarynda<br />
ÿerle∆en Ÿuwa∆ okea<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ kenaryna<br />
çykdylar. Täze ÿerleri özle∆direnlerinde<br />
ÿerleri◊: barylmadyk tokaÿlary◊,<br />
kömüri◊, misi◊, demiri◊ we<br />
nebiti◊ känlerini◊, baÿ suw ÿataklary◊<br />
we mes toprak ÿaly tebigy baÿlyklary◊<br />
köpdügine göz ÿetirdiler.<br />
Täze ÿurdu◊ baÿlygy öz gezeginde<br />
ba∆ga görnü∆leri◊ döremegine getirdi.<br />
Ÿörite sebit we söwda isleglerini◊ toparlary<br />
döredi. Gündogar kenar ÿakasy<strong>ny</strong>◊<br />
gämi gurujylary azat söwda<strong>ny</strong>◊ tarapdarlary<br />
bolup çykys etdiler. Orta günbatary◊<br />
senagatçylary AB≈-<strong>ny</strong>◊ gi◊elÿän<br />
bazarynda öz ÿagdaÿlary<strong>ny</strong> goramak<br />
üçin da∆yndan gelÿän harytlara salgyt<br />
salynmagy<strong>ny</strong> talap etdiler. Fermerler<br />
ulag tariflary<strong>ny</strong> peseldilmegini we öz<br />
önümlerini◊ bahasy<strong>ny</strong>◊ galdyrylmagy<strong>ny</strong><br />
talap etdiler; kilwanlar we Cöçrek bi∆irijiler<br />
bugdaÿy◊ bahasy<strong>ny</strong> peseltmek ugrunda<br />
göre∆diler; demir ÿol eÿeleri ÿük<br />
da∆amagy◊ bahasy<strong>ny</strong> galdyrmaga dyrja∆ÿardylar.<br />
Nÿu-Ÿorku◊ bankirlerini◊,<br />
ÿurdu◊ günortasyndaky pagtaçylary◊,<br />
Tehasy◊ mal eÿelerini◊ we Oregon<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ tokaÿ ÿatyryjylary<strong>ny</strong>◊ hemmesini◊<br />
ykdysadyÿet we o<strong>ny</strong> kadala∆dyrmakda<br />
döwleti◊ wezipesi barada öz garaÿy∆lary<br />
bardy.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ we o◊a laÿyklykda<br />
döredilen hökümeti◊ wajyp wezipeleri<br />
dürli islegleri◊ hemmesini bir ÿere jemlemekden<br />
we ∆ol bir wagtda halky◊<br />
esasy hukuklary<strong>ny</strong> goramagy üpjün etmekden<br />
ybaratdyr.<br />
Da∆yndan serede◊de, ykdysady ösü∆i◊<br />
has pes ∆ertlerinde 4 mln halky dolandyrmak,<br />
häzirki zaman hökümeti◊<br />
du∆ gelÿän cözmesi kyn meselelerinden<br />
has ÿe◊il gorünÿär. Ÿöne Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
awtorlary di◊e häzirki döwrü◊<br />
däl, eÿsem geljegi◊ hem düÿbüni tutupdyrlar.<br />
Olar di◊e öz asyry üçin däl,<br />
eÿsem indiki geljek ençeme nesilleri◊<br />
durmu∆yna ÿaramly hökümet gurlu∆y<strong>ny</strong>◊<br />
zerurlygyna doly akyl ÿetiripdirler.<br />
≈onu◊ üçin hem olar sosiÿal, ykdysady<br />
we syÿasy ∆ertler talap eden ÿagdaÿynda,<br />
Konstitusiÿa üÿtgetmeler girizer ÿaly<br />
mümkinçilikleri göz önünde tutupdyrlar.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ tassyk edilen wagtyndan<br />
bäri, o◊a 27 düzedi∆ girizildi. ≈eÿlelik<br />
bilen, Konstitusiÿa özüni◊ i◊ güÿçli<br />
tarapy<strong>ny</strong>, ÿag<strong>ny</strong> özüni◊ çeÿeligini görkezdi.<br />
200 ÿyl mundan ozal döredilen<br />
dokument çeÿe bolmasa, häzirki Birle∆en<br />
≈tatlaryndaky 260 mln ilaty◊ we<br />
mü◊lerçe döwlet edaralary<strong>ny</strong>◊ isleglerine<br />
kanagatlanarly hyzmat etmegi göz<br />
önüne getirmek mümkin däl. ≈eÿle-de<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> kiçi hem uly ∆äherleri◊<br />
meselelerini çözmekde de◊ derejede netijeli<br />
we doly ula<strong>ny</strong>p bolmagy<strong>ny</strong> göz ö◊üne<br />
getirmek hem kyndyr.<br />
9
≈eÿsi◊ gozgala◊y<strong>ny</strong><br />
özüçe beÿan eden bir<br />
suratke∆ polisiÿa go∆u<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊<br />
gozgala◊çylary◊ üstüne<br />
çozu∆y<strong>ny</strong> ∆ekillendiripdir.<br />
Massaçusets ∆taty<strong>ny</strong>◊ oba<br />
ÿerindäki bu gozgala◊<br />
merkezi hökümeti◊<br />
«Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
maddalary<strong>ny</strong>◊» gow∆aklygyna<br />
üns berilmegini talap etdi<br />
we täze Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
taslamasy<strong>ny</strong> taÿÿarlamaga<br />
giri∆meklige ÿardam etdi.<br />
Konstitusiÿa we federal häkimiÿet<br />
hökümeti◊ çür depesinde durÿar, o◊a<br />
ÿerli we ∆tatlar derejesindäki hökümetler<br />
hem girÿär. Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ hökümet<br />
gurlu∆ynda her dolandyry∆ derejesi<br />
örän özba∆dakdyr we berilÿän ygtyÿarlyklar<br />
di◊e ∆onu◊ özüne degi∆lidir.<br />
Dürli derejelere degi∆li jedeller sudda<br />
çözülÿär. ÿöne umumy halk bähbitli meseleler<br />
çözülende hökümet derejelerini◊<br />
ählisini◊ özara hyzmatda∆lygy zerurdyr,<br />
Konstitusiÿa mu<strong>ny</strong> hem göz önünde tutandyr.<br />
Mysal üçin, Amerikada döwlet<br />
mekdepleri esasan ÿerli häkimiÿetleri◊<br />
10
garamagynda bolÿar we ∆tatlar derejesinde<br />
bellenÿän düzgünlerden ugur<br />
alynÿar. Ÿöne federal hökümeti mekdeplere<br />
kömek hem berÿär, sebäbi<br />
sowatlylyk we bilim derejesi milli bähbitler<br />
üçin örän möhümdir. ≈onu◊ üçin<br />
hem federal hökümeti bilim almak mümkinçiliklerini<br />
de◊lemek üçin bir me◊ze∆<br />
talaplary◊ saklanmagy<strong>ny</strong> üpjün edÿär.<br />
Ÿa∆aÿy∆ jaÿlary, saglygy goramak we sosiÿal<br />
üpjünçilik meselelerinde-de hökümeti◊<br />
dürli derejelerini◊ arasynda<br />
bir me◊ze∆ özara gatna∆yklary görmek<br />
bolÿar.<br />
Adamzat jemgyÿetini◊ hiç bir önümi<br />
kämil bolup bilmez. Ähli düzedi∆lere<br />
garamazdan, Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasynda<br />
nähili hem bolsa ÿetmezçilikler<br />
bardyr. Olar geljekde howply<br />
ÿagdaÿlar döwründe ÿüze çykar. Ÿöne<br />
iki asyry◊ dowamynda görülip-e∆idilmedik<br />
ykdysady ösü∆, Amerikan döwletini◊<br />
düÿbüni tutmak üçin 1787-nji ÿyly◊ bütin<br />
tomsu<strong>ny</strong> i∆läp geçiren 55 sa<strong>ny</strong> döwlet<br />
adamlary<strong>ny</strong>◊ ö◊dengörüjiligini subut<br />
edÿär. Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ önki Ba∆<br />
ÿurist Arçibalda Koksy◊ aÿdan sözlerine<br />
görä: «Iliba∆ky Konstitusiÿa Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ durmu∆yndaky ähli özgeri∆lere<br />
garamazdan, bize henizem gowy<br />
hyzmat edÿär, sebäbi Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
taÿynlanlary◊ azam däl, känem däl<br />
ylaÿjak gerek zady o◊a girizmäge akyl –<br />
paÿhaslary ÿetendir. Konstitusiyon Konwenti◊<br />
bellän maksatlary<strong>ny</strong>◊ abraÿly ÿerine<br />
ÿetirili∆ine görä, ÿurdu◊ maddy<br />
taÿdan pajarlap ösmegine we ideallary◊<br />
durmu∆a geçi∆ine görä, Konstitysiÿa<br />
bir ÿa-da birnäçe ∆ahsyÿetler bilen<br />
de◊e∆diren has uly güÿje we abraÿa eÿe<br />
boldy.»<br />
KONSTITUSYŸANY÷<br />
TAŸŸARLANY≈Y<br />
Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ maddalary<strong>ny</strong>◊<br />
kabul edilen 1781-nji ÿyly bilen Konstitusiÿa<br />
taÿÿarlanan 1787-nji ÿyl aralygy<br />
gow∆aklygy◊, agzalalygy◊ we bulambujarlygy◊<br />
dowrü boldy. Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
maddalary ÿerine ÿetiriji pudagy◊<br />
kanunlary gürrü◊siz ÿerine ÿetirmelidigini<br />
we milli sud ulgamy<strong>ny</strong>◊ kanunlary<br />
dü∆ündirmelidigini göz önünde tutmandyr.<br />
Kanun çykaryjy kongres federal<br />
hökümetini◊ ÿeke-täk guramasy bolup,<br />
onu◊ hem ∆tatlara öz isleglerine gar∆y<br />
hereket etmäge zor salmaga hukugy ÿokdur.<br />
Teoriÿa taÿdan ol uru∆ yglan edip<br />
we go∆un ÿygnap bilÿär, ÿöne ol belli bir<br />
mukdarda go∆un ibermäge ÿa-da olar<br />
üçin ÿarag we enjamlar bermäge ∆tatlary<br />
borçlandyryp bilmeÿär. Maliÿe gatna∆yklarynda<br />
hem ol gara∆lydyr, sebäbi<br />
ol federal bÿudjetine tölemeli salgytdan<br />
boÿun gaçyran ∆tata jeza berip bilmeÿär.<br />
Salgyt salmak we tariflar meselesi ∆tatlary◊<br />
garamagynda galÿardy, her ∆tat öz<br />
pul birligini çykaryp bilÿärdi. ≈tatlary◊<br />
arasynda jedeller ÿüze çykanda (esasanam<br />
∆tatlary◊ arasyndaky serhetler barada<br />
köp çözülmedik meseleler bardy),<br />
Kongres araçy<strong>ny</strong>◊ we sudÿa<strong>ny</strong>◊ wezipesini<br />
ÿerine ÿetirÿärdi, ÿöne onu◊ çykaran<br />
karary<strong>ny</strong> ∆tatlary◊ ÿerine ÿetirmegi<br />
hökman däldi.<br />
Netijede hemme zat bulam-bujardy.<br />
Federal hökümetini◊ salgyt ÿygnamaga<br />
hukugy bolmanson bergä batdy. 13 ∆tatlary◊<br />
ÿedisi köp mukdarda çykdajysy<br />
uly, emma hümmetsiz kagyz pulu<strong>ny</strong> çykardy,<br />
we ol pul Rewolÿusiÿa ur∆unu◊<br />
weteranlaryna pensiÿa we karyz pul berÿänlere<br />
tölemäge, ∆eÿle-de ownuk fer-<br />
11
merleri◊ we uly plantatorlary◊ arasynda<br />
ÿygnanan bergileri üzmäge peÿdala<strong>ny</strong>ldy.<br />
Munu◊ üstesine-de, Massaçusets<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ kanun çykaryjy ÿygnagy pul çykarmaga<br />
we uly salgytlary salmaga berk<br />
çäklendirme girizdi. Netijede, Gara∆syzlyk<br />
ur∆u<strong>ny</strong>◊ wetera<strong>ny</strong> kapitan Daniÿel<br />
≈eÿs kiçiräk fermerler go∆u<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
ÿygnady. ≈eÿs we onu◊ tarapdarlary girew<br />
goÿmagy◊ adalatsyz ∆ertlerini◊<br />
ÿatyrylmagy<strong>ny</strong> talap edip, Massaçusets<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ kanun çykaryjy ÿygnagy<strong>ny</strong>◊<br />
jaÿy<strong>ny</strong> basyp almaga syna<strong>ny</strong>∆yk etdiler.<br />
Gozgala◊y ÿatyrmak üçin go∆un<br />
çagyryldy, ÿöne federal hökümet bu wakadan<br />
netije çykardy.<br />
Ÿeke-täk we durnukly milli pulu◊<br />
ÿoklugy ∆tatlar bilen da∆ary ÿurtlary◊<br />
arasynda söwda<strong>ny</strong>◊ ösmegine päsgel<br />
berÿärdi. Kagyz pulu◊ gymmaty ol ∆tatdan<br />
bu ∆tata geçende üÿtgeÿärdi. Ondan<br />
ba∆ga-da käbir ∆tatlar (mysal üçin Nÿu-<br />
Ÿork, Wirjiniÿa) ba∆ga ∆tatlardan öz<br />
portlaryna getirilÿän önümlere salgyt<br />
salÿardylar, ∆eÿlelik bilen olary hem<br />
∆eÿle herekete iterÿädiler. Federal maliÿe<br />
i∆lerini dolandyryjysy<strong>ny</strong>◊ dilinde<br />
aÿda<strong>ny</strong>◊da, ∆tatlar özleri barada: «Jemgyÿetçilik<br />
ynamy<strong>ny</strong>◊ karzy bizde gutardy»<br />
diÿip bilerler. Ÿaragly gozgala◊lary◊<br />
netijesinde Angliÿadan aÿrylan<br />
we eÿÿäm britan portlaryndaky ÿe◊illiklerden<br />
kesilen täze gara∆syz ∆tatlary◊<br />
döremegi ÿagdaÿy hasam kynla∆dyrdy.<br />
Haçanda AB≈-<strong>ny</strong>◊ ilçisi Jon Adams<br />
1785-nji ÿylda i◊lisler bilen söwda barada<br />
∆ertnama bagla∆jak bolanda, onu◊<br />
käbir ∆tatlary◊ o◊ünde borçly däldigine<br />
salgyla<strong>ny</strong>p gar∆y boldular.<br />
Özüni◊ syÿasaty<strong>ny</strong> harby güÿç bilen<br />
berkidip bilmeÿän gow∆ak merkezi hökümeti◊<br />
halkara i∆lerinde hem ÿagdaÿlary<strong>ny</strong>◊<br />
gow∆aklygy gürrü◊sizdir.<br />
Gara∆syzlyk ugrundaky ur∆u◊ gutarandygy<strong>ny</strong>◊<br />
<strong>ny</strong>∆a<strong>ny</strong> bolan parahatlyk baradaky<br />
∆ertnama (1783 ÿ.) laÿyklykda<br />
i◊lisler fortlardan we täze dörän Demirgazyk<br />
çäklerindäky söwda-üpjünçilik<br />
ÿerlerindäki öz go∆unlary<strong>ny</strong> çykarmakdan<br />
boÿun gaçyrdylar. Ondan beteri<br />
hem, demirgazyk serhet ÿakalaryndaky<br />
Britan ofiserleri we Günortadaky Ispan<br />
ofiserleri ÿerle∆en dürli indeÿ taÿpalary<strong>ny</strong><br />
ÿarag bilen üpjün edÿärdiler we<br />
olary amerikan kolonistleri◊ üstüne kü∆gürÿärdiler.<br />
Florida, Luiziana, ∆eÿle-de<br />
Missisipi derÿasy<strong>ny</strong>◊ günbataryndaky<br />
çäkligi elinde saklaÿan ispanlar Günbatary◊<br />
fermerlerine öz önümlerini çykarmak<br />
üçin Täze Orleana portu<strong>ny</strong> ulanmagy<br />
gadagan edÿärdiler.<br />
Ÿa∆ döwleti◊ käbir welaÿatlaryndaky<br />
ykdysady galky<strong>ny</strong>∆a garamazdan,<br />
ÿurdu◊ içeri we da∆ary durmu∆yna degi∆li<br />
çözülmeli meseleleri◊ sa<strong>ny</strong> gitdigiçe<br />
artÿardy. Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ merkezi<br />
hökümetini◊ örän gow∆akdygy we netijeli<br />
maliÿe sistemasy<strong>ny</strong> döretmäge, söwda<strong>ny</strong><br />
kadala∆dyrmaga, ∆ertnamalary ÿerine<br />
ÿetirmäge we gerek bolanda da∆ky<br />
du∆manlary◊ gar∆ysyna harby güÿji ulanmaga<br />
ÿaramsyzdygy aÿdyn boldy. Fermerler<br />
bilen söwdagärleri◊, bergidarlar<br />
bilen algydarlary◊ we ∆tatlary◊ öz aralaryndaky<br />
gapma-gar∆ylyklar gitdigiçe<br />
ÿitele∆ÿärdi. ≈eÿsi◊ ÿolba∆çylygyndaky<br />
umytdan dü∆en fermerleri◊ gozgala◊y<strong>ny</strong><br />
ÿatlap, Jorj Wa∆ington «Her ∆tatda sähelçe<br />
uçgundan tuta∆yp gitjek ÿangyç materiallary<br />
köpelendir» diÿip duÿdurdy.<br />
12
Amerikan suratke∆i Genri Beÿko<strong>ny</strong>◊ çeken suratyndan alynan bu sahnada, Benjamin<br />
Franklin (toma∆açylara seredip otyr) Filadelfiÿada öz öÿünde Aleksandr Gamilton<br />
we beÿleki myhmanlar bilen AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong> i∆läp taÿÿarlamak<br />
meselesini ara alyp maslahatlasÿar.<br />
1787-nji ÿyly◊ 25-nji maÿynda açylan<br />
Konstitusiÿon konwent syÿasy betbagytlygy◊<br />
abanÿandygy we aÿgytly öwrüli∆igi◊<br />
zerurlygy baradaky duÿgulardan<br />
dolydy. Hemme wekiller konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
maddalaryna laÿyklykda döredilen<br />
gow∆ak Kongresi gi◊ ygtyÿarly we<br />
netijeli merkezi hökümet bilen çal∆yrylmalydygyna<br />
ynanÿardylar. Çyky∆lary◊<br />
ba∆ynda delegatlar täze hökümeti◊ üç<br />
sa<strong>ny</strong>: kanun çykaryjy, sud we ÿerine ÿetiriji<br />
pudaklardan ybarat we hersini◊<br />
beÿleki iki pudagy◊ ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong><br />
kadala∆dyrar ÿaly aÿdy◊ kesgitlenen<br />
ygtyÿarlygy bolmalydygy hakda gürle∆diler.<br />
≈eÿle-de hökümeti◊ kanun çykaryjy<br />
pudagy, i◊lisleri◊ki ÿaly iki palatadan<br />
ybarat bolmalydygy karar edildi.<br />
Ÿone beÿleki ähli meselelerde örän<br />
güÿçli agzalalyklar ÿüze çykdy we birnäçe<br />
gezek Konwenti◊ bozulmagyna, Konstitusiÿa<br />
taÿÿarlanmazdan ön öz i∆ini◊<br />
togtadylmagyna howp abandy. Has uly<br />
∆tatlar kanun çykaryjy ÿygnakda de◊ ölçegli<br />
wekilçiligi, ÿag<strong>ny</strong> her ∆taty◊ saÿlaw<br />
hukugy onu◊ ilaty<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>na görä<br />
bolmalydygy<strong>ny</strong> gorap çykys etdiler.<br />
Kiçiräk ∆tatlar bolsa, uly ∆tatlary◊ agalygyndan<br />
howatyrla<strong>ny</strong>p ähli ∆tatlary◊ de◊<br />
wekilçiligini goldap çyky∆ etdiler. Mesele<br />
«Uly ylala∆yk» görnü∆inde cözüldi,<br />
ÿag<strong>ny</strong> Kongresi◊ bir palatasynda de◊ ölçegli<br />
wekilçilik, beÿlekisinde bolsa de◊<br />
wekilçilik bolmaly. Senata her ∆tat iki<br />
wekilini saÿlamaly. Wekiller Palatasyna<br />
bolsa wekiller öz ilaty<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>na pro-<br />
13
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ ahyrky görnü∆ini taÿÿarlan komitete<br />
ÿolba∆çylyk eden, Konstitusion konwente Pensilwan<br />
∆tatyndan wekilçilik eden, gubernator Morris<br />
porsiÿonal mukdarda saÿlanmalydyr.<br />
Wekiller Palatasy köpçüligi◊ pikirine<br />
has jogapkärli hasapla<strong>ny</strong>p, o◊a federal<br />
bÿüdjet we girdejiler meselelerine degi∆li<br />
kanun çykaryjylykda has uly hukuk<br />
berildi.<br />
«Uly ylala∆yk» uly we kiçi ∆tatlary◊<br />
arasyndaky gapma-gar∆ylygy togtatdy.<br />
Ÿöne wekiller bütin tomus beÿleki gapma-gar∆ylyklary◊<br />
üstünde i∆lemegini<br />
dowam etdirdiler. Birnäçe wekiller halka<br />
has uly hukuk berilmeginden howatyrla<strong>ny</strong>p,<br />
federal derejesindäki ähli ÿolbasçylary<br />
göni saÿlamaklyga<br />
gar∆y çykdylar;<br />
beÿlekileri has gi◊ saÿlaw<br />
bazalary<strong>ny</strong>◊ tarapdary<br />
boldy. Birnäçeler günbatar<br />
çäklerini◊ döwlete girmegine<br />
gar∆y boldular,<br />
ba∆galar onu◊ tersine,<br />
ÿurdu◊ geljekdäki kuwwatlylygy<br />
Appalaçeÿ daglaryndan<br />
günbatardaky<br />
ÿerleri◊ özle∆dirilmegine<br />
bagly hasap etdiler. Ilaty◊<br />
dürli gatlaklary<strong>ny</strong>◊ isleglerini<br />
de◊le∆dirmek zerurdy;<br />
prezidenti nähili<br />
ÿol bilen saÿlanjakdygy,<br />
onu◊ möhleti we ygtyÿarlyklary<br />
baradaky dürli garaÿy∆lary<br />
birle∆dirmelidi;<br />
federal sud sistemasy<strong>ny</strong>◊<br />
wezipesi baradaky gapmagar∆ylykly<br />
pikirleri çözmelidi.<br />
Konwenti◊ wekillerini◊<br />
derejesini◊ ÿokarylygy<br />
ylala∆yga gelmegi ÿe◊ille∆dirdi.<br />
Amerikan Rewolÿusiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
görnükli ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊<br />
hemmesi diÿen ÿaly gatna∆ÿardy. Geljekki<br />
prezidentleri◊ ikisi – Tomas Jefferson<br />
we Jon Adams Amerika<strong>ny</strong>◊ Fransiÿadaky<br />
we Angliÿadaky wekilleridiler;<br />
Jon Jeÿ Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ da∆ary i∆ler<br />
ministri hökmünde i∆ini◊ köplügi<br />
sebäpli gatna∆yp bilmedi. Semuel<br />
Adamsy we Patrik Genrini öz içine alÿan<br />
kiçiräk topar ∆ol wagtky döwlet hökümetini◊<br />
sistemasy<strong>ny</strong> kanagatlanarly hasap<br />
edip bilge∆leÿin Konwente gatna∆mady.<br />
Gatna∆anlary◊ içinde i◊ görnüklisi, Ga-<br />
14
a∆syzlyk Ur∆u<strong>ny</strong>◊ gahryma<strong>ny</strong>, amerikan<br />
go∆unlary<strong>ny</strong>◊ serkerdesi we Konwentde<br />
ba∆lyklyk eden, elbetde Jorj Wasingtondy.<br />
Akyldar, alym we diplomat Benjamin<br />
Franklin hem gatna∆dy, ∆eÿle-de<br />
Pensilwan ∆tatyndan Jeÿms Medison,<br />
Gawernir Morris we Nÿu-Ÿorkly ajaÿyp<br />
ÿa∆ ÿurist Aleksandr Gamilton ÿaly görnükli<br />
∆ahsyÿetler gatna∆dylar.<br />
20–30 ÿa∆ly ÿa∆ wekiller hem özlerini◊<br />
syÿasy we aÿratyn ukyplary<strong>ny</strong> görkezmäge<br />
ÿeti∆diler. Tomas Jefferso<strong>ny</strong>◊<br />
Pari¤den Londona Jon Adamsa iberen<br />
hatynda: «Bu hakykatdan hem ÿarym<br />
hudaÿlary◊ ÿygnagy» diÿip ÿazdy. Konstitusiÿa<br />
girizilen pikirleri◊ birnäçesi<br />
täzedi, köpüsi bolsa i◊lisleri◊ döwlet<br />
gurlu∆ ulgamyndan alnan ÿa-da 13 ∆tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
öz-özüni dolandyrmakdaky tejribesine<br />
esasla<strong>ny</strong>lypdy. Gara∆syzlyk baradaky<br />
Jarnama i◊ möhüm ÿol görkeziji<br />
bolup, ol wekilleri öz-özüni dolandyry∆<br />
düzgünlerini sylamaga we esasy adam<br />
hukuklary<strong>ny</strong> hormatlamaga gönükdirÿärdi.<br />
Iÿuly◊ ahyrynda Konwent gaza<strong>ny</strong>lan<br />
ylala∆yklary◊ esasynda dokument i∆läp<br />
düzmek üçin komitet döretdi. Jedeller<br />
we gaÿtadan i∆lemeler ÿene bir aÿ<br />
dowam etdi, ondan so◊ Gawernir Morrisi◊<br />
ÿolba∆çylygynda ÿene bir komitet<br />
döredildi. Komitet Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ gutar<strong>ny</strong>kly<br />
görnü∆ini 17-nji sentÿabrda<br />
taÿÿar etdi. Gaza<strong>ny</strong>lan netijeler hemme<br />
wekilleri kanagatlandyrmady. Birnäçeleri<br />
dabara gara∆man gaÿtdylar, galanlary◊<br />
üçüsi-wirjiniÿaly Edmund Randolf<br />
hem Jorj Meÿson we Massaçusets ∆tatyndan<br />
Elbrij Jerri dokumente gol çekmekden<br />
boÿun gaçyrdylar. Asla dokumente<br />
gol çekenleri◊ 39-y hem doly kanagatlanmandy.<br />
Benjamin Franklin: «Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
birnäçe bölümini men häzirem<br />
goldamaÿaryn, ÿöne ol meni◊ olary<br />
hiç wagt goldamajagymy a◊latmaÿar»<br />
diÿip olary◊ ÿagdaÿlary<strong>ny</strong> gowy suratlandyrdy.<br />
≈eÿle-de bolsa ol: «sebäbi<br />
men gowusyna gara∆maÿaryn, ÿöne munu◊<br />
i◊ gowusy däldigine hem yna<strong>ny</strong>p<br />
bilmeÿärin» diÿmek bilen Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
kabul edilmegini◊ tarapdary<br />
boldy.<br />
TASSYKLAMA – TÄZE<br />
BA≈LANGYÇ<br />
Indi tassyklama<strong>ny</strong>◊ kyn döwrüne ÿol<br />
açyldy, ÿag<strong>ny</strong> Konstitusiÿa<strong>ny</strong> pesinden<br />
9 ∆tat kabul etmelidi. Ilkinji bolup Delawer<br />
∆taty, az wagt geçenden so◊ Nÿu-<br />
Jersi we Jorjiÿa ∆tatlary kabul etdiler.<br />
Pensilwaniÿa we Konnektikut ∆tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
kanun çykaryjy ÿygnagy has köp<br />
ses bilen tassykladylar. Massaçusets<br />
∆tatynda ÿiti jedeller boldy. Ahyrynda<br />
bu ∆tat hem esasy hykuklary kepillendirÿän<br />
10 sa<strong>ny</strong> düzedi∆leri girizmek ∆erti<br />
bilen Konstitusiÿa<strong>ny</strong> tassyklady. Ol<br />
düzedi∆lere din azatlygy, söz, metbugat<br />
we ÿygnaklar azatlygy; oturda∆lary◊ gatna∆magyndaky<br />
suda hukuk we esassyz<br />
barlag we tussag etmegi gadagan etmek<br />
girÿär. ≈una me◊zes düzgünler beÿleki<br />
∆tatlar tarapyndan hem girizildi. Netijede<br />
1791-nji ÿylda hukuklar baradaky<br />
Bill ady bilen belli bolan 10 sa<strong>ny</strong> düzedi∆<br />
Konstitusiÿa girizildi.<br />
1788-nji ÿyly◊ iÿun aÿy<strong>ny</strong>◊ ahyrynda<br />
Merilend, Günorta Karolina we Nÿu-<br />
Hemp∆ir ∆tatlary hem öz razylygy<strong>ny</strong> berdiler.<br />
≈eÿlelik bilen Konstitusyÿa<strong>ny</strong><br />
tassyklan ∆tatlary◊ sa<strong>ny</strong> dokuza ÿetdi.<br />
Konstitusiÿa resmi taÿdan güÿje girdi.<br />
Dowamy 17-nji sahypada<br />
15
WA≈INGTON WE KONSTITUSION KONWENT<br />
Jorj Wa∆ington Kontinental Go∆u<strong>ny</strong>◊<br />
ba∆ serkerdesi wezipesinde.<br />
Haçanda Filadelfiÿada wekilleri◊ ÿeterlikli sa<strong>ny</strong><br />
ÿygnalanda, Konstitusion ÿygnak biragyzdan<br />
Jorj Wa∆ingto<strong>ny</strong> prezident saÿlady. Bu wezipe<br />
üçin özünde zerur häsiÿetleri◊ ÿokdugy<strong>ny</strong> aÿtsada,<br />
ol wezipäni ikiriji◊lenmän kabul etdi. Öz<br />
çyky∆ynda ÿygnaga gatna∆yjylary◊ buÿsanjyna<br />
we geljege bolan ynamyna daÿa<strong>ny</strong>p: «Geli◊<br />
baÿdagy götereli◊, goÿ onu◊ astyna hemme<br />
akylly we dogruçyl adamlar ÿygnansyn» diÿdi.<br />
Ÿolba∆çy hökmünde Wa∆ington tutanÿerli, ho∆amaÿ<br />
we birneme täsinräk adamdy. Ÿygnagy◊<br />
di◊e in so◊ky gününde ol jedellere gatna∆dy.<br />
Ol da∆ky görnü∆inden haÿbatly bol∆y ÿaly ahlak<br />
taÿdanam berkdi. Wekilleri◊ biri: «Ÿa<strong>ny</strong>nda<br />
oturamda meni galpyldadan ÿeke täk adam<br />
Wa∆ingtondyr» diÿip belledi.<br />
Wa∆ingto<strong>ny</strong>◊ berk bir Birle∆igi◊ tarapdary<br />
bolup çykys etmegi onu◊ gara∆syzlyk ugrundaky<br />
uru∆da Kontinental go∆una ba∆ serkerdelik eden<br />
wagtyndaky tejribesi bilen baglan∆yklydyr. Ol<br />
Nÿu-Jersi ∆tatyndan bolan meÿletinlere Birle∆en ≈tatlaryna wepaly bolmaga kasam içdirjek<br />
bolup synan∆y<strong>ny</strong> ÿatlady. Olar: «Bizi◊ wata<strong>ny</strong>myz Nÿu-Jersi» diÿip kasam içmekden boÿun<br />
gaçyrdylar. Wa∆ington ÿygnagy◊ arakesmesinde, ba∆ga ∆tatlary◊ öz meÿletinlerini ur∆a<br />
ibermäge howlukmanlygy sebäpli go∆u<strong>ny</strong>◊ örän gazaply gy∆y geçiren we gara∆syzlyk ugrundaky<br />
bir Söwe∆i◊ geçen ÿeri bolan Pensilwan ∆taty<strong>ny</strong>◊ Forj jülgesine baryp gördi.<br />
Ÿygnak tamamla<strong>ny</strong>p, tassyklama i∆i ba∆landa Wa∆ington ahyry çykyp gepledi we Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
batyrgaÿ goldady, ∆eÿlelik bilen öz ∆taty Wirjiniÿadan bolan gar∆yda∆lary<strong>ny</strong>◊ bir<br />
topary<strong>ny</strong>◊ pikirini üÿtgedip bildi. Ol hukuklar baradaky Billi (ol Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ birinji on<br />
sa<strong>ny</strong> düsündiri∆lerini◊ esasy boldy) saÿlawçylary◊ çözmegine bermeli diÿenleri dogry hasap<br />
etdi. ≈ol bir wagtda ol «Federalisti◊ ÿazgylarynda» Konstitusiÿa<strong>ny</strong> goldandyklary üçin<br />
Jeÿms Medisona we Aleksandr Gamiltona ÿokary baha berdi. «Olar döwlet dolandyry∆ ylmyna<br />
aÿdy◊lyk saldylar, adam hukuklary meselesini doly hem dogry cözdüler we o<strong>ny</strong> ∆eÿle bir<br />
aÿdy◊ we ynandyrjylykly düsündirdiler welin olary◊ i∆leri öçmejek ma<strong>ny</strong> aldy» diÿip ol<br />
belledi.<br />
16
15-nji sahypa◊ dowamy<br />
Demirgazyk Karolina we Rod-Aÿlend<br />
ÿaly iki sa<strong>ny</strong> ownuk ∆taty hasap etmände-de,<br />
Nÿu-Ÿork we Wirjiniÿa ÿaly<br />
güÿçli hem uly ∆tatlary◊ tassyklama garaÿ∆y<br />
dü∆nüksiz bolup galÿardy. Nÿu-<br />
Ÿork we Wirjiniÿa ∆tatlary tassyklamasalar<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ ÿagdaÿy gow∆ak<br />
boljakdygy aÿdy◊dy.<br />
Wirjiniÿa ∆tatynda garaÿy∆lar birden<br />
ikä bölündi we Jorj Wa∆ingto<strong>ny</strong>◊ hut özüni◊<br />
täsiri bilen bu ∆tat hem tassyklamaga<br />
razy boldy. 1788-nji ÿyly◊ 26-njy iÿu<strong>ny</strong>nda<br />
∆taty◊ kanun çykaryjy ÿygnagynda<br />
sähelçe artykmaç ses bilen Konstitusiÿa<br />
tassyklandy. Nÿu-Ÿork ∆tatynda Aleksandr<br />
Gamilton, Jeÿms Medison we Jon<br />
Jeÿ dagy Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ peÿdasyna deliller<br />
getirip «Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>»<br />
taÿynladylar. 26-njy iÿulda bu ∆taty◊ kanun<br />
çykaryjy ÿygnagy hem ujypsyz ses<br />
artykmaçlygy bilen Konstitusiÿa<strong>ny</strong> goldady.<br />
Noÿabr aÿynda Demirgazyk Karolina<br />
hem öz sesini go∆dy. Rod-Aÿlend<br />
1790-njy ÿyla çenli saklandy, ÿöne özi<br />
kiçijik we gow∆ak ∆tat bolup, ullakan we<br />
güÿçli respulika<strong>ny</strong>◊ ortarasynda öz ÿagdaÿy<strong>ny</strong><br />
uzak saklap bilmedi.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> Nÿu-Ÿork we Wirjiniÿa<br />
∆tatlary tassyklandan az wagtdan<br />
so◊, hökümeti düzmeklige giri∆ildi.<br />
1788-nji ÿyly◊ 13-nji sentÿabrynda<br />
Kongres täze hökümeti◊ oturmaly ÿeri<br />
edip Nÿu-Ÿork ∆äherini belledi. (1790-njy<br />
ÿylda paÿtagt Filodelfiÿa geçirildi,<br />
1800-nji ÿylda bolsa Wa∆ingtona, Kolumbiÿa<br />
okrugy) 1789-njy ÿyly◊ ÿanwary<strong>ny</strong>◊<br />
birinji çar∆enbesi prezidenti<br />
saÿlaÿjylary◊ saÿlaw güni, fewraly◊ birinji<br />
çarsenbesi prezident saÿlawy<strong>ny</strong> geçirmek<br />
üçin saÿlaÿjylary◊ ÿygnak güni,<br />
marty◊ birinji çar∆enbesi bolsa täze<br />
saÿlanan Kongresi◊ mejlisini◊ açyly∆<br />
güni diÿlip bellenildi.<br />
Konstitusiÿa boÿunça her ∆taty◊ kanun<br />
çykaryjy ÿygnagy prezidenti saÿlaÿjylary◊<br />
ses beri∆ini◊, ∆eÿle-de wekiller<br />
Palatasyna we Senata wekilleri saÿlamagy◊<br />
düzgünini özüçe kesgitleÿär.<br />
Birnäçe ∆tatlar açyk ählihalk saÿlawy<strong>ny</strong><br />
makul bildiler, birnäçeleri bolsa saÿlaw<br />
hukugy<strong>ny</strong> kanun çykaryjy ÿygnaga berdiler.<br />
Bir topar ∆tatlar bolsa bu ugurlary◊<br />
iki görnü∆ini◊ hem ula<strong>ny</strong>lmagy<strong>ny</strong><br />
makul bildiler. Bäsde∆lik ÿitile∆di; Konstitusiÿa<br />
boÿunça ilkinji saÿlawy◊ geçirili∆inde<br />
gijä galmalary◊ boljakdygy gürrü◊sizdi.<br />
Mysal üçin, Nÿü-Jerside açyk<br />
saÿlawlar geçirildi, saÿlaw bölümlerini◊<br />
ÿapylmaly wagty<strong>ny</strong> kesgitlemek yätdan<br />
çykanlygy sebäpli, bölümler üç hepdeläp<br />
açyk durdy.<br />
1789-njy ÿyly◊ 4-nji martynda Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
gutar<strong>ny</strong>kly herekete girizmeli<br />
edildi. ÿöne bellenen günde Nÿü-Ÿorka<br />
wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ 59 agzasyndan<br />
di◊e 9-y, we 22 senatorlardan 8-si geldi.<br />
(Demirgazyk Karolina we Rod-Aÿlende<br />
berkidilen ÿerler olar Konstitusyÿa<strong>ny</strong><br />
tassyk edÿänçäler bo∆ durdy). Wekiller<br />
Palatasy<strong>ny</strong>◊ ÿygnagy 1-nji aprelde, Senaty◊ky<br />
bolsa 6-njy aprelde geçirildi.<br />
So◊ra saÿlaw seslerini sanamak üçin iki<br />
palata<strong>ny</strong>◊ bilelikdäki mejlisi geçdi.<br />
Gara∆yl∆y ÿaly Jorj Wa∆ington biragyzdan<br />
ilkinji prezidentlige saÿlandy, ilkinji<br />
wise-prezidentlige bolsa massaçusetsli<br />
Jon Adams saÿlandy. Adams Nÿu-<br />
Ÿorka 21-nji aprelde, Wa∆ington bolsa<br />
23-nji aprelde geldi. Olar 1789-njy ÿyly◊<br />
30-njy aprelinde kasam etdiler. ≈eÿlelik<br />
bilen täze hökümet döredildi. Dünÿäde<br />
ilkinji respublika<strong>ny</strong> saklamak i∆i ba∆landy.<br />
17
KONSTITUSIŸA ESASY KANUN<br />
HÖKMÜNDE<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasynda bu dokument<br />
«Ÿurdu◊ esasy kanu<strong>ny</strong>» diÿlip<br />
atlandyrylÿar. Bu düzgüni sudÿalar<br />
∆eÿle dü∆ündirÿärler: eger ∆tatlary◊ kanun<br />
çykaryjy ÿygnaklary<strong>ny</strong>◊ ÿa-da federal<br />
kongresi◊ kabul eden ∆tat konstitusiÿalary<br />
ÿa-da kanunlary federal Konstitusiÿa<br />
gar∆y gelse, ol kanunlar güÿjüni<br />
ÿitirÿär. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ bu agalyk ediji<br />
taglymaty iki ÿüz ÿyly◊ dowamynda Ÿokary<br />
sudy◊ kararlary bilen tassyklanÿardy<br />
we berkidilÿärdi.<br />
Ÿurdu◊ esasy kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong> üÿtgetmek<br />
ygtyÿary amerikan halky<strong>ny</strong>◊ elindedir.<br />
Eger-de halk islese Konstitusiÿa üÿtge∆meler<br />
girizip ÿa-da (teoretiki taÿdan)<br />
o<strong>ny</strong> täzeden düzüp bilÿär. Ÿöne halk öz<br />
wekilçiligini özi alyp barmaÿar. Ol gündeki<br />
döwlet i∆lerini alyp barmak üçin<br />
saÿlan ÿa-da bellän ÿolba∆çylaryna<br />
ynanÿar.<br />
Döwlet ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ wekilçiligi<br />
Konstitusiÿa bilen çäklendirilendir.<br />
Olary◊ hereketleri Konstitusiÿa we o◊a<br />
laÿyklykda kabul edilen kanunlara gabat<br />
gelmelidir. Saÿlawly wezipeleri eÿeleÿän<br />
adamlar wagtal-wagtal gaÿtadan<br />
saÿlanmalydyrlar. Özem olary◊ i∆lerini◊<br />
netijeleri hemi∆e köpçüligi◊ göz astynda<br />
bolÿar. Wezipä bellenÿänler belleÿän<br />
adama ÿa-da hökümete doly gara∆ly<br />
bolÿar, sebäbi olar i∆län wagty o<strong>ny</strong> i∆den<br />
bo∆adyp bilÿärler. Prezident tarapyndan<br />
ömürlik bellenÿän Ÿokary sudu◊ agzalary<br />
we federal sudÿalary bu tejribä girmeÿär.<br />
Sebäbi bu tejribe olary syÿasy<br />
borçlardan we täsirden azat edÿär.<br />
Amerikanlar köplenç öz erk-ÿgtyÿarlary<strong>ny</strong><br />
saÿlawlar üsti bilen beÿan<br />
edÿärler. Yöne Konstitusiÿada ÿokary<br />
wezipeli adamlary wezipä gabat gelmeÿän<br />
hereketleri üçin impiçment<br />
arkaly i∆den bo∆atmak düzgüni göz<br />
önü◊de tutulandyr. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 2-nji<br />
Maddasy<strong>ny</strong>◊ 4-nji bölüminde: «Prezident,<br />
wise-prezident we Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
ähli wezipeli raÿatlary ÿurda<br />
dönüklik, parahorluk ÿa-da beÿleki uly<br />
jenaÿatlar üçin impiçment arkaly sud<br />
edilenden so◊ i∆den bo∆adylyp biliner»<br />
diÿip ÿazylan.<br />
Impiçment – kanun çykaryjy gurama<br />
tarapyndan döwlet wezipesindäki adamy<strong>ny</strong><br />
kanu<strong>ny</strong> bozmakda günäkärlemekdir;<br />
köp ÿaÿran pikire garamazdan, impiçment<br />
di◊e bu günäler üçin sud edilmegi<br />
a◊latmaÿar. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 4-nji<br />
bölümine laÿyklykda wekiller Palatasy<br />
impiçment barada (kanuna) bille ses<br />
bermek arkaly kanun bozmakda aÿyplaÿar.<br />
So◊ra aÿyplanÿan wezipeli adam<br />
Ÿokary sudun ba∆lygy<strong>ny</strong>◊ alyp barmagynda<br />
Senat sudunda sorag edilÿär.<br />
Impiçment ahyrky çäre hasap edilÿär.<br />
Birle∆en ≈tatlarynda ol di◊e birnäçe<br />
gezek ula<strong>ny</strong>ldy. 1797-nji ÿyldan ba∆lap,<br />
wekiller Palatasy 16 sa<strong>ny</strong> federal wezipeli<br />
adamlara, ÿag<strong>ny</strong> iki prezidenti◊, bir<br />
kabinet agzasy<strong>ny</strong>◊, Ÿokary sudu◊ bir<br />
agzasy<strong>ny</strong>◊ we federal sudÿalary<strong>ny</strong>◊ 11-<br />
ni◊ gar∆ysyna impiçment üçin ses berdiler.<br />
Senat gar∆ysyna impiçment i∆ini<br />
gozgala◊ ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ di◊e 7-ni<br />
günäkär hasaplady. Olary◊ hemmesi<br />
hem sudÿalardyr.<br />
Amerikadaky Gra¤danlyk ur∆undan<br />
so◊, 1868-nji ÿylda Konfederasiÿa girÿän<br />
∆tatlary◊ arasyndaky hereketler üçin<br />
prezident Endrÿu Jonso<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna<br />
impiçment ula<strong>ny</strong>ldy. Ÿöne Senat bir se-<br />
18
si◊ ÿetmänligi üçin impiçment ulanmaga<br />
zerur bolan üçden iki sesi alyp bilmedi<br />
we Jonson prezidentligi◊ wagty gutarÿança<br />
öz wezipesinde galdy. 1974-nji<br />
ÿylda Uotergeÿt dawasy<strong>ny</strong>◊ netijesinde<br />
wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ sud baradaky Komiteti<br />
impiçment gozgamagy hõdürländen<br />
so◊, Prezident Riçard Nikson i∆den<br />
gitdi, ÿöne ondan ö◊ wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
umumy mejlisinde impiçment<br />
barada bill sese goÿulyp bilerdi.<br />
1998-nji ÿylda sudda ÿal◊y∆ görkezme<br />
bermekde we adyl sudy◊ geçirili∆ine<br />
päsgelçilik döretmekde aÿypla<strong>ny</strong>p, prezident<br />
Bill Klinton impiçmente çekildi.<br />
Senat suddan so◊, ÿö◊keleÿän günäleri◊<br />
ikisinde-de Prezidenti aklady. Ÿal◊y∆<br />
görkezme bermekde 45 sesi◊ gar∆ysyna<br />
55 ses, adyl sudu◊ geçirili∆ine päsgelçilik<br />
bermekde bolsa de◊ (50:50) ses bilen<br />
Senat o<strong>ny</strong> aklady. Prezidente wezipeden<br />
el çekdirmek üçin aÿyplanÿan meseleleri◊<br />
hersine 67 senator ses bermelidir.<br />
Döwlet dolandyry∆ prinsipleri<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> kabul edileli bäri<br />
köp üÿtge∆meler girizilen hem bolsa,<br />
onu◊ esasy düzgünleri 1789-njy ÿyldakysy<br />
ÿaly galandyr:<br />
❏ Hökümeti◊ esasy üç pudagy – ÿerine<br />
ÿetiriji, kanun çykaryjy we sud pudaklary<br />
biri-birinden aÿrydyr. Hersine berilen<br />
ygtyÿarlyklar beÿleki ikisi tarapyndan<br />
sazlasdyrylÿar. Her pudak beÿleki<br />
iki pudagy◊ berlen wekilçilikleri◊ çäginden<br />
çykmazlygy üçin gözegçi hökmünde<br />
hyzmat edÿär.<br />
❏ Konstitusiÿa öz düzgünlerine we ∆ertnamalaryna<br />
laÿyklykda prezidenti◊ karary<br />
we Senaty◊ tassyklamasy esasynda<br />
kabul edilen kanunlary bilen bilelikde<br />
beÿleki kanunlardan, kararlardan we<br />
düzgünlerden ÿokardadyr.<br />
❏ Kanu<strong>ny</strong>◊ önünde hemme adamlar<br />
de◊dir we de◊ derejede kanun boÿunça<br />
goralmaga hukuklydyr. Hemme ∆tatlar<br />
de◊dir we olary◊ hiç biri federal hökümeti<br />
tarapyndan aÿratyn gatna∆yga hukugy<br />
ÿokdur. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ çäklerinde<br />
her ∆tat beÿleki ∆tatlary◊ kanunlary<strong>ny</strong><br />
ykrar etmäge we sylamaga borçludyr.<br />
≈tatlary◊ hökümetleri hem federal<br />
hökümeti ÿaly demokratik görnü∆de,<br />
ÿokary hökümet bolsa halka degi∆li bolmalydyr.<br />
❏ Konstitusiÿada kesgitlenil∆i ÿaly halky◊<br />
döwlet dolandyryly∆ygy<strong>ny</strong>◊ görnü∆ini<br />
kanu<strong>ny</strong> tertipde üÿtgetmäge haky<br />
bardyr.<br />
Düzedi∆ girizmegi◊ düzgünleri<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> döredijiler ÿurdu◊<br />
ösü∆i bilen bir aÿakda gider ÿaly we öz<br />
güÿjüni saklar ÿaly, Konstitusiÿa wagtalwagtal<br />
üÿtge∆meler girizmeli boljakdygyna<br />
çü◊◊ur dü∆ünipdirler. Olar<br />
∆eÿle-de oÿla<strong>ny</strong>lmadyk ÿa-da gyssagly<br />
düzedi∆leri◊ girizilmezligi üçin düzedi∆<br />
girizmek i∆ini◊ kyn bolmagyna hem<br />
dü∆ünipdiler. ≈ol bir wagtda olar az<br />
sanlylary◊ ÿurdu◊ köp sanly raÿatlary<strong>ny</strong>◊<br />
edÿän hereketlerine böwet bolmazlygy<br />
üçin hem synan∆yk edipdirler.<br />
Olar Konstitusiÿa gaÿtadan seretmek i∆i<br />
iki tertipde bolmaly diÿen netijä geldiler.<br />
Kongres her palata<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
üçden ikisini◊ goldamagy bilen düzedi∆<br />
girizmek baradaky teklibi orta atyp<br />
bilÿär. Ÿa-da ∆tatlary◊ üçden ikisini◊<br />
kanun çykaryjy ÿygnaklary düzedi∆leri◊<br />
taslamasy<strong>ny</strong> ara alyp maslahatla∆mak<br />
üçin Kongresden milli konwenti çagyr-<br />
19
magy talap edip bilÿär. Herniçik hem<br />
bolsa, dü∆ündiri∆ler ∆tatlary◊ dörtden<br />
üçisi goldandan so◊ güÿje girÿär.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> göni üÿtgetmek çärelerinden<br />
ba∆gada, onu◊ düzgünleri<br />
sudÿalary◊ dü∆ündirmeleri esasynda<br />
hem üÿtgedilip biliner. Respublika<strong>ny</strong>◊<br />
taryhy<strong>ny</strong>◊ ilki döwründe, 1803-nji ÿylda<br />
Mediso<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna Marberini◊ i∆ine<br />
seredilende Ÿokary sud sud çäklendirmeleri<br />
barada taglymaty kabul etdi, ∆ona<br />
laÿyklykda AB≈-<strong>ny</strong>◊ Ÿokary sudu<strong>ny</strong>◊<br />
Kongresi◊ kararlaryna dü∆ündiri∆ bermäge<br />
we olary◊ Konstitusiÿa gabat gelÿändigi<br />
baradaky meseläni çözmäge hukugy<br />
bardyr. Bu taglymat ÿuridiki,<br />
syÿasy, ykdysady we sosiÿal ∆ertlerini◊<br />
üÿtgemegi bilen baglylykda Ÿokary sudu◊<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ maddalaryna<br />
dü∆ündiri∆ bermek hukugy<strong>ny</strong> hem göz<br />
önünde tutÿar. Bu döwürde Ÿokary sud<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ tekstine kän üÿtgetmeler<br />
girizmän, radio we telewideniÿäni◊<br />
i∆lerini döwlet tarapyndan düzgünle∆dirmekden<br />
ba∆lap jenaÿatda günäkärlenÿänleri◊<br />
hukuklaryna çenli i∆lerde<br />
konstitusiÿon kanunlary◊ hereketini◊<br />
häsiÿetini wagty◊ talabyna laÿyk getirmekde<br />
dürli meseleler boÿunça birnäçe<br />
kararlary kabul etdi.<br />
Esasy kanu<strong>ny</strong>◊ düzgünlerini ÿerine<br />
etirmek we o<strong>ny</strong> üÿtgeÿän ∆ertlere uÿgunla∆dyrmak<br />
üçin Kongresi◊ kanun çykaryjy<br />
kararlary Konstitusiÿa<strong>ny</strong> gi◊eldÿärdi<br />
we belli bir derejede onu◊<br />
ma<strong>ny</strong>sy<strong>ny</strong> üÿtgedÿärdi. Sudÿalary◊ pikiri<br />
boÿunça, bu kanu<strong>ny</strong>◊ we düzgünleri◊<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ esasy pikirlerine gabat<br />
gelÿändigi baradaky meseläni çözmek<br />
iki ÿagdaÿda-da synag bolup hyzmat<br />
edÿär.<br />
Hukuklar barada bill<br />
Konstitusiÿa 1789-njy ÿyldan bäri<br />
27 sa<strong>ny</strong> düzedi∆ girizildi we görnü∆i<br />
ÿaly, gelejekde-de düzedi∆ler giriziljege<br />
meÿzeÿär. Konstitusiÿa düÿpli düzedi∆ler<br />
kabul edilenden son, ilkinji iki<br />
ÿyly◊ dowamynda girizildi. ≈ol döwürdede<br />
ilkinji 10 sa<strong>ny</strong> düzedi∆ girizildi, ol<br />
düzedi∆leri◊ hemmesine bilelikde Hukuklar<br />
barada Bill diÿilÿär. 1789-njy<br />
ÿyly◊ sentÿabrynda Kongres bu düzedi∆leri◊<br />
hemmesine bilelikde ses berdi,<br />
1791-nji ÿyly◊ ahyrynda bolsa olary 11<br />
∆tat tassyklady.<br />
Konstitusiÿa ilkiba∆da güÿçli gar∆ylyk<br />
görkezenler federal birle∆igi◊ berkle∆mesini◊<br />
gar∆ysyna çyky∆ edenler<br />
däl-de, adam hukuklary<strong>ny</strong> a<strong>ny</strong>kla∆dyrmagy<br />
zeryr hasap eden döwlet adamlary<br />
boldy. Olary◊ biri Wirjiniÿa ∆tatyndaky<br />
hukuklary◊ Jarnamasy<strong>ny</strong>◊ awtory Jorj<br />
Meÿsondyr. Bu Jarnama hukuklar baradaky<br />
Billi◊ bu∆lukçysydyr. Konstitusiÿon<br />
konwenti◊ wekili hökmünde Meÿson,<br />
dokument adam hukuklary<strong>ny</strong> ÿeterlikli<br />
goramaÿar diÿip o◊a gol çekmekden<br />
boÿun gaçyrdy. Meÿso<strong>ny</strong>◊ gar∆ylygy<br />
sebäpli Wirjiniÿa ∆tatynda tasdan Konstitusiÿa<br />
tassyklanman galypdy. Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
adam hukuklary<strong>ny</strong> kepillendirÿän<br />
a<strong>ny</strong>k düzgünleri girizmek ∆erti<br />
bilen tassyklan Massaçusets ∆tatynda<br />
hem ∆ular ÿaly ÿagdaÿ ÿüze çykypdy.<br />
Kongresi◊ birinji ÿygnagyna çenli bu<br />
düzedi∆ler hemmeler tarapyndan biragyzdan<br />
golda<strong>ny</strong>ldy we Kongres olary◊<br />
taslamasy<strong>ny</strong> gysga wagtda taÿÿarlady.<br />
Bu düzedi∆ler 200 ÿyl mundan ö◊<br />
ÿazylan hem bolsa, ∆u güne çenli üÿtgedilmän<br />
geldi. Birinji düzedi∆ dini garaÿy∆lary◊<br />
azatlygy<strong>ny</strong>, söz we metbugat<br />
20
azatlygy<strong>ny</strong>, parahatly ÿygnak geçirmek<br />
hukugy<strong>ny</strong> we ÿal◊y∆lyklary düzetmek<br />
üçin ÿygnaklar üsti bilen hökümete ÿüzlenmek<br />
hukugy<strong>ny</strong> kepillendirÿär. Ikinjisi<br />
adamlara ÿarag götermek hukugy<strong>ny</strong><br />
kepillendirÿär. Üçünji dü∆ündiri∆e görä,<br />
öÿ eÿesini◊ razylygy bolmasa go∆u<strong>ny</strong>◊<br />
ÿa∆aÿy∆ jaÿlarynda ÿerle∆mäge haky<br />
ÿokdur. Dördünji düzedi∆ adamlary<br />
sebäpsiz öÿleri◊ dökülmeginden we tussag<br />
edilmekden, ∆eÿle-de emläkleri◊<br />
döwleti◊ haÿryna geçirilmeginden goraÿar.<br />
Indiki dört sa<strong>ny</strong> düzedi∆ sud i∆lerine<br />
degi∆lidir. Bä∆inji düzedi∆ boÿunça Uly<br />
emini◊ günäkärleÿji karary bolmasa hiç<br />
kim uly jenaÿat üçin jogapkärçilige<br />
çekilip bilinmeÿär. Bu dü∆ündiri∆e<br />
laÿyklykda hiç bir adam ∆ol bir jenaÿat<br />
üçin ikinji gezek jezalandyrylmaÿar we<br />
degerli kanu<strong>ny</strong> der◊ewsiz hiç kim jenaÿata<br />
çekilmeÿär, ∆eÿle-de jenaÿat<br />
i∆inde öz-özüne ∆aÿat bolmak üçin hiç<br />
kime zor salynmaly däldir. Altynjy düzedi∆<br />
her bir jenaÿat i∆inde adalatly oturda∆lary◊<br />
tiz we köpçüligi◊ gatna∆magyndaky<br />
sudu<strong>ny</strong> kepillendirÿär. Günäkärlenÿäni◊<br />
aklawjy<strong>ny</strong>◊ kömegine we ∆aÿatlary<br />
suda çagyrmaga bolan hukuklary<strong>ny</strong><br />
kepillendirÿär. Yedinji düzedi∆<br />
gozgalÿan i∆i◊ gymmaty 20 dollardan ÿokary<br />
bolan ähli raÿat i∆lerini◊ oturda∆lar<br />
sudunda garalmak hukugy<strong>ny</strong> kepillendirÿär.<br />
Sekizinji dü∆ündiri∆e görä, çenden<br />
a∆a girew talap edilmeli däldir we<br />
agyr ÿa-da adaty däl jezalar berilmeli<br />
däldir.<br />
10-njy dü∆ündiri∆i◊ i◊ so◊ky ikisi<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ gi◊ wekilçiligini◊ beÿannamasy<strong>ny</strong><br />
berÿär. Dokuzynjy düzedi∆de<br />
Konstitusiÿada görkezilen ∆ahsyÿet<br />
hukuklary gutar<strong>ny</strong>kly däldigi, sebäbi<br />
adamlary◊ Konstitusiÿada a<strong>ny</strong>k görkezilmedik<br />
ba∆ga hukuklary<strong>ny</strong>◊ hem<br />
bardygy barada aÿdylÿar. Onunjy düzedi∆e<br />
laÿyklykda Konstitusiÿa tarapyndan<br />
federal hökümete berilmedik, ÿöne<br />
käbir ∆tatlara ulanmagy gadagan edilmedik<br />
hukuklar ∆tatlary◊ ÿa-da halky◊<br />
ygtyÿarlygynda galÿar.<br />
≈ahsyÿet hukuklary<strong>ny</strong>◊<br />
goralmagy<strong>ny</strong>◊ wajyplygy<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ federal hökümetini<br />
gurmakda güÿçli tarapy, onu◊ Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong> iki ÿüz ÿyly◊ dowamynda<br />
adatdan da∆ary asudalyk bilen üpjün etmegidir.<br />
Hukuklar baradaky Bill we<br />
so◊ky girizilen düzedi∆ler adam hukuklary<strong>ny</strong><br />
goramaklygy AB≈-<strong>ny</strong>◊ ÿuridiki<br />
sistemasy<strong>ny</strong>◊ esasy edip goÿdylar.<br />
Milli howply ÿagdaÿ milli howpsuzlygy◊<br />
bähbitleri üçin hökümet bu hukuklary<br />
çäklendiresi geldi, ÿöne Birle-<br />
∆en ≈tatlarynda bular ÿaly hereketler<br />
göwünsiz kabul edilÿärdi we berk howatyrlanmalar<br />
bilen garalÿardy. Mysal<br />
üçin, uru∆ döwründe harby hökümet Birle∆en<br />
≈tatlary bilen da∆ary ÿutlary◊<br />
arasyndaky poçta gatna∆ygy, esasanam<br />
esgerleri◊ uru∆dan öÿlerine iberÿän hatlary<br />
berk barla<strong>ny</strong>lÿardy. Ÿöne adyl suda<br />
bolan konstitusiÿon hukuk uru∆ döwründe-de<br />
sakla<strong>ny</strong>p galÿardy. Jenaÿatda<br />
aÿyplanÿan adamlar, hatda içalylykda,<br />
diwersiÿada we beÿleki howply i∆lerde<br />
günäkärlenÿän du∆mançylykly ÿurtlary◊<br />
raÿatlary<strong>ny</strong>◊ hem özlerini goramaga hukugy<br />
bardyr we Amerika<strong>ny</strong>◊ sud ulgamy<br />
boÿunça günäsi subut edilÿänçä günäsiz<br />
hasap edilÿär.<br />
21
Hukuklar baradaky Billden so◊ky<br />
Konstitusiÿa girizilen düzedi∆ler dürlidürli<br />
zatlara degi∆lidir. Olary◊ i◊ ulusy<br />
1868-njy ÿylda tassyklanan 14-nji düzedi∆dir.<br />
Onda raÿatlyk meselesi ÿönekeÿ<br />
dilde we aÿdy◊ kesgitlenÿär we kanun<br />
tarapyndan goralmaga de◊ hukuklylyk<br />
kepilledirilÿär. 14-nji düzedi∆de esasan<br />
Hukuklar baradaky Billde görkezilen<br />
∆tatlary◊ hukuklary sylamakdaky borçlary<br />
kesgitlenÿär. Beÿleki düzedi∆ler federal<br />
hökümeti◊ sud ygtyÿarlygy<strong>ny</strong> çäklendirÿär;<br />
prezident saÿlamak düzgünine<br />
üÿtge∆meler girizÿär; gulçulygy gadagan<br />
edÿär; adamlary◊ milletine, re◊kine,<br />
jÿnsyna we geçmi∆de gulçulykda bolandygyna<br />
garamazdan ses bermäge bolan<br />
hukugy<strong>ny</strong> goraÿar; Kongrese adamlary◊<br />
hususy girdejisine salgyt salmaga<br />
hukuk berÿär we AB≈-<strong>ny</strong>◊ senatorlaryna<br />
göni ses berli∆leri girizÿär.<br />
I◊ so◊ky düzedi∆lere girÿänler: 21-nji<br />
düzedi∆-prezidentligi◊ möhletini iki<br />
möwsüme çenli çäklendirÿär; 23-nji düzedi∆-Kolumbiÿa<br />
okrugy<strong>ny</strong>◊ raÿatlaryna<br />
ses bermek hukugy<strong>ny</strong> berÿär; 24-nji düzedi∆-her<br />
adamy◊ töleÿän saÿlaw salgydy<strong>ny</strong><br />
tölenmänligine garamazdan ses<br />
bermäge hukuk berÿär; 25-nji düzedi∆de-saÿlawlary◊<br />
arasyndaky döwürde<br />
wise-prezidenti◊ wezipesi bo∆ bolsa o◊a<br />
adam bellemegi◊ ∆ertleri barada aÿdylÿar;<br />
26-njy düzedi∆-saÿlawÿylary◊ ÿa∆<br />
çäklendirmesini 18 ÿa∆a dü∆ürmegi göz<br />
ö◊ünde tutÿar we 27-nji düzedi∆ bolsa<br />
senatorlary◊ we wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
agzalaryna tölenÿän aÿlyga degi∆lidir.<br />
Bellemeli möhüm zat, 27 sa<strong>ny</strong> düzedi∆leri◊<br />
köpüsi ∆ahsyÿetleri◊ raÿatlyk<br />
ÿa-da syÿasy azatlygyna degi∆lidir, az<br />
sanlysy bolsa 1787-nji ÿylda Filadelfiÿada<br />
kabul edilen ilkinji taslama bilen<br />
de◊e∆dire◊de döwlet gurlu∆y<strong>ny</strong> gi◊eltmäge<br />
gönükdirlendir.<br />
FEDERAL ULGAMY<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> döredijiler öz ö◊lerinde<br />
birnäçe aÿdy◊ maksatlary<br />
goÿupdyrlar. Olar o<strong>ny</strong> alty bölumden we<br />
52 sözden ybarat edip esasy dokumenti◊<br />
giri∆ine ÿerle∆diripdirler.<br />
1787-nji ÿylda 13 ∆tat üçin «has<br />
kämille∆en Birle∆igi» gurnamak i◊ esasy<br />
mesele bolandygy aÿdy◊dyr. Nähili birle∆me<br />
bolanda-da Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
maddalaryna laÿyklykda döredilenden<br />
has kämille∆en boljakdygy örän<br />
aÿdy◊dy. Ÿöne täze gurlu∆y döretmekde<br />
birnäçe wajyp meseleleri saÿlap almak<br />
gerekdi.<br />
«... has kämille∆en Birle∆igi döretmek<br />
üçin»<br />
Ähli ∆tatlar 11 ÿyl mundal ozal Angliÿa<br />
bilen gatna∆yklary◊ kesilen wagtyndaky<br />
özba∆daklygy<strong>ny</strong> saklamaga dyrja∆ÿardylar.<br />
≈tatlary◊ hukuklary bilen<br />
merkezi hökümeti◊ bähbitlerini◊ arasyndaky<br />
de◊ligi dogry tapmak kyn wezipeleri◊<br />
biridi. Konstitusiÿa<strong>ny</strong> döredijiler<br />
o<strong>ny</strong>, ÿurt abadançylygy<strong>ny</strong>◊ bähbitlerine<br />
we isleglerine umuman gapma-gar∆y<br />
gelmezlik ∆erti bilen adamlary◊ gündelik<br />
durmu∆y<strong>ny</strong> kadala∆dyrmak üçin zerur<br />
bolan ähli wekilçilikleri ∆tatlara bermek<br />
arkaly çözdüler. «Federalizm» sözi<br />
bilen belli bolan wekilçiligi◊ bölüni∆igi<br />
∆u güne çenli düÿpli üÿtgemän gelÿär.<br />
≈tatlara bilim, saglygy goramak, i∆ gurnamak,<br />
zähmet ∆erti, nikala∆mak we nika<br />
bozmak, ÿerli salgydy salmak we polisiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
gündelik wezipeleri ÿaly mese-<br />
22
leleri çözmek wekilçilikleri doly ykrar<br />
edilÿär. ≈onu◊ üçin hem iki sa<strong>ny</strong> go◊∆y<br />
∆tatlary◊ ∆ol bir mesele üçin dürli kanunlary<br />
bardyr.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> düzüjileri◊ ähli<br />
ugurtapyjylygyna garamazdan ∆tatlary◊<br />
hukuklaryna degi∆li meselelerde gapma-gar∆ylyklar<br />
saklanandyr. 75 ÿyl geçenden<br />
so◊, 1861-njy ÿylda Demirgazyk<br />
bilen Günorta◊ arasynda 4 ÿyllyk uru∆<br />
ba∆landy. Bu uru∆ Gra¤danlyk ur∆y ÿada<br />
≈tatlary◊ arasyndaky uru∆ ady bilen<br />
taryha girdi. Uru∆ ilki bilen Birle∆igi◊<br />
täze ∆tatlarynda gul saklamak düzgünini<br />
kadala∆dyrmakda federal hökümeti◊ hukugy<br />
baradaky meseläni◊ üstünde turdy.<br />
Demirgazykdaky ∆tatlar ∆eÿle hukugy federal<br />
hökümete bermeli hasap etdiler,<br />
Günortadaky ∆tatlar bolsa gulçulyk baradaky<br />
meseläni her ∆taty◊ özi çözmeli<br />
hasap etdiler. Haçanda günorta ∆tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
bir topary Birle∆ikden çykmaga<br />
synan∆anda, respublika<strong>ny</strong> saklamak<br />
ugrunda uru∆ ba∆landy. Günorta ∆tatlary<br />
Birle∆ige gaÿtadan girizilenden so◊,<br />
federal hökümetini◊ agalygy dikeldildi<br />
we gulçulyk ÿatyryldy.<br />
«... adyl sudy berkarar etmek üçin»<br />
Amerikan demokratiÿasy<strong>ny</strong>◊ özeni<br />
Gara∆syzlyk Jarnamasynda «hemme<br />
adamlar de◊ ÿaradylandyr» diÿen buÿsançly<br />
sözler bilen beÿan edilÿär we bu<br />
jümläni◊ so◊ky dü∆ündirli∆inde «Ÿaradan<br />
olara aÿrylmaz hukuklary berendir,<br />
olara ÿa∆aÿy∆, azatlyk we bagta ymtylma<br />
hukuklary girÿär» diÿip aÿdylÿar.<br />
Konstitusiÿada adamlar olary◊ maddy<br />
we sosiÿal ÿagdaÿlaryna tapawut goÿmak<br />
esasynda bölünmeÿär; kanu<strong>ny</strong>◊ ö◊ünde<br />
hemmeler de◊dir we kanu<strong>ny</strong> boza<strong>ny</strong><br />
üçin hemmeler de◊ derejede sud<br />
edilÿär we jeza berilÿär. Bu ÿagdaÿ<br />
adamlary◊ emläk baradaky, ÿuridiki<br />
ylala∆yklarda gabat gelÿän we i∆ gatna∆ygynda<br />
ÿüze çykÿan jedellerine-de<br />
degi∆lidir. Hukuklar baradaky Billde<br />
görkezilen i◊ möhüm kepillendirmäni◊<br />
biri hem adyl sudu◊ hemmeler üçin<br />
de◊ligidir.<br />
«... içerki asudalygy kepillendirmek<br />
üçin»<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ döreÿ∆i bilen<br />
utga∆yp gidÿän pajygaly wakalar we<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ günbatar araçäklerindäki<br />
ÿagdaÿlary◊ dü∆nüksizligi, täze milleti◊<br />
ösmegi we güllemegi üçin içerki asudalygy◊<br />
zerurdygy<strong>ny</strong> amerikanlara ynandyrdy.<br />
Konstitusiÿa laÿyklykda döredilen<br />
federal hökümeti◊ ∆tatlary da∆arky<br />
çozu∆lardan goramaga we içerki bidüzgünçiligi,<br />
zor salmalary ÿatyrmaga ÿeterlikli<br />
güÿji bolmalydyr. 1815-nji ÿyldan<br />
ba∆lap Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ çägine<br />
ÿekejede da∆ary ÿurt go∆u<strong>ny</strong> aÿak basan<br />
däldir. Umuman ∆tat hökümetlerini◊ öz<br />
araçägini◊ içinde asudalygy berkarar<br />
etmäge güÿji ÿeterlikdir. Ÿöne olary◊<br />
arkasynda, Konstitusiÿa boÿunça parahatçylygy<br />
berjaÿ etmekde zerur bolan<br />
çäreleri görmäge hukuk berilen örän<br />
güÿçli federal hökümeti durandyr.<br />
«... bilelikdäki gora<strong>ny</strong>∆y üpjün etmek<br />
üçin»<br />
Hatda gara∆syzlygy gazanandan so◊<br />
hem, täze döwlet XVIII-nji asyry◊<br />
ahyrynda birnäçe gezek da∆ky howplara<br />
sezewar boldy. Günbatar araçäkde amerikanlara<br />
du∆mançylykly indeÿ taÿpalary<br />
elmydam howp salÿardy. Kanada<br />
Dowamy 28-nji sahypada<br />
23
HUKUKLAR BARADAKY BILL<br />
I DÜZEDI≈ – Kongress dini döretmäge ÿa-da erkin dini ynançlary gadagan etmäge,<br />
söz we metbugat azatlygy<strong>ny</strong> çäklendirmäge, ÿa-da halky◊ öz arz-∆ikaÿatlary<strong>ny</strong><br />
kanagatlandyrmak üçin parahat ÿygna<strong>ny</strong>∆yp, hökümete ÿüzlenmesine degi∆li hiç hili<br />
kanun çykarmaly däldir.<br />
II DÜZEDI≈ – Erkin döwleti◊ howpsuzlygy<strong>ny</strong> goramak üçin berk düzgün-<strong>ny</strong>zamly<br />
polisiÿa hökma<strong>ny</strong> gerek bolaÿanda-da, halky◊ ÿarag götermek we saklamak hukugy<br />
bozulmaly däldir.<br />
III DÜZEDI≈ – Hiç bir esger parahatçylyk ÿa-da uru∆ wagty öÿ eÿesini◊ razylygy<br />
bolmasa o<strong>ny</strong>◊ jaÿynda ÿa∆amak üçin galmaga haky ÿokdur, ÿöne uru∆ wagtynda<br />
welin kanunda görkezilen tertipde rugsat berilÿär.<br />
IV DÜZEDI≈ – Halky◊ ∆ahsyÿetini◊ goralmaga bolan hukugy, ÿa∆aÿy∆ jaÿy,<br />
kagyzlary we emläkleri hiç bir esassyz der◊ew, ÿa-da tussag edilmeli däldir.<br />
Kasam ÿa-da dabaraly söz berme bilen delilendirilen degerli esas bolmasa, hiç<br />
bir order berilmeli däldir, mundan ba∆ga-da der◊ew edilmeli ÿeri◊, ÿa-da tussag<br />
edilÿän adamy◊ ÿa-da zady◊ orderde doly suratlandyrmasy bolmalydyr.<br />
V DÜZEDI≈ – Jemgyÿet üçin howply döwürde ÿa-da uru∆ wagtynda hakyky gullukda<br />
bolan polisiÿa, gury ÿer ÿa-da harby-de◊iz güÿçlerinde gozgalÿan i∆lerden ba∆ga,<br />
Uly emini◊ görkezmesi ÿa-da aÿratyn karary bolmasa, hiç kim ölüm jezasyna ÿa-da<br />
ba∆ga dürli masgaraçylykly jogapkärçilige çekilmeli däldir; ∆ol bir jenaÿat üçin<br />
hiç kim ikinji gezek ölüm howpuna ÿa-da syna zeper ÿetirmezlik düzgünini◊ bozulmagyna<br />
duçar bolmaly däldir; jenaÿat i∆inde hiç kim öz-özüni◊ gar∆ysyna ∆aÿat<br />
bolmaga mejbur edilmeli däldir; kanun taÿdan ÿeterlikli der◊ewsiz hiç kimi◊ ja<strong>ny</strong>na,<br />
azatlygyna ÿa-da emlägine kast edilmeÿär; adalatly öwezini doldurulmazdan hususy<br />
eÿeçilik jemgyeti◊ peÿdasyna geçirilmeli däldir.<br />
VI DÜZEDI≈ – Her bir jenaÿata çekilÿän adam, jenaÿaty◊ bolan ÿerindäki ∆taty◊<br />
ÿa-da okrugy◊ kanun tarapyndan ö◊den bellenen adalatly, ÿüzgörmezek oturda∆lary<strong>ny</strong>◊<br />
gyssagly geçirilÿän ÿa-da köpçüligi◊ gatna∆magyndaky suduna hukugy<br />
bardyr; jenaÿata çekilÿäni◊ günälemäni◊ asyl ma<strong>ny</strong>sy we esaslary bilen ta<strong>ny</strong>∆maga<br />
hukugy bardyr; onu◊ özüne gar∆y görkezme berÿän ∆aÿatlar bilen du∆u∆maga, öz<br />
tarapyndan ∆aÿatlary zor bilen çagyrmaga we özüni goramak üçin aklawjy<strong>ny</strong>◊<br />
kömegine hukuklary bardyr.<br />
24
VII DÜZEDI≈ – Umumy kanunçylyga degi∆lilikde garalÿan raÿat i∆lerini◊ gymmaty<br />
20 dollardan ÿokary bolsa, oturda∆lary◊ suda bolan hukugy galÿar; oturda∆lary◊<br />
sereden hiç bir i∆ini, umumy kanunçylyga degi∆li bolaÿmasa, Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
sudlary<strong>ny</strong>◊ hiç biri gaÿtadan seredip bilmeÿär.<br />
VIII DÜZEDI≈ – Çenden a∆a girew goÿmalar ÿa-da gereginden artyk jerimeler<br />
talap edilmeli däldir, ∆eÿle-de zabun ÿa-da adaty däl jezalar berilmeli däldir.<br />
IX DÜZEDI≈ – Konstitusiÿada görkezilen belli hukuklar halkda sakla<strong>ny</strong>p galan<br />
beÿleki hukuklary inkär etme ÿa-da kemeltme ma<strong>ny</strong>synda düsündirilmeli däldir.<br />
X DÜZEDI≈ – Birle∆en ≈tatlaryna ∆u Konstitusiÿada berilmedik we aÿry-aÿry<br />
∆tatlarda ula<strong>ny</strong>lmasy gadagan edilmedik ygtyÿarlyklar, ∆tatlary◊ ÿa-da halky◊<br />
garamagynda galÿar.<br />
25
1863-nji ÿylda Awram Linkoln tarapyndan gol çekilen azat edi∆ Jarnamasy<strong>ny</strong>◊<br />
asyl nusgasy Kolumbiÿa okrugynda, Wa∆ingto<strong>ny</strong>◊ Milli arhiwinde sakla<strong>ny</strong>lÿar<br />
we Gra¤danlyk ur∆u<strong>ny</strong>◊ wakalary<strong>ny</strong> gaÿtadan dikeltmäge borçly edilen bölümi◊<br />
esgerleri tarapyndan goralÿar.<br />
GULÇULYGY ŸATYRMAK BARADAKY<br />
ÇEKI≈MELER<br />
«Gulçulyk» sözi AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasynda getirilmese-de, ∆eÿle meseläni◊ bardygy<br />
barada gönümel bolmasa-da dokumentde garaz aÿdylÿar. Konstitusion wekilleri,<br />
her ∆tatdan wekiller Palatasyna saÿlanÿan kongressmenleri◊ sa<strong>ny</strong> kesgitlenende<br />
gullary◊ hakyky sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ bä∆den üçüsini göz önünde tutuljakdygy<strong>ny</strong> kesgitli bellediler.<br />
Mundan ba∆ga-da Konstitusiÿada, ∆tatlary◊ serhedini bozÿan gaçgak gullary◊<br />
(«hyzmatkärler we i∆gärler») eÿelerine gaÿtaryp berilmegi barada talap bardyr.<br />
Ol 1808-nji ÿylda kesgitlenendir, ÿöne ondan so◊ Kongres gul söwdasy<strong>ny</strong> ÿatyryp<br />
hem bilÿärdi («häzirki ∆tatlary◊ haÿsy olary◊ göçürilmegini ÿa-da getirilmegini<br />
gerek hasap edÿän bolsa»).<br />
26
Konwentde bu bölümleri◊ hersi barada güÿçli çeki∆meler bolup geçdi we hemmeleri<br />
kanagatlandyrÿan ugur gutar<strong>ny</strong>kly saÿla<strong>ny</strong>ldy. Hatda Aleksandr Gamilton ÿaly<br />
gulçulyga gar∆y demirgazyk jemgyÿetleri◊ wekilleri, ∆tatlary◊ arasynda düzedip<br />
bolmajak agzalalyklara getirjekdigine we has wajyp maksada gulluk etmegi, ÿag<strong>ny</strong><br />
ÿurtda berk hökümeti◊ gurnalmagy<strong>ny</strong> kynla∆dyrjakdygyna salgyla<strong>ny</strong>p, gulçulyk<br />
aradaky jedelleri◊ dowam etdirilmegine gar∆y çyky∆ etdiler. Ylala∆ygy goldap,<br />
gulçulygy ÿigrenÿän Jorj Wa∆ington we Jeÿms Medison ÿaly Günorta<strong>ny</strong>◊ görnükli<br />
wekilleri çykys etdiler we birle∆ik döredilenden so◊, ol öz-özünden ÿitip gider diÿip<br />
hasap etdiler.<br />
Ÿöne Konwentde çyky∆ edenleri◊ birnäçesi meselä◊ ahlak tarapy barada janagyrly<br />
gürlediler. Gawernir Morris (Pensilwaniÿa ∆tatyndan) gulçulyk barada «nejis<br />
düzgün, we onu◊ bar bolan ∆tatlary hem nälet si◊endir» diÿip aÿtdy. Ol ösüpgülleÿän<br />
we adama mynasyp durmu∆y bagy∆ edÿän sebitler bilen «gul-eÿeçilikli<br />
∆tatlary◊ garypçylygy◊ we ejirleri◊» gapma-gar∆ylygy<strong>ny</strong> belledi.<br />
Täsin gabat gelmelere görä, Konwenti◊ mejlisini◊ dowamynda gulçulyga gar∆y i◊<br />
ÿiti çykysy, Jefferso<strong>ny</strong>◊ öz neslini◊ i◊ akylly wekili «hasaplaÿan adamsy, ÿag<strong>ny</strong><br />
Wirjiniÿa ∆taty<strong>ny</strong>◊ wekili Jorj Meÿson etdi. Meÿson, gulçulyk» ... adamlary◊ häsiÿetine<br />
örän erbet zyÿan ÿetirÿär. Her gul eÿesi doganda, ol eÿÿäm kiçijik eziji bolup<br />
dünÿä inÿär... Gulçulyk ylmy◊ we senagaty◊ ösmegine böwet bolÿar. Garyp adamlary◊<br />
agyr i∆e gözi dü∆ende, olarda zähmete bolan ÿigrenç döreÿär... Men... ÿurdu◊<br />
hökümetinde gul-eÿeçiligini◊ ösmegini◊ önüni almaga doly häkimini◊ bolmagy<strong>ny</strong><br />
wajyp hasap edÿärin» diÿip aÿtdy.<br />
Geljek ÿyllarda-da gul eÿeçiligini gadagan edijileri◊ hereketi ∆ol bir delillleri<br />
peÿdalanar we ahlak närazylygy duÿgularyna ÿykgyn ederler; ÿöne ∆ol pursatdada<br />
gulçulyk aÿratyn dü∆ünje we ahlak meselesi hökmünde bir gapdalda goÿylypdy.<br />
Di◊e Gra¤danlyk ur∆u<strong>ny</strong>◊ (1861–1865 ÿÿ.) heläkçiligi Birle∆en ≈tatlarynda<br />
gulçulygy ÿatyrdy we ÿurdu◊ ösü∆ini doly jyns de◊ligini gazanmagy◊ kyn ÿoluna<br />
gönükdirdi.<br />
27
23-nji sahypa◊ dowamy<br />
önküsi ÿaly Beÿik Britaniÿa degi∆lidi we<br />
onu◊ gündogar welaÿatlarynda Gara∆syzlyk<br />
ür∆y döwründe Britan täjine<br />
wepaly bolan, ar almaga hyjuwly gara∆ÿan<br />
köp amerikan torileri ÿygna<strong>ny</strong>pdy.<br />
Kontinenti◊ orta günbatarynda<br />
ÿerle∆en ägirt uly Luizian çäklerinde<br />
fransuzlar agalyk edÿärdi. Günortada<br />
Florida, Tehas we Meksika Ispaniÿa degi∆lidi.<br />
Karip de◊zinde ÿewropa döwletlerini◊<br />
üçüsini◊ hem koloniÿasy bardy<br />
we ∆ol ÿerlerden Amerika<strong>ny</strong>◊ kenarÿakasyna<br />
hüjüm etmäge örän ÿakyndy.<br />
Ÿewropa ÿurtlary birnäçe uru∆lary<br />
ba∆yndan geçirdi, olary◊ bir ujy «Täze<br />
dünÿäde» ÿetÿärdi.<br />
Ilkinji ÿyllarda Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
«umumy gora<strong>ny</strong>∆y» üpjün etmekdäki<br />
maksady, Appalaçeÿ daglary<strong>ny</strong>◊ a◊yrsynda<br />
ÿerle∆ÿän çäkleri özle∆dirmek we<br />
ÿurdu◊ ∆ol bölegini◊ ÿerli halky bolan<br />
amerikan indeÿ taÿpalary bilen parahatçylyk<br />
ugrunda geple∆ikler geçirmäge<br />
degi∆li boldy. Ÿöne birnäçe ÿyllar geçenden<br />
so◊, 1812-nji ÿylda Angliÿa bilen<br />
uru∆ ba∆landy, ispanlar bilen Floridada<br />
çak<strong>ny</strong>∆yklar boldy we 1846-njy<br />
ÿylda Meksika bilen uru∆ turdy. Bulary◊<br />
hemmesi harby güÿjü◊ zerurdygyna<br />
ynandyrdy.<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ ykdysady we syÿasy<br />
güÿjüni◊ ösmegi bilen onu◊ goranmak<br />
güÿçleri hem ösdi. Konstitusiÿa goranmak<br />
jogapkärçiligini hökümeti◊ kanun<br />
çykaryjy we ÿerine yÿetiriji pudaklaryna<br />
tab∆yrÿar, di◊e Kongres uru∆ yglan edip<br />
we goranmak üçin pul goÿberip bilÿär.<br />
Prezident harby güÿçlerini◊ ba∆ serkerdesi<br />
bolup, ÿurdy goramakda esasy jogapkärçiligi<br />
çekÿär.<br />
«... umumy abadançylyga ÿardam etmek<br />
üçin»<br />
Gara∆syzlyk ur∆u<strong>ny</strong>◊ ahyrynda Birle∆en<br />
≈tatlary agyr ykdysady kynçylyga<br />
sezewar boldy. Baÿlyklar gutarypdy,<br />
karzlara bil baglamak kyndy, kagyz pullary◊<br />
hümmeti gaçdy diÿen ÿalydy.<br />
Söwda we senagat i∆leritogtady diçen<br />
ÿalydy, statlar we Konfederasiÿa hökümeti<br />
bergä batdylar. Halky◊ arasynda<br />
açlyk howpy döremedik hem bolsa,<br />
ykdysadyÿeti◊ geljegi garanky görünÿärdi.<br />
Federal hökümeti◊ önünde duran<br />
wezipeleri◊ birinjisi ykdysadyÿeti aÿaga<br />
galdyrmakdy. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ birinji<br />
maddasynda: «Kongresi◊ Birlesen ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
umumy abadançylygy<strong>ny</strong> üpjün<br />
etmek, ...we bergilerini üzmek üçin<br />
salgytlary, ...bellemäge we ÿygnamaga<br />
hukugy bardyr» diÿip aÿdylÿar.<br />
Hökümeti◊ salgyt ÿygnamak ygtyÿarlylygy<br />
uru∆da edilen bergileri üzmäge<br />
we milli pulu◊ hümmetini dikeltmäge<br />
mümk¨ünçilik berdi. Ÿurdu◊ maliÿe<br />
syÿasaty<strong>ny</strong> alyp barmak üçin Maliÿe<br />
kätibi we da∆ary gatna∆yklara ÿolba∆çylyk<br />
eder ÿaly Döwlet sekretary bellenildi.<br />
≈eÿle-de ÿurdu◊ harby howpsuzlygyna<br />
jogap berer ÿaly Goranmak<br />
kätibi we federal hökümetini◊ ba∆ kanunçysy<br />
hökmünde Ÿustisiÿa ministri<br />
bellenildi. Ÿurdu◊ gi◊elmegi we onu◊<br />
ykdysadyÿetini◊ çyl∆yrymla∆magy bilen<br />
baglylykda o<strong>ny</strong>◊ ösü∆inigazanmak üçin<br />
ÿerine ÿetiriji hökümeti◊ gosmaça bölümlerini<br />
döretmek zerurlygy ÿüze<br />
çykdy.<br />
28
«...azatlygy◊ e∆retlerini özümiz we<br />
nesilimiz üçin berkitmek»<br />
Täzeden döredilen amerikan respublikasy<strong>ny</strong><br />
häsiÿetlendirÿän esasy sypatlary◊<br />
biri ∆ahsy azatlyga berilÿän<br />
ünsdir. Köp amerikanlylar geçmi∆de<br />
syÿasy we dini ejirlere duçar bolanlygy<br />
sebäpli, Täze dünÿäde azatlygy saklamak<br />
hyjuwyndan dolydy. Konstitusiÿa<strong>ny</strong><br />
düzüjiler federal hökümetini◊ we ∆tatlar<br />
hökümetlerinin ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong> çäklendirmek<br />
arkaly ähli raÿatlary◊ hukuklary<strong>ny</strong><br />
goramak üçin federal hökümetine<br />
ygtyÿarlyk bermekde seresaplylygy elden<br />
bermändirler. ≈ol sebäpli hem amerikanlar<br />
ÿurdu◊ içinde halan ÿerlerine<br />
gidip bilÿärler, i∆ meselesinde, dini<br />
we syÿasy garaÿy∆larda özleri netije<br />
çykaryp bilÿärler we hukuklary kemsidilÿändir<br />
öÿtseler, hukuklary<strong>ny</strong> goramak<br />
üçin suda ÿüz tutup bilÿärler. ❏<br />
29
AB≈-y◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊ kabul edilenine bagy∆la<strong>ny</strong>p, Nÿu-Ÿorkda geçirilen<br />
baÿramçylyk dabarasynda «Gamilton» ady<strong>ny</strong> göterÿän we «döwlet gämisini◊»<br />
alamaty<strong>ny</strong> berÿän tekerli gämi. «Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊» awtory Aleksandr<br />
Gamilton Nÿu-Ÿorkda Konstitusiÿa<strong>ny</strong> esaslandyryjylary◊ ö◊ba∆çysy hasap edilÿär.<br />
30
2<br />
bap<br />
KONSTITUSIŸANY÷<br />
DÜ|ÜNDIRILI|I<br />
«FEDERALISTI÷<br />
ŸAZGYLARY»<br />
«Näme, döwlet häkimiÿeti<br />
ynsa<strong>ny</strong>◊ kimdigini açyp<br />
görkezÿän beÿik güÿç<br />
dälmidir eÿsem»<br />
– Jeÿms Medison<br />
«Federalisti◊ ÿazgylary»,<br />
1787–1788 ÿÿ.<br />
31
Amerika<strong>ny</strong> esaslandyryjylary◊ biri,<br />
so◊ra ÿurdu◊ üçünji prezidenti edilip<br />
saÿlanan Tomas Jefferson «Federalisti◊<br />
ÿazgylaryna» ÿokary baha berip, o<strong>ny</strong><br />
«döwlet häkimligini◊ esasy ugurlaryna<br />
dü∆ündiri∆ berip bilen i◊ gowy ÿazgylardyr»<br />
diÿip belleÿär. Jon Stÿuart Milli◊<br />
pikiri boÿunça bolsa, «Federalist» – 85<br />
sa<strong>ny</strong> gysga eserlerden durÿan ÿygyndy<br />
aslyÿetinde ∆eÿle diÿlip atlandyrylÿardy<br />
– «bizi◊ elimizde bar bolan döwlet<br />
häkimligini◊ meseleleri boÿunça taÿÿarlanan<br />
ylmy i∆leri◊ içinde i◊ bir nusga<br />
alarlyk i∆dir». 1835-nji ÿylda bolsa, ÿiti<br />
garaÿy∆ly fransuz syÿasy dü∆ündiri∆ berijisi<br />
Aleksis de Tokwil ∆eÿle diÿip<br />
ÿazÿar: «Federalisti◊ ÿazgylary» diÿse◊<br />
ajaÿyp kitap bolup, onu◊ bilen ähli ÿurtlary◊<br />
döwlet i∆gärleri hökma<strong>ny</strong> suratda<br />
ta<strong>ny</strong>∆ bolmalydyrlar».<br />
Häzirki zaman taryhçylary, ÿuristleri,<br />
syÿasat∆ynaslary, «Federalisti◊» Birle∆en<br />
≈tatlarda häzire çenli syÿasy pelsepe<br />
we döwlet häkimligini◊ a<strong>ny</strong>k meseleleri<br />
boÿunça ÿazylan i◊ bir saldamly<br />
i∆digi bilen umuman razyla∆ÿardylar. Bu<br />
me∆hur i∆i Eflatu<strong>ny</strong>◊ «Respublika»,<br />
Aristoteli◊ «Syÿasat», Tomas Gobbsy◊<br />
«Lewiafan» eserleri bilen de◊eÿärdiler.<br />
Latyn Amerikasy<strong>ny</strong>◊, Aziÿa<strong>ny</strong>◊ we Afrika<strong>ny</strong>◊<br />
ençeme täze döwletlerini◊ ÿolba∆çylary<br />
öz ÿurtlary<strong>ny</strong>◊ konstitusiÿalary<strong>ny</strong><br />
taÿÿarlanlarynda hökma<strong>ny</strong> suratda «Federaliste»<br />
ÿüzlenÿärdiler.<br />
1787-nji ÿyly◊ 17-nji sentÿabrynda<br />
Filadelfiÿada AB≈-y◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
taslamasyna gol çeken wekiller ∆eÿle<br />
∆ert goÿdular-bu resminama 13 ∆tatdan<br />
di◊e 9-synda tassyklaÿjy konwentler<br />
tarapyndan kabul edilen ÿagdaÿynda ol<br />
öz güÿjüne girip biler. Degi∆li bellikleri◊<br />
ÿokdugyna garamazdan, eger-de iki<br />
esasy ∆tatda-Nÿu-Ÿorkda we Wirjiniÿada<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ agzalan taslamasyna<br />
gar∆y ses berilen ÿagdaÿynda hem-de,<br />
bu ∆tatlary◊ çäklerini◊ ululygy we olarda<br />
bar bolan häkimligi◊ gi◊ gerime eÿedigini<br />
göz ö◊ünde tutsa◊, onda elbetde,<br />
bu i∆i bökdemek howpy abanÿardy.<br />
Konstitusiÿa barada Nÿu-Ÿorku◊ hem,<br />
Wirjiniÿa<strong>ny</strong>◊ hem wekillerini◊ pikiri<br />
düÿpgöter gapma-gar∆y gelÿärdi. Nÿu-<br />
Ÿorky◊ gubernatory Jorj Klinton ozüni◊<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ taslamasyndan närazydygy<br />
barada ö◊den öz pikirini aÿdypdy.<br />
≈eÿle çäksiz uly baha eÿe bolan we<br />
uly abraÿdan peÿdalanan «Federalisti◊<br />
ÿazgylary» ÿaly ∆eÿle ägirt i∆, geçirilen<br />
ylmy barlaglary◊ netijesinde we döwlet<br />
häkimligini◊ guramalarynda amala a∆yrylan<br />
amaly i∆leri◊ täsiri bilen toplanan,<br />
ägirt uly durmu∆ tejribesini◊ miwesi bolup<br />
görünmegi hem ähtimal. Emma,<br />
hakykatda bolsa, bu ÿazgylar iki sa<strong>ny</strong><br />
ÿa∆ adam tarapyndan amala a∆yryldy.<br />
Olar Nÿu-Ÿork ∆tatyndan 32 ÿa∆ly Aleksandr<br />
Gamilton we Wirjiniÿa ∆tatyndan<br />
36 ÿa∆ly Jeÿms Medison dagydyr. Olar<br />
öz i∆lerini howlugyp ÿazypdyrlar-kähalatlarda,<br />
bir hepdede dört sa<strong>ny</strong> eser<br />
taÿÿar edilÿärdi. Ÿokary Sudu◊ ba∆lygy<br />
bolan, ta<strong>ny</strong>mal ÿa∆uly alym Jon Jeÿe<br />
bolsa «Federalisti◊ ÿazgylaryndaky»<br />
eserleri◊ bary-ÿogy bä∆isi degi∆lidi.<br />
Rewolÿusiÿa döwri AB≈-y◊ ilkinji<br />
prezidenti Jorj Wa∆ingto<strong>ny</strong>◊ kömekçisi<br />
bolup i∆län A. Gamilton öz göz ö◊ünde<br />
tutan wajyp taslamasy<strong>ny</strong> amala a∆yrmak<br />
üçin Medisona we Jeÿe bu i∆e go∆ulmagy<br />
haÿy∆ edipdi. Olary◊ esasy maksady<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ i∆läp düzülen taslamasy<strong>ny</strong><br />
Nÿu-Ÿorku◊ konwentini◊ tas-<br />
32
syklamagy<strong>ny</strong> gazanmakdy. Olary◊ her<br />
birini◊ aÿry-aÿrylykda «Publiÿ» tahallusy<br />
(lakamy) bilen Nÿu-Ÿorku◊ gazetlerinde<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> dü∆ündirmek we<br />
o<strong>ny</strong> goramak maksady bilen yzygiderli<br />
çyky∆ etmek meÿilleri bardy.<br />
Taslama<strong>ny</strong>◊ ba∆y<strong>ny</strong> ba∆laÿjy Gamiltondy.<br />
Ol iberilen hatlardan maslahata<br />
goÿuljak 51 sa<strong>ny</strong>sy<strong>ny</strong>◊ yzygiderliligini<br />
belläp, olary◊ köpüsini dü∆ündirmäge<br />
giri∆di. ≈olary◊ içinde has täsirilisi Mediso<strong>ny</strong>◊<br />
29 sa<strong>ny</strong> hatydy. Çünki, olarda<br />
gönümellik, de◊agramlylyk we paÿhas<br />
güÿji agdyklyk edÿärdi. Ÿöne, bir zat<br />
welin, dü∆nüksiz bolup galÿardy. 1787-<br />
nji ÿyly◊ oktÿabr we 1788-nji ÿyly◊ maÿ<br />
aÿlary aralygynda ÿazylan «Federalisti◊<br />
ÿazgylary» Nÿu-Ÿork ∆taty<strong>ny</strong>◊ göwünsiz<br />
bolsa-da, Konstitusiÿa<strong>ny</strong> tassyklamagynda<br />
aÿgytlaÿjy rol oÿnadymyka Ÿöne<br />
nähili bolanda-da, bu eserleri◊ Konstitusiÿa<br />
dü∆ündiri∆ berip bilÿän uly bir<br />
i∆digine hiç hili ∆übhe ÿokdur.<br />
FEDERALIZMI÷ TÄZE GÖRNÜ|I<br />
«Federalisti◊ ÿazgylarynda» aÿdy◊<br />
beÿan bolan pikir federalizme berlen<br />
täze kesgitleme bilen tapawutlanÿardy.<br />
Monarhiÿa tarapyndan ejir çekdirilen<br />
o◊ki amerikan kolonistleri öz gar∆yda∆lary<strong>ny</strong><br />
rewolÿusion göre∆de ÿe◊enlerinden<br />
so◊, o◊ki düzgüni◊ deregine merkezle∆dirilen<br />
we çäklendirilen düzgüni◊<br />
bolmagy<strong>ny</strong> känbir isläp hem duranokdylar.<br />
Ÿöne, aÿry-aÿry ∆tatlary◊ biri-birine<br />
bolan gabanja◊lyk we bäsde∆ligi netijesinde<br />
dörän durnuksyzlygy we guramaçylyksyzlygy<br />
özünde jemlän «Konfederasiya<strong>ny</strong>◊<br />
makalalary<strong>ny</strong>◊» täsiri astynda<br />
toplanan tejribeler bu adamlarda güÿçli<br />
milli döwlet döretmekde ü∆ükli bolmaklaryna<br />
ÿardam etdi. «Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊»<br />
käbir eserlerinde hiç bir ÿurtda<br />
amala a∆madyk de◊agramlylygy◊ täze<br />
häsiÿetini gaza<strong>ny</strong>p boljakdygy barada<br />
tassyk edilÿärdi. Dogrudanam, «Federalisti◊<br />
ÿazgylary» Nÿu-Ÿork ÿaly port<br />
∆äheri◊ söwda bähbitlerini araÿan Gamilto<strong>ny</strong>◊<br />
milletçilik meÿilleri bilen, Mediso<strong>ny</strong>◊<br />
köphalatlarda Wirjiniÿa fermerlerine<br />
mahsus bolan ÿolba∆çy guramalary◊<br />
häkimligine mü◊kirlik etmek seresaplylygy<strong>ny</strong>◊<br />
arasynda de◊agramlylyk<br />
bolup hyzmat edÿär.<br />
Medison «Konfederasiÿa<strong>ny</strong>◊ makalalarynda»<br />
göz ö◊ünde tutulan, her bir<br />
∆taty◊ hökma<strong>ny</strong> gara∆syzlygy<strong>ny</strong> milli<br />
bähbitleri gozgamaÿan her bir welaÿatda<br />
ula<strong>ny</strong>ljak «galan-gaçak gara∆syzlygy»<br />
bilen çal∆yrylmalydygy barada pikiri<br />
teklip etdi. Ol Konstitusiÿa<strong>ny</strong> tassyklamak<br />
i∆i milletçiligi däl-de, federalizm<br />
dü∆ünjesini a◊ladÿar diÿip tassyklaÿar.<br />
Gamilton «ylala∆yklyk» diÿip at<br />
goÿan milli hökümeti◊ we ∆tatlary◊ hökümetini◊<br />
ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong> hödürledi.<br />
Ol Günü◊ da∆yndan hereket edÿän planetalary◊<br />
nusgasynda mysal getirmek<br />
bilen ∆eÿle hereketi◊ aÿratyn statusy<br />
aÿap saklamaga itergi berÿändigini<br />
aÿdÿar. Ygtyÿarlyklary◊ ylala∆yklary baradaky<br />
öz garaÿ∆y<strong>ny</strong> goramak bilen, ol<br />
merkezi häkimiÿete uly ynam bildirdi.<br />
«Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊» awtorlary<strong>ny</strong>◊<br />
arasynda bolan agzalalyga garamazdan,<br />
olar ö◊ki ösü∆lerden mazalyja<br />
sapak alypdyrlar: ba∆y◊y alyp çykmak<br />
ÿaly ÿurtda abraÿa eÿe bolmak häsiÿeti,<br />
örän wajyp, emma çäklendirilen ygtyÿarlyklary◊<br />
merkezi häkimiÿete berilmegini<br />
talap edÿardi. «Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊»<br />
awtorlary ∆eÿle i∆leri◊ aÿry-<br />
33
aÿry ∆tatlary◊ özbolu∆ly aÿratynlyklaryna<br />
we awtonomiÿasyna zyÿan ÿetirmezden<br />
amala a∆yryljakdygyna ynanÿardylar.<br />
BÖKDENÇLIKLERI÷ WE GAPMA-<br />
GAR|YLYKLARY÷ ULGAMY<br />
«Federalisti◊ ÿazgylary» ÿaly syÿasy<br />
edebiyatda ilkinji gezek döwlet häkimligini<br />
çäklendirmek maksady bilen we<br />
wezipeden hyÿanatly peÿdalanmak ÿaly<br />
i∆i◊ gar∆ysyna bökdençlik we gapmagar∆ylyk<br />
usullary bilen hereket etmek<br />
baradaky pikir hem öz beÿa<strong>ny</strong><strong>ny</strong> tapÿar.<br />
Bu sözler, esasan hem, iki palataly legislatura,<br />
ÿag<strong>ny</strong> kanun çykaryjy gurama<strong>ny</strong>◊<br />
jemine degi∆lilikde ula<strong>ny</strong>lÿar. O<strong>ny</strong> bolsa,<br />
Gamilton hem, Medison hem, döwlet<br />
häkimiÿetini◊ i◊ bir berk ∆ahalary<strong>ny</strong>◊<br />
biri hasap edÿärler. Ilkiba∆daky pikire<br />
görä, ∆tatlary◊ kanun çykaryjy guramalary<br />
tarapyndan saÿla<strong>ny</strong>lÿan has konserwatiw<br />
Senat tarapyndan peÿdala<strong>ny</strong>lÿan<br />
bökdençlikleri◊ we gapma-gar∆ylyklary◊<br />
ulgamyna hyjuwly, halk sesi arkaly<br />
saÿla<strong>ny</strong>lÿan Wekiller Palatasy öz täsirini<br />
ÿetirmelidi. (Konstitusiÿa degi∆li<br />
1913-nji ÿylda kabul edilen 17-nji Düzedi∆<br />
bu düzgünnama<strong>ny</strong> üÿtgetdi, senatorlar<br />
hökma<strong>ny</strong> suratda halky◊ ses bermegi<br />
bilen saÿla<strong>ny</strong>lmaly edildi). Emma,<br />
∆eÿle bir ÿagdaÿ ÿüze çykdy, ÿag<strong>ny</strong> Medison<br />
«bir wezipe beÿleki wezipäni saklamaly»<br />
diÿip, umumy jähtden tassyklaÿardy,<br />
Gamilton bolsa, «demokratik<br />
assambleÿa demokratik Senat bilen sakla<strong>ny</strong>lmalydyr<br />
we bu iki gurama hem ba∆<br />
demokratik magistrat, ÿag<strong>ny</strong> ÿerine ÿetiriji<br />
gurama tarapyndan bökdençlige degi∆lidir»<br />
diÿip belleÿär.<br />
Gamilton özüni◊ i◊ bir ajaÿyp 78-nji<br />
eserinde milli kanun çykaryjy guramalar<br />
we ∆tatlary◊ kanun çykaryjy guramalary<strong>ny</strong>◊<br />
kabul eden Konstitusiÿa degi∆lilikdäki<br />
ol ÿa-da beÿleki kanunlar babatda<br />
Ÿokary Sudu◊ karar etmegini gorap<br />
çyky∆ etdi. Onu◊ aÿtmagyna görä, «sud<br />
gözegçiligi» ygtyÿary<strong>ny</strong> özünde saklaÿan<br />
bu ägirt uly taryhy ähmiÿete eÿe güÿç,<br />
legislatura baglylykda, bökdençligi döretmäge<br />
ÿeterlik ÿagdaÿy bar. Çünki,<br />
«legislaturadaky fraksionlylygy◊ ÿaramaz<br />
ysly demi adalatlylygy◊ arassa gözba∆y<strong>ny</strong><br />
zäherläp biler». Gamilton sesleri◊<br />
agdyklyk edÿän ÿagdaÿynda parlamente<br />
sudu◊ islendik karary<strong>ny</strong> ÿatyrmaga<br />
rugsat berÿän i◊lis ulgamy<strong>ny</strong> biragyzadn<br />
inkär edÿär. Tersine, sudlar we sud<br />
guramalary çäklendirilen Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
daÿanjy bolmalydyr, çünki, olar bu<br />
resminama<strong>ny</strong> kanun çykaryjy häkimiÿeti◊<br />
kast etmeginden goraÿardy». Di◊e<br />
Konstitusiÿa düzedi∆ girizmegi◊ ykjam<br />
we kyn i∆leri amala a∆yrylanda, ÿa-da<br />
Ÿokary Sudu◊ agzalaryna olary ba∆ga<br />
nukdaÿnazary kabul etmäge razy etmek<br />
maksady bilen ÿuwa∆-ÿuwa∆dan täsir<br />
edilende, resminama<strong>ny</strong>◊ sud tarapyndan<br />
dü∆ündirili∆ini düÿpgöter üÿtgedip bolar».<br />
ADAMY÷ TEBIGATY, DÖWLET<br />
HÄKIMIŸETI WE |AHSYŸETI÷<br />
HUKUGY<br />
Bökdençlikleri◊ we gapma-gar∆ylyklary◊<br />
ulgamy adam tebigaty<strong>ny</strong>◊ çu◊-<br />
◊ur hakyky bahasyna daÿanÿar. Eger,<br />
Medison we Gamilton bir tarapdan<br />
adamlar öz ÿag∆y hereketlerinde özlerini<br />
akylly-ba∆ly alyp barÿarlar, olar tertipli<br />
bolmaga endik edÿärler, adalatlylygy gorap<br />
saklaÿarlar diÿip belleseler, ikinji<br />
tarapdan bu döwlet i∆gärleri ba∆ga pikiri<br />
hem orta atÿarlar, ÿag<strong>ny</strong> adamlar göç-<br />
34
günlilige özlerini aldyrÿarlar, olar çydamsyz<br />
bolÿarlar, köplenç hem açgözlülige<br />
ÿüz urÿarlar. «Federalisti◊ ÿazgylaryndaky»<br />
özüni◊ belli böleklerini◊ biri<br />
bolan erkinligi gorap saklamak üçin nähili<br />
çäreler hökma<strong>ny</strong> diÿen soragy◊ maslahaty<br />
geçirilenden so◊, Medison ∆eÿle<br />
diÿip ÿazÿar: Eger, adamlar peri∆deler<br />
bolan bolsadylar, onda olara hiç hili<br />
döwlet häkimiÿeti gerek hem bolmazdy.<br />
Eger-de, peri∆deler höküm süren bolsalar,<br />
onda döwlet häkimiÿetini◊ üstünden<br />
ne içki, ne-de da∆ky gözegçilik bolardy.<br />
Döwlet häkimiÿeti döredilen ÿagdaÿynda<br />
haçan-da, onu◊ çäginde bir adamlar<br />
beÿleki bir adamlary◊ üstünden höküm<br />
sürenlerinde, ∆eÿle bir ägirt üly kynçylyk<br />
bilen çak<strong>ny</strong>∆ÿarsy◊: ilki bilen häkimiÿet<br />
kime gönükdirilen bolsa, olary◊<br />
üstünden hem höküm sürmeli, so◊ra<br />
bolsa, ∆ol häkimiÿeti öz-özüni◊ üstünden<br />
gözegçilik etmäge borçlandyrmaly».<br />
«Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊ i◊ bir<br />
haÿran ediji we özbolu∆ly eserlerinden<br />
onu◊ 10-njy böleginde Medison bu ikitaraplaÿyn<br />
meseläni◊ çözgüdini tapjak<br />
bolÿardy. O<strong>ny</strong> alada goÿÿan esasy zat, ol<br />
hem «ilki bilen fraksion, ÿag<strong>ny</strong> özba∆dak<br />
toparlary◊ eden-etdiliklerini syndyrmaly<br />
we olary berk gözegçilik astyna<br />
almaly. Bu toparlary◊ esasynda ol syÿasy<br />
partiÿalary◊ hereketlerini◊ bardygy<strong>ny</strong><br />
duÿÿardy we olary◊ bolsa, halk<br />
häkimiÿeti üçin diÿse◊ howpludygy<strong>ny</strong><br />
a◊ÿardy: «Olary◊ esasynda, men käbir<br />
raÿatlary göz ö◊ünde tutÿaryn. Olar bir<br />
topara birle∆ip, umumy meÿillere dala∆yp<br />
hereket edÿärdiler-göçgünlilige<br />
we haÿsy hem bolsa, bir bähbit üçin<br />
hereket edip, beÿleki raÿatlary◊ hukuklaryna,<br />
ÿa-da jemgyÿeti◊ hemi∆elik<br />
we umumy bähbitlerine zyÿan berÿärdiler».<br />
Beÿleki raÿatlary◊ hukugyna howp<br />
salÿan bu göçgünlikler we bähbitler dini<br />
ÿa-da syÿasy häsiÿetlere eÿe bolup biler,<br />
ÿa-da bolmasa, hemi∆e bolup durÿan<br />
ÿagdaÿ, ol-da ykdysady maksatlar üçin<br />
bagly bolmakdyr. Suw paÿla∆ygy bu<br />
fraksion-özba∆dak toparlary◊ göre∆inde<br />
gapma-gar∆ylyk baÿlary◊ we garyplary◊<br />
arasynda, ÿa-da karzyna pul berÿänleri◊<br />
we bergidarlary◊ arasynda bolup biler.<br />
Ol göre∆i◊ haÿsy hem bolsa, bir ∆ahsy<br />
emläge eÿe bolmak üçin-de al<strong>ny</strong>p barylmagy<br />
ähtimal.<br />
Biri-birine çapraz gelÿän talaplary<br />
kanagatlandyrmak üçin, ÿa-da ∆ol gapma-gar∆ylyklar<br />
netijesinde döreÿän jedelleri◊<br />
so◊una çykmak üçin dogruçyl,<br />
a◊ly-dü∆ünjeli we erkin adamlar nähili<br />
täsir edip bilerler Eger-de, göçgünliligi<br />
ÿa-da ∆ahsy bähbitleri gadagan edip bolmaÿan<br />
bolsa, onda döwlet häkimiÿetini◊<br />
haÿsy hem bolsa, bir güÿji islendik fraksiÿa<strong>ny</strong>◊-toparla<strong>ny</strong>∆ygy◊,<br />
ol köpçüligi◊ki<br />
bolsun, ÿa-da az sanly adamlary◊ky bolsun,<br />
tapawudy ÿok, olary◊ öz isleglerini◊<br />
umumy bähbitlere zyÿan getirÿän ÿagdaÿlaryna<br />
gar∆ylyk görkezmelidir. Mediso<strong>ny</strong>◊<br />
tassyklamagyna görä, ol ÿa-da<br />
beÿleki höküm ediji toparla<strong>ny</strong>∆ykdan<br />
goranmagy◊ i◊ bir o◊aÿly tarapy, ol hem<br />
respublikan (ÿa-da wekilçilikli) partiÿa<br />
dola<strong>ny</strong>∆ygydyr. Çünki, onu◊ jemgyÿetçilik<br />
pikirini gowulandyrÿan we ÿaÿba◊landyrÿan<br />
niÿeti bolup we ∆u maksat bilen<br />
hem olary ol ÿa-da beÿleki saÿlantgy<br />
raÿat toparlary◊ arasyndan eri∆-argaç<br />
edip geçirÿär.<br />
Mediso<strong>ny</strong>◊ pikiriçe, ÿene wajyp i∆leri◊<br />
biri ol hem, respublika<strong>ny</strong>◊ geografiki<br />
35
we halk bazalary<strong>ny</strong> gi◊eltmekdir. Bu<br />
milli döwletde göz ö◊ünde tutulyp, onu◊<br />
döredilmegi Konstitusiÿada hem teklip<br />
edilÿär. Ol ∆eÿle diÿip ÿazÿar: «Uly respublikada<br />
kiçi respublikadaka görä, her<br />
bir wekil raÿatlary◊ köplügini◊ ses bermegi<br />
bilen saÿla<strong>ny</strong>lar. ≈onu◊ üçin mynasyp<br />
däl kandidaturalara i∆de öz bet<br />
niÿetli mekirliklerinden üstünlikli<br />
peÿdalanmaga kynçylyk dörär. ≈eÿle<br />
mekirliklere bolsa, saÿlaw döwürleri köp<br />
ÿüz urdular. Fraksion-toparla<strong>ny</strong>∆yklary◊<br />
ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ täsiri olary◊ wekilçilik<br />
edÿän ∆tatlarynda hem göçgünliligi◊ ÿal<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
tuta∆dyryp biler. Ÿöne, bu ÿolba∆çylara<br />
beÿleki ähli ∆tatlary ot aldyrtmaga<br />
ba∆artmaz».<br />
Bu eserde erjellik bilen plÿuralizm<br />
garaÿ∆y hödür edilÿär. Ol bolsa, ∆aÿatlyk<br />
hökmünde ∆ahsyÿeti◊ köptaraplaÿyn<br />
özüni görkezmek ukyby<strong>ny</strong> we onu◊ erkinligini<br />
üÿtge∆iklik hökmünde goldaÿar.<br />
Bu üÿtge∆iklik bolsa, özüni◊ o◊de<br />
goÿan maksadyna ÿetmekde, ÿag<strong>ny</strong> gapma-gar∆y<br />
göçgünlilige we bähbitlere<br />
dogry täsir etmek üçin bitaraplygy saklamaklyk<br />
wajyp bolup durÿar. ≈eÿle<br />
me◊ze∆lige AB≈-y◊ köpsanly dini ynançlary<strong>ny</strong>◊<br />
haÿsy hem bolsa, bir agdyklyk<br />
edÿän ybadathanasy<strong>ny</strong> tassyklamakda<br />
mümkinçiliklere ÿol bermeÿän ÿagdaÿlarynda<br />
hem du∆ gelmek bolÿar. ≈tatlary◊<br />
dürli-dürliligi, olarda ÿerle∆ÿän<br />
köpsanly özbolu∆ly etraplar we dürli<br />
bähbitlere eÿerÿän toparlar, hakykatdan,<br />
bütin ÿurdu◊ çäginde öjükdiriji we<br />
kuwwatly zulum ediji toparla<strong>ny</strong>∆ykdan,<br />
ÿa-da partiÿalardan ÿe◊i∆ gazanmak<br />
mümkinçiliklerini çetle∆dirÿär. Mediso<strong>ny</strong>◊<br />
bu pikirine subutnama hökmünde<br />
esasy amerikan syÿasy partiÿalary<strong>ny</strong>◊<br />
ewolÿusiÿasyndaky özgerli∆ikleri mysal<br />
getirmek bolar. Olary◊ i∆ tejribesine<br />
aramça hereket etmek meÿli we ideologiki<br />
metodlardan ÿüz öwürmek häsiÿetler<br />
mahsusdy. Çünki, ∆ol partiÿalary◊ her<br />
biri gi◊ üÿtge∆ik toparla<strong>ny</strong>∆lary we ykdysady<br />
bähbitleri bilen tapawutlanÿardylar.<br />
HÄKIMIŸETI÷ BÖLÜNI|IGI<br />
Döwlet häkimiÿetini◊ dürli pudaklary<strong>ny</strong>◊<br />
arasynda häkimiÿeti bölmek pikiri<br />
merkezle∆dirilen häkimiÿeti◊ zor<br />
salmagyndan gutulmak üçin döredilip,<br />
ol bökdençlikleri◊ we gapma-gar∆ylyklary◊<br />
ulgamy<strong>ny</strong>◊ i◊ bir ygtybarly toparyna<br />
girÿär. Emma, «Federalisti◊ ÿazgylary<strong>ny</strong>◊»<br />
awtorlary häkimiÿetleri bölmek<br />
i∆inde ÿene bir wajyp artykmaçlygy<br />
görÿärler, ÿag<strong>ny</strong> ol döwlet häkimiÿetini◊<br />
netijeliligini ÿokarlandyrÿar we onu◊<br />
täsirliligini güÿçlendirÿär. Ÿöritele∆dirilen<br />
wezipeler bilen çäklendirilen dürli<br />
döwlet häkimiÿetleri bir tarapdan ÿörite<br />
ekspert dü∆ünjelerini baÿla∆dyrÿarlar,<br />
ikinji tarapdan bolsa, olar öz ÿerine ÿetiren<br />
i∆lerine buÿsanÿarlar. Eger, häkimiÿeti◊<br />
∆u pudaklary biri-birleri bilen<br />
habarla∆yp, ÿa-da bolmasa käbir derejede<br />
biri-birini gaÿtalap i∆lemedik ÿagdaÿlarynda<br />
∆eÿle netijeler bolmasa-da<br />
bolmazdy.<br />
Hil diÿilÿän zat bir i∆e, wezipä kesgitleÿji<br />
täsir edip biler, emma ba∆ga bir<br />
i∆e gezek gelende, ol o◊a zyÿan berip biler.<br />
Mysal üçin, Gamilton ∆eÿle hasap<br />
edÿär: «ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊ i∆<br />
çygrynda güÿjü◊ ula<strong>ny</strong>lmagy» ÿurdy<br />
da∆arky hüjümlerden goramakda, kanunlary◊<br />
adalatly ula<strong>ny</strong>lmagynda we<br />
∆ahsyÿeti◊ bähbitlerini◊ we erkinligini◊<br />
goralmagynda diÿse◊ wajypdyr; ol bula-<br />
36
y hukuk hökmünde seredÿär we olary◊<br />
biri-birisi bilen berk bagla<strong>ny</strong>∆yklydygy<strong>ny</strong><br />
belleÿär. ≈ol bir wagtda-da, güÿç bilen<br />
däl-de, eÿsem-de «o◊at ölçerilip mesele<br />
çözülende we akyl-paÿhasa daÿa<strong>ny</strong>landa»<br />
bu ÿagdaÿlar kanun çykaryjy<strong>ny</strong>◊<br />
i◊ gowy häsiÿetleri bolup durÿar. Kanun<br />
çykaryjy bolsa, halky◊ ynamy<strong>ny</strong> ödemeli<br />
we jemgyÿeti◊ agzalary<strong>ny</strong>◊ dürli bähbitler<br />
boÿunça agzybir bolmaklary<strong>ny</strong> gazanmalydyr.<br />
Bu tapawut ol ÿa-da beÿleki döwlet<br />
häkimiÿetini◊ ba∆langyçlary<strong>ny</strong> amala<br />
a∆yrmakda hökma<strong>ny</strong>dygy<strong>ny</strong> dü∆ündirÿär,<br />
ÿag<strong>ny</strong> näme üçin ÿerine ÿetiriji<br />
häkimiÿet bir adamy◊-prezidenti◊ elinde<br />
bolmaly, çünki ÿerine ÿetiriji häkimiÿet<br />
köpsanly ÿolba∆çylary◊ elinde bolan<br />
ÿagdaÿynda ol gow∆aklyga alyp barar<br />
we döwletde adatdan da∆ary agyr ÿagdaÿ<br />
dörände döwlet häkimiÿetini◊ wajyp<br />
çärelerini◊ ba∆a barmazlygyna» täsir<br />
eder. Haçan-da, halky◊ islegini beÿan<br />
edÿän kanun çykaryjy häkimiÿet gi◊i-<br />
∆leÿin maslahaty◊ netijesinde özüni◊<br />
hemmetaraplaÿyn ölçerilen karary<strong>ny</strong> ol<br />
ÿa-da beÿleki kanu<strong>ny</strong> kabul etmek bilen<br />
girizÿän bolsa, onda ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊<br />
ÿolba∆çysy hiç bir erkine<br />
goÿbermezlikden, betnebis adamlary◊,<br />
ÿa-da toparlary◊ hiç bir gepine gitmän,<br />
barly∆yksyz bu karary durmu∆a geçirmäge<br />
borçludyr. Da∆ary ÿurtlar tarapyndan<br />
hüjüme geçilen halatynda bolsa, ÿerine<br />
ÿetiriji häkimiÿeti◊ ÿolba∆çysy gyssagly<br />
we täsirli jogap çärelerini görmäge,<br />
olary kabul etmäge ygtyÿarlyklary<br />
we güÿji bolmalydyr. Sud häkimiÿeti barada<br />
aÿdylanda bolsa, bu ÿerde i∆i◊ talap<br />
edilÿän hili aÿratyn häsiÿete eÿe bolmalydyr:<br />
ÿerine ÿetiriji häkimiÿete mahsus<br />
bolan güÿç we derrew karar çykaryp<br />
bilÿän ukyp däl, halky◊ hal-ÿagdaÿyna<br />
ünsli seslenip bilÿän, ÿa bolmasa kanun<br />
çykaryjy häkimiÿeti◊ wekilini◊ o◊lamaÿan<br />
aÿratynlygy bolan ylala∆yga gitmek<br />
ukyby hem däl-de, i◊ esasy güÿç<br />
«dogruçyllyk we mylaÿymlykdyr». Mundan<br />
ba∆ga-da, ömürlik möhlete saÿlanan<br />
sudÿalar ∆eÿle ÿagdaÿda jemgyÿetçiligi◊<br />
ÿerine ÿetiriji we kanun çykaryjy häkimiÿetlerini◊<br />
täsirinden azat bolÿarlar.<br />
SYŸASATY÷ ÖMÜRLIK<br />
SORAGLARY<br />
«Federalisti◊ ÿazgylarynda» döwlet<br />
häkimiÿeti, jemgyÿet, erkinlik, rehimsizlik<br />
we syÿasatçy<strong>ny</strong>◊ tebigaty barada<br />
ÿatda galaÿjak bellikleri tapaÿmak hemi∆e<br />
ba∆ardyp duranok. Ÿöne, nähili<br />
bolanda-da, «Federalisti◊ ÿazgylary»<br />
kitaby syÿasy taglymaty◊ we tejribäni◊<br />
Gamilton bilen Mediso<strong>ny</strong>◊ galdyran<br />
ömürlik soraglary bilen çynlakaÿ gyzyklanÿan<br />
üçin ÿan kitaby bolup galÿar.<br />
«Bu amerikan publisistleri tarapyndan<br />
∆u wagta çenli i◊ bir dilewarlyk, gutar<strong>ny</strong>klylyk<br />
we görelde alarlylyk bilen<br />
berilen jogapdyr» diÿip, syÿasy ulgamlary◊<br />
taryhy boÿunça belli hünärmen<br />
Klinton Rossitor XX asyrda ÿazÿar. –<br />
«Federalisti◊ ÿazgylary» i∆ini◊ esasy pikiri,<br />
ma<strong>ny</strong>sy ∆u a∆akdakylardan durÿar:<br />
«Erkinlik bolmasa, bagt hem bolmaz,<br />
erkinlik hem öz-özü◊i dolandyrmasyz<br />
bolmaÿar, öz-özü◊i dolandyrmagy hem<br />
konstitusiÿasyz göz ö◊üne getirmek<br />
mümkin däl, konstitusiÿa-da ahlaksyz<br />
bolup bilmez-∆u sanalan ähli beÿik<br />
e∆retler hem durnuklylyk we tertip –<br />
düzgün bolmasa, bolup bilmezler». ❏<br />
37
Ak tam<br />
38
3<br />
bap<br />
ŸERINE ŸETIRIJI<br />
PUDAK<br />
PREZIDENTLIK<br />
WEKILÇILIKLERI<br />
«Ÿerine ÿetiriji hökümeti◊<br />
ba∆lygy özüni◊ ähli<br />
wekilçiligini halkdan alÿar.»<br />
– Awraam Linkol<strong>ny</strong>◊<br />
prezidentlik wezipesine<br />
eÿe bolanda ilkinji<br />
dabaraly çyky∆yndan,<br />
1861-nji ÿyl.<br />
39
Haçanda Ÿewropa<strong>ny</strong>◊ esasy döwletlerini◊<br />
ählisinde nesilden-nesle geçÿän monarhlary◊<br />
bar wagtynda i∆ möhleti çäklendirilen<br />
prezident wezipesini döretmek<br />
pikirini◊ ÿüze çykmagy täzelik bolupdy.<br />
1787-nji ÿylda kabul edilen konstitusiÿa<br />
prezidente ÿerine ÿetirijilik häkimligi<br />
berÿärdi we ∆u güne çenli ol o◊a<br />
goldaw bolup gelÿär. ≈eÿle-de ol (Konstitusiÿa)<br />
prezident aradan çykanda, i∆den<br />
el çekende ÿa-da ukypsyzlygy ÿüze çykanda,<br />
prezidentligi alyp barar ÿaly wise-prezidenti<br />
saÿlamaklygy göz ö◊üne<br />
tutÿar. Konstitusiÿada prezidenti◊ borçlary<br />
we häkimi barada jikme-jik görkezilen<br />
hem bolsa, ol wise-prezidente, prezidenti◊<br />
kabinetini◊ 14 adamdan ybarat<br />
(o◊a federal gulluklary<strong>ny</strong>◊ ÿolba∆çylary<br />
hem girÿär) agzalaryna we beÿleki federal<br />
häkimlerine a<strong>ny</strong>k ÿerine ÿetirijilik<br />
häkimeti◊ wekilçiligine ygtyÿar bermeÿär.<br />
Güÿçli unitar prezidentligi◊ döredilmegi<br />
Konstitusion Konwentde käbir agzalalygy◊<br />
çe∆mesi boldy. Bir topar döwletlerde<br />
birnäçe agzalardan ybarat bolan<br />
ÿerine ÿetiriji ge◊e∆leri◊ tejribesi bardy.<br />
Bu ugur birnäçe ÿyllary◊ dowamy ≈weÿsariÿalylar<br />
tarapyndan ep-esli wagtlap<br />
üstünlikli ula<strong>ny</strong>ldy. Benjamin Franklin<br />
Birle∆en ≈tatlarynda-da ∆o◊a me◊ze∆<br />
düzgüni◊ girizilmegini talap etdi. Onso◊<br />
hem, aglaba wekiller i◊lis monarhiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
elindäki häkimlik güÿjünden entegem<br />
ejir çekenso◊lar, a◊rybir güÿçli<br />
prezident dolandyryly∆ygy<strong>ny</strong> islemeÿärdiler.<br />
Mu◊a garamazdan çäklendirmeleri◊<br />
we de◊agramlylygy◊ çäginde hereket<br />
edÿän ÿeke-täk prezident dolandyryly-<br />
∆ygy üstün çykdy.<br />
Konstitusiÿada görkezilen talaplara<br />
görä, her bir AB≈-da doglan we ÿa∆y 35-e<br />
ÿeten amerikan raÿaty AB≈-<strong>ny</strong>◊ prezidenti<br />
bolup biler, Prezidenti◊ wezipesine<br />
kandidatlar prezident saÿlawlaryndan<br />
birnäçe aÿ ö◊ syÿasy partiÿalar tarapyndan<br />
saÿlanÿarlar. Saÿlawlar dört ÿyldan<br />
bir gezek (galyndysyz dörde bölünÿän<br />
ÿyllarda) noÿabr aÿy<strong>ny</strong>◊ birinji<br />
du∆enbesinden so◊ gelÿän si∆enbede geçirilÿär.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 1951-nji ÿylda<br />
kabul edilen Düzedi∆i prezidenti◊ wezipede<br />
bolmagy<strong>ny</strong> iki möwsüm bilen çäklendirÿär.<br />
Wise-prezident öz borju<strong>ny</strong> prezident<br />
bilen bir wagtda alyp barÿar. Wise-prezident<br />
käbir ÿagdaÿlarda prezidenti◊<br />
wezipesini ÿerine ÿetirmek hukugyndan<br />
ba∆ga-da ol Senatda ba∆lyklyk edÿär.<br />
1967-jni ÿylda kabul edilen 25-nji düzedi∆de<br />
prezidentlik häkimligini◊ tab∆yryly∆<br />
düzgüni beÿan edilÿär. Bu düzedi∆de<br />
haçanda prezident öz wezipesini ÿerine<br />
ÿetirmäge ukyply bolmasa, onda wiseprezidenti◊<br />
prezidenti◊ wezipesini eÿelemäge<br />
haky<strong>ny</strong>◊ bardygy hem aÿdylÿar.<br />
Ondan ötri prezident sagalsa ÿene-de<br />
wezipesini eÿeläp bilÿär. Bu düzedi∆de<br />
prezidenti◊ wise-prezidenti saÿlamaga<br />
haky<strong>ny</strong>◊ bardygy hem aÿdylÿar. Mundan<br />
ba∆ga-da, gürrü◊i edilÿän düzedi∆ prezidente<br />
wise-prezidenti◊ kandidaturasy<strong>ny</strong><br />
eger-de, ∆ol wezipe eÿelenmedik bolsa,<br />
bellemäge mümkinçilik berÿär; ol Kongress<br />
tarapyndan tassyklanmalydyr.<br />
Konstitusiÿa Kongrese wise-prezidentden<br />
so◊ prezidentligi kabul etmegi◊<br />
tertibini düzmeklik ygtyÿary<strong>ny</strong> berÿär.<br />
Hazirki wagtda prezidenti◊ we wise-prezidenti◊<br />
ikisini◊ hem or<strong>ny</strong> bo∆ bolanda,<br />
Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ ba∆lygy prezidentligi<br />
kabul edÿär. Ondan so◊ Senaty◊<br />
wagtlaÿynça ba∆lygy (ÿag<strong>ny</strong>, wise-prezi-<br />
40
dent ÿok wagty senatorlar topary tarapyndan<br />
saÿlanan senator wagtlaÿyn ba∆lyklyk<br />
edÿär), so◊ra Kabineti◊ i∆gärleri bellenen<br />
tertipde ba∆lyklyk edÿärler.<br />
Hokümet Wa∆ingtonda ÿerle∆ÿär.<br />
Kolumbiÿa federal okrugy, federal anklawy<br />
Merilend we Vir¤iniÿa ∆tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
aralygyndaky gündogar kenar ÿakasynda<br />
ÿerle∆endir. ≈ol ÿerde-de Prezidenti◊<br />
ÿa∆aÿan we i∆leÿän Ak tamy ÿerle∆ÿär.<br />
Prezident saÿlawy<strong>ny</strong>◊ usuly Amerikan<br />
ulgamyna mahsusdyr. Bulletende<br />
kandidatlary◊ atlary<strong>ny</strong>◊ peÿda bolmagyna<br />
garamazdan, her ∆taty◊ ilaty prezidente<br />
(wise-prezidente) ses bermeÿärler.<br />
Onu◊ ÿerine, prezidentlige dala∆ edÿänleri◊<br />
sanawy a<strong>ny</strong>klanÿar, ol bolsa her<br />
∆taty◊ senatorlary<strong>ny</strong>◊ we wekillerini◊<br />
Kongresdäki sa<strong>ny</strong>na de◊dir. Her ∆tatda<br />
has köp ses alan kandidat ∆ol ∆taty◊ ähli<br />
saÿlawlary<strong>ny</strong>◊ seslerini gazanÿar.<br />
50 ∆taty◊ we Kolumbiÿa okrugy<strong>ny</strong>◊<br />
saÿlawçylary<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong> 538 adam bolup,<br />
olar Saÿlawçylar kollegiÿasy<strong>ny</strong> düzÿär.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ düzgünlerine görä,<br />
saÿlawçylar kollegiÿasy hiç wagt aÿratyn<br />
gurama hökmünde bilelikde du∆u∆maÿar.<br />
Onu◊ ÿerine saylawçylar saÿlawdan<br />
az wagt so◊, öz ∆tatlary<strong>ny</strong>◊ paÿtagtlarynda<br />
üÿ∆ÿärler. Öz ∆tatynda halkdan i◊<br />
köp ses alan kandidata ses berÿärler.<br />
Prezidentlige kandidat üstünlik gazanmak<br />
üçin saÿlawçylary◊ 538 sesinden<br />
270 ses almalydyr. Eger-de Konstitusiÿada<br />
bellenili∆i ÿaly, kandidatlary◊ hiçisi<br />
ÿeterlik ses alyp bilmese, onda wekiller<br />
Palatasy karar kabul edÿär, özem<br />
bu Palata<strong>ny</strong>◊ ol ÿa-da beÿleki ∆tatlardan<br />
bolan ähli agzalary bir bütewilikde ses<br />
berÿärler. Bu ÿagdaÿda her ∆tat we Kolumbiÿa<br />
federal okrugy di◊e bir ses alÿar.<br />
Prezidentligi◊ dört ÿyllyk möhleti<br />
noÿabr saÿlawyndan so◊ 20-nji ÿanwarda<br />
ba∆lanÿar (ol 1933-nji ÿylda kabul<br />
edilen 20-nji Düzedi∆ boÿunça mart aÿy<br />
bilen çal∆yldy). Prezident öz wezipesine<br />
ol ozaldan dowam edip gelÿän däp<br />
boÿunça AB≈-<strong>ny</strong>◊ Kapitoliÿa binasy<strong>ny</strong>◊<br />
basgançaklarynda dabara bilen kabul<br />
edilenso◊ i∆e giri∆ÿär. Prezident adat<br />
boÿunça Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ Ÿokary<br />
sudu<strong>ny</strong>◊ ba∆lygy<strong>ny</strong>◊ alyp barmagynda<br />
köpçülügü◊ ö◊ünde kasam kabul edÿär.<br />
Kasamy◊ sözleri Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 2-nji<br />
maddasynda ÿazylandyr: «Men, Birle∆en<br />
Statlary<strong>ny</strong>◊ Prezidentini◊ wezipesini<br />
wepaly alyp barjakdygyma dabaraly kasam<br />
edÿärin, we özümü◊ ähli güÿjümi<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong><br />
berjaÿ etmäge, o◊a arka durmaga we goramaga<br />
bag∆ ederin». Kasam etmek dessuryndan<br />
so◊ köplenç dabaraly çyky∆<br />
bolÿar. Onda täze prezident öz administrasiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
syÿasaty<strong>ny</strong> we meÿilnamasy<strong>ny</strong><br />
teswirleÿär.<br />
PREZIDENTI÷<br />
YGTYŸARLYLYKLARY<br />
Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ prezidentini◊<br />
wezipesi dünÿäde i◊ bir güÿçli wezipedir.<br />
Prezident «kanunlary◊ ak ÿürek bilen<br />
ÿerine ÿetirmegi◊ aladasy<strong>ny</strong> etmelidir»<br />
diÿip Konstitusiÿada aÿdylÿar. ızüni◊<br />
bu jogapkärçiligini amala a∆yrmak<br />
üçin ol federal hökümetini◊ ÿerine ÿetiriji<br />
pudagy ÿaly 4 million adamly örän<br />
uly gurama we hakyky gullukda duran<br />
1 million harby gullukçylara ba∆lyklyk<br />
edÿär. Mundan ba∆gada onu◊ möhüm<br />
kanun çykaryjy we sud wekilçilikleri<br />
bardyr.<br />
Dowamy 43-nji sahypada<br />
41
PREZIDENTLIK<br />
Wezipäni◊ möhleti: saÿlawçylar kollegiÿasy<strong>ny</strong>◊ üsti bilen halk tarapyndan dört<br />
ÿyl möhleti bilen we iki möwsüme çenli çäkli saÿlanÿar.<br />
Aÿlygy: 2001-njy ÿyly◊ 20-nji ÿanwaryndan ba∆lap ÿylda 400 000 dollar.<br />
Wezipä dabaraly bellenilmegi: noÿabrdaky ählihalk saÿlawyndan so◊, 20-nji<br />
ÿanwarda.<br />
Prezidenti◊ wezipesine saÿla<strong>ny</strong>lmagy◊ ∆ertleri: Amerikada doglan, pesinden<br />
35 ÿa∆ly we azyndan 14 ÿyl Birle∆en Statlarynda ÿa∆aÿan raÿat bolmaly.<br />
Esasy borjy: Konstitusiÿa<strong>ny</strong> goramak we Kongresi◊ çykaran kanunlary<strong>ny</strong> durmu∆a<br />
geçirmek.<br />
Beÿleki hukuklary: Kongrese kanunlary hödürlemek; Kongresi◊ ÿörite mejlisini<br />
çagyrmak; Kongrese hat üsti bilen yüzlenmek; kanunlara gol çekmek ÿa-da olary<br />
ÿatyrmak, federal sudÿalary<strong>ny</strong> bellemek, federal departamentleri◊ we agentlikleri◊<br />
ÿolba∆çylary<strong>ny</strong> bellemek, ∆eÿle-de beÿleki esasy federal wezipelerine ÿolba∆çy<br />
bellemek; da∆ary ÿurtlarda wekilleri bellemek; da∆ary ÿurtlar bilen resmi i∆leri<br />
amala a∆yrmak; ÿaragly güÿçleri◊ ba∆ serkerdesini◊ wezipesini alyp barmak;<br />
Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna edilen jenaÿatlar üçin günä geçmekligi kepillendirmek.<br />
42
41-nji sahypa◊ dowamy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ prezidenti Jorj Bu∆ Aeronawtika<br />
we kosmiki gi◊i∆ligi öwrenmek i∆leri<br />
boÿunça Milli dolandyryjy edarada<br />
da∆-töweregi goramak boÿunça a<strong>ny</strong>k<br />
i∆leri◊ geçirilendigi barada aÿan edÿär.<br />
1992-nji ÿyl.<br />
Ÿerine ÿetirijilik hukuklary<br />
Ÿerine ÿetirijilik pudagy<strong>ny</strong>◊ çäginde<br />
prezidenti◊ döwlet i∆lerine we federal<br />
hökümeti◊ i∆leÿ∆ine ÿolba∆çylyk etmekde<br />
gi◊ hukugy bar. Federal agentlikleri<br />
üçin kanu<strong>ny</strong>◊ borçlandyryjy güÿji we<br />
Kongresi◊ tassyklamasy hökman däl bolan<br />
düzgünleri, kararlary we görkezmeleri<br />
prezident ÿerine ÿetiriji buÿruklar<br />
ady bilen çykaryp bilÿär. AB≈-<strong>ny</strong>◊ ÿaragly<br />
güÿçlerini◊ ba∆ serkerdesi bolmak<br />
bilen prezident federal gulluga Milli<br />
gwardiÿa<strong>ny</strong> hem i∆e çekip bilÿär. Uru∆<br />
döwürleri we adatdan da∆ary ÿagdaÿlarda<br />
Kongres prezidente milli ykdysadyÿeti<br />
we howpsuzlygy dolandyrmakda<br />
gi◊ ygtyÿarlyklar berÿär.<br />
Ministrlikler we ÿerine ÿetiriji guramalary◊<br />
ÿolba∆çylar bilen bir hatarda federasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
beÿleki ÿüzlerçe ÿokary wezipeli<br />
adamlary<strong>ny</strong> prezident saÿlaÿar,<br />
Senat bolsa tassyklaÿar. Ÿöne federal<br />
gullukçylara agramly bölegi Raÿat gullugy◊<br />
ulgamy<strong>ny</strong>◊ üsti bilen saÿlanÿar.<br />
Sebäbi olary◊ wezipe almagy we ÿokary<br />
çekilmegi özlerini◊ ukyplaryna we i∆ tejribesine<br />
bagly bolÿar.<br />
Kanun çykaryjy wekilçilikleri<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ «ähli kanun çykaryjylyk<br />
wekilçilikleri» Kongrese berilÿär<br />
diÿen belligine garamazdan döwleti◊<br />
syÿasaty<strong>ny</strong> kesgitleÿän adam hökmünde<br />
prezidenti◊ kanun çykarmakda<br />
esasy roly bardyr. Kongresi◊ tassyk eden<br />
her bir kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong> prezident<br />
gadagan edip bilÿär, ÿöne her palata<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ üçden ikisi gadagan<br />
etmä gar∆y ses bermeseler taslama kanu<strong>ny</strong><br />
bolmaÿar.<br />
Kongresi◊ kanun çykaryjylyga degi∆li<br />
i∆lerini◊ köpüsini◊ tassyklamasy ilki<br />
bilen ÿerine ÿetiriji pudaklarda taÿynlanÿar.<br />
Prezident hat üsti bilen her ÿylda<br />
we ÿörite iberÿän ÿüzlenmelerinde<br />
özüni◊ zerur hasaplaÿan kanunlary<strong>ny</strong><br />
hödürläp bilÿär. Eger Kongress hödürlenÿän<br />
tekliplere seretmegi yza çekse,<br />
prezidenti◊ olary ÿörite mejlise çykarmaga<br />
hukugy bar. Bulary◊ hemmesinden<br />
ba∆gada, syÿasy partiÿa<strong>ny</strong>◊ ÿolba∆çysy<br />
we Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ hökümetini◊<br />
ba∆ ÿerine ÿetirijisi hökmünde köpçüligi◊<br />
pikirine daÿanmaga we ∆onu◊<br />
üsti bilen Kongresde kanun çykaryjylyga<br />
täsir etmäge ÿagdaÿy bardyr.<br />
43
AB≈-<strong>ny</strong>◊ prezidenti Bill Klinton Kongressi◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
gatna∆magynda Ÿokary bilim baradaky Kanuna gol<br />
çekÿär. 1998-nji ÿyl.<br />
So◊ky ÿyllarda Kongress bilen<br />
i∆le∆mekde aragatna∆ygy gowulandyrmak<br />
üçin prezidentler Ak tamda Kongress<br />
bilen aragatna∆yk Edarasy<strong>ny</strong> döretdiler.<br />
Prezidenti◊ kömekçileri ähli möhüm<br />
kanun çykaryjylyk i∆lerinden elmydama<br />
habarly bolmaga çaly∆ÿarlar we<br />
administrasiÿa<strong>ny</strong>◊ syÿasaty<strong>ny</strong> senatorlary◊<br />
we palata<strong>ny</strong>◊ iki partiÿasy<strong>ny</strong>◊ hem<br />
wekillerini◊ gollap çyky∆ etmegini gazanmaga<br />
jan edÿärler.<br />
doly ÿa-da ∆ertleÿin<br />
(impiçment, ÿag<strong>ny</strong><br />
döwleti◊ ÿokary wezipeli<br />
adamlary<strong>ny</strong> parlament<br />
sudyna çekmeklik<br />
o◊a girmeÿär)<br />
çekmekligi kepillendirmekdir.<br />
Günä geçmeklik<br />
hukugyna tussaglykda<br />
bolmagy◊<br />
möhletini gysgaltmak<br />
we jerimeleri◊ möçberini<br />
azaltmak girÿär.<br />
Da∆ary i∆lerdäki<br />
wekilçilikleri<br />
Konstitusiÿa boÿunça<br />
prezident federal<br />
ÿolba∆çy hökmünde<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ da∆ary ÿurtlar<br />
bilen aragatna∆yklaryna ilkinji derejede<br />
jogapkärdir. Prezident Senaty◊ tassyklamagy<br />
bilen ilçileri we döwlet ÿolba∆çylary<strong>ny</strong><br />
kabul edÿär. Prezident döwlet<br />
Sud wekilçilikleri<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ prezidente berÿän<br />
wekilçiliklerini◊ arasynda döwleti◊<br />
wajyp wezipelerine i∆gärleri bellemek<br />
hukugy bardyr. Prezidenti◊ federal<br />
sudÿalyklaryna, ∆ol sanda ÿokary suda<br />
hödürleÿän kandidatlary Senat tarapyndan<br />
tassyklanmalydyr. Prezidenti◊<br />
ba∆ga bir hukugy bolsa, federal kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
bozan her bir adamy◊ günäsini<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ prezidenti Ronald Reÿgan<br />
ÿurdu◊ Ÿokary sudu<strong>ny</strong>◊ agzalygyna<br />
kabul edilen Sandra Deÿ O’Konnor bilen<br />
du∆u∆ÿar. Bu zenan ∆eÿle jogapkärli<br />
wezipä çekilen ilkinji aÿaldyr. 1981-nji ÿyl.<br />
44
Prezident Jimmi Karter ertirlik nahary mahaly<br />
da∆ary syÿasaty meseleleri boÿunça öz maslahatçylary<br />
bilen her hepdede bolÿan ÿygnagy<strong>ny</strong><br />
geçirÿär.<br />
sekretary bilen bilelikde da∆ary ÿurtlar<br />
bilen al<strong>ny</strong>p barylÿan ähli resmi gatna∆yklara<br />
ÿolba∆çylyk edÿär. Käwagt<br />
döwlet ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ ÿüzbe-ÿüz maslahat<br />
aly∆ÿan ÿokary derejeli konferensiÿalaryna<br />
prezidenti◊ hut özi gatna∆yp<br />
bilÿär. Mysal üçin, prezident Wudrou<br />
Wilson Birinji Jahan ur∆u<strong>ny</strong>◊ ahyrynda<br />
Pari¤de geçen konferensiÿa amerikan<br />
wekilçiligine ÿolba∆çylyk etdi, prezident<br />
Franklin D. Ruzwelt Ikinji Jahan ur∆y<br />
döwründe soÿuzda∆ döwletleri◊ ÿolba∆çylary<br />
bilen du∆u∆dy. ≈ondan bäri her<br />
prezident ykdysady we syÿasy meseleleri<br />
ara alyp maslahatla∆mak, ∆eÿle-de iki<br />
taraplaÿyn we köp taraplaÿyn ylala∆yklary<br />
gazanmak üçin dünÿä ÿurtlary◊<br />
döwlet ÿolba∆çylary bilen du∆u∆yk geçirÿärler.<br />
Prezident da∆ary ÿurtlardaky amerikanlary<br />
we Birle∆en ≈tatlarynda ÿa∆ayan<br />
da∆ary ÿurtlulary Döwlet departamentini◊<br />
üsti bilen goramaga jogapkärdir.<br />
Prezident täze hökümetleri,<br />
döwletleri ykrar etmegi◊<br />
maksada laÿykdygy<strong>ny</strong><br />
ÿa-da däldigini çözÿär we Senaty◊<br />
üçden ikisi tarapyndan<br />
tassyk edende Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
borçlandyrÿan ∆ertnamalary<br />
aÿry ÿurtlar bilen bagla∆ÿar.<br />
Seÿle-de prezident Senaty◊<br />
tassyklamagyna mätäç<br />
däl ÿerine ÿetiriji ylala∆yklary<br />
da∆ary döwletler bilen ara alyp<br />
maslahatla∆yp bilÿär.<br />
PREZIDENTI÷<br />
HUKUKLARYNA<br />
ÇÄKLENDIRILMELER<br />
Prezidenti◊ wezipelerini◊<br />
we jogapkärçiliklerini◊ örän köp bolmagy,<br />
milli we halkara sahnalarda görnükli<br />
adam hökmünde özüni görkezenligi<br />
sebäpli, syÿasy synçylar prezidenti◊<br />
hukuklaryna has uly üns bermäge ÿykgyn<br />
edÿärler. Franklin D. Ruzwelti◊ prezidentlik<br />
eden döwründe prezidenti◊<br />
wezipesini◊ çenden a∆a gi◊eldilendigine<br />
salgyla<strong>ny</strong>p, käbir adamlar «imperial prezidentlik»<br />
barada gürrü◊ gozgaÿarlar.<br />
Her bir täze prezidenti◊ ilki bilen<br />
ÿüzbe-ÿüz bolÿan aÿdy◊ hakykaty, olam<br />
ö◊kilerden galan dolandyrmasy kyn we<br />
ugru<strong>ny</strong> üÿtgetmesi haÿal bolan bÿurokratik<br />
gurlu∆dyr. 3 milliona golaÿ hökümet<br />
gullugyndaky i∆gärlerden prezidenti◊<br />
di◊e 3 mü◊ adamy<strong>ny</strong> i∆e bellemäge<br />
hukugy bar.<br />
Prezident özünden ö◊ki hökümet<br />
edaralarynda-da bar bolan we geljekdede<br />
dowam etjek has özba∆dak hereket<br />
edÿän bÿurokratik gurlu∆a du∆ gelÿär.<br />
45
Täze prezidentlere i∆den giden ö◊ki ÿolba∆çylary◊<br />
ÿerine ÿetirmedik kararlary<strong>ny</strong>◊<br />
uly mukdary bada-bat gabat<br />
gelÿär. Olar özlerini◊ wezipä gelmezinden<br />
kän ö◊ bÿüjet tarapyndan tassyklanan<br />
we kanuna girizilen, hökümeti◊<br />
esasy seri∆delerini harçlamak (mysal<br />
üçin weteranlara ÿe◊◊illikleri hem pensiÿalary,<br />
durmu∆y üpjünçilik tölegleri<br />
we garrylara medisina kömegi) ugrunda<br />
hereket edÿän maksatnamalary miras<br />
alÿarlar. Olar kanu<strong>ny</strong>◊ garamagyndadyr<br />
we üÿtgetmek mümkin däldir. Da∆ary<br />
i∆lerinde prezidentler özlerinden ö◊küleri◊<br />
bagla∆an ∆ertnamalary◊ we resmi<br />
däl ylala∆yklary◊ ∆ertleri bilen razyla∆maly<br />
bolÿarlar.<br />
Saÿlawdan so◊ky ∆atlykly «wagtyho∆lyk»<br />
çalt geçip gidÿär. Täze prezident<br />
Kongress bilen hyzmatda∆lygy◊<br />
pesdigini we köpçülikleÿin habar beri∆<br />
seri∆delerini◊ ÿerine ÿetiriji häkimiÿete<br />
tankydy garaÿandygy<strong>ny</strong> görÿär. Prezident<br />
köp halatlarda biri-birine gapmagar∆y<br />
ykdysady, geografik, etnik we ideologik<br />
toparlar bilen bolmanda wagtlaÿyn<br />
ylala∆ykda bolmalydyr. «Kongresde<br />
kanu<strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong> ÿatyrmak gaty<br />
a◊sat, kanu<strong>ny</strong> tassyklamak bolsa has<br />
kyndyr» diÿip prezident Jon F. Kennedi<br />
zeÿrenipdi.<br />
Bu kynçylyklara garamazdan prezidentleri◊<br />
köpüsi ikinji möhlete saÿlanmak<br />
pursadyndan el çekmeÿärler. Her<br />
prezident kanun çykarmakda azajyk<br />
hem bolsa öz maksadyna ÿetÿän we<br />
halky◊ esasy bähbitlerine ters gelÿän kanunlary<br />
ÿatyryp bilÿär. Prezidenti◊ uru∆<br />
we parahatçylyk meselelerinde, ∆ol sanda<br />
bu meselelerde ∆ertnamalary bagla∆makda<br />
hökümi güÿçlüdir. Ondan<br />
ba∆gada prezident öz maksat-hyÿallary<strong>ny</strong><br />
ÿaÿratmakda we syÿasaty<strong>ny</strong> goramakda<br />
öz wezipesinden peÿdala<strong>ny</strong>p<br />
bilÿär. Bu ÿagdaÿ öz gezeginde syÿasy<br />
gar∆yda∆lary<strong>ny</strong>◊ka gara◊da, köpçülügi◊<br />
a◊yna täsir etmäge o◊a has gowy mümkinçilik<br />
berÿär. Haçanda prezident bir<br />
meseläni gozganda, ol ∆ol wagt köpçüligi◊<br />
jedel edÿän zadyna öwrülÿär. Prezidenti◊<br />
hökümi we täsiri çäklendirilip biliner,<br />
ÿöne beÿleki wezipeli we wezipesiz<br />
amerikanlylary◊ka gara<strong>ny</strong>◊da onu◊<br />
hökümi hem täsiri has uludyr.<br />
ŸERINE ŸETIRIJI MINISTRLIKLER<br />
Federal kanunlary<strong>ny</strong>◊ gündelik ÿerine<br />
ÿetirili∆ine garamak we olary ugrukdyrmak,<br />
milli we halkara i∆lerinde<br />
ÿörite ugurlary alyp barmak üçin Kongresi◊<br />
döreden ÿerine ÿetiriji dürli ministrlikleri<br />
elindedir. 14 sa<strong>ny</strong> ministrlikleri◊<br />
ؚlbaƍylary, prezident tarapyndan<br />
saÿla<strong>ny</strong>lÿar we Senatda tassyk edilÿär.<br />
Bular maslahatçylary◊ ge◊e∆i bolup,<br />
«Prezidenti◊ Ministrler Kabineti» ady<br />
bilen bellidir. Ministrliklerden ba∆gada<br />
prezidenti◊ ÿerine ÿetiriji edarasyna<br />
girÿän birnäçe dolandyryjy apparatlary◊<br />
guramalary bardyr. Bulara Ak tamy◊<br />
I∆gärleri, Milli Howpsuzlyk Ge◊e∆i,<br />
Bÿüjet we Dolandyry∆ edarasy, Ykdysady<br />
Maslahatçylary◊ Ge◊e∆i, Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Söwda Wekillerini◊ Edarasy<br />
hem-de Ylym we Tehnologiÿa bÿurosy<br />
girÿär.<br />
Konstitusiÿada prezidenti◊ Ministrler<br />
Kabinetini göz ö◊ünde tutÿan düzgün<br />
ÿokdur. Onda her bir ÿerine ÿetiriji departamenti◊<br />
ba∆lygyndan jogapkärçilik<br />
çekÿän ugry barada prezidenti◊ hat üsti<br />
bilen her bir ministrligi◊ esasy wezipeli<br />
46
i∆gärlerini◊ öz ba∆arÿan ugurlaryndan<br />
dü∆ündiri∆ sorap bilÿändigi hakda<br />
aÿdylÿar. Yöne onda departamentleri◊<br />
ady ÿa-da borçlary görkezilmeÿär.<br />
≈eÿle-de Kabinetde i∆lemek üçin ÿörite<br />
hukuk berÿän konstitusion häsiÿetlendirme<br />
ÿokdur.<br />
≈eÿle kabinet zerurlyk hökmünde<br />
Konstitusiÿadan da∆arda döräpdi. Hatda<br />
ÿurdu◊ ilkinji prezidenti Jorj Wa∆ingtona<br />
Kabineti◊ degerli maslahatyna we<br />
kömegine daÿanman, öz borçlary<strong>ny</strong> ÿerine<br />
ÿetirmek düÿbünden mümkin däldi.<br />
Kabinetler her prezident nähili döretse<br />
∆onu◊ ÿaly hem bolÿar. Birnäçe prezidentler<br />
olary◊ maslahatyna köp daÿanÿardylar,<br />
birnäçeleri azrak we birazlary<br />
bolsa düÿbünden üns bermeÿärler. Kabineti◊<br />
agzalary maslahatçy hökmünde<br />
garalsalar hem, garalmasalar hem, olar<br />
özlerine degi∆li ugurlar boÿunça hökümeti◊<br />
i∆ini ugrukdyrmaga jogapkärli bolup<br />
gelÿärdiler.<br />
Her ministrlikleri◊ mü◊lerçe i∆gärleri<br />
bolup, yurdu◊ ähli künjeginde, ∆ol<br />
sanda Wa∆ingtonda-da edaralary bardyr.<br />
Departamentler hersini◊ a<strong>ny</strong>k wezipeleri<br />
bolan bölümlere, bÿurolara, edaralara<br />
we gulluklara bölünÿär.<br />
Oba hojalyk ministrligi (OHM)<br />
Oba hojalyk ministrligi öndürijiler<br />
we alyjylar üçin bahalary◊ adalatlylygy<br />
we bazarlary◊ durnuklylygy<strong>ny</strong> kepillendirmek<br />
maksady bilen oba hojalyk<br />
önümlerine gözegçilik edÿär, hojalyklary◊<br />
(fermalary◊) girdejilerini gowulandyrmak<br />
we goramak ugrunda i∆leÿär,<br />
oba hojalyk önümleri üçin da∆ary bazarlary<strong>ny</strong><br />
gi◊eltmäge we ösdürmäge kömek<br />
edÿär. Ministrlik mätäçler üçin iÿmit barada<br />
talaplary çykaryp, garyplary◊, açlygy◊<br />
we iÿmit ÿetmezçiligi◊ ö◊üni almaga<br />
ÿykgyn edÿär; iÿmit baradaky okuw<br />
maksatnamalaryna howandarlyk edÿär<br />
we iÿmit kömegini (ilkinji nobatda çagalara,<br />
göwreli aÿallara we garrylara) bermek<br />
baradaky maksatnamalary ugrukdyrÿar.<br />
Ol ÿer eÿelerine, ÿeri, suwy, tokaÿlyklary<br />
we beÿleki tebigy baÿlyklary<br />
goramaga kömek berip, önümi◊ möçberini<br />
saklaÿar.<br />
Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ oba hojalyk ministrligi<br />
obalary özgertmek, we oba hojalyk<br />
önümlerini öndürÿänlere we tebigaty<br />
goramak maksady bilen karz pul<br />
berÿär, Milli ösü∆ syÿasatlary<strong>ny</strong> durmu∆a<br />
geçirmegi planla∆dyrÿan maksatnamalary<br />
ugrukdyrÿar we oba hojalygy<strong>ny</strong>◊<br />
ähli pudaklaryna ylmy we tehnologik<br />
barlaglary geçirÿär. Ministrlik barlaglary◊<br />
we ÿer baradaky gulluklary◊<br />
üsti bilen satuwa çykarylÿan iÿmitleri◊<br />
hilini◊ standarty<strong>ny</strong> kepillendirÿär. Oba<br />
hojalyk ministrligi◊ oba hojalygy baradaky<br />
ylmy barlag gullugy ÿurt möçberinde<br />
çözülmesi birinji derejede wajyp bolan<br />
oba hojalykda ÿüze çykÿan meseleleri◊<br />
çö¤güdini tapmak bilen bolÿar we<br />
Milli öba hojalyk kitaphanasy<strong>ny</strong>◊ ylmybarlag<br />
i∆lerini alyp barÿanlardan ba∆lap<br />
ÿönekeÿ okyjylara çenli maglumatlary<br />
ÿetirip durmagyna gözegçilik edÿär.<br />
Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ oba hojalyk<br />
gullugy da∆ary ÿurtlarda Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
oba hojalyk önümlerini da∆ary bazarlara<br />
ÿetirmäge ÿardam edÿän gurama bolup<br />
hyzmat edÿär. Bu gulluk Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊<br />
fermerlerini◊ we i∆ewir adamlary<strong>ny</strong>◊<br />
peÿdasyna aÿry ÿurtlary◊ oba<br />
hojalygyna syn bermek üçin da∆ary ÿurtlarda<br />
bu ugurda i∆leÿän hünärmenleri<br />
Dowamy 50-nji sahypada<br />
47
MINISTRLER KABINETI<br />
Ähli ministrlikleri◊ ÿolba∆çylary ministrlerdir. Di◊e ÿustisiÿa<br />
ministrliginde Ba∆ attorneÿ ÿolba∆çylyk edÿär.<br />
Hojalyk ministrligi: 1862-nji ÿylda döredildi.<br />
Söwda ministrligi: 1903-nji ÿylda döredildi. 1913-nji ÿylda Söwda<br />
we Zähmet ministrligi iki sa<strong>ny</strong> aÿry ministrliklere bölündi.<br />
Goranmak ministrligi: 1947-nji ÿylda has gi◊eltme ÿoly bilen döredildi.<br />
Goranmak ministrligi Harby departamentini◊ (1789-njy ÿylda<br />
döredilen), Harby – de◊iz güÿçleri ministrligini◊ (1798-nji ÿylda<br />
döredilen) we Harby – howa güÿçleri ministrligini◊ (1947-nji ÿylda<br />
döredilen) birle∆mesi esasynda döredi. Goranmak ministri Kabinetini◊<br />
agzasy bolsa hem Pyÿada go∆u<strong>ny</strong>◊, HDG we HHG ministrleri<br />
Kabinete girmeÿär.<br />
Bilim ministrligi: 1979-nji ÿylda döredildi. Ol ö◊ Saglygy goraÿy∆,<br />
bilim we durmu∆y üpjünçilik ministrligine girÿärdi.<br />
Energetika ministrligi: 1977-nji ÿylda döredildi.<br />
Saglygy goraÿy∆ we durmu∆y gullugy ministrligi: 1979-njy ÿylda<br />
döredildi; Saglygy saklaÿy∆, bilim we durmu∆y üpjünçiligi ministrligi:<br />
1953-nji ÿylda, so◊ 3 sa<strong>ny</strong> özba∆dak ministrliklere bölünende<br />
döredildi.<br />
Ÿa∆aÿy∆ jaÿ gurlu∆yk we ∆äheri özgertmek ministrligi: 1965-nji<br />
ÿylda döredildi.<br />
Içeri i∆ler ministrligi: 1949-njy ÿylda döredildi.<br />
Ÿustisiÿa ministrligi: 1870-nji ÿylda döredildi, 1789-1870-nji<br />
ÿyllary aralygynda ba∆ attorneÿ Ministrler Kabinetini◊ agzasy<br />
bolsa-da, departamente ÿolba∆çylyk etmeÿärdi.<br />
48
Zähmet ministrligi: 1913-nji ÿylda döredildi.<br />
Döwlet departamenti: 1789-njy ÿylda döredildi.<br />
Ÿol ulaglary ministrligi: 1966-njy ÿylda döredildi.<br />
Maliÿe ministrligi: 1789-nji ÿylda döredildi.<br />
Weteranlary◊ i∆leri baradaky departament: 1989-njy ÿylda, haçanda<br />
weteranlar edarasy kabineti derejesine galdyrlanda döredildi.<br />
49
47-nji sahypa◊ dowamy<br />
Aÿdaho ∆taty<strong>ny</strong>◊ Dÿubua ∆äherini◊ ÿaky<strong>ny</strong>nda ÿerle∆ÿän AB≈-<strong>ny</strong>◊ oba hojalyk<br />
departamentini◊ ownuk mallar barlag stansiÿasynda goÿunlary◊ sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong> we olary◊<br />
agramy<strong>ny</strong> a<strong>ny</strong>klamak maksady bilen mallary ÿataglara ÿerle∆dirÿärler.<br />
i∆e çekÿär. Birle∆en Statalary◊ tokaÿ hojalygy<br />
gullugy bu ministrligi◊ bir bölümi<br />
hökmünde örän uly milli tokaÿlara we<br />
tarp ÿerlere gözegçilik edÿär.<br />
Söwda ministrligi (SM)<br />
Söwda minisrtligi ÿurdu◊ halkara<br />
söwdasy<strong>ny</strong>◊, ykdysadyÿetini◊ ösü∆ine<br />
we tehnologiÿa taÿdan ö◊e gitmäge ÿardam<br />
edÿär. Bu ministrlik dünÿä bazarlarynda<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ bäsde∆ligini berkitmek<br />
maksady bilen gerekli maglumatlary<br />
berÿär; täze i∆ orunlary<strong>ny</strong> döretmek<br />
we az sanly halklara degi∆li kärhanalary◊<br />
ösmegine ÿardam edÿän maksatnamalary<br />
durmu∆a geçirÿär we döwlet<br />
guramalary<strong>ny</strong>◊ hem hususy telekeçilik<br />
guramalary<strong>ny</strong>◊ önümçilik meÿilnamalary<strong>ny</strong><br />
düzüjilerine statistik, ykdysady<br />
we demografik maglumatlary<strong>ny</strong> berÿär.<br />
Söwda ministrligini◊ düzümine köp<br />
sanly dürli-dürli edaralar girÿär. Mysal<br />
üçin Standartlar we Tehnologiÿa baradaky<br />
Milli institut senagat bilen i∆läp<br />
tehnologiÿalary, ölçegleri we standartlary<br />
ulanmak hem ösdürmek bilen ykdysady<br />
ösü∆e ÿardam edÿär. Milli howa<br />
gullugy<strong>ny</strong> öz düzüminde jemleÿän Okean<br />
we atmosfera baradaky edara da∆töweregi<br />
öwrenmekdäki dü∆ünjäni<br />
50
Kolorado ∆taty<strong>ny</strong>◊ Boulder ∆äherinde<br />
Standartlar we tehnologiÿa milli instituty<strong>ny</strong>◊<br />
Söwda bölüminde atom<br />
sagady<strong>ny</strong> döredenleri◊ biri Deÿwz Gleÿz<br />
sagady◊ mehanizmini◊ i∆leÿ∆ine gözegçilik<br />
edÿär. Sagat atom tolkunlary<strong>ny</strong>◊<br />
a<strong>ny</strong>k hasaby boÿunça wagty görkezÿär.<br />
gi◊eltmek we de◊izde hem de◊iz ÿakalaryndaky<br />
tebigy baÿlyklary saklamak<br />
bilen me∆gul bolÿar. Patentler we haryt<br />
belgiler dolandyry∆ edarasy ylmy◊ ö◊e<br />
gidi∆ligini◊, hünärleri◊ we senagat estetikasy<strong>ny</strong>◊<br />
durmu∆da ula<strong>ny</strong>l∆y<strong>ny</strong>◊ ösü∆ine<br />
ÿardam etmek bilen awtorlara we<br />
oÿlap tapyjylara döretmäge we bu ugurda<br />
açy∆lar etmäge aÿratyn hukuk berÿär.<br />
Telekommunikasiÿa baradaky milli administrasiÿa<br />
prezidente telefon, telegraf<br />
aragatna∆yklar syÿasatyndaky meseleler<br />
boÿunça maslahatlar berip, täzelikleri<br />
girizmek, bäsde∆ligi ösdürmek we ilaty<br />
pes <strong>ny</strong>rh bilen ÿokary hilli aragatna∆yk<br />
bilen üpjün etmek üçin amatly ∆ertleri<br />
döredÿär.<br />
Goranmak ministrligi (GM)<br />
Dünÿäde i◊ uly edarasy bolup, ∆tabkwartirasy<br />
Pentagonda ÿerle∆en GM milli<br />
harby howpsuzlyga degi∆li ähli meselelere<br />
jogap berÿär. Ol Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
ÿaragly güÿçlerini gullukda duran<br />
1 million erkeklerden we aÿallardan<br />
ybarat bolan harby güÿçler bilen üpjün<br />
edÿär. Adatdan da∆ary ÿagdaÿ ÿüze çykanda,<br />
olar «Milli gwardiÿa» ady bilen<br />
belli bolan 1,5 mln agzaly ∆tatlardaky<br />
ätiÿäçlyk güÿçleri bilen berkidilÿär. Ondan<br />
ba∆ga-da goranmak ministrlikde<br />
730 000 raÿatlar i∆leÿärler. Olar ylmybarlag<br />
i∆leri, gözleg gurlu∆ynda aragatna∆ygy<br />
sazlamak, kartalary düzmek ÿaly<br />
ugurlary we halkara howpsuzlygy bilen<br />
bagla<strong>ny</strong>∆ykly meseleleri alyp barÿarlar.<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ hökümetini◊ geçirÿän<br />
çärelerine goldaw bermek üçin<br />
ÿokary hilli gözleg-a◊taÿy∆ i∆lerini sazla∆dyrÿan,<br />
gönükdirÿän we amala<br />
a∆yrÿan Milli howpsuzlyk agentligi hem<br />
Nÿu-Ÿork ∆taty<strong>ny</strong>◊ West-Pointi ∆äherinde<br />
Goranmak ministri Wilÿam J. Perri Harby<br />
akademiÿa<strong>ny</strong>◊ uçurymlary<strong>ny</strong>◊ birine diplom<br />
gow∆urÿar. 1996-njy ÿyl.<br />
öz i∆ini goranmak sekretary<strong>ny</strong>◊ gönüden-göni<br />
garamagynda alyp barÿar.<br />
Bu ministrlik gury ÿer go∆u<strong>ny</strong>nda,<br />
harby-de◊iz güÿçlerinde, harby-howa<br />
güÿçlerinde we pyÿada-de◊iz güÿçlerinde<br />
aÿratyn döredilen harby bölümleri◊<br />
i∆ini gönükdirÿän, ∆eÿle-de ol 4 sa<strong>ny</strong><br />
harby mekdebi◊, Milli harby kolleji◊<br />
51
∆tab ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ birle∆en<br />
komitetini◊ we birnäçe ÿöritele∆dirilen<br />
söwe∆je◊ komandovaniÿeleri◊<br />
i∆lerine ÿolba∆çylyk<br />
edÿär. Ministrlik ÿurdu◊<br />
∆ertnamalaryndan gelip cykÿan<br />
borçlary<strong>ny</strong> ÿerine ÿetirmek,<br />
uzakdaky degi∆li ÿerleri<br />
hem söwda i∆lerini goramak,<br />
∆eÿle-de söwe∆je◊ aviasiÿa we<br />
hemaÿat beriji güÿçler bilen<br />
üpjün etmek maksady bilen<br />
da∆ary ÿurtlarda öz güÿçlerini<br />
saklaÿar. Departamenti◊ harby<br />
däl borçlaryna sili◊ gar-<br />
∆ysyna göre∆mek, okean baÿlyklary<strong>ny</strong><br />
ösdürmek we nebit känlerini<br />
saklamak i∆leri girÿär.<br />
Nÿu-Ÿorky◊ mugt okalÿan döwlet mekdeplerini◊<br />
birinde çagalar sapak wagty.<br />
Bilim ministrligi (BM)<br />
Birle∆en Statlary<strong>ny</strong>◊ bilim ulgamynda<br />
okuw jaÿlaryna seretmek i∆leri esasan<br />
ÿerli häkimiÿetleri◊ paÿyna dü∆ÿän<br />
hem bolsa, Bilim ministrligi amerikan<br />
bilimine degi∆li aÿratyn wajyp meseleleri◊<br />
çözgüdine ÿurt möçberinde ÿolba∆çylyk<br />
edÿär we karar kabul edÿän<br />
ÿerli guramalara okuw jaÿlary<strong>ny</strong> o◊atla∆dyrmakda<br />
kömek edÿän özbolu∆ly<br />
maglumat merkezi bolup hyzmat edÿär.<br />
Bu ministrlik bilime ÿardam berÿän<br />
maksatnamalary durmu∆a geçirmek<br />
syÿasaty<strong>ny</strong> düzÿär, tassyklaÿar we alyp<br />
barÿar. Bulara okuwçylara maddy kömek<br />
bermek baradaky maksatnamalar<br />
we professional-tehniki bilim bermek<br />
baradaky maksatnamalar hem girÿär.<br />
XX-nji asyry◊ 90-nji ÿyllarynda bilim<br />
ministrligi ∆u a∆akdaky meselere:<br />
ähli okuwçylar üçin bilim standartlary<strong>ny</strong><br />
ÿokary galdyrmaga; okatmagy◊ hilini ÿokarlandyrmaga;<br />
ene-atalary we ma∆gala<br />
agzalary<strong>ny</strong> okuw we terbiÿeçilik i∆lerine<br />
çekmäge; i∆ bilen okuwy◊ arabagla<strong>ny</strong>∆ygy<strong>ny</strong><br />
berkitmäge; okuwçylara öz<br />
bilimlerini kollejlerde dowam etdirmäge<br />
mümkinçilik döretmek üçin maliÿe kömegini<br />
elÿeterli etmäge hem olary bu<br />
ugurda taÿarlamaga we ähli okuwçylara<br />
tehniki bilim almaga ÿardam berilmegine<br />
esasy üns berdi.<br />
Energetika ministrligi (EM)<br />
XX-nji asyry◊ 70-nji ÿyllarynda ÿüze<br />
çykan energetiki kynçylyklar Kongrese<br />
energetika ministrligi döretmäge iterdi.<br />
Bu ministrlik energetika ugrunda<br />
o◊den bäri i∆läp gelÿän birnäçe döwlet<br />
edaralary<strong>ny</strong>◊ wezipesini öz üstüne aldy.<br />
Energetika departamentini◊ düzümine<br />
girÿän dolandyryjy apparaty◊ edarasy<br />
ylmy-barlag i∆lerine; energetika babatda<br />
tehnologiÿalary i∆läp taÿarlamagyna we<br />
görkezilmegine; energiÿa<strong>ny</strong> tyg∆ytlamagyna<br />
we ÿerlikli peÿdalanmagyna; ÿadro<br />
energiÿasy<strong>ny</strong> raÿatlar we harby güÿçler<br />
52
üçin ula<strong>ny</strong>ly∆yna, energiÿa<strong>ny</strong>◊ öndürili∆ini<br />
we peÿdala<strong>ny</strong>ly∆y<strong>ny</strong> sazla∆dyrylmagyna,<br />
energiÿa göterijiler üçin we nebiti◊<br />
paÿla<strong>ny</strong>ly∆yna, <strong>ny</strong>rhlary◊ emele<br />
gelmesine we energetika barada merkezle∆dirilen<br />
maglumatlary ÿygnamak we<br />
olara syn bermek baradaky maksatnamalary◊<br />
ÿerine ÿetirilmegine jogap<br />
berÿär.<br />
Energetika ministrligi energetiki<br />
önümleri◊ zyÿanly täsirini mümkingadar<br />
pese dü∆ürmek üçin ÿörite standartlary<br />
goÿmak arkaly ÿurdy◊ da∆-töweregini<br />
goramak ÿaly i∆leri hem alyp barÿar.<br />
Mysal üçin, energetika ministrligi da∆töweregi<br />
we ilaty◊ saglygy<strong>ny</strong> goramak<br />
ugrunda ylmy-barlag i∆lerini geçirÿär.<br />
O◊a energiÿa<strong>ny</strong>◊ ol ÿa-da beÿleki görnü∆leri<br />
bilen bagly bolan zyÿanly maddalary<br />
we olary◊ biologiki täsirini<br />
öwrenmek hem girÿär.<br />
Saglygy goraÿy∆ we durmu∆<br />
gullugy ministrligi (SGDGM)<br />
300 sa<strong>ny</strong> maksatnamalara gözegçilik<br />
edÿän saglygy goraÿy∆ we durmu∆ gullugy<br />
ministrligi beÿleki federal guramalara<br />
gara<strong>ny</strong>◊da amerikanlary◊ has köpüsini◊<br />
durmu∆y bilen gönüden-göni galta∆ÿandyr.<br />
Bu ministrligi◊ i◊ uly bölümi<br />
bolan Saglygy goraÿy∆y maliÿele∆dirÿän<br />
administrasiÿa her bä∆inji amerikanly◊<br />
alÿan medicina kömegi üçin pul göÿberÿän<br />
«Medikeÿr» we «Medikeÿd» maksatnamalary◊<br />
durmu∆a geçmegine ÿardam<br />
berÿär. «Medikeÿr» garry we kesellän<br />
30 mln amerikanlylara medisina<br />
ätiÿaçlandyrmasy<strong>ny</strong> töleÿär. Federal hökümetini◊<br />
we ∆tatlary◊ hökümetlerini◊<br />
bilelikdäki «Medikeÿd» maksatnama<br />
31 mln (15 mln çaga hem ∆o◊a girÿär)<br />
pes aÿlykly amerikanlylara berilÿän medisina<br />
hyzmaty<strong>ny</strong>◊ bahasy<strong>ny</strong> öz üstüne<br />
alÿar.<br />
Düwnük, Alsgeÿmer keseli, diabet,<br />
artrit, ÿürek damar we SPID keselini<br />
öwrenÿän ylmy-barlag i∆lerini◊ taslamalary<strong>ny</strong>◊<br />
30 mü◊ sa<strong>ny</strong>syna goldaw<br />
berÿän, dünÿäde i◊ uly medisina ylmybarlag<br />
guramasy bolan Milli saglygy<br />
saklaÿy∆ instituty<strong>ny</strong>◊ i∆ini hem SGDGM<br />
üpjün edÿär. SGDGM-<strong>ny</strong>◊ beÿleki edaralary<br />
ilaty◊ iÿmit üpjünçiligini◊ we<br />
ulanÿan dermanlary<strong>ny</strong>◊ howpsuzlygyna<br />
hem netijeliligine jogap berÿärler; ÿo-<br />
Garta∆anlary◊ saglygy<strong>ny</strong> goramakda<br />
ökde hünärmen Tereza Fem Kaliforniÿa<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ Los-Anjeles sagaldy∆ merkezinde<br />
mü∆derileri◊ biri bilen maslahat<br />
edÿär.<br />
53
kanç keselleri◊ ÿaÿramagyna gar∆y i∆<br />
alyp barÿarlar we amerikan indeÿlerine<br />
hem-de Alÿaska<strong>ny</strong>◊ ÿerli ilatyna medisina<br />
hyzmatlary<strong>ny</strong> berÿärler; narkotiki we<br />
toksiki jisimleri ula<strong>ny</strong>p, önü◊ girdabyna<br />
dü∆enleri bejermegi◊ ∆eÿle-de ruhy kesellilere<br />
berilÿän medisina hyzmaty<strong>ny</strong>◊<br />
hilini◊ we netijesini◊ ÿokarlanmagyna<br />
ÿardam edÿärler.<br />
Ÿa∆aÿy∆ jaÿ gurlu∆ygy we ∆äheri<br />
özgerdi∆ ministrligi (ŸJG≈ÖM)<br />
Ÿa∆aÿy∆ jaÿ gurlu∆ygy we ∆äheri özgerdi∆<br />
ministrligi (ŸJG≈ÖM) ∆äher etraplary<strong>ny</strong><br />
özgertmäge we garyp-gasarlary<br />
arzan <strong>ny</strong>rhly jaÿlar bilen üpjün etmäge<br />
ÿardam berÿän maksatnamalary ugrukdyrÿar.<br />
ŸJG≈ÖM-<strong>ny</strong>◊ alyp barÿan jaÿlary<br />
adalatly paÿlamak baradaky kanunçylygy<br />
käbir adamlary◊ we ma∆galalary◊<br />
jaÿ edinmek meselesinde hukuklary<strong>ny</strong>◊<br />
kemsidilmegine gar∆y gönükdirlendir.<br />
ŸJG≈ÖM ma∆galalara jaÿ satyn<br />
almaga kömek edÿän, girew goÿmak arkaly<br />
berilÿän ätiÿäçlendirme baradaky<br />
maksatnamalary we adaty ÿa∆aÿy∆ ∆ertlerinde<br />
kömeksiz ÿa∆ap bilmejek az girdeÿjili<br />
ma∆galalara jaÿ tölegleri üçin pul<br />
göÿbermek baradaky maksatnama<strong>ny</strong> ÿerine<br />
ÿetirÿär. Mundan ba∆ga-da bu ministrlik<br />
ÿa∆aÿy∆ massiwlerini gaÿtadan<br />
dikeldi∆ we bejeri∆ i∆lerine, ∆äher merkezlerini<br />
weÿrançylykdan saklamaga we<br />
täze etraplary◊ ösmegine ÿardam edÿän<br />
maksatnamalary alyp barÿar. Bular bilen<br />
de◊ hatarda ŸJG≈ÖM jaÿ satylÿan<br />
bazarlarda jaÿ alyjylary◊ hukuklary<strong>ny</strong><br />
goraÿar we jaÿ gurlu∆ygy pudagy<strong>ny</strong>◊<br />
ösü∆ini höweslendirÿän maksatnamalary◊<br />
döremegine kömek berÿär.<br />
Içeri i∆ler ministrligi (IIM)<br />
Içeri i∆ler ministrligi, ÿurdu◊ tebigy<br />
baÿlyklaryna we olary◊ ÿerlikli peÿdala<strong>ny</strong>ly∆yna<br />
gözegçilik edÿän esasy gurama<br />
bolup, ol federal hökümetini◊ eÿeçiligindäki<br />
döwlete degi∆li ÿerleri◊ we<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ tebigy baÿlyklary<strong>ny</strong>◊<br />
esasy bölegine jogap berÿär. Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Awçylyk we balykçylyk<br />
hojalyklary<strong>ny</strong>◊ Gullugy 500-den gowrak<br />
ÿaba<strong>ny</strong> haÿwanlary ösdürilip ÿeti∆dirilÿän<br />
ÿerleri◊, güÿçli batgalyga öwrülen<br />
37 etraby◊, 65 sa<strong>ny</strong> milli balykçylyk hojalykçylary◊<br />
i∆lerini dolandyrÿar, ∆eylede<br />
tarp ÿerler baradaky kanu<strong>ny</strong> gy∆ar<strong>ny</strong>ksyz<br />
ÿerine ÿetirili∆ine gözegçilik<br />
edÿän birnäçe agentlikleri◊ i∆ine ÿolba∆çylyk<br />
edÿär. Milli seÿilgähler gullugy<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ tebigy we medeni mirasy<br />
bolup durÿan 370-den gowrak milli<br />
seÿilgähleri◊ we ÿadygärlikleri◊, iki gyrasyna<br />
bag ekilen awtomobil we suw ÿollary<strong>ny</strong>◊,<br />
de◊iz kenarlary◊, dynç aly∆ zolaklary<strong>ny</strong>◊<br />
we taryhy ÿadygärliklerini◊<br />
ÿagdaÿyna gözegçilik edÿär.<br />
Bu ministrlik özüni◊ ÿerleri dolandyrmak<br />
baradaky Byurosy<strong>ny</strong>◊ üsti bilen<br />
ÿurdy◊ esasan günbatarynda ÿerle∆en<br />
millionlarça gektar ÿerlere we<br />
o<strong>ny</strong>◊ baÿlyklaryna hem gözegçilik<br />
edÿär. Ol meÿdan ösümlikleri◊ aÿratyn<br />
ÿaÿran ÿerinden ba∆lap, gurlu∆yk üçin<br />
agaç materiallary<strong>ny</strong>◊ taÿÿarlanÿan we<br />
nebit çykarylÿan ÿerleri öz içine alÿar.<br />
Suw hojalyk bÿurosy bolsa Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
günbatar böleginde ÿerle∆en<br />
ÿarym gurak ÿerlerdäki az suwly suw ÿataklaryna<br />
seredÿär. Içeri i∆ler ministrligi<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ mineral önümlerini◊<br />
gazyp-agtary∆ i∆lerini düzgünle∆dirÿär,<br />
mineral resurslary<strong>ny</strong>◊ möçbe-<br />
54
ini kesgitleÿär we indeÿ taÿpalaryna we<br />
Alÿaska<strong>ny</strong>◊ ÿerli ilatyna yna<strong>ny</strong>lan<br />
baÿlyklary◊ ÿerlikli peÿdala<strong>ny</strong>lmagy we<br />
goralmagy üçin esasy jogapkärçiligi<br />
çekÿär. Halkara i∆inde bolsa, ol Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ Virginiÿa adalary<strong>ny</strong>◊, Guama,<br />
amerikan Samoa we demirgazyk<br />
Marian adalary<strong>ny</strong>◊ çäklerinde federal<br />
syÿasaty<strong>ny</strong>◊ amala a∆magyna gözegçilik<br />
edÿär, Mar∆al adalary<strong>ny</strong>, federal ∆tatlary<br />
bolan Mikroneziÿa<strong>ny</strong> we Palau<strong>ny</strong> ösdürmek<br />
üçin göÿberilÿän maliÿe seri∆delerine<br />
gözegçilik edÿär.<br />
Ne∆e jisimleri boÿunça kanunlara<br />
gözegçilik edÿän dolandyryjy edara<strong>ny</strong>◊<br />
i∆gärleri bu edara<strong>ny</strong>◊ San-Fransiskodaky<br />
(Kaliforniÿa ∆taty) bölümini◊ ÿörite agenti<br />
bilen du∆u∆ÿarlar.<br />
Ÿustisiÿa ministrligi (ŸM)<br />
Ÿustisiÿa ministrligi AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümetini<br />
hukuk meselelerinde we sud i∆lerinde<br />
jogapkärçilik alyp barÿar we prezidenti◊<br />
hem ÿerine ÿetiriji ministrlikleri◊<br />
ÿolba∆çylary<strong>ny</strong>◊ haÿy∆y boÿunça olara<br />
hukuk meselelerinde maslahatlar we öz<br />
garaÿy∆lary barada maglumatlar berÿär.<br />
Ÿustisiÿa ministrligini◊ Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
ba∆ attorneÿi (ba∆ prokurory),<br />
ÿag<strong>ny</strong> kanu<strong>ny</strong> gy∆ar<strong>ny</strong>ksy¤ durmu∆a geçirÿän<br />
federal hökümetini◊ ba∆ i∆gäri tarapyndan<br />
ÿolba∆cylyk edilÿär. Ministrligi◊<br />
düzümine girÿän Federal der◊ew<br />
bÿurosy kanu<strong>ny</strong> goraÿan esasy gurama<br />
bolup, federal jenaÿat kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊<br />
gar∆ysyna edilÿän jenaÿatlar bilen i∆<br />
saly∆ÿar, ministrligi◊ Immigrasion we<br />
naturalizasiÿa gullugy bolsa immigrasiÿa<br />
baradaky kanu<strong>ny</strong>◊ ÿerine ÿetirili∆ini<br />
üpjün edÿär. Ÿustisiÿa ministrligini◊<br />
düzümine girÿän guramalary◊ i◊ esasy<br />
bolan narkotiki jisimler baradaky kanu<strong>ny</strong>◊<br />
ÿerine ÿetirili∆ine gözegçilik<br />
edÿän Edara narkotikler we döwleti◊ garamagyndaky<br />
beÿleki ne∆e jisimler baradaky<br />
kanu<strong>ny</strong>◊ gy∆ar<strong>ny</strong>ksÿz ÿerine ÿetirilmegine<br />
we narkotiki jisimleri◊ bikanun<br />
söwdasy<strong>ny</strong> edÿän uly guramalara<br />
gözegçilik edÿär.<br />
Ÿerli polisiÿa güÿçlerine kömek bermekden<br />
ba∆ga-da, bu ministrlik ÿurdu◊<br />
hemme ÿerindäki etrap prokurorlary<strong>ny</strong>◊<br />
we sud i∆lerini ÿerine ÿetirijileri◊ i∆ine<br />
ÿolba∆çylyk edÿär, federal tussaghanalaryna<br />
we beÿleki ÿola getiriji edaralara<br />
gözegçilik edÿär, ∆eÿle-de departament<br />
söz bermek bilen möhletden ö◊ azatlyga<br />
çykmak we günä geçmek baradaky arzalary<br />
öwrenÿär, so◊ra bolsa olar hakda<br />
prezidente hasabat berÿär. ≈eÿle-de ÿustisiÿa<br />
ministrligi Interpol we 176 sa<strong>ny</strong><br />
ÿurtlary◊ hukuk goraÿjy guramalaryna<br />
girÿän özara kömegi bermäge borçly bolan<br />
jenaÿat i∆leri polisiÿa<strong>ny</strong>◊ halkara<br />
guramasy bilen hem aragatna∆ykdadyr.<br />
Zähmet ministrligi (ZM)<br />
Zähmet ministrligi Birle∆en ≈tatlarynda<br />
aÿlyk alyp zähmet çekÿänleri◊<br />
maddy üpjünçiligine, i∆ ∆ertlerini◊ gowy<br />
55
olmagyna ÿardam edÿär we ÿönekeÿ<br />
i∆gärler bilen ÿolba∆çylary◊ arasynda<br />
dostlukly gatna∆ygy◊ bolmagy üçin<br />
amatly ∆ertleri döredÿär. Ol zähmeti goramak<br />
we saglyk, I∆ standartlary we ≈ahta<br />
i∆lerini goramak baradaky edaralary<strong>ny</strong>◊<br />
üsti bilen zähmet hakyndaky federal<br />
kanunlary◊ düzgünlerini◊ ÿerine<br />
ÿetirili∆ini üpjün edÿär. Ady agzalan kanunlar<br />
zähmetke∆ler üçin saglyga howpsuz<br />
adaty i∆ ∆ertlerini, zähmeti◊ sagatlaÿyn<br />
tölenilmegini, i∆ wagtyndan artyk<br />
zähmet üçin tölegi, i∆ eÿeleri tarapyndan<br />
hukuklary<strong>ny</strong>◊ kemsidilmegini, i∆siz galanlara<br />
we önümçilikde ∆ikes ÿetenlere<br />
berilÿän pul töleglerini göz ö◊ünde<br />
tutÿan hukuklary kepillendirÿär. ≈eÿlede<br />
zähmet ministrligi i∆gärleri◊ pensiÿa<br />
almak hukugy<strong>ny</strong> goraÿar, önümçilik<br />
okuwlary baradaky maksatnamalara<br />
howandarlyk we adamlara i∆ tapmaga<br />
kömek edÿär. Bu ministrligi◊ zähmet<br />
hasabatlary bÿurosy i∆ orunlaryna degi∆li<br />
üÿtge∆melere syn edÿär we olar barada<br />
köpçülige maglumat berÿär, ∆eÿlede<br />
bahalarda we ÿurdu◊ beÿleki ykdysady<br />
görkezijilerindäki täzelikler barada<br />
habar berÿär. Ministrlik garta∆an adamlara,<br />
ÿa∆lara, az sanly milletleri◊ wekillerine,<br />
aÿallara we maÿyplara i∆ ÿerlerini<br />
tapmak üçin aÿratyn tagallalar edÿär.<br />
Döwlet departamenti (DD)<br />
Döwlet departament Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
da∆ary syÿsaty<strong>ny</strong> i∆läp düzmekde<br />
we amala a∆yrmakda ähli jogapkärçiligi<br />
öz üstüne alÿan prezidente maslahat<br />
berÿär. Bu departament Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
da∆ary ÿurtlardaky peÿdasyna baha<br />
berÿär, halkara syÿasaty meselelerinde<br />
we halkara arenasynda ÿurdu◊ geljekki<br />
hereketleri barada maslahat berÿär,<br />
∆eÿle-de ÿurdu◊ tassyk edilen da∆ary<br />
syÿasy ÿolu<strong>ny</strong> durmu∆a geçirmek üçin<br />
zerur çäreleri görÿär. Bu edara Birle∆en<br />
≈tatlary bilen da∆ary ÿurtlary◊ arasynda<br />
gatna∆yklar açÿar we aragatna∆yklary<br />
saklaÿar, täze dörän döwletleri, hökümetleri<br />
ykrar etmek meselesinde prezidente<br />
maslahat berÿär, da∆ary ÿurtlar bilen<br />
∆ertnamalar, ylala∆yklar bagla∆makda<br />
geple∆ikler geçirÿär, Birle∆en Milletler<br />
Guramasynda we beÿleki esasy halkara<br />
guramalarynda Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
adyndan çyky∆ edÿär. Dowlet<br />
departamentini◊ ÿer togalagy<strong>ny</strong>◊ dürli<br />
ÿurtlarynda 250 diplomatik we konsullyk<br />
wekilhanalary bar. 1999-njy ÿylda<br />
bu departamenti◊ düzümine AB≈<strong>ny</strong>◊<br />
ÿaragla<strong>ny</strong>∆a we ÿaragsyzla<strong>ny</strong>∆a gözegçilik<br />
edÿän edarasy we AB≈-<strong>ny</strong>◊ habarlar<br />
edarasy girizildi.<br />
ŸOL ULAGLARY MINISTRLIGI (ŸUM)<br />
Ÿol ulaglary ministrligi (ŸUM) ÿurdu◊<br />
ulaglary boÿunça ähli syÿasaty<strong>ny</strong> özüni◊<br />
10 sa<strong>ny</strong> i∆je◊ bölümlerini◊ üsti bilen ∆u<br />
a∆akdaky ugurlarda alyp barÿar (meÿille∆diri∆,<br />
konstruktorçylyk i∆leri we<br />
dü∆elen ÿollar gurlu∆ygy; ∆äher ulaglary<br />
bilen köpçülige hyzmat edi∆ demirÿollary;<br />
raÿat howa ÿollary we suw ÿollary◊,<br />
portlary◊, awtomobil ÿollary◊ howpsuzlygy;<br />
uzaga çekilen nebit we gaz turbalary).<br />
Mysal üçin, Howa ÿollary<strong>ny</strong>◊ federal<br />
Dolandyry∆ edarasy ÿurdu◊ hemme ÿerlerindäki<br />
howa ÿollary<strong>ny</strong>◊ buÿruk beriji<br />
dispetçer ulgamlary<strong>ny</strong>◊, howa hereketlerine<br />
gözegçilik merkezlerini◊ we<br />
uçu∆lary üpjün edÿän gullugy◊ i∆lerine<br />
ÿolba∆çylyk edÿär; Du∆elen ÿollary◊ Fe-<br />
56
Raÿat awiÿasiÿasy<strong>ny</strong>◊ federal dolandyryjysy howa gatna∆yklar gullugy<strong>ny</strong>◊ gözegçisi<br />
bu gullugy◊ Wa∆ington ∆taty<strong>ny</strong>◊ Sietl ∆äherindäki sebit merkezinde radar displeÿini◊<br />
i∆leÿ∆ine syn edÿär.<br />
deral dolandyry∆ edarasy ≈tat ara awtomobil<br />
ÿollary<strong>ny</strong>, ∆äherleri◊ we obalary◊<br />
köçelerini we köprüleri kämille∆dirmek<br />
üçin ∆tatlara maliÿe kömegini berÿär;<br />
uly ÿollarda hereket howpsuzlygy◊ milli<br />
uprawleniÿesi ÿol uçarlary◊ we ÿol enjamlary<strong>ny</strong>◊<br />
howpsuzlygy üçin kadalary,<br />
düzgünleri kesgitleÿär; söwda flotu<strong>ny</strong>◊<br />
uprawlenÿesi bolsa AB≈-<strong>ny</strong>◊ söwda flotu<strong>ny</strong>◊<br />
i∆ine ÿolba∆çylyk edÿär. AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
kenar goragy gullugy de◊iz baradaky<br />
kanu<strong>ny</strong> we de◊iz ÿaka zolaglarda gämi<br />
gatnawyna rugsat bermegi gy∆ar<strong>ny</strong>ksy¤<br />
ÿerine ÿetirÿän ÿurdu◊ esasy edarasy<br />
bolup, de◊izde gözleg-halas edi∆ i∆lerini<br />
alyp barÿar, AB≈-a narkotiki jisimlerini<br />
bikanun getirilmegini◊ we ÿurtdan çykarylmagy<strong>ny</strong>◊<br />
gar∆ysyna göre∆ alyp<br />
barÿar, ∆eÿle-de nebiti◊ suwa dökülmegini◊<br />
we okea<strong>ny</strong>◊ hapalanmagy<strong>ny</strong>◊ ö◊üni<br />
almak üçin çäreler geçirÿär.<br />
Maliÿe ministrligi (MM)<br />
Maliÿe ministrligi ÿurdu◊ bütjet we<br />
pul zerurlygy<strong>ny</strong> kanagatlandyrmaga jogap<br />
berÿär. Bu edara dört sa<strong>ny</strong> esasy<br />
wezipeleri: maliÿe, salgyt we büjet syÿasaty<strong>ny</strong><br />
i∆läp düzmekligi; AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümetini◊<br />
maliÿe edarasy<strong>ny</strong>◊ borju<strong>ny</strong> öz<br />
üstüne almaklygy; kanu<strong>ny</strong> gy∆ar<strong>ny</strong>ksyz<br />
ulanmakda ÿörute hyzmatlary gurnamagy<br />
we kagyz we metal (∆aÿy) pullary<strong>ny</strong><br />
çykarmaklygy alyp barÿar. Maliÿe<br />
ministrligi hökümeti◊ maliÿe ÿagdaÿy<br />
we milli ykdysadyÿet barada Kongrese<br />
we prezidente hasabat berÿär. Bu<br />
ministrlik spirtli içgileri◊, temmäki<br />
önümlerini◊ we da∆ary söwdada hem<br />
∆tat ara söwdada ok atÿan ÿaraglary◊<br />
satyl∆y<strong>ny</strong> kadala∆dyrÿar; AB≈-<strong>ny</strong>◊ poçta<br />
gullugy üçin markalary◊ çap edil∆ine<br />
gözegçilik edÿär; prezidenti, wise-prezidenti,<br />
olary◊ ma∆gala agzalary<strong>ny</strong> we Bir-<br />
57
Kolumbiÿa federal okrugy<strong>ny</strong>◊ Wa∆ington<br />
∆äherinde prezidenti◊ gorag gullugy<strong>ny</strong>◊<br />
agentleri Prezident Klinto<strong>ny</strong>◊ awtoulagy<strong>ny</strong><br />
onu◊ wezipä geçen wagtyndaky dabarada<br />
goraÿan pursatlary. 1993-nji ÿyl.<br />
le∆en ≈tatlaryna gelen aÿry ÿurtlary◊<br />
görnükli döwlet we jemgyÿetçilik i∆gärlerini,<br />
∆ol sanda hökümet ÿolba∆çylary<br />
goraÿan Gizlin gullugy◊ i∆ine ÿolba∆çylyk<br />
edÿär. Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ pul<br />
birligini◊ we gymmat bahaly kagyzlary<strong>ny</strong>◊<br />
ÿasalmagyna gar∆y göre∆ alyp barÿar<br />
we yürda gelÿän harytlary◊<br />
akymy<strong>ny</strong> kadala∆dyrÿan we olardan salgyt<br />
çöpleÿän Gümrük gullugy<strong>ny</strong>◊ i∆ini<br />
üpjün edÿär.<br />
Maliÿe ministrligini◊ düzümine pul<br />
birligini◊ gözegçisini◊ Edarasy hem<br />
girÿär. Bu ba∆ maliÿe ministrligini◊<br />
i∆gärleri 2900-e golaÿ milli banklary◊<br />
i∆ini düzgünle∆dirÿän kanunlary◊ ÿerine<br />
ÿetirilmegine hakykatdan gözegçilik<br />
edÿär. Içerki girdejiler gullugy federal<br />
hökümetini◊ girdejiler çe∆mesini◊ uly<br />
bölegi bolup hyzmat edÿän salgytlary<br />
kesgitlemek; olara baha bermek we<br />
salgytlary ÿygnamak i∆lerine jogapkärçilik<br />
edÿär.<br />
Weteranlary◊ i∆leri baradaky<br />
ministrlik (WIBM)<br />
1930-njy ÿylda özba∆dak gurama<br />
hökmünde döredilen we 1989-njy ÿylda<br />
Kabinet derejesine galdyrylan weteranlary◊<br />
i∆leri baradaky ministrlik (WIBM)<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ harby gullugy<strong>ny</strong>◊ weteranlaryna<br />
we olara gara∆lylara (eger kanun olara<br />
degi∆li bolsa) ÿe◊illikler we kömek<br />
bermek i∆lerini alyp barÿar. Weteranlary◊<br />
saglygy<strong>ny</strong> goramak baradaky dolandyry∆<br />
edarasy veteranlary keselhanalarda<br />
bejermek we olary ÿörite seredilÿän<br />
öÿlere ÿerle∆dirmek ÿaly hyzmatlar<br />
edÿär, ∆eÿle-de 173 sa<strong>ny</strong> medisina merkezleri◊,<br />
40 sa<strong>ny</strong> pensionerler öÿüni◊,<br />
600 sa<strong>ny</strong> klinikalary◊ we 133 sa<strong>ny</strong> garrylar<br />
öÿüni◊, Wÿetnamda, Puerto-Rikodaky<br />
we Filippinlerde bolan uru∆lary◊<br />
weteranlaryna kömek berÿän 206 sa<strong>ny</strong><br />
merkezleri◊ üsti bilen ambulatoriÿa we<br />
di∆ bejeri∆ kömeklerini berÿär. Bu departament<br />
∆eÿle-de medisina<strong>ny</strong>◊ wagtyndan<br />
ö◊ garramak, aÿallary◊ saglyk<br />
ÿagdaÿy, SPID we ∆ikesden galan gorky<br />
bilen bagly psihiki üÿtge∆meler ÿaly<br />
ugurlarda ylmy-barlag i∆lerini alyp<br />
barÿar. Weteranlara kömek we ÿe◊illikler<br />
bermek i∆leri baradaky dolandyry∆<br />
edarasy veteranlary◊ i∆e ÿarawsyzlykda<br />
berilÿän pul kömegi we pensiÿalar baradaky<br />
arza-∆ikaÿatlaryna, ∆eÿle-de olara<br />
ÿörite jaÿlary bermekde we beÿleki hyzmatlarda<br />
inkär etmelere gözegçilik<br />
edÿär. Mundan ba∆ga-da, bu gurama weteranlara<br />
umumy bilim bermek baradaky<br />
maksatnamalary amala a∆yrÿar we<br />
pensiÿadaky ÿa-da hakyky gullukdaky<br />
weteranlara ÿa∆aÿy∆ jaÿy üçin maddy<br />
kömegini berÿär. Milli gonamçylyklar<br />
düzgüni weteranlary we o◊a hukugy bo-<br />
58
lan ma∆gala agzalary<strong>ny</strong> jaÿlamak i∆lerini<br />
gurnaÿar, olar üçin mazar ÿazgylary<strong>ny</strong><br />
taÿynlaÿar. ≈eÿle-de AB≈-<strong>ny</strong>◊ dürli sebitlerinde<br />
ÿerle∆ÿän 116 sa<strong>ny</strong> gonamçylyklarda<br />
ÿadygärlikleri oturdÿar<br />
we mazar ÿadygärliklerini◊ ÿüzündäki<br />
ÿazgylary taÿynlaÿar.<br />
GARA≈SYZ GURAMALAR<br />
WE MINISTRLIKLER (GGM)<br />
Ministrlikler federal hökümeti◊<br />
esasy i∆çi guramalary bolup durÿar. Ÿöne<br />
hökümeti◊ i∆ini dürs we ykdysadyÿeti◊<br />
i∆leÿ∆ini kadaly al<strong>ny</strong>p barylmagy<strong>ny</strong><br />
üpjün edÿän wajyp meseleleri ÿerine ÿetirÿän<br />
ba∆ga-da köp sanly guramalar we<br />
edaralar bardyr. Ministrlikleri◊ düzümine<br />
girmeÿänligi sebäpli olara köplenç<br />
gara∆syz guramalar we edaralar diÿip at<br />
berÿärler.<br />
Bu guramalary◊ we edaralary◊ ugurlary<br />
we maksatlary örän gi◊dir. Olary◊<br />
birnäçesine kadala∆dyryjy toparlar diÿilip,<br />
olar ykdysadyÿeti◊ belli pudaklaryna<br />
gözegçilik etmäge ygtyÿarlydyr.<br />
Beÿlekileri bolsa, hökümete ÿa-da ilata<br />
ÿörite hyzmatlary ÿardam edÿärler. Bu<br />
gürrü◊i edilÿän guramalar we edaralar<br />
Kongress tarapyndan döredilip, köplenç<br />
adaty hereket edÿän kanunlary◊ çäginde<br />
çözmesi kyn bolan meseleler bilen i∆<br />
saly∆ÿarlar. Mysal üçin, 1970-nji ÿylda<br />
tebigaty goramak ugrunda hökümeti◊<br />
alyp barÿan i∆lerini sazla∆dyrmak üçin<br />
Kongress tebigaty goramak böÿunça dolandyry∆<br />
edarasy<strong>ny</strong> döretdi. Gara∆syz<br />
guramalary◊ we edaralary◊ arasynda i◊<br />
möhümleri ∆u a∆akdakylardan ybarat.<br />
Merkezi der◊ew dolandyry∆ edarasy<br />
(MDDE). Ol belli hökümet guramalary<strong>ny</strong>◊<br />
we edaralary<strong>ny</strong>◊ i∆lerini sazla∆dyrÿar;<br />
milli howpsuzlyga degi∆li<br />
der◊ew maglumatlary<strong>ny</strong> ÿygnaÿar,<br />
de◊e∆dirÿär we baha berÿär. ≈eÿle-de<br />
MDA prezidenti◊ apparatyndaky Milli<br />
howpsuzlyk ge◊e∆ine öz maslahatlary<strong>ny</strong><br />
hödürleÿär.<br />
Tebigaty goramak baradaky agentligi<br />
(TGA). Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ hemme<br />
ÿerinde suwu◊ we howa<strong>ny</strong>◊ hapalanmagyna<br />
gözegçilik we hapalanma<strong>ny</strong>◊ göwrümini<br />
azaltmak, ∆eÿle-de dykyz galyndylary,<br />
ha∆al otlary◊, ösümlik kesellerini◊<br />
gar∆ysyna ula<strong>ny</strong>lÿan dermanlar, radiasiÿalar<br />
we zäherli maddalar bilen<br />
bagly meseleleri◊ çözgüdi ugrunda ∆tatlary◊<br />
hökümetleri we ÿerli hökümetleri◊<br />
guramalary bilen i∆ alyp barÿar. TGA<br />
howa<strong>ny</strong>◊ we suwu◊ hiline standartlar<br />
goÿÿar we olary◊ ÿerine ÿetirili∆ine gözegçilik<br />
edÿär, ha∆al otlary◊, ösümlik<br />
kesellerini◊ we himiki maddalary◊ täsirine<br />
baha berÿär we awuly galyndylar bilen<br />
zäherlenen ÿerleri arassalamak baradaky<br />
«Superfand» ady bilen belli bolan<br />
maksatnama<strong>ny</strong> durmu∆a geçirÿär.<br />
Aragatna∆yk boÿunça federal komissiÿa<br />
(AFK). Bu komissiÿa radio, televideniÿe,<br />
simli, kabelli we hemra arkaly<br />
∆tatara we halkara aragatna∆yklary kadala∆dyrmak<br />
i∆lerini alyp barÿar. Telegeple∆ikleri<br />
berÿän stansiÿalara rugsat<br />
berÿär, radio stansiÿalara haÿsy tolkunda<br />
i∆lemelidigini görkezÿär we kabel<br />
aragatna∆ygy<strong>ny</strong> ulanmakda göwnejaÿ tariflery<br />
kepillendirmek üçin sazla∆dyrÿan<br />
düzgünleri◊ amala a∆yryly∆y<strong>ny</strong> üpjün<br />
edÿär. AFK jemgyÿetçilik aragatna∆yklar<br />
liniÿasy<strong>ny</strong>, ÿag<strong>ny</strong> telefon we telegraf<br />
kompaniÿalary◊, ∆eÿle-de telearagatna∆yklar<br />
gullugy<strong>ny</strong> alyp barÿan kompaniÿalary◊<br />
i∆lerini sazla∆dyrÿar.<br />
59
Adatdan da∆ary ÿagdaÿlarda ÿurdy<br />
dolandyrmak boÿunça federal agentligi<br />
(ADŸŸDFA). Bu agentlik silleri◊, tupanlary◊,<br />
ÿer titremesini◊ we beÿleki tebigy<br />
heläkçilikleri◊ netijelerini aradan<br />
aÿyrmak ugrunda federal ∆tatalary<strong>ny</strong>◊<br />
we ÿerli agentlikleri◊ i∆lerini sazla∆dyrÿar.<br />
Ol aÿry raÿatlara we hökümetlere<br />
ÿa∆aÿy∆ jaÿlary<strong>ny</strong>, kärhanalary,<br />
jemgyÿetçilik binalary<strong>ny</strong> gaÿtadan dikeltmek<br />
we täzeçe gurmak üçin maliÿe<br />
kömegini berÿär; ÿangyn söndürijileri<br />
we adatdan da∆ary ÿagdaÿlarda medisina<br />
kömegini berÿänleri taÿynlamak i∆lerini<br />
alyp barÿar, ∆eÿle-de Birle∆en ≈tatlarynda<br />
we olary◊ çäklerinde adatdan<br />
da∆ary ÿagdaÿlary meÿilnama boÿunça<br />
alyp barmak üçin maliÿe seri∆delerini<br />
berÿär.<br />
Federal ätiÿäçlyk ge◊e∆i (FÄG).<br />
FÄG federal ätiÿäçlyk ulgamy<strong>ny</strong>◊ Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ merkezi banky<strong>ny</strong>◊ ÿolba∆çylyk<br />
ediji guramasydyr. Ol dolan∆ykdaky<br />
karzlary◊ we pul köplügini◊<br />
göwrümine täsir etmek arkaly ÿurdu◊<br />
pul baradaky syÿasaty<strong>ny</strong> ÿöredÿär. FÄG<br />
hususy bank edaralary<strong>ny</strong>◊ i∆lerini sazla∆dyrÿar,<br />
maliÿe bazarlarynda yzygider<br />
töwekgelçiligi saklamakda çäreler<br />
görÿär, ∆eyle-de AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümetine,<br />
jemgyÿetçilik we maliÿe edaralaryna zerur<br />
bolan maliÿe kömegini berÿär.<br />
Ogaÿo ∆taty<strong>ny</strong>◊ Deÿtone ∆äherinde<br />
ÿerle∆ÿän Great-Maÿami derÿasynda<br />
balykçy çe◊◊egini suwa oklaÿar. Bu<br />
derÿa Da∆-töweregi gorap saklamak<br />
boÿunça Agentligini◊ i∆läp düzen<br />
düzgünlerine gabat gelÿän ugurlary<br />
boÿunça arassalandy.<br />
Adatdan da∆ary ÿagdaÿ dörände<br />
hereket edÿän Federal agentligini◊<br />
dolandyryjy edarasy 1999-njy ÿylda<br />
bolup geçen «Floÿd» tupa<strong>ny</strong> netijesinde<br />
öÿsüz-öwzarsyz galan Roki-Maunt ∆äherini◊<br />
(Demirgazyk Karolina ∆taty) ilaty<strong>ny</strong><br />
awto-tirkeg jaÿlary bilen üpjün edÿär.<br />
Federal söwda komissiÿasy (FSK).<br />
FSK antitrast (uly firmalary◊ öz bäsde∆lerinden<br />
dürli bikanun ugurlar bilen<br />
üstin çykmalaryna gar∆y) kanunlaryna<br />
we alyjylary◊ isleglerini goraÿan kanunlara,<br />
hususy kärhanalary◊ i∆leglerini goraÿan<br />
kanunlara, hususy kärhanalary◊<br />
üstünden edilÿän arza-∆ikaÿatlary, Kongresi◊<br />
talaplary<strong>ny</strong> we köpçülikleÿin habar<br />
beri∆ seri∆delerini◊ maglumatlary<strong>ny</strong><br />
öwrenmek arkaly gözegçilik edÿär. Bu<br />
komissiÿa ÿurdu◊ bazarlarynda ynsapsyzlygy◊<br />
we aldawçylygy◊ bolmazlygy<br />
ugrunda i∆leÿär.<br />
60
Umumy gulluklary◊ edarasy (UGE).<br />
Umumy gulluklary◊ edarasy (UGE) federal<br />
emläkleri bolan binalary◊ we enjamlary◊<br />
satyn alynmagyna, üpjünçiligine,<br />
i∆ine we bejerili∆ine, ∆eÿle-de artykmaç<br />
federal emläklerini◊ satyly∆yna jogapkärçilik<br />
edÿär. UGE federal awtoma-<br />
∆ynlary<strong>ny</strong>◊ parky<strong>ny</strong>◊ i∆ini dolandyrÿar<br />
we uzak aragatna∆yklary◊ merkezlerini◊,<br />
çagalara seredÿän edaralary◊ üstünden<br />
garaÿar.<br />
Milli aeronawtika<strong>ny</strong> we kosmiki<br />
gi◊i∆ligi öwreni∆ boÿunça dolandyry∆<br />
edarasy (MAKGÖDE). Milli aeronawtika<strong>ny</strong><br />
we kosmiki gi◊i∆ligi öwreni∆ boÿunça<br />
dolandyry∆ edarasy MAKGÖDE Birle∆en<br />
≈tatlary<strong>ny</strong>◊ kosmik gi◊i∆likler baradaky<br />
maksatnamasy<strong>ny</strong> amala a∆yrmak<br />
üçin 1958-nji ÿylda döredilendir. Ol<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ ilkinji hemralary<strong>ny</strong>, aeronawtlary<strong>ny</strong><br />
orbita çykardy we aÿa adam<br />
elten «Appolon» kosmiki gämisini<br />
1969-njy ÿylda uçurdy. Häzirki wagtda<br />
MAKGÖDE ÿeri◊ da∆ynda uçup ÿören<br />
hemralarda we planeta ara kosmiki<br />
apparatlarda ylmy-barlag i∆lerini geçirÿär,<br />
ö◊debaryjy aerokosmiki tehnologiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
täze konsepsiÿalary<strong>ny</strong> öwrenÿär<br />
we orbitada ÿerle∆en «≈attyl» atly adamly<br />
kosmiki apparatlar toplumyna ÿolba∆çylyk<br />
edÿär.<br />
Arhiwler we dokumentler milli edarasy<br />
(ADME). Ähli federal arhiwleri◊<br />
i∆ine gözegçilik etmek arkaly ÿurdu◊<br />
taryhy barada maglumatlary saklaÿar.<br />
Milli arhiwler fondy golÿazmalardan, kinodokumentlerden,<br />
audio we video materiallardan,<br />
kartalardan, çekilen suratlardan,<br />
foto suratlardan we kompjuter<br />
maglumatlaryndan ybaratdyr. AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
Konstitusiÿasy we hukuklar baradaky<br />
Kolambiÿa «speÿs-∆attyly◊» uçu∆ döwri<br />
asrtonawt Fred U. Lesli bu kosmiki<br />
uçÿan apparaty◊ içinde erkana hereket<br />
edÿär. Bu uçu∆da astronawt asmanda<br />
bolup geçÿän hereketleri we suwuklyklary<br />
öwrendi.<br />
Bill Kolumbiÿa federal okrugynda,<br />
Wa∆ingtondaky Milli arhiwler jaÿynda<br />
saklanÿar we görkezilÿär.<br />
Zähmet gatna∆yklary baradaky milli<br />
dolandyryjy edara (ZGMDE). Zähmet<br />
gatna∆yklary baradaky milli dolandyryjy<br />
edara (ZGMDE), AB≈-<strong>ny</strong>◊ zähmet hukugy<br />
hakyndaky esasy kanun, ÿag<strong>ny</strong><br />
zähmet gatna∆yklary baradaky milli kanuna<br />
gözegçilik edÿär. Bu edara zähmet<br />
gatna∆yklarynda ynsapsyzlygy◊ ÿüze<br />
çykmasy<strong>ny</strong>◊ ö◊üni almaga we düzetmäge<br />
ygtyÿarlydyr, ∆eÿle-de ol i∆leÿä◊leri◊<br />
saÿlawlar üsti bilen öz isleglerini<br />
61
kanagatlandyrÿan birle∆igi döretmäge<br />
bolan hukuklary<strong>ny</strong> kepillendirÿär.<br />
Milli Ylmy Fondy (MYF). Milli ylmy<br />
fondy (MYF) universitetlere, kollejlere,<br />
söwda bilen me∆gullanÿan edaralara we<br />
ownuk telekeçilik edÿän edaralara pul<br />
göÿbermek, ∆eÿle-de olar bilen ∆ertnamalar<br />
we ylala∆yklar bagla∆mak arkaly<br />
Birle∆en ≈tatlarynda esasy ylmy-barlag<br />
i∆lerini◊ geçirili∆ini we ylmy-tehniki bilimi<br />
almaklygy goldaÿar. MYF universitetleri◊,<br />
senagaty◊ we hökümeti◊ arasyndaky<br />
hyzmatda∆lygy goldaÿar we halkara<br />
ylmy-tehniki hyzmatda∆lyga ÿardam<br />
edÿär.<br />
Kadrlar gullugy baradaky dolandyryjy<br />
edara (KGDE). Kadrlar gullugy baradaky<br />
dolandyryjy edara (KGDE) zähmet<br />
resurslary bilen i∆ saly∆ÿan federal<br />
hökümeti◊ guramasydyr. Ol halky◊<br />
raÿat gullugy<strong>ny</strong>◊ syÿasatdan azat bolmagy<strong>ny</strong><br />
we federal i∆gärlerini i∆e bellenende<br />
adalatly we önki hyzmatlary<strong>ny</strong>◊<br />
göz ö◊üne tutulmagy<strong>ny</strong> kepillendirÿär.<br />
Federal agentliklerini kadrlar bilen üpjün<br />
etmek gullugyna kömek we bu ugurdaky<br />
syÿasata ÿolba∆çylyk edÿär. Mundan<br />
ba∆ga-da, pensiÿa boÿunça düzgüni<br />
we saglyk üçin ätiÿäçlendirmeler baradaky<br />
federal maksatnama<strong>ny</strong> dolandyrÿar.<br />
Parahatlyk korpusy (PK). Parahatlyk<br />
korpusy (PK) 1961-nji ÿylda döredilip,<br />
meÿletinleri taÿÿarlaÿar we da∆ary ÿurtlarda<br />
iki ÿyllyk i∆e belleÿär. Parahatlyk<br />
korpusy 80 döwletde i∆ alyp barÿar. ≈ol<br />
döwletlerde oba ÿerlerini◊ oba hojalygy<strong>ny</strong><br />
ösdürmäge, ownuk telekeçiligi we<br />
saglygy saklaÿy∆y galdyrmaga, tebigaty<br />
goramaga, tebigy baÿlyklary ÿerlikli<br />
ulanmaga we bilimi ösdürmäge kömek<br />
berÿär.<br />
Gymmatly kagyzlar we bir¤a i∆leri<br />
boÿunça komissiÿa (GKBIK). Gymmatly<br />
kagyzlar we bir¤a i∆leri boÿunça komissiÿa<br />
(GKBIK), aksiÿalary we utu∆ kagyzlary<strong>ny</strong><br />
satyn alÿan maÿa goÿujylary goramak<br />
üçin döredilendir. Maÿa goÿyjylary◊<br />
hemme zatdan habary bolar ÿaly,<br />
federal kanunlary özüni◊ gymmatly kagyzlary<strong>ny</strong><br />
satyp pul gazanjak bolÿan<br />
kompaniÿalardan özlerini◊ bir¤a i∆leri<br />
barada bu komissiÿa hasabat bermegini<br />
talap edÿär. Komissiÿa gymmatly kagyzlary◊<br />
satuwynda garyplygy◊ ö◊üni almaga<br />
we bu i∆de günäkär kompaniÿa jeza<br />
bermäge hukuklydyr. GKBIK fond bir-<br />
¤asy<strong>ny</strong>◊ i∆ini kadala∆dyrmaga hem<br />
ygtyÿarlydyr.<br />
Ownuk telekeçilik baradaky dolandyryjy<br />
edara (OTDE). Ownuk telekeçilik<br />
baradaky dolandyryjy edara (OTDE),<br />
1953-nji ÿylda döredilip, ownuk telekeçilige<br />
degi∆li kärhanalara maslahat we<br />
kömek berÿär, ∆eyle-de olary◊ isleglerini<br />
goraÿar. Ownuk telekeçiligine pul<br />
goldawy<strong>ny</strong> kepillendirÿär we suw jo∆gy<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊<br />
ÿa-da beÿleki tebigy betbagtçylyklary<strong>ny</strong>◊<br />
pidalaryna kömek berÿär. Ol<br />
az sanly halklary◊ wekillerini◊ firmalaryna<br />
ösmäge goldaw berÿär we ownuk<br />
telekeçilik bilen me∆gul bolÿan kärhanalara<br />
federal hökümeti üçin ÿük çekmek<br />
ÿaly i∆lerde ∆ertnamalar bagla∆magy<br />
üpjün edÿär.<br />
Durmu∆y Ätiÿaçlandyrma baradaky<br />
dolandyryjy edara (DÄDE). Durmu∆<br />
ätiÿäçlendirme baradaky dolandyryjy<br />
edara (DÄDE) pensiÿalar, i∆e ÿarawsyzlara<br />
we ma∆galada ÿeke galanlara pul kömegini<br />
bermekden ybarat bolan durmu∆<br />
ätiÿäçlendirme baradaky milli maksatnama<strong>ny</strong><br />
amala a∆yrmagy dolandyrÿar. Ame-<br />
62
Ownuk telekeçilik<br />
boÿunça dolandyryjy<br />
edara Perri we<br />
Monika Lopes ÿaly<br />
diÿse◊ öndümli<br />
i∆läp, i∆leri göwnejaÿ<br />
gurnap bilÿän<br />
adamlara kömek<br />
berÿär. Bu telekeçiler<br />
öz ∆äherleri<br />
bolan Pasadenada<br />
(Kaliforniÿa ∆taty)<br />
öndürÿän zorly<br />
sous bilen Internet<br />
boÿunça söwda<br />
edÿärler.<br />
rikan i∆çilerini◊ we gullukçylary<strong>ny</strong>◊ köpüsi<br />
∆olar ÿaly ÿe◊illikler almak üçin, öz<br />
gazançlaryndan ÿörite salgytlar töleÿärler.<br />
Geljekki ÿe◊illikler tölenÿän salgytlary◊<br />
möçberine bagly bolÿar.<br />
Halkara ösü∆ boÿunça Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
agentligi (HÖB≈A). HÖB≈A<br />
ösüp barÿan, ∆eÿle-de Gündogar Ÿewropadaky<br />
we ö◊ki SSSR-däki täze gara∆syz<br />
döwletlere da∆ary ykdysady we gumanitar<br />
kömegini bermek baradaky maksatnama<strong>ny</strong><br />
alyp barÿar. Bu agentlik dört<br />
ugurda maksatnamalary alyp barÿar: ilat<br />
we saglygy goramak, gi◊ göwrümli ykdysady<br />
ösü∆, tebigaty goramak we demokratiÿa.<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ hat-habarlar<br />
gullugy (B≈HHG). Bu gullugy◊ i∆ini<br />
1971-nji ÿylda ÿörüte hökümet karary<br />
bilen hat-habarlar departamentini◊ ÿerine<br />
döredilen gara∆syz döwlet korporasiÿasy<br />
ÿerine ÿetirÿär. Bu aragatna∆yk<br />
seri∆deleri gullugy<strong>ny</strong>◊ üsti bilen iberilÿän<br />
zatlary◊ ÿygnaly∆yna, da∆aly∆yna<br />
we gow∆yryly∆yna, ∆eÿle-de ÿurdu◊ ähli<br />
çäklerinde mü◊lerçe aragatna∆yk bölümlerini◊<br />
i∆ine jogapkärçilik edÿar.<br />
Mundan ba∆ga-da, AB≈-<strong>ny</strong>◊ hat-habarlar<br />
gullugy Universal hat-habarlar birle∆igini◊<br />
üsti bilen halkara hat-habarlar<br />
hyzmatlary<strong>ny</strong> we da∆ary ÿurtlar bilen<br />
bagla<strong>ny</strong>∆ylan beÿleki ∆ertnamalary üpjün<br />
edÿär. 1971-nji ÿylda döredilen poçta<br />
tarifleri baradaky Gara∆sy¤ komissiÿa<br />
hat-habarlar ibermeleri◊ dürli görnü∆lerine<br />
tarifleri belleÿär.<br />
❏<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ hat-habarlar gullugy<strong>ny</strong>◊ i∆gärleri<br />
hat-habarlary seçip – saÿlamakda<br />
häzirki zaman enjamlaryndan peÿdalanÿarlar.<br />
Mu◊a mysal edip Wa∆ington<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ Sietle ∆äherinde ÿerle∆ÿän<br />
Hat-habarlar gullugy<strong>ny</strong>◊ hat-habarlary<br />
saÿlamak boÿunça kärhanalary<strong>ny</strong>◊ birini<br />
görkezmek bolar.<br />
63
BIRLE≈EN<br />
≈TATLARYNY÷<br />
HÖKÜMETI<br />
HÖKÜMETI÷ K ANUN<br />
ÇYKARYJY GURAMASY<br />
Senat<br />
Kongress<br />
Wekilçilikleri◊ jaÿy<br />
Kapitoly◊ arhitektory<br />
Kongresi◊ büjet ofisi<br />
Umumy sanaly∆ ofisi<br />
Häkimiÿeti◊ çaphanasy<br />
Kongressi◊ kitaphanasy<br />
Tehnologiÿa ofisi<br />
Stennisi◊ jemgyÿetçilik gullugy<strong>ny</strong>◊ merkezi<br />
ŸERINE ŸETIRIJI GURAMA<br />
Prezident Wise-Prezident<br />
Prezidenti◊ ÿerine ÿetiriji edarasy<br />
KONSTITUSIŸA<br />
Ykdysadyÿet boÿunça maslahat beri∆ ge◊e∆i<br />
Da∆-töweregi goramak bÿurosy<br />
Milli ykdysady ge◊e∆i<br />
Milli howpsuzlyk ge◊e∆i<br />
Dolandyry∆ we Bÿujet edarasy<br />
SPIDa gar∆y milli edarasy<br />
Ne∆eke∆lige gar∆y milli edarasy<br />
Ylym we tehnologiÿa<strong>ny</strong> öwreni∆ edarasy<br />
Prezidenti◊ ÿa<strong>ny</strong>ndaky maslahatçylary<strong>ny</strong>◊ ge◊e∆i<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ söwda wekillerini◊ edarasy<br />
Ak tam edarasy<strong>ny</strong>◊ aÿal-gyzlar guramasy<br />
SUDLAR<br />
Ÿokary sud<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ apelÿasion sudy<br />
Federal okrugy boÿunça AB≈-<strong>ny</strong>◊ apelÿasion sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ etrap sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ federal ∆ikaÿat sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ da∆ary söwda i∆leri boÿunça sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ salgyt sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ ÿaragly güÿçler baradaky i∆leri boÿunça<br />
∆ikaÿat sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ weteranlary◊ i∆i boÿunça sudy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ sudlary◊ administratiw dolandyryly∆ygy<br />
Fedaral sud merkezi<br />
64
Oba hojalyk ministrligi<br />
Söwda ministrligi<br />
Goranmak ministrligi<br />
Bilim ministrligi<br />
Energetika ministrligi<br />
Saglygy goraÿy∆ we durmu∆y<br />
gullugy ministrligi<br />
Ÿa∆aÿy∆ jaÿ gurlu∆yk we ∆äheri<br />
özgertmek ministrligi<br />
Içeri i∆ler ministrligi<br />
Ÿustisiÿa ministrligi<br />
Zähmet ministrligi<br />
Döwlet departamenti<br />
Ÿól ulaglary ministrligi<br />
Maliÿe ministrligi<br />
Weteranlary◊ i∆leri baradaky<br />
departament<br />
Gara∆syz kärhanalar, Hökümet korporasiÿalary<br />
we ÿarym resmi guramalar we edaralar<br />
Taryhy miraslary saklamak boÿunça konsultatiw ge◊e∆<br />
Merkezi der◊ew edarasy<br />
Raÿatlary◊ hukuklary boÿunça komissiÿa<br />
Tiz bir¤a söwdasy boÿunça komissiÿa<br />
Köpçüligi◊ peÿdalanÿan harytlary◊ howpsuzlygy boÿunça<br />
komissiÿa<br />
Milli alternatiw gullugynu◊ korporasiÿasy<br />
Da∆-töweregi goramak boÿunça agentlik<br />
I∆e ÿerle∆dirmekde de◊hukuklygy saklamak boÿunça komissiÿa<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ eksport-import banky<br />
Fermerçilige karz bermek baradaky administrasiÿasy<br />
Aragatna∆yk boÿunça federal komissiÿa<br />
Depozitler ätiÿäçlendirmesini◊ federal korporasiÿasy<br />
Federal saÿlawlar komissiÿasy<br />
Adatdan da∆ary ÿagdaÿlarda ÿurdy dolandyrmak boÿunça<br />
federal agentligi<br />
Zähmet gatna∆yklary boÿunça federal dolandyryjy edara<br />
De◊iz gatnawlary boÿunça federal komissiÿa<br />
Federal ätiÿaçlyk ulgamy<br />
Federal gullukçylara go∆maça pensiÿa töleglerini<br />
amala a∆yrmak üçin goÿumlary◊ köpeli∆ düzgünlerini<br />
dolandyrÿan federal ge◊e∆i<br />
Söwda boÿunça federal komissiÿa<br />
Umumy gulluklary◊ administrasiÿasy<br />
Hyzmatlar boÿunça düzgüni goramak ge◊e∆i<br />
Aeronawtika we kosmiki gi◊i∆ligi öwrenmek i∆leri<br />
boÿunça milli dolandyryjy edara<br />
Arhiwleri◊ we dokumentleri◊ milli dolandyryjy edarasy<br />
Sungat we gumanitar ylymlary boÿunça milli fond<br />
Zähmet gatna∆yklary boÿunça milli dolandyryjy edara<br />
Yolagçy gatnadÿan demir ÿollary◊ milli korporasiÿasy<br />
Ÿurtdaky i∆leri◊ häzirki ÿagdaÿyna syn<br />
Milli ylmy fond<br />
Transport howpsuzlygy boÿunça milli ge◊e∆<br />
Ÿadro gözegçiligi boÿunça komissiÿa<br />
Zähmeti goramak we tehniki howpsuzlygy boÿunça komissiÿa<br />
Döwlet edaralarynda gulluk etikasy<strong>ny</strong>◊ dolandyry∆y<br />
Kadrlar gullugy<strong>ny</strong>◊ dolandyryly∆ygy<br />
Aÿratyn i∆ler boÿunça aklawjy<strong>ny</strong>◊ edarasy<br />
Da∆ary ÿurtda hususy maÿa goÿmak boÿunça korporasiÿa<br />
Parahatlyk korpusy<br />
Pensiÿa gulluklary<strong>ny</strong> kepillendirÿän korporasiÿa<br />
Hat-habarlar aragatna∆ygy tarifleri boÿunça korporasiÿa<br />
Demirÿolçulary◊ ÿa∆aÿy∆ üpjünçiligi meseleleri boÿunça ge◊e∆<br />
Gymmatly kagyzlar we bir¤a i∆leri boÿunça korporasiÿa<br />
@äklendirilen harby borçly go∆una çagyryly∆ gullugy<br />
Ownuk telekeçilik i∆leri baradaky dolandyryjy edara<br />
Smitsoniÿa instituty<br />
Durmu∆ ätiÿaçlandyry∆ dolandyry∆ edarasy<br />
Tennesi känini◊ resurslary<strong>ny</strong>◊ dolandyryjy edarasy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ halkara ösü∆i boÿunça agentligi<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ hat-habarlar gullugy<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ söwda we ösü∆ boÿunça agentligi<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ sesi<br />
65
Kapitoliÿ (AB≈-y◊ Kongresini◊ binÿady)<br />
66
4<br />
bap<br />
HÖKÜMETI÷<br />
KANUN ÇYKARYJY<br />
PUDAGY<br />
KONGRESI÷<br />
HUKUKLARY<br />
«Hökümet kanun çykarmak<br />
hukugyna eÿedir».<br />
– Aleksandr Gamilton,<br />
Federalisti◊ ÿazgylary,<br />
1787–1788 ÿÿ.<br />
67
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 1-nji maddasy federal<br />
hökümeti◊ ähli kanun çykaryjlyk hukugy<strong>ny</strong><br />
iki palatadan: Senatdan we Wekiller<br />
Palatasyndan ybarat bolan Kongrese<br />
berÿär. Senat, Konstitusiÿada bellenili∆i<br />
ÿaly, her bir ∆tat üçin iki agzadan<br />
durÿar. Hazirki wagtda bu gurama<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ umumy sa<strong>ny</strong> 100-dir. Wekiller<br />
Palatasy üçin agzalyk ∆taty◊<br />
ilaty<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>na baglylykda amala a∆yrylÿandygy<br />
üçin Konstitusiÿada göz ö◊ünde<br />
tutulan däldir. Häzirki wagtda onu◊<br />
sa<strong>ny</strong> 435-e de◊dir.<br />
Konstitusiÿa kabul edilenden 100 ÿyl<br />
geçenden so◊,, ∆ol döwürler içinde senatorlar<br />
halky◊ gös-göni ses bermegi bilen<br />
däl-de, eÿsem ∆taty◊ kanun çykaryjy guramalary<br />
tarapynadan saÿla<strong>ny</strong>lÿardy we<br />
olary◊ her biri öz dogduk ∆tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
wekilleri hasapla<strong>ny</strong>lÿardy. Senatorlary◊<br />
borçlary ähli kanun çykaryjy aktlarda öz<br />
∆tatlaryna de◊ hukukly garalmagy<strong>ny</strong> üpjün<br />
etmekden durÿardy. 1913-nji ÿylda<br />
kabul edilen 17-nji Düzedi∆ Senata gösgöni<br />
saÿlawy◊ bolmagy<strong>ny</strong> üpjün etdi.<br />
Konstitusion Konwenti◊ wekilleri,<br />
eger-de iki aÿratyn topary◊ – ∆tat häkimiÿetlerine<br />
wekilçilik edÿan birini◊ we<br />
halka wekilçilik edÿan beÿlekisini◊, bilelikde<br />
her bir teklip edilÿän kanu<strong>ny</strong><br />
goldasalar, Kongressi◊ ol ÿa-da beÿleki<br />
kanunlary kabul etmekde howlukmaçlyga,<br />
ÿa-da ätiÿaçsyzlyga ÿol bermeginde<br />
gorky<strong>ny</strong>◊ azaljakdygy<strong>ny</strong> görkezÿärler.<br />
Britan Parlamentinde edili∆i ÿaly, bir<br />
palata beÿlekini hemi∆e barlap bilerdi.<br />
On ÿedinji Düzedi∆i◊ girizilmegi iki palata<strong>ny</strong>◊<br />
arasyndaky güÿçleri◊ de◊agramlylygy<strong>ny</strong>,<br />
hususan, üÿtgetmedi.<br />
Konwentde Kongresi◊ düzümi we<br />
hukugy barada dartgynly jedele garamazdan,<br />
birnäçe wekiller kanun çykaryjy<br />
häkimiÿeti◊ az ähmiÿetini◊ bardygy<br />
barada pikir edÿärdiler. Ÿurdu◊<br />
içindäki syÿasy i∆je◊ligi ∆tatlary◊ hakimiyetlerine<br />
we ÿerli häkimiÿet guramalaryna<br />
galdyryp, Kongress, esasan, da-<br />
∆ary syÿasaty◊ meseleleri bilen me∆gullanar<br />
diyip pikir edenler hem boldy. Indi<br />
olary◊-da we beÿlekileri◊-de garaÿy∆lary◊y◊<br />
ÿal◊y∆dygy açyk-aÿdy◊<br />
boldy. Hakykatdanda, Kongress özüni◊<br />
örän i∆je◊digini subut etdi, gi◊ hukukly<br />
we ÿurdu◊ abadançylygyna degi∆li ähli<br />
pudaklarda güÿçli häkimiÿetli gurama<br />
boldy. Amerikan taryhy<strong>ny</strong>◊ dürli döwürlerinde,<br />
480 000 adamly Kongresi◊<br />
häkimiÿeti◊ ÿerine ÿetiriji bölümine<br />
täsiri kä ÿokarla<strong>ny</strong>p, käte azalan bolsada,<br />
bu gurama<strong>ny</strong>◊ wezipesi hiç mahal<br />
prezidenti◊ kararlary<strong>ny</strong> di◊e «möhürlemäge»<br />
syrykdyrylmady.<br />
KONGRESI÷ AGZASY KIM BOLUP<br />
BILER<br />
Konstitusiÿada hiç bir ∆ahsyÿeti◊<br />
otuz ÿa∆a ÿetmese, dokuz ÿyly◊ dowamynda<br />
AB≈-y◊ raÿaty we saÿlaw<br />
wagtynda saÿla<strong>ny</strong>lÿan ∆taty<strong>ny</strong>◊ ÿa∆aÿjysy<br />
bolmadyk halatynda senator bolyp<br />
bilmejekdigi görkezilÿar. Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary ÿigrimi bä∆ ÿa∆a ÿeten,<br />
ÿedi ÿyly◊ dowamynda AB≈-y◊ raÿaty<br />
we saÿlaw wagtynda saÿla<strong>ny</strong>lÿan ∆taty<strong>ny</strong>◊<br />
ÿa∆aÿjysy bolmalydyrlar.<br />
Senaty◊ düzümine her ∆tatdan iki<br />
senator girÿär. Meselem, 3156 inedördül<br />
kilometre golaÿ ÿeri bolan i◊ kiçi ∆tat<br />
Rod-Aÿlendi◊ meÿda<strong>ny</strong> 1 524 640 inedördül<br />
kilometre golaÿ ÿeri tutÿan AB≈-y◊<br />
i◊ uly ∆taty Alÿaska bilen de◊ senatorlyk<br />
wekilçiligi hukugy bardyr. 480 000 ilat-<br />
68
Kongresi◊ 106-njy çagyryly∆y<strong>ny</strong>◊ agzalary AB≈-y◊ Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ jaÿynda<br />
kongresmenleri◊ kasamy<strong>ny</strong> kabul edÿärler. Ÿanwar 1999 ÿ.<br />
ly Waÿoming ∆taty<strong>ny</strong>◊ 32 270 000 ÿa∆aÿjyly<br />
Kaliforniÿa ∆taty bilen de◊ derejede<br />
wekilçiligi bardyr.<br />
Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
jemi sa<strong>ny</strong> hemi∆e Kongress tarapyndan<br />
kesgitlenilÿärdi. ≈ol san ∆tatlary◊ arasynda<br />
ilaty<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>na görä bölünÿär.<br />
Konstitusiÿa, ilatyna garamazdan, her<br />
bir ∆tata Wekiller palatasyna azyndan<br />
bir agza<strong>ny</strong>◊ bolmagy<strong>ny</strong> üpjün edÿär.<br />
Häzirki wagtda ÿedi ∆taty◊-Alÿaska, Delawer,<br />
Montana, Demirgazyk Dakota,<br />
Günorta Dakota, Wermont we Waÿomingi◊<br />
Palatada ÿekeje agzalary bardyr.<br />
Beÿleki bir tarapdan, alty ∆tat özlerini◊<br />
ÿigrimiden gowrak agzalary bilen bu<br />
palatada wekilçilik edÿärler. Di◊e Kaliforniÿa<strong>ny</strong>◊<br />
özüni◊ onda 52 wekili<br />
bardyr.<br />
Konstitusiÿa her on ÿyldan ilat ÿazuwy<strong>ny</strong>◊<br />
geçirilmegini we Wekiller palatasy<br />
üçin orunlary◊ ilaty◊ sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ üÿtgemesine<br />
laÿyklykda gaÿtadan paÿlanmagy<strong>ny</strong><br />
göz ö◊ünde tutÿar. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
ba∆langyç düzgünnamasynda<br />
wekilleri◊ sa<strong>ny</strong> her 30,000 raÿat üçin<br />
birden artyk bolmaly daldir diÿlip ÿazylypdyr.<br />
Ilkinji Wekiller palatasynda<br />
65 agza bardy, birinji ilat ÿazuwyndan<br />
so◊ra ol san 106-a çenli artdyryldy. 1:30<br />
000-e formula yzygiderli ula<strong>ny</strong>lsa, Birle∆en<br />
≈tatlary◊ ilaty<strong>ny</strong>◊ ösü∆i Wekiller<br />
palatasy<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊ umumy sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
7000-e ÿetirerdi. Munu◊ deregine, agzalan<br />
formula ÿyllar içinde düzedi∆ler<br />
girizildi we ∆u wagtda wekilleri◊ raÿatlary<strong>ny</strong>◊<br />
sa<strong>ny</strong>na gatna∆ygy takmynan<br />
1:600 000 formula<strong>ny</strong> düzÿär. ≈tatlary◊<br />
69
kanun çykaryjy guramalary olary, Kongresi◊<br />
Wekiller Palatasy üçin saÿlaw boÿunça,<br />
saÿlaw okruglaryna bölÿär, olar esasan,<br />
ilaty◊ sa<strong>ny</strong> boÿunça de◊ bolmalydyrlar.<br />
Her iki ÿyldan her okrugy◊ saÿlawçylary<br />
Kongress üçin wekili saÿlaÿarlar.<br />
Senatorlar bütin ∆tat boÿunça geçirilÿän<br />
saÿlawlarda jübüt ÿyldan bir gezek<br />
kesgitlenilÿär. Senatorlyk möhleti<br />
alty ÿyl we her iki ÿyldan Senaty◊ üçden<br />
bir bölegi saÿlanmaga degi∆li bolÿar. ≈onu◊<br />
üçin-de, senatorlary◊ ikiden üç bölegi<br />
hemi∆e kanun çykarmakda kabir<br />
milli derejesi bolan adamlardyr.<br />
≈eÿle ala<strong>ny</strong>◊da, Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
tutu∆lygyna kanun çykarmakda ö◊<br />
tejribesi bolmadyk adamlardan düzülmegi<br />
mümkindir. Ÿöne, i∆ ÿüzünde bu<br />
palata<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊ aglabasy birnäçe<br />
gezek gaÿtadan saÿlanÿar we Wekiller<br />
Palatasy hem edil Senat ÿaly, mydama,<br />
özündäki tejribeli kanun çykaryjylary◊<br />
ol ÿa-da beÿleki esasy topary<strong>ny</strong>◊ bolmagyna<br />
daÿanÿar. Wekiller Palatasynda<br />
wekilleri◊ agzalykda bolmaly möhletini◊<br />
iki ÿyly düzÿändigi sebäpli, ol ÿa-da<br />
beÿleki Kongresi◊ i∆ini◊ dowamlylygy<br />
iki ÿyla de◊dir.<br />
Ÿigriminji Düzedi∆de Kongresi◊<br />
özüni◊ ba∆ga wagty belleÿän ÿagdaÿlaryndan<br />
aÿry halatlarda, her ÿyly◊ 3-<br />
nji ÿanwarynda nobatdaky sessiÿasyna<br />
çagyrylÿandygy görkezilÿär. Kongresi◊<br />
sessiÿasy, onu◊ agzalary onu◊ i∆ini bes<br />
etmeklige ses berÿänçä, dowam edÿär, ol<br />
bolsa, adatça ÿyly◊ ahyrynda bolÿar.<br />
Prezidenti◊ zerur hasap eden halatynda,<br />
ÿörite sessiÿa<strong>ny</strong> çagyrmaga ygtyÿary<br />
bardyr. Kongresi◊ sesiÿasy, Wa∆ingtonda<br />
ÿerle∆ÿän, Kolumbiÿa Federal okrugy,<br />
Kapitoliÿa<strong>ny</strong>◊ binÿadynda geçirilÿär.<br />
WEKILLER PALATASYNY÷ WE<br />
SENATY÷ HUKUKLARY<br />
Kongresi◊ her bir palatasy<strong>ny</strong>◊,<br />
döwlet girdejilerini artdyrmak baradaky<br />
meseleden ba∆ga, islendik mesele<br />
boÿunça islendik kanu<strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong><br />
onu◊ garamagyna bermäge ygtyÿary<br />
bardyr, sebäbi ol Wekiller Palatasyndan<br />
iberilmelidir. ≈ol sebäpli uly ∆tatlary◊<br />
kiçi ∆tatlara garanda, döwlet gaznasyna<br />
has köpräk täsir edip biler diÿen pikiri◊<br />
döremegi mümkin. I∆ ÿüzünde bolsa, her<br />
bir palata beÿleki palata<strong>ny</strong>◊ kabul eden<br />
kanu<strong>ny</strong>na gar∆y ses berip biler. Senat<br />
Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ teklip eden ol ÿada<br />
beÿleki taslamasy<strong>ny</strong> – hatda islendik<br />
taslamasy<strong>ny</strong>-da – goldaman biler, ÿa-da<br />
onu◊ mazmu<strong>ny</strong><strong>ny</strong> üÿtgedÿän düzedi∆leri<br />
girizip biler. ≈eÿle ÿagdaÿda iki palata<strong>ny</strong>◊<br />
agzalaryndan düzülen ylala∆dyryjy<br />
komitet taslama kanuna öwrülmänkä,<br />
onu◊ iki tarapy hem kanagatlandyrÿan<br />
ylala∆ykly görnü∆ini i∆läp düzmelidir.<br />
Mundan ba∆ga-da, Senaty◊ ÿörite ∆ol<br />
gurama berkidilen, ÿag<strong>ny</strong> prezident tarapyndan<br />
ol ÿa-da beÿleki ÿokary wezipelere<br />
jogapkär adamlary◊ bellenilmegini<br />
we ol tarapyndan federal hökümeti◊<br />
ilçilerini◊ bellenilmegini ykrar etmek,<br />
∆eÿle-de ähli geple∆ikleri sesleri◊ ikiden<br />
üç bölegi bilen tassyklamak ÿaly, kesgitli<br />
ygtyÿarlyklary bardyr. Iki ÿagdaÿda<br />
hem, eger-de Senat gar∆y diÿip ses berse,<br />
ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊ i∆i amala<br />
a∆maÿar.<br />
Ÿokary raÿatlyk wezipeli adamlary<br />
jogapkärçilige çekmek i∆i ula<strong>ny</strong>lan halatynda,<br />
Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊, Senat tarapyndan<br />
i∆i◊ impiçment tertibinde<br />
di◊lenilmegine getirip biljek, özü◊i<br />
70
nädogry alyp barmak barada günäni<br />
ÿö◊kemäge aÿratyn hukugy bardyr. Senaty◊<br />
i∆leri impiçment tertibinde seretmekde<br />
we wezipeli adamlary◊ günäkär<br />
ÿa-da günäkär däldigini ykrar etmekde<br />
aÿratyn hukugy bar. Federal hökümeti◊<br />
ol ÿa-da beÿleki wezipeli adamlary<strong>ny</strong>◊<br />
günäkärdigini tassyk etmek onu◊ döwlet<br />
gullugyndan aÿrylmagyna getirÿär.<br />
Kongresi◊ gi◊ hukuklary AB≈-y◊<br />
Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊ 1-nji maddasynda<br />
gi◊i∆leÿin beÿan edilendir. Kongresi◊ ∆u<br />
a∆akdakylara ygtyÿary bardyr:<br />
❏ Salgytlary bellemäge we ÿygnamaga;<br />
❏ AB≈-y◊ pullary<strong>ny</strong> karz almaga;<br />
❏ Aÿry-aÿry ∆tatlary◊ we da∆ary döwletleri◊<br />
arasyndaky söwda<strong>ny</strong> sazlamaga;<br />
❏ Da∆ary ÿurtlary◊ raÿatlary<strong>ny</strong>◊ ÿerli<br />
raÿat edilmegi üçin ähli ÿerde birme◊ze∆<br />
düzgüni ÿola goÿmaga;<br />
❏ Pul çykarmaga, onün hümmetini sazlamaga<br />
we gymmat bahaly kagyzlary◊<br />
we Birle∆en ≈tatlary◊ dola<strong>ny</strong>∆ykda<br />
bolan te◊◊esini◊ galp ÿasalmagyna<br />
jeza çärelerini göz ö◊ünde tutmaga;<br />
❏ Agram we ölçeg birliklerini bellemäge;<br />
❏ Bankrot barasynda mesele boÿunça<br />
birme◊ze∆ kanunlary<strong>ny</strong> kabul etmäge;<br />
❏ Hat-habarlar gulluklary<strong>ny</strong> we hathabarlar<br />
ÿollary<strong>ny</strong> döretmäge;<br />
❏ Awtorlara we oÿlap tapyjylara olary◊<br />
eserleri we açy∆lary ücin aÿratyn hukuklary<br />
bellemäge;<br />
❏ Federal sudlary◊ ulgamy<strong>ny</strong> düzmäge;<br />
❏ Garakçylygy jezalandyrmaga;<br />
❏ Uru∆ yglan etmäge;<br />
❏ Go∆un döretmäge we saklamaga;<br />
❏ Harby-de◊iz güÿçlerini döretmäge<br />
❏<br />
we saklamaga;<br />
Federal kanunlary◊ ÿerine ÿetirilmegini<br />
üpjün etmäge, gozgala◊lary<br />
❏<br />
❏<br />
we çozu∆y◊ alamatlary<strong>ny</strong> basyp ÿatyrmak<br />
üçin polisiÿa<strong>ny</strong> çagyrmagy◊<br />
çärelerini göz ö◊ünde tutmaga;<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümeti bilen ähli kanunlary<br />
çykarmaga (Wa∆ington, Kolumbiÿa<br />
federal okrugy)<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊ berjaÿ<br />
edilmegini üpjün etmek üçin ähli<br />
zerur kanunlary çykarmaga.<br />
≈u düzgünleri◊ birnäçesi köneli∆endir,<br />
ÿöne olar täsirliliginde galÿarlar.<br />
10-njy Düzedi∆ milli hökümete degi∆li<br />
däl hukuklary◊ ∆tatlara ÿa-da adamlara<br />
berkidilÿändigini göz ö◊ünde tutup,<br />
kongres hukuklaryna kesgitli çäkleri<br />
belleÿär. Mundan ba∆ga-da, Konstitusiÿa,<br />
hususan Kongress üçin kesgitli hereketleri<br />
gadagan edÿär. Onu◊ ∆u a∆akdakylara<br />
hukugy ÿokdur:<br />
❏<br />
❏<br />
❏<br />
❏<br />
❏<br />
❏<br />
habeas corpus buÿrugy<strong>ny</strong>◊ hereketini<br />
(tussaglykda saklanÿan ∆ahsyÿeti<br />
onu◊ dogry tussag edilendigini<br />
a<strong>ny</strong>klamak üçin suda getirmek barasynda<br />
sud buÿrugy) ÿatyrmaga;<br />
gar∆ylyklaÿyn güÿje eÿe bolan we<br />
∆eÿlelikde a<strong>ny</strong>k hereketi ol edilenden<br />
so◊, jenaÿata öwürÿän islendik<br />
kanu<strong>ny</strong> kabul etmäge;<br />
sudda seretmezden adamlary jenaÿatlary,<br />
ÿa-da bikanun hereketleri üçin<br />
günäkärleÿän kanunlary çykarmaga;<br />
raÿatlardan, ö◊ki geçirilen ilat ÿazuwy<strong>ny</strong>◊<br />
esasynda däl-de, eÿsem<br />
göni salgytlary almaga;<br />
islendik ∆tatdan çykarylÿan harytlara<br />
salgyt, ÿa-da paç tölegini salmaga;<br />
söwdada we islendik ∆taty◊ de◊iz<br />
portlaryna salgyt salmakda, ÿa-da<br />
olardan peÿdalanÿan sudlara egli∆ik<br />
etmäge;<br />
71
❏<br />
haÿsydyr bir dworÿan titullary<strong>ny</strong><br />
kanunla∆dyrmaga.<br />
KONGRESI÷ JOGAPKÄR<br />
ADAMLARY<br />
Konstitusiÿada wise prezidenti◊ Senaty◊<br />
ba∆lygy bolmalydygy görkezilÿär.<br />
Ÿöne, ol sesleri◊ de◊ bölünÿän halatlaryndan<br />
aÿry ÿagdaÿlarda, ses bermeklige<br />
gatna∆maÿar. Senat wise-prezidenti◊<br />
ÿok mahalynda, bu gurama<strong>ny</strong>◊ ÿygnaklaryna<br />
ba∆tutanlyk etmek üçin, pro<br />
tempore 1 ba∆lygy<strong>ny</strong> saÿlaÿar. Wekiller<br />
palatasy ∆eÿle-de öz ba∆lygy<strong>ny</strong>- palata<strong>ny</strong>◊<br />
spikerini saÿlaÿar. Ol, ya-da pro<br />
tempore ba∆lygy elmydama palatalary◊<br />
her birinde agdyklyk edÿän syÿasy partiÿalary◊<br />
agzalary bolup durÿarlar.<br />
Her bir täze Kongresi◊ i∆ini◊ ba∆ynda,<br />
syÿasy partiÿa<strong>ny</strong>◊ agzalary, teklip<br />
edilÿän kanunlary◊ akymyna bellenilen<br />
suratda hötde gelmek üçin, olary◊ adyndan<br />
we beÿleki resmi adamlary◊ adyndan<br />
çyky∆ etjek öz liderlerini we beÿleki<br />
resmi adamlary saÿlaÿarlar. Bu resmi<br />
adamlar ÿolba∆çylyk edÿän adamlar we<br />
komitet ba∆lyklary bilen birlikde kanunlary◊<br />
çykarylmagynda güÿçli täsire eÿedirler.<br />
KOMITETLERI÷ WEZIPESI<br />
WE I≈ TERTIBI<br />
Kongresi◊ esasy häsiÿetlerini◊ biride,<br />
onu◊ gündelik i∆lerinde komitetleri◊<br />
agalyk ediji wezipäni ÿerine ÿetirÿänligidir.<br />
Komitetler özlerini◊ häzirki ähmiÿetine<br />
konstitusiÿon sebäplere görä<br />
däl-de, eÿsem kem-kemden ösü∆i◊<br />
dowamynda kesgitlediler, sebäbi Konstitusiÿada<br />
olary◊ döredilmegi barada hiç<br />
zat görkezilmeÿär.<br />
Senatda 80 sesi◊ gar∆ysyna 18 sesi◊<br />
bolmagy bilen, salgytlary◊ azaldylmagy<br />
barasynda kanun kabul edilenden so◊.<br />
Missisipi ∆taty<strong>ny</strong>◊ Respublikan partiÿasyna<br />
wekilçilik edÿän, Senatda köplügi◊<br />
lideri, Trent Lott Florida ∆tatynda Demokratik<br />
Partiÿa<strong>ny</strong>◊ senatory Bob Grem<br />
bilen elle∆ÿär. Lott «her bir salgyt töleÿjini◊<br />
durmu∆y<strong>ny</strong>◊ ähli döwürlerinde salgyt<br />
ÿüküni ÿe◊letmekde Senaty◊ iki partiÿaly<br />
tagallalaryna» ÿokary baha berdi.<br />
1997-nji ÿyly◊ iÿu<strong>ny</strong>.<br />
Häzirki wagtda Senatda 17 sa<strong>ny</strong> hemi∆elik<br />
(uzak möhletleÿin) komitet bar.<br />
Wekiller Palatasynda 19 komitet bar.<br />
Komitetleri◊ her biri kanun çykarmagy◊<br />
kesgitli bölümlerinde: da∆ary i∆lerde,<br />
gorag i∆lerinde, bank i∆inde, söwdada,<br />
pul goÿbermekde we ∆.m.-de ÿörtitele∆ÿär.<br />
Palatalary◊ her biri tarapyndan<br />
girizilÿän taslama<strong>ny</strong>◊ ählisi diÿen ÿaly,<br />
öwrenmek we so◊raky hödürlemäni bermek<br />
üçin degi∆li komitete iberilÿär. Komitet<br />
kanun taslamasy tarapyndan teklip<br />
edilÿän islendik çäräni goldap, gözden<br />
geçirip, ret edip, ÿa-da üns bermän biler.<br />
Islendik taslama<strong>ny</strong>◊, degi∆li komitet<br />
tarapyndan bu dokumenti◊ ilkinji goldawy<strong>ny</strong><br />
almazdan, Wekiller Palatasyna<br />
ÿa-da Senata barmagy galapyn mümkin<br />
72<br />
1<br />
Pro tempore-zerur wagty
däldir. Wekiller Palatasynda, kanun taslamasy<strong>ny</strong>◊<br />
komitetden gi◊ ara alyp maslahatla∆ma<br />
berilmegi baradaky haÿy∆nama<strong>ny</strong><br />
kanagatlandyrmak üçin onu◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
218-ni◊ golunu◊ bolmagy<br />
hökma<strong>ny</strong>dyr. Senatda, ∆eÿle ÿagdaÿ<br />
üçin, di◊e onu◊ agzalary<strong>ny</strong>◊ aglaba bölegini◊<br />
razylygy<strong>ny</strong>◊ bolmagy ÿeterlikdir.<br />
I∆ ÿüzünde bolsa, ∆eÿle haÿy∆namalar<br />
kanun boÿunça talap edilÿän bu goldawy,<br />
seÿrek halatlarda alÿarlar.<br />
Her bir palatada köplügi◊ partiÿasy<br />
komitetleri◊ wezipesine we i∆ tertibine<br />
gözegçilik edÿärler. Komitetleri◊ ba∆lyklary<br />
bu partiÿa degi∆li kanun çykaryjylary◊,<br />
ÿa-da partiÿa<strong>ny</strong>◊ ∆eÿle maksat<br />
üçin ÿörite bellenen agzalary<strong>ny</strong>◊ toparlary<strong>ny</strong>◊<br />
ÿygnaklary esasynda saÿlanÿarlar.<br />
Azlygy◊ partiÿasy komitetlerde her<br />
bir palatadaky agzalary<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>na de◊<br />
derejede wekilçilik edÿärler.<br />
Kanunlar Kongrese dürli usullar bilen<br />
girizilÿär. Olary◊ birleri hemi∆elik<br />
komitetler tarapyndan düzülÿär; beÿlekileri<br />
kanun çykaryjylyk i∆je◊ligini◊<br />
a<strong>ny</strong>k meseleleri bilen me∆gullanÿan ÿörite<br />
komitetler tarapyndan; üçünji birleri<br />
prezident, ÿa-da ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊<br />
beÿleki jogapkär adamlary tarapyndan<br />
hödürlenÿärler. Kongresi◊ i∆ine<br />
gatna∆maÿan raÿatlary◊ we guramalary◊<br />
ol ÿa-da beÿleki taslama<strong>ny</strong> onu◊<br />
agzalaryna hödürlemäge mümkinçiligi<br />
bardyr, Kongresi◊ aÿry-aÿry agzalary<br />
bolsa, kanu<strong>ny</strong> teklipler bilen özleri çyky∆<br />
edip bilerler. Kanun taslamalary girizilenden<br />
so◊, olar köp halatlarda, bu taslamalary<br />
goldaÿan, ÿa-da olara gar∆y çyky∆<br />
edÿän ∆ahslary◊ pikirlerini aÿdy◊la∆dyrmak<br />
üçin jemgyÿetçilik di◊lemeleri◊ tutu∆<br />
topary<strong>ny</strong> guraÿan degi∆li komitetlere<br />
iberilÿärler. Birnäçe hepdä, hatda<br />
birnäçe aÿa çekÿän, di◊lemek ÿagdaÿy<br />
kanun çykaryjylyk i∆ini jemgyÿetçiligi◊<br />
kanun döretmäge gatna∆magy üçin açÿar.<br />
Eger-de, ol, ÿa-da beÿleki komitet<br />
haÿsydyr bir kanun taslamasyna degi∆lilikde<br />
o◊aÿly karar çykarÿan bolsa, ol<br />
teklip edilÿän kanun açyk we gi◊ ara<br />
alyp maslahatla∆ma çykarylÿar. Senatdaky<br />
i∆ düzgünleri kanun taslamalary<strong>ny</strong>◊<br />
ara alyp maslahatla∆masynda<br />
galapyn çäklendirimedik wagta rugsat<br />
berÿär. Düzgünler boÿunça Komitet,<br />
Wekiller Palatasynda Komiteti◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ köplügi sebäpli, ara<br />
alyp maslahatla∆malary◊ möhletini<br />
adatça çäklendirÿär. Ol tamamlanandan<br />
so◊ra, adatça, palata<strong>ny</strong>◊ agzalary kanun<br />
taslamasy<strong>ny</strong> goldamak, o<strong>ny</strong> ret etmek,<br />
ÿa-da o<strong>ny</strong> gapdala goÿmak – bu adatça<br />
kanun taslamasyndan dynmak islegini<br />
a◊ladÿar we ret edilmek bilen barabardyr<br />
– ÿa-da gaÿtadan i∆lemek üçin<br />
yzyna, komitete, iberÿärler. Eger, ikinji<br />
palata bu kanun taslamasyna düzedi∆ler<br />
we üÿtge∆meler girizÿän bolsa, iki palata<strong>ny</strong>◊-da<br />
agzalaryndan ybarat ylala∆dyryjy<br />
komitet taraplary◊ arasyndaky<br />
agzalalygy çetle∆dirmäge çaly∆ÿar.<br />
Palatalary◊ ikisi tarapyndan kabul<br />
edilen kanun taslamasy prezidente iberilÿär,<br />
sebabi Konstitusiÿa laÿyklykda,<br />
taslama<strong>ny</strong>◊ kanun bolmagy üçin, prezident<br />
degi∆li suratda o◊a seslenmelidir.<br />
Prezidenti◊ taslama gol çekmekde saÿlamaga<br />
hukugy bar; taslama gol çekse, ol<br />
kanun bolÿar, ÿa-da o<strong>ny</strong> ret edip bilÿär.<br />
Prezidenti◊ ret eden kanun taslamasy<strong>ny</strong>◊<br />
kanuna öwrülmegi üçin, onu◊ iki palatada<br />
hem, sesleri◊ ikiden üç bölegi bilen<br />
gaÿtadan golda<strong>ny</strong>lmagy zerurdyr.<br />
Dowamy 76-nji sahypada<br />
73
KOMITETLERI÷ ULGAMY<br />
Konstitusiÿada Kongresi◊ komitetlerini◊ döredilmegi barasynda a<strong>ny</strong>k talaplar ÿokdur.<br />
Ÿöne ÿurdu◊ ösdügiçe, seredilÿän kanunlary◊ has jikme-jik öwrenilmegine zerurlygy◊<br />
bardygy barha ä∆gär boldy.<br />
Komitetleri◊ ulgamy<strong>ny</strong>◊ ba∆langyjy 1789-njy ÿylda, ÿag<strong>ny</strong> Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ teklip edilen<br />
täze kanunlary◊ tükeniksiz ara alyp maslahatla∆malaryna ula∆an mahalynda, goÿuldy.<br />
Ilkinji komitetler Gara∆syzlyk ugrundaky ur∆u◊, hat-habarlar ylala∆yklary<strong>ny</strong>◊ we çäklerini◊,<br />
∆eÿle-de beÿleki döwletler bilen söwda<strong>ny</strong>◊ netijesinde ÿüze çykan ∆ikaÿatlar bilen me∆gullanÿardylar.<br />
Birnäçe ÿyllary◊ dowamynda komitetler kä döredilÿärdi, käte syÿasy, durmu∆y<br />
we ykdysady özgertmelere baglylykda dargadylÿardy. Meselem, häzirki wagtda Gara∆syzlyk<br />
ugrundaky uru∆ bilen bagla<strong>ny</strong>∆ykly ∆ikaÿatlar boÿunça Komiteti◊ bolmagyna zerurlyk<br />
aÿryldy, ÿöne Kongresi◊ iki palatasynda hem weteranlary◊ i∆leri boÿunça Komitet bar.<br />
Kongresi◊ 106-njy çagyryly∆y (1999–2000 ÿÿ.) Wekiller Palatasynda 19 sa<strong>ny</strong> hemiselik<br />
komiteti we Senatda 17, ÿene-de düzümine iki palatadan hem wekiller girÿän 4 sa<strong>ny</strong> hemi∆elik<br />
komitetleri: Kongresi◊ kitaphanasy<strong>ny</strong>◊ komiteti, çap ne∆irleri boÿunça komiteti, salgyt<br />
salma boÿunça komiteti we ykdysadyÿet boÿunça komiteti öz içine alÿar. Mundan ba∆ga-da,<br />
palatalary◊ her biri a<strong>ny</strong>k meseleleri öwrenmek üçin komitetleri döredip bilÿär. Hemi∆elik komitetlerde<br />
i∆i◊ agramy<strong>ny</strong>◊ yzygiderli artmagy bilen, 150 sa<strong>ny</strong> go∆maça komitetler döredildi.<br />
Hakykat ÿüzünde bu komitetler näme bilen me∆gul bolÿarkalar Eger-de, gürrün bill –<br />
Kongresi◊ seretmegine berlen kanun taslamasy – hakynda barÿan bolsa, degi∆li komitet teklip<br />
edilen kanu<strong>ny</strong>◊ içgin öwrenilmegine jogapkärdir. ≈eÿle komitet adatça, bu komiteti◊<br />
düzüminde i∆lemeÿän hünärmenleri◊, ÿag<strong>ny</strong> Kongresi◊ agzalary<strong>ny</strong>◊, hökümeti◊ ÿerine ÿetiriji<br />
pudagy<strong>ny</strong>◊ jogapkär adamlary<strong>ny</strong>◊, hususy sektory◊ guramalary<strong>ny</strong>◊ wekillerini◊ we aÿry-aÿry<br />
raÿatlary◊ pikirlerini bilmek üçin olary di◊leÿärler.<br />
Ähli maglumatlar ÿygnalandan so◊, komitet täze kanun taslamasyna o◊at seslenme bermelidigini,<br />
ÿa-da onu◊ düzedi∆ler bilen kabul edilmegini◊ maksada laÿykdygy hakyndaky hödürlemäni<br />
girizmelidigini kesgitleÿär. Kämahal, kanun taslamasy gaÿra tesdirilÿär, ÿa-da ünssüz<br />
galÿar, bu bolsa, aslyÿetinde, onu◊ seredilmesini◊ gutar<strong>ny</strong>kly tamamlanÿandygy<strong>ny</strong> a◊ladÿar.<br />
Ÿöne, kanun taslamalary<strong>ny</strong>◊ komitetden çykarylyp, Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊, ÿa-da Senaty◊<br />
doly düzümi tarapyndan kabul edilÿän halatynda, Wekiller Palatasy we Senat tarapyndan<br />
berilen ∆ol bir taslama<strong>ny</strong>◊ dürli görnü∆lerini◊ arasyndaky çapraz gelmeleri aradan aÿyrmak<br />
maksady bilen, bu taslamalary◊ i∆ine ba∆ga komitet giri∆ÿär. Iki palata<strong>ny</strong>◊ agzalaryndan<br />
durÿan, çapraz dü∆melerde ylala∆dyrÿan bu komitet, (ylala∆dyryjy komitet) Kongresi◊ ähli<br />
agzalary<strong>ny</strong> kanagatlandyrÿan kanun taslamasy<strong>ny</strong>◊ gutar<strong>ny</strong>kly görnü∆ini taÿÿarlaÿar,<br />
so◊ra gürrü◊i edilÿän kanu<strong>ny</strong>◊ taslamasy<strong>ny</strong> gutar<strong>ny</strong>kly ara alyp maslahatla∆mak we sese<br />
goÿmak üçin Wekiller Palatasyna we Senata iberilÿär. Ÿokarda agzalan kanun taslamasy<br />
kabul edilen halatynda, gol çekilmek üçin prezidente berilÿär.<br />
74
KONGRESI÷ HEMI≈ELIK ŸA-DA UZAK<br />
MÖHLETLEŸIN KOMITETLERI<br />
WEKILLER PALATASY<br />
Oba hojalygy boÿunça<br />
Pul goÿbermek boÿunça<br />
Ÿaragly güÿçleri◊ i∆leri boÿunça<br />
Bank i∆i we maliÿe hyzmatlary boÿunça<br />
Bÿujet<br />
Söwda boÿunça<br />
Bilim we zähmet resurslary boÿunça<br />
Döwlet reformalary we gözegçiligi boÿunça<br />
Wekiller palatasy<strong>ny</strong>◊ dolandyry∆ meseleleri<br />
boÿunça<br />
Halkara gatnasyklary boÿunça<br />
Ÿuridiki<br />
Resurslar boÿunça<br />
Düzgünler boÿunça<br />
Ylym boÿunça<br />
Kiçi biznes boÿunça<br />
Wezipeli adamlary◊ i∆ ÿerinde özlerini<br />
alyp barmagy<strong>ny</strong>◊ galyplary boÿunça<br />
Ÿol ulaglary we infrastruktura<br />
Weteranlary◊ i∆leri boÿunça<br />
Bÿujet çykdajylary<strong>ny</strong>◊ üstüni ÿapmak<br />
üçin seri∆deler boÿunça<br />
SENAT<br />
Oba hojalygy, azyk önümleri we tokaÿçylyk<br />
boÿunça<br />
Pul goÿbermek boÿunça<br />
Ÿaragly güÿçleri◊ i∆leri boÿunça<br />
Bank i∆i boÿunça<br />
Bÿujet<br />
Söwda, ylym we ÿol ulaglary boÿunça<br />
Energiÿa we tebigy resurslar boÿunça<br />
Da∆ky gur∆agy◊ we jemgyÿetçilik i∆leri◊<br />
meseleleri boÿunça<br />
Maliÿe boÿunça<br />
Halkara gatna∆yklary boÿunça<br />
Hökümet i∆leri boÿunca<br />
Saglygy goraÿy∆, bilim, zähmet resurslary<br />
we pension üpjünçilik boÿunça<br />
Indeÿleri◊ i∆leri boÿunça<br />
Ÿuridiki<br />
Senaty◊ reglamenti we dolandyry∆<br />
i∆leri boÿunça<br />
Kiçi biznes boÿunça<br />
Weteranlary◊ i∆i boÿunça<br />
75
73-nji sahypa◊ dowamy<br />
Prezident kanun taslamasyna gol<br />
çekmekden, ÿa-da o<strong>ny</strong> ret etmekden ÿüz<br />
dönderip biler. ≈eÿle ÿagdaÿda kanun<br />
taslamasy prezidenti◊ goly bolmazdan,<br />
o◊a bara<strong>ny</strong>ndan on gün geçenden so◊<br />
(ÿek∆enbe gününi hasaba almazdan) kanuna<br />
öwrülip bilÿär. Bu düzgünden<br />
ÿeketäk kadadan çykma, ol hem Kongresi◊<br />
kanun taslamasy prezidente iberilenden<br />
so◊ we ÿokarda agzalan on günlük<br />
möhlet gutarmazyndan ö◊ dargadylmagydyr.<br />
Bu ÿagdaÿda prezidenti◊ nähili<br />
ÿol bilen bolsa-da, kanun taslamasyna<br />
seslenmekden ÿüz döndermegi onu◊ ret<br />
edilmegini a◊ladÿar; bu i∆ «jübi ÿüz<br />
döndermesi» ady bilen bellidir.<br />
DER÷EWLERI GEÇIRMEKDE<br />
KONGRESI÷ YGTYŸARLYKLARY<br />
Kongresi◊ kanun çykaryjylyk i∆inden<br />
ba∆ga, has möhum i∆lerini◊ biri<br />
özündäki ygtyÿarlyklary◊ çäginde der-<br />
◊ewleri geçirmekdir. Bu ygtyÿarlyklar,<br />
adatça, haÿsydyr bir kesgitli maksat bilen<br />
döredilen hemi∆elik komitetlere we<br />
ÿörite komitetlere, ÿa-da iki palata<strong>ny</strong>◊da<br />
agzalaryndan düzülen bilelikdäki komitetlere<br />
berilÿär.<br />
Der◊ewler geljekki kanu<strong>ny</strong>◊ zerurlygy<br />
hakynda maglumat ÿygnamak,<br />
eÿÿäm kabul edilen kanunlary◊ täsirliligini<br />
barlamak, hökümeti◊ beÿleki pudaklary<strong>ny</strong>◊<br />
dürli guramalary<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
we jogapkär adamlary<strong>ny</strong>◊ ba∆arja◊lygy<strong>ny</strong><br />
we ak ÿürekliligini ÿüze çykarmak<br />
we seÿrek halatlarda ÿokary<br />
raÿatlyk wezipeli adamlary jogapkärçilige<br />
çekmek kadasy<strong>ny</strong> taÿÿarlamak maksady<br />
bilen geçirilÿär. Köplenç, komitetler<br />
der◊ewleri geçirmekde we jedelli<br />
meseleleri dykgat bilen öwrenmekde<br />
ÿardam bermegi üçin da∆ky barlagçylary◊<br />
hyzmatlaryndan peÿdalanÿarlar.<br />
Der◊ewleri geçirmegi◊ ygtyÿarlyklary<br />
ikinji derejeli möhüm i∆leri öz içine<br />
alÿar. Olary◊ biri-de, der◊ewleri◊<br />
bar∆y<strong>ny</strong> we onu◊ netijelerini halka ÿetirmekdir.<br />
Komitetleri◊ di◊lemelerini◊ köpüsi<br />
açyk häsiÿete eÿedir; jemgyÿetçilige<br />
bellidir we habar beri∆ seri∆deleri bilen<br />
gi◊den beÿan edilÿär. ≈eÿlelikde,<br />
Kongresde di◊lemeler, kanun çykaryjylary◊<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ raÿatlary<strong>ny</strong> bu ÿurdu◊<br />
meseleleri barasynda habardar etmek<br />
we olary◊ çözgüdinde amerikan jemjyÿetçiligini◊<br />
gi◊ gatlaklarynda gyzyklanma<strong>ny</strong><br />
oÿarmak üçin ulanÿan, uly ähmiÿete<br />
eÿe bolan, bütewi mehanizmi bolup<br />
durÿar. Mundan ba∆ga-da, Kongresi◊<br />
komitetleri biperwaÿ ∆aÿatlary görkezme<br />
bermäge mejbur etmekde we görkezme<br />
bermekden boÿun gaçyrÿan<br />
∆aÿatlary Kongrese dil ÿetirendigi üçin<br />
sud jogapkärçiligine çekmekde we galp<br />
görkezme berÿänleri ÿalan ∆aÿatlygy<br />
üçin sud yzarlamalaryna sezewar etmekde<br />
ygtyÿarlyklary bardyr.<br />
KONGRESI÷ RESMI DÄL<br />
TEJRIBESI<br />
Ÿewropa parlament ulgamlaryndan<br />
tapawutlylykda, AB≈-y◊ kanun çykaryjylary<strong>ny</strong>◊<br />
saÿla<strong>ny</strong>p alynmasy<strong>ny</strong>◊ we<br />
özlerini alyp barmagy<strong>ny</strong>◊, merkezle∆dirilen<br />
partiya duzguni bilen hiç hili diÿen<br />
ÿaly umumylygy ÿokdur. Esasy amerikan<br />
syÿasy partiÿalary<strong>ny</strong>◊ her biri ÿerli<br />
we ∆tat guramalaryna, dört ÿyl arakesme<br />
bilen bolÿan prezident saÿlawlary<br />
döwründe milli partiÿa – Respublikan<br />
ÿa-da Demokratik partiÿa birle∆ÿän bilele∆igine<br />
ÿolba∆çylyk edÿärler. ≈eÿlelik-<br />
76
de, Kongresi◊ agzalary öz wezipesi üçin<br />
bir partiÿa<strong>ny</strong>◊ ÿolba∆çysyna, ÿa-da<br />
Kongresdäki i∆i boÿunça kärde∆lerine<br />
däl-de, eÿsem onu◊ üçin ses beren ol ÿada<br />
beÿleki ∆taty◊ ÿerindäki saÿlawçylara<br />
borçludyrlar. Netijede, Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ we senatorlary◊ kanun<br />
çykaryjylyk tertibi indiwidualizmi◊<br />
we idiosinkraziÿa<strong>ny</strong>◊ ÿüze çykmak<br />
meÿline eÿedir; bu bolsa olar tarapyndan<br />
görkezilÿän saÿlawçylary◊ we kontingenti◊<br />
azatlygy<strong>ny</strong>◊ we ägirt tapawutlary<strong>ny</strong>◊<br />
∆öhlelenmesi bolup durÿar; munu◊<br />
çe∆mesi bolsa, bu wekilleri◊ we senatorlary◊<br />
hut özlerine berlen saÿlaw<br />
okrugy<strong>ny</strong> «jemlemegi◊» hötdesinden<br />
gelendigi barasyndaky hakykatdyr.<br />
≈onu◊ üçin, Kongress köp basgançakly<br />
däl-de kollegiÿal guramadyr.<br />
Häkimiÿet korporasiÿada edili∆i ÿaly,<br />
ÿokardan a∆aklygyna ÿaÿranokda, eÿsem<br />
dürli ugurlara ÿaÿraÿar. Häkimiÿeti◊<br />
di◊e sähelçe merkezle∆dirilmesi gözegçilige<br />
alynÿar, sebäbi «jezalandyrmak,<br />
ÿa-da geçirimlik etmek» örän ähmiÿetsiz<br />
bolup durÿar. Kongresi◊ syÿasaty ba∆arja◊<br />
birle∆ikleri◊ döredilmegi bilen emele<br />
gelÿär; olary◊ düzümi meselä baglylykda,<br />
üÿtgäp durÿar; onu◊ çözgüdi üçin<br />
kanun çykaryjylar ol ÿa-da beÿleki birle∆iklere<br />
birikÿärler. Kähalatda, dürli<br />
taraplardan zor salmalar bolan mahalynda<br />
– Ak Tamdan ba∆lap, ähmiÿetli güÿje<br />
eÿe bolan ykdysady we etniki toparlara<br />
çenli – kanun çykaryjylar çözgüdi gaÿra<br />
goÿmak we ∆ol bir wagtda täsirli sektora<br />
özlerini ÿigrendirmezlik üçin, kadalary◊<br />
düzgünlerinden peÿdalanÿarlar.<br />
Kongresi◊ ol ÿa-da beÿleki agzasy<strong>ny</strong>◊<br />
wezipesini ÿygy-ÿygydan kesgitleÿän,<br />
özü◊i alyp barmagy◊ resmi däl,<br />
ÿa-da ÿazylmadyk düzgünleri bar. «Habardar<br />
edilenler», ÿag<strong>ny</strong> Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary we senatorlar kanun<br />
çykarmak boÿunça özlerini◊ gös-göni<br />
borçlarynda tagallalary<strong>ny</strong> jemlemek bilen,<br />
«habardar edilmedikler», ÿag<strong>ny</strong><br />
milli derejedäki meseleler boÿunça çyky∆<br />
etmek bilen ykrar edilmekligi gazanÿanlara<br />
garanda, Kongresden da∆arda<br />
uly abraÿdan peÿdalanÿarlar. Kongresi◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ öz kärde∆lerine hormat<br />
goÿmalydygy we ol ÿa-da beÿleki<br />
kongresmeni◊ onu◊ kimdir birini◊ opponenti<br />
bolup durÿandygyna we onu◊ goraÿan<br />
syÿasy ugru<strong>ny</strong>◊ kimdir birine juda<br />
ÿakumsyzdygyna seretmezden, onu◊<br />
∆ahsyÿetini ÿerliksiz aÿyplamaly däl<br />
diÿlip hasaplanÿar. ≈eÿle-de, Kongresi◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ kanun çykaryjylyk syÿasaty<strong>ny</strong>◊<br />
di◊e az sanly ugurlarynda ÿöritele∆melidirler<br />
we kanun döredijilik ulgamynda<br />
ÿüze çykÿan ähli meseleleri◊<br />
jemini◊ çözgüdinde eksperti◊ wezipesine<br />
dala∆ etmeli däldirler diÿlip pikir<br />
edilÿär. ≈u resmi däl düzgünleri berjaÿ<br />
edÿänleri◊ o◊at komitelerde, ÿa-da i◊<br />
bolmanda, hususan, olary◊ saÿlawçylary<strong>ny</strong>◊<br />
bähbitlerine garalÿan komitetlerde<br />
ÿer almaga mümkinçiligi köpräkdir.<br />
❏<br />
77
GÖZEGÇILIK BOŸUNÇA KONGRESI÷<br />
YGTYŸARLYKLARY<br />
Sözlükler «gözegçilik» sözüni «göz-gulak bolmak üçin synlamak» diÿip we ∆eÿle çemele∆me,<br />
Kongresi◊ häkimiÿeti◊ ÿerine ÿetiriji pudagyna täsir etmek üçin ulanÿan gurallary<strong>ny</strong>◊ has<br />
degerlilerini◊ biri boldy. Kongress tarapyndan gözegçilik ÿitgä we aldawa ÿol bermeÿär;<br />
raÿatlary◊ azatlygy<strong>ny</strong> goraÿar; ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊ kanunlary berjaÿ etmegini üpjün<br />
edÿär; kanunlary döretmek we jemgyÿetçilige a◊-bilim ÿaÿratmak üçin maglumat toplamaga<br />
ÿardam berÿär we ÿerine ÿetiriji edaralary◊ i∆ine baha bermäge mümkinçilik döredÿär.<br />
Gözegçilik ministrliklere, ÿerine ÿetiriji guramalara, buÿruk çykaryjy komissiÿalara we<br />
prezidenti◊ i∆ine degi∆lilikde amala a∆yrylÿar.<br />
Kongress tarapyndan gözegçilik i∆ini◊ amala a∆yrylmagy dürli görnü∆lere eÿe bolup biler:<br />
❏ Komitetler tarapyndan gönükdirilÿän talaplar we olarda di◊lenilmeler;<br />
❏ Prezident bilen resmi konsultasiÿalar we ondan gelÿän dokladlar;<br />
❏ Senaty◊ prezident tarapyndan hödürlenÿän kandidaturalar we ol ÿa-da beÿleki ∆ertnamalary<br />
bagla<strong>ny</strong>∆magy◊ amatlydygy barada berÿän maslahatlary we goldawy;<br />
❏ Wekiller Palatasynda ÿokary wezipeli adamlary impiçment tertibinde jogapkärçilige<br />
çekmek we onu◊ bilen bagla<strong>ny</strong>∆ykly so◊raky i∆leri◊ Senat tarapyndan di◊lenilmegi;<br />
❏ Wekiller palatasynda we Senatda ÿigrimi bä∆inji düzedi∆e laÿyklykda, prezidenti◊ öz<br />
borçlary<strong>ny</strong> ÿerine ÿetirmäge ukypsyz ÿagdaÿynda, ÿa-da witse prezidenti wezipesinden<br />
bo∆atmak ÿagdaÿynda prosesual hereketler;<br />
❏ Kanun çykaryjylar we hökümeti◊ ÿerine ÿetiriji pudagy<strong>ny</strong>◊ jogapkär adamlary bilen resmi<br />
däl du∆u∆yklar;<br />
❏ Kongressmenleri◊ hökümet komissiÿalary<strong>ny</strong>◊ düzümine go∆ulmagy;<br />
❏ Kongresi◊ komitetleri we her biri Kongresi◊ täsirli gurallary bolup durÿan, Kongresi◊<br />
Bÿujet dolandyry∆ edarasy, Ba∆ Bÿujet-gözegçilik dolandyry∆ edarasy (Umumy Bÿujet<br />
hasabaty dolandyry∆ edarasy) we Tehnika baha beri∆ dolandyry∆ edarasy ÿaly kömekçi<br />
guramalary tarapyndan geçirilÿän der◊ewler;<br />
Kongresi◊ gözegçilik boÿunça ygtyÿarlyklary, ynsapsyz wezipeli adamlary wezipesinden<br />
çetle∆dirmekde, syÿasy ugry üÿtgetmekde we ÿerine ÿetiriji hakimiÿeti◊ üstünden kanun<br />
tarapyndan bellenilyän täze çäreleri◊ berjaÿ edilmeginde, az ÿardam bermediler. Ynha,<br />
meselem, 1949-njy ÿylda Senaty◊ ÿörite go∆maça der◊ew komitetleri tarapyndan geçirilen<br />
der◊ewler Trumeni◊ administrasiÿasy<strong>ny</strong>◊ ÿokary wezipeli döwlet i∆gärlerini◊ arasynda<br />
parahorlygy◊ bardygy<strong>ny</strong> ÿüze çykardy. Bu birnäçe guramalary◊ gaÿtadan guralmagyna<br />
we Ak Tamy◊ hökümetde parahorçylyk i∆lerini der◊emek üçin ÿörite komissiÿasy<strong>ny</strong>◊ döredilmegine<br />
getirdi. XX asyry◊ 60-njy ÿyllary<strong>ny</strong>◊ ahyrynda Senaty◊ halkara gatna∆yklar boÿunça<br />
i∆ini◊ Komitetde seredilmesini◊ telewideniÿede görkezilmegi Wÿetnamda ur∆a gar∆y oppozi-<br />
78
siÿa<strong>ny</strong> çagyrmaga ÿardam etdi. 1973-nji ÿylda der◊elen Wotergeÿti◊ i∆i, öz gulluk wezipesinden<br />
syÿasy bähbit almak üçin bikanun peÿdalanan Ak tamy◊ wezipeli adamlary<strong>ny</strong>◊ pa∆<br />
bolmagyna we so◊raky ÿylda, Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ Ÿuridiki komiteti tarapyndan ba∆lanan,<br />
Riçard Nikso<strong>ny</strong> AB≈-<strong>ny</strong>◊ prezidentliginden aÿyrmak i∆i onu◊ prezidentligini◊ so◊una nokat<br />
goÿdy. 1975 we 1976-njy ÿyllarda ÿörite komiteti◊ geçiren der◊ewlerini◊ netijesinde, gözleg<br />
geçiriji guramalarda berlen ygtyÿardan düÿpli hyÿanatçylykly peÿdalanma ÿüze çykaryldy;<br />
bu gözleg geçiriji i∆je◊ligi◊ käbir görnü∆lerini◊ üstünden barlag boÿunça täze kanunlary◊<br />
girizilmegine getirdi.<br />
1983-nji ÿylda, Kongresi◊ AB≈-y◊ Gümrükhana gullugy we AB≈-y◊ immigrasiÿa we naturalizasiÿa<br />
Gullugy tarapyndan araçäkde has içgin barlaglary◊ geçirilmegi barasyndaky teklibe<br />
degi∆li haÿy∆yndan so◊, ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊ bu teklibi, taze kanun kabul edilmezden,<br />
durmu∆a geçirmäge ukypsyzdygy hakyndaky mesele goÿuldy. 1987-nji ÿylda gözegçilik<br />
babatyndaky tagallalar, ÿerine ÿetiriji häkimiÿeti◊ i∆inde, Eÿrana ÿarag satmakda we<br />
netijede alnan girdejini◊ bölegini Nikaraguadaky «kontras» ady bilen belli häkimiÿete gar∆y<br />
güÿçlere ibermekde, ÿüze çykan kanun bozmalary◊ üstüni açmaga ÿardam etdi. Kongress<br />
tarapyndan a<strong>ny</strong>klanan maglumatlar ∆eÿle hadysalara ÿol bermeÿän kanu<strong>ny</strong>◊ orna∆dyrylmagy<br />
baradaky teklibi◊ girizilmegine getirdi.<br />
1996 we 1997-nji ÿyllarda Kongresi◊ iki partiÿaly komissiÿasy tarapyndan geçirilen<br />
der◊ewler we Senat tarapyndan so◊raky di◊lenmeler içerki girdejiler Gullugy<strong>ny</strong>◊ (IGG),<br />
we girdeji salgydyna jogapkär federal gurama<strong>ny</strong>◊ i∆lerini◊ ÿolba∆çylyk edilmeginde hyÿanatçylyk<br />
we kemçilik hadysalary<strong>ny</strong> ÿüze çykarmaga mumkinçilik berdi. Senaty◊ maliÿe<br />
boÿunça Komiteti, IGG-i◊ operatiw i∆gärlerini◊ ∆eÿle güÿçli zor salmaga tölenilmedik salgydy◊<br />
öwezini dolmak üçin mejbur bolandyklary<strong>ny</strong> we kähalatda, salgyt töleÿjileri bikanun<br />
yzarlandyklary<strong>ny</strong> tassyklaÿan görkezmelerini di◊ledi. Mu<strong>ny</strong>, raÿatlar özlerine IGG-ni◊ onu◊<br />
ÿol bererliksiz hyjuwly tertibi bilen utga∆ÿan delilsiz talaplary bildirÿändiklerini aÿdyp<br />
tassykladylar, bu hamala, olary◊ tölemedik salgydy sebäplidir diÿen netijä geldiler. 1998-nji<br />
ÿylda Kongres IGG-da reformalary◊ geçirilmegi barada kanun kabul etdi, onu◊ netijesi<br />
gara∆syz gözegçilik bilele∆igini◊ döredilmegi we salgyt töleÿjilere, olary salgyt tölemäge<br />
degi∆lilikde mamladyklary<strong>ny</strong> subut etmek zerurlygyndan azat etmegi we IGG-i◊ jedelli<br />
halatlarda ozüni◊ degi∆li subutnamalary görkezmelidigini öz içine alÿan, has ygtybarly<br />
goragy◊ berilmegidir.<br />
Kongresi◊ gözegçilik boÿunça ygtyÿarlyklary, prezidenti◊ i∆ine gözegçiligi guramakda we<br />
döwlet syÿasaty<strong>ny</strong>◊ üstünden barlagy amala a∆yrmakda nämäni◊ derwaÿys ähmiÿetli faktor<br />
bolup durÿandygy<strong>ny</strong> elmydama tassyklaÿarlar.<br />
79
AB≈-y◊ Ÿokary Sudy<br />
80
5<br />
bap<br />
SUD PUDAGY<br />
KONSTITU-<br />
SIŸANY÷<br />
DÜ≈ÜNDIRILI≈I<br />
«Konstitusiÿa laÿyklylykda,<br />
sud ulgamy bizi◊<br />
azatlygymyzy◊ we bizi◊<br />
eÿeçiligimizi◊ kepilnamasy<br />
bolup durÿar.»<br />
– Çarlz Ewans Hÿuz, AB≈-y◊<br />
Ÿokary Sudu<strong>ny</strong>◊ Ba∆lygy,<br />
Elmaÿrda, Nÿu Ÿork ∆taty,<br />
1907-nji ÿylda sözlän sözi.<br />
81
Federal hökümeti◊ üçünji pudagy, sud<br />
häkimiÿeti, ÿurdu◊ bütin çägini öz içine<br />
alÿan sudlary◊ ulgamyndan durÿar. Bu<br />
ulgamy◊ ba∆ynda Birle∆en ≈tatlary◊ Ÿokary<br />
Sudy durÿar.<br />
≈tatlary◊ sud ulgamy entek Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
taslamasy i∆lap düzülmänkäde<br />
bardy. Konstitusion Konwenti◊ wekillerini◊<br />
arasynda federal sud ulgamlary<strong>ny</strong>◊<br />
döredilmek zerurlygy, ∆eÿle-de<br />
bu ulgamy◊ ∆tatlary◊ sudlary<strong>ny</strong> gysyp<br />
çykarmalydygy ÿa-da däldigi barasyndaky<br />
mesele dogrusynda düÿpli gapmagar∆ylyklar<br />
ÿüze çykdy. Beÿleki ara alyp<br />
maslahatla∆ylÿan meseleler ÿaly, wekiller<br />
∆tatlary◊ sudlary<strong>ny</strong>◊ sud etmek hukuklary<strong>ny</strong><br />
(ÿurisdiksiÿasy<strong>ny</strong>) saklap galmagyna,<br />
∆ol bir wagtda Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
federal sud ulgamyna çäklendirilen<br />
häkimiÿeti bermegine getirÿän ylala∆yklary<br />
gazandylar. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ 3-nji<br />
maddasynda federal sud ulgamlary<strong>ny</strong>◊<br />
a∆akdaky esaslary kesgitlenilÿär: «Birle∆en<br />
≈tatlary◊ Sud häkimiÿeti di◊e Ÿokary<br />
Suda we Kongresi◊ wagtal-wagtal<br />
ykrar edip biljek a∆akda durÿan sudlaryna<br />
degi∆lidir».<br />
FEDERAL SUDLARY÷ ULGAMY<br />
Ÿokarda agzalan düzgünnamadan<br />
ugur alyp, birinji çagyry∆y◊ Kongresi<br />
ÿurdy okruglara böldi we her okrug üçin<br />
federal sudlary döretdi. Bu ba∆langyçdan<br />
häzirki düzüm emele geldi: Ÿokary<br />
Sud, 13 sa<strong>ny</strong> ∆ikaÿat sudlary, 94 sa<strong>ny</strong> federal<br />
okrug sudlary we aÿratyn sud<br />
etmäge hukukly 2 sa<strong>ny</strong> ÿörite sud.<br />
Häzirki watgda Kongress federal sudlary<br />
döretmekde we ÿatyrmakda, ∆eÿle-de federal<br />
sud ulgamynda sudÿalary◊ sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
kesgitlemekde öz hukuklary<strong>ny</strong> saklap<br />
galÿar. Ÿöne onu◊ Ÿokary Sudy ÿatyrmaga<br />
hukugy ÿokdur.<br />
Sud häkimiÿeti hereket edÿän Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊,<br />
Kongresi◊ kanunlary<strong>ny</strong>◊ we<br />
Birle∆en ≈tatlary◊ halkara geple∆iklerini◊,<br />
ÿag<strong>ny</strong> ilçileri◊, wezipeli adamlary◊,<br />
Birle∆en ≈tatlardaky da∆ary ÿurtlary◊<br />
konsullary<strong>ny</strong>◊ i∆ine degi∆lilikde ÿüze<br />
çykÿan i∆lerine; AB≈-y◊ Hökümetini◊<br />
tarapdar bolÿan jedellerine, ∆tatlary◊<br />
arasyndaky (ÿa-da olary◊ raÿatlary<strong>ny</strong>◊)<br />
we da∆ary döwletleri◊ (ÿa olary◊ raÿatlary<strong>ny</strong>◊,<br />
ÿa-da olary◊ tabynlygyndakylary◊)<br />
arasyndaky jedellere we bergidarlyk<br />
baradaky i∆lere ÿaÿraÿar. 11-nji<br />
Düzedi∆ federal sud etmek hukugy<strong>ny</strong>,<br />
bir ∆taty◊ talapkär, beÿleki ∆taty◊ hökümetini◊<br />
günäkär hökmünde çyky∆ edÿän<br />
ÿagdaÿlaryndan aÿyrdy. Bu federal<br />
sud etmek hukugy<strong>ny</strong>◊, ∆taty◊ hökümetini◊<br />
talapkär hökmünde, beÿleki ∆taty◊<br />
raÿaty<strong>ny</strong>◊ günäkär hökmünde çyky∆<br />
edÿän i∆lerine ÿaÿramaklygyna päsgel<br />
bermedi.<br />
Federal sudlary◊ häkimiÿeti raÿatlary◊<br />
ÿitgini◊ öwezini dolmak we beÿleki<br />
zeperler baradaky arzalaryna, ∆eÿlede<br />
federal kanunlary◊ esasynda ÿüze<br />
çykÿan jenaÿat i∆lerine degi∆lidir. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
III-nji maddasyndan ∆tatlary◊<br />
sudlary<strong>ny</strong>◊ we federal sudlary◊<br />
arasyndaky çyl∆yrymly aragatna∆yklary◊<br />
toplumy gelip çykÿar. Adatça, federal<br />
sudlarda aÿry-aÿry ∆tatlary◊ kanunlary<br />
esasynda ÿüze cykÿan i∆ler di◊lenilmeÿär.Ÿöne,<br />
federal sudlary◊ sud etmäge<br />
hukukly i∆lerini◊ toplumy hem bar;<br />
olar ∆tat sudlary tarapyndan di◊lenilip<br />
we karar çykarylyp biliner. ≈eÿlelikde,<br />
sudlary◊ iki ulgamy<strong>ny</strong>◊ hem, bir ugurda<br />
özbolu∆ly sud etmek hukuklary we<br />
82
eÿleki ugurlarda gabat gelÿän sud etmek<br />
hukuklary bardyr.<br />
Konstitusiÿa, sud häkimiÿetini◊ gara∆syzlygy<strong>ny</strong>,<br />
«federal sudÿalary◊ özlerini<br />
gowy alyp barÿan halatlarynda, öz<br />
orunlarynda oturjakdygy» baradaky düzgünnamasyna<br />
esasla<strong>ny</strong>p kepillendirÿär.<br />
I∆ ÿüzünde bolsa, bu olary◊ öz orunlarynda<br />
ömrüni◊ ahyryna çenli, ÿa hormatly<br />
dynç aly∆a çenli, ÿa-da gullukdan<br />
gidÿänçä oturjakdygy<strong>ny</strong> a◊ladÿar. Egerde,<br />
sudÿa öz ornunda bolmak bilen düzgüni<br />
bozsa, onu◊ gar∆ysyna prezidente<br />
we federal hökümeti◊ beÿleki resmi<br />
adamlaryna degi∆lilikde edili∆i ÿaly, impiçment<br />
düzgüni ba∆la<strong>ny</strong>lyp biliner.<br />
AB≈-y◊ sudÿalary prezident tarapyndan<br />
bellenilÿär, olary◊ belllenilmegi bolsa,<br />
Senat tarapyndan tassykla<strong>ny</strong>lÿar. Bulardan<br />
ba∆ga, Kongress sudÿalary◊ is<br />
haky<strong>ny</strong>◊ möçberini kesgitleÿär.<br />
ŸOKARY SUD<br />
Ÿokary Sud Birle∆en ≈tatlary◊ ba∆<br />
sudy bolup, ol Konstitusiÿa tarapyndan<br />
ÿörite döredilen ÿeke-täk sud bolup<br />
durÿar. Ÿokary Sudu◊ islendik kararyna<br />
hiç bir beÿleki sudlarda ∆ikaÿat edilip<br />
bilinmeÿär. Kongresi◊ Ÿokary Sudda<br />
oturÿan sudÿalary◊ sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong> kesgitlemäge<br />
we haÿsy ÿagdaÿlary◊ onda seredilmäge<br />
degi∆lidigi baradaky meseläni käbir<br />
çäklendirmeler bilen çözmäge ygtyÿary<br />
bardyr. Ÿöne Kongress Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
özi tarapyndan Ÿokary Suda berlen<br />
ygtyÿarlyklary üÿtgedip bilmeÿär.<br />
Konstitusiÿada sudÿa<strong>ny</strong>◊ wezipesini<br />
almak üçin hukugy◊ berilmek ∆ertleri<br />
dogrusynda hiç zat aÿdylmaÿar. Onda<br />
sudÿalary◊ ÿurist bolmalydygy barada<br />
hiç hili talaplar ÿokdur, hakykatda bolsa,<br />
ähli federal sudÿalar we Ÿokary Sudu◊<br />
agzalary hemi∆e aklawçylary◊ kollegiÿasyndan<br />
durÿardy.<br />
Ÿokary Sud döredilen wagtyndan<br />
bäri takmynan 200 ÿyla golaÿ mundan<br />
ö◊, onu◊ agzalary 100-den sähelçe<br />
gowrakdy. Ilkinji Ÿokary Sud onu◊<br />
ba∆lygyndan we bä∆ agzasyndan durÿardy.<br />
So◊raky 80 ÿyly◊ içinde Ÿokary Sudu◊<br />
agzalary<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>, 1869-njy ÿylda<br />
bu gurama<strong>ny</strong>◊ düzümi bir ba∆lygy◊ we<br />
sekiz agza<strong>ny</strong>◊ derejesinde bellenilÿänça,<br />
üÿtgäp gelÿärdi. Ÿokary Sudu◊<br />
ba∆lygy, bu sudu◊ ÿerine etiriji i∆lerine<br />
eÿe bolan, wezipeli adam bolup durÿar.<br />
Ÿöne, ol ÿa-da beÿleki i∆ boÿunça karar<br />
kabul edilende, Ÿokary Sudu◊ ba∆lygy<strong>ny</strong>◊,<br />
edil agzalary<strong>ny</strong>◊ky ÿaly bir sesi<br />
bardyr.<br />
Ilki-ilkiler Ÿokary Sudu◊ sud etmek<br />
hukugy di◊e iki hili i∆e: da∆ary döwletleri◊<br />
görnükli ÿolba∆çylaryna galta∆ÿan<br />
i∆lere we taraplary◊ biri ∆tat bolan i∆lere<br />
gönükdirilendi. Beÿleki ähli i∆lere Ÿokary<br />
Sud tarapyndan di◊e has a∆aky düzümlerdäki<br />
sudlary◊ arzalary netijesinde<br />
seredilÿärdi.<br />
Her ÿylda gelÿän mü◊lerçe i∆leri◊<br />
içinden, Ÿokary Sud di◊e 150-ä golaÿyna<br />
seredÿär. Olary◊ köpüsi kanu<strong>ny</strong>◊<br />
teswirlemesini, ÿa-da haÿsydyr bir kanu<strong>ny</strong>◊<br />
ol ÿa-da beÿleki bölümini◊ kabul<br />
edilmeginde Kongresi◊ ugur alan niÿetlerini<br />
öz içine alÿar. ŸöneŸokary Sudu◊<br />
i∆ini◊ degerli bölegini ÿerine etiriji<br />
häkimiÿeti◊ kanunlary<strong>ny</strong>◊ we aktlary<strong>ny</strong>◊<br />
Konstitusiÿa gabat gelÿändigini<br />
a<strong>ny</strong>klamak düzÿär. Sud der◊ewini◊ bu<br />
hukuklary Konstitusiÿada takyk görkezilen<br />
däldir. Has takygy, olar Ÿokary Sudu◊<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong> okamagy netijesinde<br />
83
özüni◊ garamagyna alan we amerikan<br />
ÿurisprudensiÿasy<strong>ny</strong>◊ we ÿuridiki tejribesini◊<br />
ösü∆ ÿolunda päsgelçilik bolan,<br />
1803-nji ÿyldaky, Marberi Mediso<strong>ny</strong>◊<br />
gar∆ysyna gozgalan i∆de ynandyryjylykly<br />
görkezendigi barasyndaky garaÿ∆y<strong>ny</strong><br />
ö◊e çykarÿar. Özüni◊ bu i∆ baradaky kararynda<br />
Ÿokary Sud «Konstitusiÿa bap<br />
gelmeÿän kanu<strong>ny</strong> akty◊ kanun däldigini<br />
tekrarlaÿardy we so◊ra «hiç bir ∆übhe<br />
bolmazdan sud edarasy<strong>ny</strong>◊ ygtyÿary<strong>ny</strong>◊<br />
we borjunÿ◊ kanu<strong>ny</strong>◊ düÿp mazmu<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
dü∆ündirmekden» ybaratdygy<strong>ny</strong> görkezÿärdi.<br />
Agzalan garaÿy∆ ∆tatlary◊ hökümetlerine,<br />
ÿerli hakimiÿet guramalaryna<br />
hem ÿaÿradyldy.<br />
Ÿokary Sudu◊ karary<strong>ny</strong>◊ biragyzdan<br />
kabul edilmegi hökman däldir; kanun<br />
tarapyndan bellenilen zerur sanlary<strong>ny</strong><br />
düzÿän ÿönekeÿ köpçüligi◊ bolmagy,<br />
ÿag<strong>ny</strong> karar kabul etmekde bu gurama<strong>ny</strong>◊<br />
alty agzasy<strong>ny</strong>◊ gatna∆magy ÿeterlikdir.<br />
Sesleri◊ bölünen halatynda, karar<br />
kabul edilen bolsa, Ÿokary Sud, her birini◊<br />
bu gurama<strong>ny</strong>◊ geljekki kararlary<strong>ny</strong>◊<br />
esasy bolup hyzmat etjek köpçüligi◊ pikirini<br />
we azlygy◊ pikirini (ÿa-da aÿratyn<br />
pikiri) halka ÿaÿradÿar. Köplenç Ÿokary<br />
Sudu◊ agzalary sudu◊ düzümini◊ aglaba<br />
bölegini◊ garaÿy∆lary bilen gabat gelÿän<br />
sudÿalary◊ pikirlerini ÿazyp alÿarlar. Bu<br />
haçanda, Ÿokary Sudu◊ agzalary<strong>ny</strong>◊,<br />
sudu◊ aglaba bölegini◊ karar kabul etmegi◊<br />
bar∆ynda ugur alan sebäpleri zerarly<br />
däl-de, ol ÿa-da beÿleki karar bilen<br />
ylala∆ÿan mahalynda edilÿär.<br />
84
AB≈-y◊ Ÿokary Sudu<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary (çepden saga):<br />
Klarens Tomas,<br />
Entonni Skeÿliÿa,<br />
Sandra Deÿ O’ Konnor,<br />
Entoni M. Kennedi,<br />
Dewid H. Souter,<br />
Stiwen J. Breÿer,<br />
Jon Pol Stiwens,<br />
Ÿokary Sudu◊ ba∆lygy<br />
Uilÿam H. Renkwist we<br />
Rut Beÿder Ginzberg.<br />
≈IKAŸAT SUDLARY<br />
WE FEDERAL OKRUG SUDLARY<br />
AB≈-y◊ sud ulgamynda Ÿokary Suddan<br />
so◊ra ikinji derejäni, 1891-nji ÿylda<br />
i∆leri◊ çözülmegine ÿardam etmek we<br />
Ÿokary Sudy onu◊ ägirt ÿükünden kemkäsleÿin<br />
bo∆atmak maksady bilen döredilen,<br />
∆ikaÿat sudlary eÿeleÿär. Kongress<br />
12 sa<strong>ny</strong> sebit okrug ∆ikaÿat sudlary<strong>ny</strong> we<br />
federal okrug boÿunça AB≈-y◊ ≈ikaÿat<br />
sudu<strong>ny</strong> döretdi. Bu sudlary◊ her birinde<br />
oturÿan sudÿalaryn sa<strong>ny</strong> a<strong>ny</strong>k suda<br />
baglylykda uly üÿtgemelere (6-dan 28-e<br />
çenli) sezewar bolÿar. Ÿöne göçme sud<br />
mejlislerini◊ köpüsinde sudÿalary◊ sa<strong>ny</strong><br />
10 bilen 15-i◊ aralygynda bolÿar.<br />
≈ikaÿat sudlary özlerini◊ sud etmäge<br />
hukukly çäklerinde federal okrug sudlary<strong>ny</strong>◊<br />
(ikinji düzümli federal sudlary◊)<br />
kararlaryna seredÿärler. ≈eÿle hem, olara<br />
gara∆syz sazlaÿjy guramalary◊ i∆ine seretmäge,<br />
bu guramalary◊ halys tapdan<br />
dü∆en ÿagdaÿynda we hukuk meseleleri<br />
boÿunça düÿpli agzalalyklary◊ bar mahalynda<br />
ygtyÿarlyklar berlendir. Mundan<br />
ba∆ga-da, AB≈-y◊ federal okrug boÿunça<br />
≈ikaÿat Sudy bütin ÿurdu◊ çäginde ÿörite<br />
i∆ler boÿunça ∆ikayat arzalaryna, ÿag<strong>ny</strong><br />
söwda we senet i∆ini etmek hukugy bilen<br />
bagly i∆lere, ∆eÿle-de, ÿörite sud etmäge<br />
hukukly sudlar, halkara söwda meseleleri<br />
boÿunça Federal sud we Federal ≈ikaÿat<br />
sudy tarapyndan kabul edilÿän kararlara<br />
seretmekde sud etmek hukugyna eÿedir.<br />
≈ikaÿat sudlaryndan so◊ra, has<br />
a∆aky düzümli sudlar federal okrug sud-<br />
85
Bu suratda Kolarado ∆taty<strong>ny</strong>◊ Denwer ∆äherinde AB≈-y◊ federal okrug sudunda<br />
Terri Nikolsa (sagdan ikinji) sud edili∆i ∆ekillendirilipdir. Nikols 1995-nji ÿylda<br />
Oklahoma ∆tatyndaky Oklahoma ∆äherini◊ federal binÿatlary<strong>ny</strong>◊ birinde bomba<strong>ny</strong><br />
partlatmaga gatna∆andygy üçin suda berildi we aÿyplandy.<br />
larydyr. 50 ∆tat we AB≈-y◊ çägi jebir çeken<br />
taraplary◊ öz i∆lerini◊ sudy çözülÿän<br />
ÿerlerine a◊sat yeter ÿaly 94 sa<strong>ny</strong><br />
sud okruglaryna bölünendir. Her bir okrug<br />
sudunda azyndan iki sudÿa bardyr,<br />
kabir ∆unu◊ ÿaly sudlarda birnäçe<br />
sudÿalar bardyr. Sudÿalary◊ sa<strong>ny</strong> 24-<br />
den geçÿän köp ilatly sud okruglary<strong>ny</strong>◊<br />
hem sa<strong>ny</strong> az däldir. I∆lere seretmekde<br />
ÿükü◊ köp bolmagyna baglylykda, bir<br />
okrugy◊ sudÿasy wagtlaÿyn beÿleki okrugda<br />
i∆läp biler. ≈u◊a me◊ze∆ sud okruglary<strong>ny</strong>◊<br />
çäklerini, ilaty◊ sa<strong>ny</strong>na,<br />
meÿda<strong>ny</strong>na we i∆i◊ göwrümine laÿyklykda,<br />
Kongress belleÿär. Käbir kiçi ∆tatlary◊<br />
özleri ∆eÿle sud okruglary bolup<br />
durÿarlar, ∆ol bir wagtda her bir uly ∆tatda:<br />
Nÿu Ÿorkda, Kaliforniÿada we Tehasda<br />
4 sud okrugy bardyr.<br />
Sudÿalar hemi∆elik i∆leÿän sud okruglarynda<br />
i∆lemelidirler. Bu Kolumbiÿa<br />
federal okrugyna degi∆li däldir. Okrug<br />
sudÿalary öz nobatdaky mejlislerini okrugy◊<br />
dürli ∆äherlerinde geçirÿärler.<br />
Bu sudlarda çözülÿän i∆leri◊ we hukuk<br />
jedellerini◊ köpüsi federal jenaÿat<br />
hukugy boÿunça jenaÿatlara we federal<br />
düzgün bozmalara, ÿag<strong>ny</strong> hat üsti bilen<br />
iberilmäge degi∆li däl zatlara, federal<br />
emlägi◊ talanmagyna, azyk önümlerini◊<br />
86
arassalygy baradaky kanu<strong>ny</strong>◊ bozulmagyna,<br />
bank kanunlary<strong>ny</strong>◊ berjay edilmezligine,<br />
galp pul çykarylmagyna we<br />
kontrafaksiÿa ÿaly i∆lere degi∆lidir. Bular,<br />
uly ge◊e∆ agzalary<strong>ny</strong>◊ aÿyplama aktlary<br />
bilen, umumy hukuga degi∆lilikde<br />
jenaÿat edenleri aÿyplaÿan we oturda∆lary◊<br />
i∆ boÿunça karar çykarÿan ÿeke-täk<br />
federal sudlardyr.<br />
Her bir sud okrugynda bergidarlyk<br />
i∆leri boÿunça hem sud bardyr, sebäbi<br />
Kongress bergidarlyk i∆lerini◊ ∆tat sudlarynda<br />
dal-de, eÿsem federal sudlarda<br />
çözülmelidigi hakynda karar kabul etdi.<br />
Bergidarlyk düzgünine laÿyklykda,<br />
aÿry-aÿry adamlar, ÿa-da kärhanalar<br />
bergidarlaryna bergisini berip bilmedik<br />
halatynda, öz aktiwlerini◊ sudu◊ gözegçiligi<br />
astynda ÿatyrylmagy<strong>ny</strong>, ÿa-da öz<br />
maliÿe i∆lerinini◊ tertibe salynmagy<strong>ny</strong><br />
we bergilerini üzmekligi◊ meÿilnamasy<strong>ny</strong><br />
i∆läp düzmegi gaza<strong>ny</strong>p bilerler.<br />
SUD ETMÄGE HUKUKLY<br />
ŸÖRITE SUDLAR<br />
Umumy sud etmäge hukukly federal<br />
sudlar ÿeterlik bolmady we wagtal-wagtal<br />
ÿörite sudlary◊ döredilmeginde zerurlyk<br />
döredi. Olar «kanun sudlary» ady<br />
bilen bellidir, sebäbi olar Kongresi◊<br />
kanu<strong>ny</strong> tarapyndan döredildi. Bu sudlardaky<br />
sudÿalar beÿleki federal sudlardaky<br />
kärde∆leri ÿaly, prezident tarapyndan<br />
ömürlik saÿlanÿarlar, ÿöne olary◊<br />
Senat tarapyndan golda<strong>ny</strong>lmasy hökma<strong>ny</strong>dyr.<br />
Häzirki wagtda birinji düzümi◊ sud<br />
etmäge hukugy kesgitli i∆leri◊ toparyna<br />
degi∆li i∆lerde ÿurdu◊ bütin çägine<br />
ÿaÿraÿan iki ÿörite sudy bardyr. Halkara<br />
söwda meseleleri boÿunça Federal sud<br />
halkara söwda we gümrükhana meseleleri<br />
bilen bagly i∆leri◊ seredilmesi bilen<br />
me∆gullanÿar. Federal ≈ikaÿat sudu<strong>ny</strong>◊<br />
sud etmek hukugy Birle∆en ≈tatlara ÿetirilen<br />
pul zyÿa<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ öwezini dolmak<br />
barasynda talap arzalaryna, federal düzgünler<br />
dogrusynda jedellere, hususy<br />
eÿeçiligi◊ federal hökümet tarapyndan<br />
bikanun eÿelenmegine we Birle∆en ≈tatlara<br />
bildirilen beÿleki ∆ikaÿatlary◊ tutu∆<br />
toplumyna degi∆lidir.<br />
❏<br />
87
Bu suratda suratçy Prezident Adamsy (sagda) Ak Tamda onu◊ so◊ky gijesinde öz<br />
partiÿasy<strong>ny</strong>◊, federalistleri◊ partiÿasy<strong>ny</strong>◊, adamlary<strong>ny</strong> hökümetde dürli wezipelere<br />
belleÿändigi barada kagyzlara gol çekÿän pursady<strong>ny</strong> ∆ekillendiripdir. Sud ulgamynda<br />
Adamsy◊ bellänlerini◊ biri, Wilÿam Marberi, ozüni◊ eÿelemeli wezipesine hukugy<br />
tassyklaÿan dokumenti entäk almandy we ol o<strong>ny</strong> Ÿokary suda täze administrasiÿada<br />
ministri◊ wezipesini eÿelän Jeÿms Mediso<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna arza bermek bilen almaga<br />
syna<strong>ny</strong>∆dy. Sudu◊ Marberini◊ Medisona gar∆y i∆i boÿunça karary sud gözegçiligi<br />
garaÿ∆y<strong>ny</strong> ÿola goÿdy.<br />
88
6<br />
bap<br />
ŸOKARY<br />
SUDU÷ TARYHY<br />
KARARLARY<br />
«Sudu◊ agzalary amaly<br />
tejribeden sapak alÿarlar<br />
we fizikadaky we tebigy<br />
bilimlerdäki synaglar<br />
we ÿal◊y∆lyklar prosesini◊<br />
adyl suda iberilmekde<br />
hem ulanarlykdygy<strong>ny</strong> ykrar<br />
edip has ynandyryjylykly<br />
delilleri◊ güÿjüni◊ o◊unde<br />
boÿun egijilik bilen ba∆<br />
egÿärler» – Luis D. Brendeÿs,<br />
AB≈-y◊ Ÿokary Sudu<strong>ny</strong>◊<br />
agzasy, «Koronado oil<br />
end gaz kompanini◊»<br />
gar∆ysyna Bernet sud i∆inde<br />
çyky∆yndan, 1932 ÿ.<br />
89
1790-njy ÿylda özüni◊ ilkinji mejlisini<br />
geçireli bäri, Ÿokary Sud häkimiÿeti◊<br />
ygtyÿarlyklaryndan raÿat hukuklaryna<br />
we metbugaty◊ azatlygyna çenli dürli<br />
meseleler boÿunça mü◊lerçe delillendirilen<br />
sud kararlary<strong>ny</strong> kabul etmeli<br />
boldy. Bu kararlary◊ köpüsi gi◊ jemgyÿetçilige<br />
az mälim we onda aÿratyn<br />
gyzyklanma döretmeÿän bolsa-da, olary◊<br />
birnäçesi amerikan taryhy<strong>ny</strong>◊ ösü∆ine<br />
eden täsiri nukdaÿnazaryndan görnükli<br />
bolup durÿarlar. A∆akda Ÿokary<br />
Sud tarapyndan seredilen has ähmiÿetli<br />
i∆leri◊ birnäçesini◊ gysgaça beÿannamasy<br />
berilÿär.<br />
MARBERI MEDISONY÷<br />
GAR≈YSYNA (1803 Ÿ.)<br />
Köplenç, Ÿokary Sudu◊ taryhynda<br />
örän wajyp diÿlip atlandyrylÿan Marberini◊<br />
Mediso<strong>ny</strong>◊ gar∆ysyna i∆i boÿunça karary<br />
sud gözegçiligi garaÿ∆y<strong>ny</strong> we kanun<br />
çykaryjy we ÿerine etiriji aktlary◊ Konstitusiÿa<br />
gabat gelÿandigini kesgitlemekde<br />
bu sudu◊ ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong> i∆e girizdi.<br />
Bu i∆ 1800-nji ÿyly◊ saÿlawlarynda<br />
demokrat-respublikaçy Tomas Jefferso<strong>ny</strong>◊<br />
∆ol wagt prezidenti◊ wezipesinde<br />
bolan federalist Jon Adamsy ÿe◊eninden<br />
so◊ tuta∆an syÿasy jedeli◊ netijesinde<br />
ÿüze çykdy. Adamsy◊ administrasiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
häkimiÿetde bolmagy<strong>ny</strong>◊<br />
so◊ky günlerinde, agalyk ediji ÿagdaÿy<br />
federalistler eÿeleÿän Kongress köpsanly<br />
sud wezipelerini ∆ol sanda Kolumbiÿa<br />
federal okrugynda 42 sa<strong>ny</strong> ylala∆dyryjy<br />
sudÿa<strong>ny</strong>◊ wezipesini döretdi.<br />
Senat bu bellenmeleri tassyklady; prezident<br />
olara gol çekdi we döwlet kätibi ÿokarda<br />
agzalan wezipelere bellenmeler<br />
barada bu dokumentlere möhür goÿup<br />
tassyklamalydy we olar bellenilen adamlara<br />
resmi ÿagdaÿda gow∆urylmalydy.<br />
I∆i◊ so◊ky günlerini◊ howlukmaçlygynda<br />
∆ol wagtky kätip wezipä bellenilÿändigi<br />
baradaky dokumentleri dört sa<strong>ny</strong><br />
ylala∆dyryjy sudÿa, ∆ol sanda Wilÿam<br />
Marberä hem gow∆urmagy unudypdyr.<br />
Prezident Jefferso<strong>ny</strong>◊ administrasiÿasyndaky<br />
täze döwlet kätibi Jeÿms<br />
Medison bellenilmeler baradaky bu dokumentleri<br />
gow∆urmakdan ÿüz dönderdi,<br />
sebäbi täze administrasiÿa federalistleri◊<br />
öz partiÿalary<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong> häkimiÿeti◊<br />
sud pudagyna girizjek bolÿandygyna<br />
närazylyk bildirdi. ≈onda Marberi,<br />
onu◊ wezipä bellenendigi baradaky<br />
dokumentleri bermäge Mediso<strong>ny</strong> borçly<br />
etmegini sorap, talap arzasy bilen Ÿokary<br />
Suda ÿüz tutdy.<br />
Eger, Ÿokary Sud Marberini◊ tarapy<strong>ny</strong><br />
tutan bolsa, gow∆urmak barada<br />
bu buÿrugy◊ ÿerine ÿetirilmeginde mejbury<br />
çäräni üpjün etmegi◊ usullary<strong>ny</strong><br />
ulanmak barada, sudu◊ hiç hili ygtyÿary<br />
ÿok mahalynda, Medison entegem dokumentleri<br />
gow∆urmakdan boÿun gaçyryp<br />
bilerdi. Eger-de, sud Marberini◊ gar-<br />
∆ysyna karar çykaran bolsa, onda Marberä<br />
kanu<strong>ny</strong> hukugy bolan wezipäni bermekden<br />
boÿun gaçyrmak ÿoly bilen, sud<br />
häkimiÿetini◊ Jefferso<strong>ny</strong>◊ tarapdarlaryna<br />
a◊satlyk bilen berilmegini◊ howpy<br />
dörärdi. Ÿokary Sudu◊ ba∆lygy Jon<br />
Mar∆al Ÿokary Sudu◊ bu i∆e seretmäge<br />
ygtyÿary<strong>ny</strong>◊ ÿokdugy barada karar çykarmak<br />
bilen bu jedeli çözdi. Mar∆al<br />
Ÿokary Suda ∆u◊a me◊ze∆ ygtyÿarlyklary<br />
berÿän sud häkimiÿeti baradaky<br />
Kanu<strong>ny</strong>◊ 13-nji bölümini◊ Konstitusiÿa<br />
ters gelÿändigini aÿtdy, sebäbi ol Ÿokary<br />
Sudu◊ ba∆langyç sud etmek hu-<br />
90
XIX asyry◊ ba∆larynda Nÿu-Ÿork aÿlagy Gibbonsy◊ Ogdena gar∆y sud i∆ini◊<br />
geçirilen ÿeri boldy, onda Ÿokary Sud Kongresi◊ ∆tatlary◊ arasyndaky söwda<strong>ny</strong><br />
sazlamakda ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong> tassyklady.<br />
kugy<strong>ny</strong>, Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ hut özi tarpyndan<br />
kesgitlenen sud etmek hukugy bilen<br />
de◊e∆direni◊de, gi◊eldÿär. Bu i∆ dogrusynda<br />
karar kabul etmekden ÿüz dönderip,<br />
Ÿokary Sud özüni◊ adyl sudu◊<br />
gutar<strong>ny</strong>kly çözüjisi hökmünde wezipesini<br />
saklap galdy.<br />
GIBBONS OGDENI÷<br />
GAR≈YSYNA (1824 Ÿ.)<br />
«Konfederasiÿa maddalaryna» laÿyklykda<br />
döredilen Birle∆en ≈tatlary◊ ilkinji<br />
hökümeti gow∆akdy, hususan-da,<br />
onu◊ milli ykdysadyÿeti sazlamak boÿunça<br />
ygtyÿarlyklary, ∆ol sanda ∆tatlary◊<br />
arasyndaky söwda akymy<strong>ny</strong> sazlamakda<br />
ygtyÿarlygy ÿeterlik däldi. Konstitusiÿa<br />
AB≈-nÿn Kongresine «käbir ∆tatlary◊<br />
arasyndaky söwda<strong>ny</strong> sazlamaga» ygtyÿar<br />
berdi.Ÿöne, seÿle ygtyÿarlyklar ykdysady<br />
meseleleri◊ çözgüdini◊ üstünden<br />
gözegçiligi saklamak islän ∆tatlar tarapyndan<br />
∆übhe astyna alynÿardy.<br />
XIX asyry◊ ba∆larynda Nÿu-Ÿork<br />
∆taty Nÿu-Ÿorky◊ we Nÿu-Jersini◊ arasynda<br />
gatnaÿan gämileri◊ eÿelerine ∆eÿle<br />
i∆ bilen me∆gullanmaga Nÿu-Ÿork<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ rugsady<strong>ny</strong> almaga borçly edÿän<br />
kanun kabul etdi. Aaron Ogdeni◊ ∆eÿle<br />
rugsady bardy, Tomas Gibbonsy◊ky bolsa<br />
ÿokdy. Ogden Gibbonsy◊ Nÿu-Ÿork<br />
∆tatyndan degi∆li rugsady bolmazdan<br />
bäsde∆ bolup dyrÿandygy<strong>ny</strong> bilenden<br />
so◊ra, Gibbonsa i∆ewürlük bilen me∆gullanmagy<br />
gadagan etmegi sorap, suda<br />
ÿüz tutdy. Gibbonsda o◊a 1793-nji ÿylda<br />
federal hökümetleri◊ kabota¤ gämi gatnawy<br />
baradaky Kanu<strong>ny</strong>na laÿyklykda,<br />
de◊izi◊ kenarÿaka suwlarynda ÿüzmäge<br />
berlen rugsady bardy, ÿöne Nÿu-Ÿork<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ sudlary Gibbonsy◊ kanu<strong>ny</strong> bozandygy<br />
dogrusynda Ogden bilen ylala∆dylar,<br />
sebäbi onda Nÿu-Ÿork ∆taty<strong>ny</strong>◊<br />
rugsady ÿokdy. Ÿöne, haçan-da<br />
Gibbons öz i∆i bilen Ÿokary Suda ÿüz tutanda,<br />
onu◊ agzalary Nÿu-Ÿork kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
Konstitusiÿa laÿyk däl diÿip ykrar<br />
etdiler, sebäbi ol AB≈-ÿn Kongresini◊<br />
söwda<strong>ny</strong> sazlamakda ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong>◊<br />
bozulmasy bolup durÿardy.<br />
91
«‹Sazlamak› sozi özüni◊ düÿp ma<strong>ny</strong>synda<br />
sazla<strong>ny</strong>lmaly zady◊ üstünden doly<br />
hukugy◊ bolmagy<strong>ny</strong> a◊ladÿar» diÿip Ÿokary<br />
Sudu◊ agzalary aÿtdylar. ≈onu◊<br />
üçin hem «ol ∆ol bir zada degi∆lilikde<br />
∆ol bir hereketleri edÿän beÿlekileri◊<br />
ähli hereketlerini aradan aÿyrÿar».<br />
DRED SKOTT SENDFORDY÷<br />
GAR≈YSYNA (1857 Ÿ.)<br />
Dred Skott, hojaÿy<strong>ny</strong> Jon Emerso<strong>ny</strong>◊<br />
gulçulyga ÿol berÿän ∆tatdan, Missuriden,<br />
gulçulygy◊ gadagan ÿerine, Illinoÿsa,<br />
alyp giden guludyr. Birnäçe ÿyldan<br />
so◊, Skott Emerson bilen Missurä<br />
Gul Dred Skott, ozüni◊ erkin adamdygy<strong>ny</strong><br />
aÿan etdi, sebäbi ol birnäçe wagt<br />
erkin ∆tatda ÿa∆apdyr we degi∆li statusy<br />
almak talaby bilen suda ÿüz tutupdyr.<br />
Ÿokary Sud 1857-nji ÿyldaky, gi◊ tankyda<br />
sezewar bolan we so◊ra ÿatyrylan,<br />
karary bilen Skotty◊ talaby<strong>ny</strong> ret etdi.<br />
dola<strong>ny</strong>p geldi. Skott erkin ∆tatda ÿa∆andygy<br />
üçin, özüni indi gul diÿip hasaplamaly<br />
däl diÿip pikir etdi.<br />
1843-nji ÿylda Emerson aradan<br />
çykdy we üç ÿyl geçenden so◊ra, Skott<br />
özüni◊ azatlygy<strong>ny</strong> talap edip, Emerso<strong>ny</strong>◊<br />
dul aÿaly<strong>ny</strong> suda berdi. Onu◊ i∆i<br />
1850-nji ÿylda Missuri ∆taty<strong>ny</strong>◊ sudlary<strong>ny</strong>◊<br />
birinde ÿe◊di. Ÿöne 1852-nji<br />
ÿylda Ÿokary Sud ÿerli sudu◊ karary<strong>ny</strong><br />
ret etdi. ≈ol wagtda ha<strong>ny</strong>m Emerson<br />
gaÿtadan durmu∆a çykdy we Skott onu◊<br />
erkek doga<strong>ny</strong> Jon Senfordy◊ eÿeçiligi<br />
boldy (onu◊ familiÿasy sud dokumentlerinde<br />
Senford diÿlip ÿal◊y∆ ÿazylan).<br />
Skott, ÿene-de erkinlige eÿe bolmak<br />
üçin, Senfordy suda berdi. I∆e 1854-nji<br />
ÿylda Senfordy◊ gar∆ysyna karar çykaran<br />
federal sudlary◊ birinde seredildi.<br />
Haçan-da, bu i∆ Ÿokary Suda geçirilende,<br />
onu◊ agzalary Skotty◊ erkin ∆tatda<br />
ÿa∆andygy sebäpli azat edilmezligi<br />
barada karar kabul etdiler; gara tenli bola<strong>ny</strong><br />
sebäpli ol raÿat däldir, ∆onu◊ üçin<br />
umumy we status hukugy<strong>ny</strong>◊ kadalary<br />
boÿunça hereket edÿän suda talap arzasy<br />
bilen ÿüz tutmaga hukugy ÿokdur.<br />
Bu karar gi◊ tankyda eÿe boldy we öz ornundaka<br />
1860-njy ÿylda gulçulyga gar∆y<br />
çyky∆ eden we 1861-nji ÿylda Raÿatlyk<br />
ur∆u<strong>ny</strong>◊ ba∆lanmagy<strong>ny</strong> ÿakynla∆dyran<br />
prezident Awraam Linkol<strong>ny</strong>◊ saÿlanmagyna<br />
köp babatda ÿardam etdi. Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
on üçinji düzedi∆i tarapyndan<br />
Dred Skotty◊ Senfordy◊ gar∆ysyna<br />
i∆i boÿunça karar Konstitusiÿa laÿyk däl<br />
diÿlip hasaplandy; ol 1865-nji ÿylda<br />
gulçulygy ÿatyrdy we on dördünji düzedi∆<br />
bilen 1868-nji ÿylda önki gullara<br />
raÿatlyk berdi.<br />
92
ZÄHMET GATNA≈YKLARY<br />
MESELELERI BOŸUNÇA MILLI<br />
DOLANDYRYJY EDARA<br />
(ZGMMDE) «JOUNS END LAFLIN<br />
STIL KORPOREŸ≈INI÷»<br />
GAR≈YSYNA (1937)<br />
Gibbonsy◊ Ogdena gar∆y i∆i Kongresi◊<br />
∆tatlary◊ arasyndaky söwda<strong>ny</strong> sazlamakda<br />
hökümdarlygy<strong>ny</strong> tassyklan bolsa,<br />
onda ZGMMDE-ni◊ Jounsa we Lafline<br />
gar∆y i∆i Kongresi◊ ygtyÿarlyklary<strong>ny</strong><br />
gi◊eltdi we onu◊ söwda<strong>ny</strong> sazlamakdaky<br />
hukugyna ∆tatlary◊ arasyndaky söwda<br />
bilen me∆gullanÿan pudaklary◊ i∆ amalyÿetini<br />
sazlamak hukugy<strong>ny</strong> go∆dy.<br />
«Jouns we Laflin» ÿurdu◊ i◊ iri polat<br />
guÿujy zawodlary<strong>ny</strong>◊ biri, ol on sa<strong>ny</strong><br />
hakyna tutma i∆gäri kärde∆ler arkaly∆ygy<strong>ny</strong>◊<br />
i∆ine gatna∆andygy üçin<br />
i∆den çykarmak bilen, 1935-nji ÿyly◊<br />
Zähmet gatna∆yklary barada Milli kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
bozupdyr. Bu kanun zähmet gatna∆yklary<strong>ny</strong>◊<br />
çäginde sap ÿürekli däl<br />
i∆i◊ tutu∆ topary<strong>ny</strong>◊ ÿüze çykmagy<strong>ny</strong> gadagan<br />
edÿär we kärde∆ler arkala∆yklary<strong>ny</strong><br />
döretmekde we bilelikdäki ∆ertnamalary<br />
bagla∆makda i∆çileri◊ hukuklary<strong>ny</strong><br />
goraÿar. Ÿokarda agzalan polat<br />
guÿujy kompaniÿa, i∆den çykarylan i∆çileri◊<br />
i∆lerini gaÿtaryp bermek baradaky<br />
ZGMMDE-ni◊ görkezmesini ÿerine ÿetirmekden<br />
boÿun gaçyrdy. Federal okrug<br />
∆ikaÿat sudy Milli dolandyryjy edara<strong>ny</strong>◊<br />
ozüni◊ buÿrugy<strong>ny</strong>◊ mejbury ÿerine ÿetirilmesi<br />
baradaky talaby<strong>ny</strong> ret etdi we<br />
Ÿokary Sud i∆i◊ gaÿtadan seredilmesi<br />
bilen me∆gul boldy.<br />
Bu i∆de Kongresi◊ ∆tatlary◊ arasyndaky<br />
söwda bilen me∆gullanÿan kampaniÿalary◊<br />
«yerli» i∆je◊ligini, ÿa-da<br />
hakykaty aÿdan-da, bir ∆tatda geçirilÿän<br />
1946-njy ÿylda Pensilwaniÿa ∆taty<strong>ny</strong>◊<br />
Pittsburg ∆äherindäki «Jouns we Laflin»<br />
polat guÿujy zawody<strong>ny</strong>◊ geçelgesinde<br />
onu◊ administrasiÿasy<strong>ny</strong>◊ syÿasatyna<br />
närazylyk bildirme hökmünde ÿygnanan<br />
i∆çiler. On ÿyldan so◊, Ÿokary Sud<br />
kärde∆ler arkala∆yklary<strong>ny</strong> döretmekde,<br />
i∆gärleri◊ i∆e alÿanlar bilen bilelikde<br />
∆ertnamalary bagla∆makda i∆çileri◊<br />
hukuklary<strong>ny</strong> ykrar etmekden ÿüz dönderendigi<br />
zerarly, «Jouns we Laflini◊»<br />
administrasiÿasyna gar∆y karar çykardy.<br />
i∆je◊ligi sazlamaga ygtyÿary<strong>ny</strong>◊ bardygy,<br />
ÿa-da ÿokdugy baradaky mesele çözüldi.<br />
«Jouns we Laflin» korporasiÿasy<br />
öz zawody<strong>ny</strong>◊ i∆ ∆ertlerini◊ ∆tatlary◊<br />
arasyndaky söwda galta∆maÿandygy<strong>ny</strong><br />
tekrarlaÿardy. «I∆çileri◊ we telekeçileri◊<br />
arasynda du∆mançylygy◊ bolmagy<br />
zerarly önümçiligi◊ wagtlaÿyn togtadylmagy<strong>ny</strong>◊<br />
∆tatlary◊ arasyndaky söwda<strong>ny</strong>◊<br />
ÿagdaÿyna has düÿpli täsir etjekdigini»<br />
görkezmek bilen, Ÿokary Sud<br />
meseläni◊ beÿle goÿulmagy bilen ylala∆mady.<br />
«Hakyna tutma i∆gärleri◊ öz<br />
guramalary<strong>ny</strong> döretmäge hukugy<strong>ny</strong> ykrar<br />
etmeklik we bilelikdäki ∆ertnamalary<br />
bagla∆mak üçin bu i∆çiler tarapyndan öz<br />
islegleri boÿunça saÿlanan ba∆lyklary<strong>ny</strong>◊<br />
bolmagy, örän köp halatda, senagat-<br />
93
Gara tenli we akÿagyz çagalar, 1954-nji ÿylda Ÿokary Sudu◊ milli magaryf Bölümine<br />
gar∆y Braun sud i∆inde AB≈-y◊ mugt döwlet mekdeplerinde ak we afro-amerikanlary◊<br />
hökma<strong>ny</strong> bilelikdäki okamasy<strong>ny</strong> girizeninden so◊ra, bile okaÿarlar.<br />
da parahatçylykly gatna∆yklary◊ derwaÿys<br />
möhüm ∆erti bolup durÿandygy<strong>ny</strong><br />
tejribe açyk-aÿdy◊ görkezdi». Zähmet<br />
gatna∆yklary baradaky Milli kanu<strong>ny</strong>◊<br />
konstitusion häsiÿetini goldamak bilen,<br />
Ÿokary Sud o◊at guralan i∆e ÿe◊i∆ yglan<br />
etdi we federal hökümet tarapyndan senagaty◊<br />
has çu◊◊ur we gi◊ gerimde sazlanmasy<strong>ny</strong>◊<br />
ba∆langyjy<strong>ny</strong> goÿdy.<br />
BRAUN HALK MAGARYF<br />
BÖLÜMINI÷ GAR≈YSYNA (1954)<br />
Bu taryhy i∆e çenli birnäçe ∆tatlarda<br />
we Kolumbiÿa federal okrugynda, Ÿokary<br />
Sudu◊ Plessini◊ Fergÿusona gar∆y<br />
i∆i boÿunça 1896-njy ÿyldaky karary bilen<br />
tassyklanan, ÿag<strong>ny</strong> mekdeplerde birme◊ze∆<br />
okuw ∆ertleri bolsa, jyns hukuklaryna<br />
rugsat berÿän mekdep ulgamy<strong>ny</strong>◊<br />
jyns hukuklary hereket edÿärdi. 1951-nji<br />
ÿylda Kanzas ∆tatyndaky Topika ∆äherini◊<br />
ÿa∆aÿjysy Oliwer Braun öz sekiz<br />
ÿa∆ly gyzy<strong>ny</strong>◊ adyndan ∆äher mekdep<br />
ge◊e∆ini suda beren mahaly «birme◊ze∆<br />
∆ertlerde aÿry okatmaklyk» baradaky<br />
garaÿy∆a gar∆y çykdy. Braun gyzy<strong>ny</strong>◊ öz<br />
ÿa∆aÿan öÿlerinden bä∆ kwartal a◊yrda<br />
ÿerle∆ÿän akÿagyzlary◊ mekdebine barmagy<strong>ny</strong><br />
isleÿardi. Braun üçin, gyzy<strong>ny</strong>◊<br />
öz öÿünden ÿigrimi bir kwartal a◊yrda<br />
ÿerle∆ÿän afro-amerikanlar üçin mekdepde<br />
oka<strong>ny</strong>ndan, bu has amatlydy. Federal<br />
sudlary◊ biri mekdepleri◊ ikisinde<br />
hem okamak ∆ertlerini◊ birme◊ze∆digini<br />
a<strong>ny</strong>klap, Brau<strong>ny</strong>◊ arzasy<strong>ny</strong> makullamaÿan<br />
karar kabul etdi.<br />
94
Klarense Erl Gideon Ÿokary Sudda öz<br />
i∆ini◊ di◊lenmesine taÿÿarlanan wagtynda<br />
peÿdalanan kitaphanasyna kybapda∆<br />
ÿuridiki kitaphanada me∆gullanÿar.<br />
1963-nji ÿylda sud Gideo<strong>ny</strong>◊ peÿdasyna<br />
karar çykardy we amerikan sudlary<strong>ny</strong> öz<br />
hususy aklawjysy<strong>ny</strong> hakyna tutmaga<br />
mumkinçiligi bolmadyk günäkärlere aklawjy<br />
bermäge borçly etdi.<br />
≈ol wagtda Günorta Karolina, Virjiniÿa<br />
we Delawer ∆tatlaryndaky beÿleki<br />
gara tenli çagalary◊ ene-atalary hem<br />
∆u◊a me◊ze∆ talaplary bildirdiler. Delawerdäki<br />
sud afro-amerikanlar üçin<br />
mekdepleri◊ akÿagyzlary◊ mekdeplerinden<br />
ÿaramazdygy<strong>ny</strong> kesgitledi we gara<br />
tenli çagalary◊ akÿagyzlary◊ mekdeplerine<br />
geçirilmegini bÿurdy.Ÿöne, akÿagyzlar<br />
üçin mekdepleri◊ jogapkär adamlary<br />
bu karar babatynda Ÿokary Suda ∆ikaÿat<br />
etdiler.<br />
Ÿokary Sud bu i∆leri◊ ählisini◊ seredilmesini◊<br />
bar∆ynda getirilÿä◊ delillere<br />
∆ol bir wagtda seredÿärdi. Kynçylyk<br />
çekÿän afro-amerikanlar tarapyndan<br />
berlen i∆leri◊ gysgaça yazuw beÿannamalary<br />
jyns hukuklary<strong>ny</strong>◊ gara tenli çagalara<br />
näme sebäpli zeper ÿetirÿändigini<br />
dü∆ündirÿän psihologlary◊ we sosiologlary◊<br />
maglumatlary<strong>ny</strong> we subutnamalary<strong>ny</strong><br />
özünde saklaÿardy. 1954-nji ÿylda<br />
Ÿokary Sud biragyzdan karar etdi,<br />
«ÿag<strong>ny</strong> bilim pudagynda aÿry, ÿöne birme◊ze∆<br />
okadyly∆ orun tutup bilmez»,<br />
∆eÿle-de mugt döwlet mekdeplerinde<br />
jyns hukugy<strong>ny</strong>◊ gara tenli çagalary «on<br />
dördünji düzedi∆de berjaÿ etmegi◊ kepilnamasy<br />
bar bolan kanunlar tarapyndan<br />
berilÿän de◊ goragdan» mahrum<br />
edÿändigi barada karar çykardy.<br />
GIDEON WEINRAŸTY÷<br />
GAR≈YSYNA (1963 Ÿ.)<br />
MIRANDA ARIZONANY÷<br />
GAR≈YSYNA (1966 Ÿ.)<br />
1960-njy ÿyllardaky Ÿokary Sudu◊<br />
iki sa<strong>ny</strong> karary jenaÿat etmekde aÿyplanan<br />
adamlary◊ hukuklary<strong>ny</strong> gorady.<br />
Klarense Erl Gideon 1961-nji ÿylda Floridada<br />
bilÿard oÿnalÿan jaÿa girendigi<br />
üçin tussag edildi. Haçan-da, ol sud tarapyndan<br />
bellenilen aklawçy<strong>ny</strong>◊ berilmegini<br />
talap edende, ∆taty◊ kanu<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊<br />
aklawçy<strong>ny</strong>◊ berilmegini di◊e kanun<br />
boÿunça mümkin, ÿa-da hökma<strong>ny</strong> ölüm<br />
jezasy berilip bilinjek, ÿag<strong>ny</strong> öldürilme,<br />
ÿa-da beÿleki agyr jenaÿatlar ÿaly jenaÿatlar<br />
barada i∆lere seredilende göz<br />
ö◊ünde tutÿandygy<strong>ny</strong> aÿdyp, sudÿa bu<br />
talaby ret etdi. Gideo<strong>ny</strong>◊ özi gorandy we<br />
günäli diÿlip ykrar edildi. Tussaglykda<br />
bolmak bilen, ÿurisprudensiÿa<strong>ny</strong> öwrenip<br />
we Ÿokary Suda haÿy∆nama ÿazyp,<br />
ol ençeme sagatlap türme kitaphanasynda<br />
oturdy. Ÿokary Sud Gideo<strong>ny</strong>◊ i∆ine<br />
adalatly seretmekden boÿun gaçyryp-<br />
95
dyrlar diÿen karara geldi we her bir<br />
∆taty◊ jenaÿat etmekde aÿyplanÿan, özlerine<br />
goragçy tutunmaga ÿagdaÿy ÿok<br />
adamlara aklawçy bermelidigi barada<br />
buÿruk berdi. Haçan-da, Gideona gorag<br />
aklawçysy<strong>ny</strong>◊ kömegi bilen azatlyga<br />
çykmak ba∆ardan-da, ondan aÿyplanma<br />
aÿryldy we ol akla<strong>ny</strong>ldy.<br />
Laÿyk üç ÿyldan so◊, Ÿokary Sud<br />
günäkärlenÿänleri◊ sud zalyna dü∆mezden<br />
ö◊ürti, aklawçy almaga hukuklary<strong>ny</strong>◊<br />
bolmalydygy barada karar kabul<br />
etdi Arizona ∆taty<strong>ny</strong>◊ sudy tarapyndan<br />
Ernesto Miranda töleg almak maksady<br />
bilen we zorlamak üçin adam ogurlandygy<br />
sebäpli ÿyl kesildi. Miranda ÿyl<br />
kesilmegi iki sagatlyk soragdan so◊ polisiÿa<br />
i∆gärlerine onu◊ boÿun almagyna<br />
esaslanÿardy, üstesine-de, o◊a sorag<br />
edilen wagtynda aklawçy<strong>ny</strong>◊ bolmagy<br />
dogrusynda hiç zat aÿdylmandyr. Öz kararynda<br />
Ÿokary Sud poliseÿlerden tussag<br />
wagtynda olary◊ tussag edilÿänleri<br />
häzirki wagtda «Miranda<strong>ny</strong>◊ duÿduryly∆y»<br />
ady alan, ÿag<strong>ny</strong> guman edilÿänleri◊<br />
dymmaga hukugy<strong>ny</strong>◊ bardygy barada<br />
we olar tarapyndan aÿdylanlary◊ hemmesini◊<br />
olary◊ gar∆ysyna ula<strong>ny</strong>lyp bilinjekdigi,<br />
∆eÿle-de güman edilÿänleri◊ sorag<br />
edilmeginde aklawçy<strong>ny</strong>◊ gatna∆yp<br />
biljekdigi we eger-de, olary◊ aklawçy<br />
tutmaga ÿagdaylary ÿok bolsa, olary◊<br />
o◊a berkitjekdigi barada ö◊üden<br />
duÿdurmalydygy<strong>ny</strong> talap etdi.<br />
Miranda<strong>ny</strong>◊ Arizona gar∆y i∆i<br />
boÿunça karary Ÿokary Sudu◊ has belli<br />
kararlary<strong>ny</strong>◊ biri bolup durÿar, sebäbi<br />
Miranda<strong>ny</strong>◊ ö◊ünden habardar edilmesini◊<br />
dramala∆dyrylmagy amerikan kinosynda<br />
we amerikan telewideniÿesinde<br />
adaty ÿagdaÿa öwrüldi.Ÿöne, 1999-njy<br />
Martin Lÿuter King, kiçi (sagda), 1960-njy<br />
ÿylda Jorjiÿa ∆tatyndaky Atlantada tussag<br />
wagtynda. ≈ol ÿyly◊ özünde Kingi◊<br />
Montgomerodäki tussaglygy, Alabama<br />
∆taty, «Nÿu-Ÿork Tayms» gazetini◊<br />
Salliwene gar∆y sud i∆inde wakalary◊<br />
ösü∆ini çaltlandyrdy; onu◊ bar∆ynda<br />
Ÿokary Sud döwleti◊ wezipeli adamsy<strong>ny</strong>◊<br />
özüne metbugat tarapyndan<br />
myjabat atylandygy barada arza<strong>ny</strong><br />
görkezmäge metbugaty◊ beÿannamalary<br />
«hakykatdanda erbet niÿetli häsiÿete»<br />
eÿe bolÿan ÿagdaÿyndan we maglumatlary◊<br />
galpdygyna ÿa-da däldigine<br />
seretmezden «jogapkärçiliksiz biperwaÿlygy◊»<br />
bolmagy bilen çap edilÿä◊<br />
ÿagdaÿyndan ba∆ga wagtlarda, hukugy<strong>ny</strong>◊<br />
ÿokdugy barada karar çykardy.<br />
ÿylda federal ∆ikaÿat sudlary<strong>ny</strong>◊ biri bu<br />
karara, banky ÿarandygy sebäpli ÿyl kesileni◊<br />
özüne hukuklary<strong>ny</strong>◊ bolmalysy<br />
ÿaly okalyp berilmändigini aÿdan Dikkerso<strong>ny</strong>◊<br />
Birle∆en ≈tatlara gar∆y i∆inde,<br />
gar∆y çykdy. 2000-nji ÿyly◊ iÿu<strong>ny</strong>nda<br />
Ÿokary Sud Dikkerso<strong>ny</strong>◊ i∆ine gaÿtadan<br />
seretmek we bu i∆in ara alyp maslahat-<br />
96
la∆masy<strong>ny</strong>◊ bar∆ynda Miranda<strong>ny</strong>◊ i∆ini◊<br />
hem esaslydygyna gaÿtadan seretmek<br />
kararyna geldi.<br />
«NŸU-ŸORK TAŸMS KOMPANI»<br />
SALLIWENI÷ GAR|YSYNA (1964 Ÿ.)<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasyna 1-nji Düzedi∆<br />
metbugaty◊ azatlygyna kepillendirilÿär.Ÿöne<br />
birnäçe ÿyllary◊ dowamynda,<br />
Ÿokary Sud töhmet atmalar boÿunça,<br />
ÿag<strong>ny</strong> ol ÿa-da beÿleki ∆ahsyÿeti◊ abraÿyna<br />
∆ek ÿetirÿän ÿalan maglumatlary◊<br />
çap edilmesine esaslanÿan sud arzalaryndan<br />
habar beri∆ seri∆delerini azat<br />
etmek üçin birinji düzedi∆i ulanmakdan<br />
boÿun gaçyryp geldi. «Nÿu-Ÿork Taÿms<br />
Kompanini◊» Salliwene gar∆y i∆i boÿunça<br />
Ÿokary Sudu◊ karary Birle∆en ≈tatlary◊<br />
töhmet baradaky kanu<strong>ny</strong>na, ÿag<strong>ny</strong><br />
döwleti◊ wezipeli adamlary<strong>ny</strong>◊ töhmet<br />
atylmak baradaky arzalary<strong>ny</strong>◊ kanagatlandyrylmagyna<br />
çap edilen maglumatlary◊<br />
galpdgy<strong>ny</strong> di◊e delilsiz tekraralamak<br />
arkaly bil baglap bilmejekdigi barada<br />
kararda bar bolan çözgüdini◊ netijesinde,<br />
düÿpli üÿtge∆meler girizdi. Ÿokary<br />
Sud arzaçy<strong>ny</strong>◊ ∆eÿle-de, ¤urnalistleri◊<br />
we redaktorlary◊ hereketlerini◊,<br />
hakykatdan-da, «bet pygylly häsiÿete»<br />
eÿedigini subut etmäge borçlydygy barada<br />
karar çykardy. Mundan ba∆ga-da, talapkär<br />
olary◊ öz materiallary<strong>ny</strong> «çap<br />
edilen maglumatlary◊ galpdygyna, ÿa-da<br />
däldigine jogapkärçiliksiz biperwaÿlygy»<br />
bildirmek bilen ÿerle∆direndigi<br />
barasynda sudy ynandyrmalydyr.<br />
I∆ Günorta Hristian topary<strong>ny</strong>◊ Maslahaty<br />
tarapyndan, 1960-njy ÿylda Alabamada<br />
tussag edilen, afroamerikanlary◊<br />
raÿatlyk hukuklary ugrundaky hereketini◊<br />
ba∆tuta<strong>ny</strong> Martin Lÿuter King<br />
kiçini◊ sudda raÿatlyk hukuklary<strong>ny</strong> goramak<br />
üçin pul ÿygnamak maksady bilen,<br />
«Nÿu-Ÿork Taÿms» gazetini◊ tutu∆<br />
sahypasy<strong>ny</strong> eÿelän reklama bildiri∆ini◊<br />
ÿerle∆dirilmegi netijesinde ÿüze çykdy.<br />
Alabama ∆tatyndaky Montgomeri ∆äherini◊<br />
∆äher polisiÿa gullugyna jogapkär<br />
adamsy L.B. Salliwen gazetde ÿerle∆dirilen<br />
reklama bildiri∆ini◊ özüne töhmet<br />
bildirÿändigini we onu◊ ∆äher polisiÿa<br />
bölümini◊ hereketini nädogry görnü∆de<br />
berÿändigini aÿtdy. Salliwen gazetde<br />
bu bildiri∆i ÿerle∆diren dört sa<strong>ny</strong> ruha<strong>ny</strong><strong>ny</strong><br />
we «Nÿu-Ÿork Taÿms» gazetini suda<br />
berdi.<br />
Bildiri∆de, hakykatdan-da, birnäçe<br />
nätakyklyklar goÿberilipdir we oturda∆lary◊<br />
düzümi Salliwene 500 000 dollary◊<br />
berilmegi barada karar çykardy.<br />
«Nÿu-Ÿork Taÿms» gazeti we raÿatlyk<br />
hukugy ugrundaky göre∆i◊ i∆e◊◊irleri<br />
Alabama ∆taty<strong>ny</strong>◊ sudu<strong>ny</strong>◊ karary dogrusynda<br />
Ÿokary Suda ∆ikaÿat etdiler we<br />
ol olary◊ peÿdasyna biragyzdan karar<br />
kabul etdi. Ÿokary Sud töhmet baradaky<br />
kanunlary◊ «wezipeli adamlary◊ özüni<br />
alyp bar∆y barada tankydy pikiri◊<br />
a◊ladylmagyna ygtyÿar bermek» üçin<br />
ula<strong>ny</strong>lyp bilinmejekdigi, ∆eÿle-de tankytçylara<br />
olary◊ belliklerinde delillendirilen<br />
takyklygy◊ bolmagy barada<br />
talaplary bildirmegi◊ öz-özü◊i pa∆<br />
etmeklige getirjekdigi barada karar kabul<br />
etdi. Ÿokary Sud ÿokarda agzalan<br />
reklama bildiri∆ini ÿerle∆dirmek bilen,<br />
«Nÿu-Ÿork Taÿms» gazetini◊, ÿa-da ruha<strong>ny</strong>lary◊<br />
erbet niÿet bilen hereket<br />
edendikleri dogrusynda subutnama tapmady.<br />
❏<br />
97
Tehasy◊ Wekiller palatasy<strong>ny</strong>◊ kanun çykaryjy guramasy<strong>ny</strong>◊ Ostindäki Kapitoliÿa<strong>ny</strong>◊<br />
jaÿynda geçirÿän ÿygnagy.<br />
98
7<br />
bap<br />
KÖP<br />
HÖKÜMETLERI÷<br />
ŸURDY<br />
«Häzirki Konstitusiÿa<br />
tarapyndan Birle∆en ≈tatlara<br />
degi∆li däl edilen we<br />
peÿdalanmasy aÿry-aÿry<br />
∆tatlara gadagan edilmedik<br />
ygtyÿarlyklar hökma<strong>ny</strong><br />
suratda ∆tatlara ÿa-da<br />
halka berkidilÿär.»<br />
– Birle∆en ≈tatlary◊<br />
Konstitusiÿasy, 10-njy<br />
düzedi∆, 1789-njy ÿ.<br />
99
Konstitusiÿa tarapyndan döredilen federal<br />
özba∆daklyk Amerika<strong>ny</strong>◊ hökümet<br />
gurlu∆y<strong>ny</strong>◊ agalyk edijiligini◊ esasy<br />
häsiÿetidir. Ÿöne bu gurlu∆ mü◊lerçe kiçi<br />
birle∆melerden düzülen bir ÿygynda,<br />
ÿag<strong>ny</strong> mozaika me◊ze∆, olary birle∆dirÿän<br />
bloklar bolsa bilelikde bir bütewiligi,<br />
döwleti emele getirÿär. Bu döwlet<br />
edarasy jemi 50 sa<strong>ny</strong> ∆tat hökümetlerinden<br />
we Kolumbiÿa federal okrug hökümetinden<br />
ybaratdyr. Bulardan ba∆ga-da<br />
basgançakdan a∆akda, ÿag<strong>ny</strong> okruglary,<br />
uly we kiçi ∆äherleri hem-de obalary dolandyrÿan<br />
kiçiräk birle∆meler bar.<br />
Bu hökümet birle∆igini◊ köpdürlüligine<br />
dü∆ünmek üçin Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊<br />
jemgyÿetçilik ösü∆ tertibine ser salmak<br />
zerurdyr. Bizi◊ bil∆imiz ÿaly, ÿa◊ky federal<br />
ulgamy jemgyÿetçilik ösü∆i◊ i◊ so◊ky<br />
ädimidi. Konstitusiÿa kabul edilmänkä,<br />
bu ÿurtda aÿry-aÿry koloniÿalary◊ hökümeti<br />
hereket edÿärdi (so◊ra olar ∆tatlar<br />
diÿlip atlandyryldy). Bulardan ö◊ okrug<br />
we has ownuk administratiw dolandyry∆<br />
hökümetleri bardy. Atlantika<strong>ny</strong>◊ kenar<br />
ÿakasyna göçüp gelen ilkinji i◊lisleri◊<br />
gaÿra-goÿulmasyz wezipelerini◊ biri-de<br />
bu ÿerde emele gelen kiçi oturymly ÿerlerde<br />
döwlet dolandyry∆y döretmeklik<br />
meselesi bolupdyr. Hatda, 1620-nji ÿylda<br />
zyÿaratçylar «Meÿflauer» gämiden kenara<br />
dü∆enlerinde olar ∆ol gämini◊ otagynda<br />
∆ertnama<strong>ny</strong>◊ ÿazgysy<strong>ny</strong> döredipdirler.<br />
Ol bolsa Amerika<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
ilkinji ÿazuw görnü∆ini◊ esasydyr. So◊ra<br />
bolsa, täze milleti◊ günbatara süÿ∆megi<br />
bilen, her bir serhetli oturymly ÿerler öz<br />
içerki i∆lerini dolandyrmak üçin hususy<br />
hökümetlerini döredipdirler.<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong> düzüjiler<br />
hökümeti◊ bu köpgatlakly dolandyry∆<br />
ulgamy<strong>ny</strong> hiç-hili üÿtgewsiz goÿupdyrlar.<br />
Haçan-da olar döwleti◊ milli ÿokary<br />
gurlu∆y<strong>ny</strong> düzenlerinde parasatlylyk bilen<br />
halky hökümet bilen bagla∆dyrÿan,<br />
hem-de olary◊ hajatlary, islegleri bilen<br />
has içgin gyzyklanÿan gurama<strong>ny</strong>◊ gerekdigini<br />
gi◊den göz ÿetiripdirler. ≈eÿlelik<br />
bilen, belli bir wezipeler – goranmak,<br />
pul dolan∆ygy<strong>ny</strong>◊ ulgamy – da∆ary ÿurtlar<br />
bilen aragatna∆yklar di◊e merkezle∆dirilen<br />
hökümet gurlu∆y tarapyndan<br />
dolandyrylmalydyr. Ÿöne beÿleki käbir<br />
wezipeler, ÿag<strong>ny</strong> saglygy saklaÿy∆, bilim<br />
ulgamy, ÿerli ulag gatnawy ÿerli ÿurisdiksiÿa<br />
tarapyndan has o◊aÿly dolandyrylyp<br />
bilner.<br />
≈TAT HÖKÜMETI<br />
AB≈ gara∆syz döwlet bolmazyndan<br />
ö◊ koloniÿa bolup, i◊lis monarhiÿasy<br />
(ÿa-da Tagty) tarapyndan dolandyrylypdyr.<br />
Respublika<strong>ny</strong>◊ ilkinji ÿyllarynda<br />
Konstitusiÿa kabul edilmezinden ö◊, her<br />
bir ∆tat awtonom bölek hökmünde hereket<br />
edÿärdi. Konstitusion Konwenti◊<br />
wekilleri ÿokary federal birle∆igini döretmek<br />
üçin elinden gelenini edipdirler,<br />
ÿöne olar ∆tatlary◊ hukugyndan gorkupdyrlar.<br />
Umuman aÿdylanda, ∆taty◊ içindäki<br />
ähli meseleler di◊e hökimete degi∆li bolupdyr.<br />
Olar ∆u a∆akdakylary öz içine<br />
alÿar: hökümeti◊ içindäki gatna∆yklar,<br />
eÿeçiligi sazla∆dyrmak, senagat, jemgyÿetçilik<br />
we telekeçilik amatlylygy, jenaÿatçylyk<br />
kodeksi we ∆taty◊ çägindäki<br />
i∆çiler gatna∆yklary. ≈u aÿdylanlary◊<br />
esasynda federal hökümeti ∆tat hökümetini◊<br />
demokratik formada bolmagy<strong>ny</strong> we<br />
olary◊ federal konstitusiÿasyna ÿa-da<br />
kanu<strong>ny</strong>na we Birle∆en ≈tatlary◊ ∆ertna-<br />
100
Mekdep okuwçylary<br />
we ∆taty◊ bilim ulgamy<br />
boÿunça jogapkär<br />
adamlary Kaliforniÿa<strong>ny</strong>◊<br />
gubernatory Greÿ<br />
Dewisi◊ Kaliforniÿa<strong>ny</strong>◊<br />
tölegsiz döwlet<br />
mekdeplerini◊ okuw<br />
∆ertlerini◊ gowylandyrylmagy<br />
üçin gönükdirilen<br />
kanuna gol çekÿän<br />
pursatyna synlaÿarlar.<br />
masyna gar∆y gelÿän ÿa-da o<strong>ny</strong> bozÿan<br />
kanunlary kabul etmeli däldigini talap<br />
etdiler. Elbetde, käbir meselelerde ∆tatlary◊<br />
we federal hökümeti◊ ÿurisdiksiÿalary<br />
özara ylala∆yk ÿagdaÿynda amala<br />
a∆yrylÿar. Aÿratyn hem so◊ky döwürde<br />
federal hökümeti: saglyk, bilim, ulag<br />
gatnawy ÿaly birnäçe meseleleri◊ çözgüdini<br />
öz üstüne alÿar.<br />
Ÿöne federal hökümetini◊ ÿokarda<br />
agzalan jogapkärçiligi öz üstüne alan<br />
ÿagdaÿynda, adatça, maksatnamalar iki<br />
hökümet derejesinde hem ylala∆yk esasynda<br />
amala a∆yrylÿar. Bu ÿagdaÿda<br />
maksatnama ÿokarky derejeli hökümeti◊<br />
agdyklyk etmeginde ÿerine ÿetirilÿär.<br />
Milli hökümetde bol∆y ÿaly, ∆tat hökümeti<br />
üç sa<strong>ny</strong> ∆aha bölünÿär: kanun<br />
çykaryjy, ÿerine ÿetiriji, sud häkimiÿeti.<br />
Bu guramalary◊ ÿerine ÿetirÿän wezipeleri<br />
hem dürli-dürlüdir, ÿa-da milli hökümeti◊ki<br />
ÿalydyr. ≈taty◊ ÿerine ÿetiriji<br />
guramasy gubernator tarapyndan dolandyrylÿar.<br />
Gubernator halk tarapyndan<br />
dört ÿyl möhlet bilen saÿla<strong>ny</strong>lÿar<br />
(käbir halatlarda iki ÿyl möhlet bilen).<br />
Nebraska ∆taty<strong>ny</strong>◊ di◊e kanun çykaryjy<br />
häkimiÿeti bar, ÿöne beÿleki ∆tatlary◊<br />
di◊e iki palatadan ybarat bolan kanun<br />
çykaryjy häkimiÿeti bardyr. Senat – ÿokary<br />
palata diÿlip atlandyrylÿar, A∆aky<br />
palata bolsa wekilçilik palatasy, delegatlar<br />
palatasy, ÿa-da Ba∆ Assambleÿa<br />
diÿlip atlandyrylÿar. Köp ∆tatlarda senatorlar<br />
dört ÿyl möhleti bilen, A∆aky palata<strong>ny</strong>◊<br />
agzalary bolsa iki ÿyl möhlet bilen<br />
saÿlanÿarlar.<br />
≈tatlary◊ konstitusiÿalary käbir meselelerde<br />
biri-birinden tapawutlanÿarlar,<br />
ÿöne umumy ala<strong>ny</strong>◊da, federal konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
nusgasy<strong>ny</strong> eÿermek bilen, ol<br />
adam hukugy<strong>ny</strong>◊ we hökümet gurlu-<br />
∆y<strong>ny</strong>◊ häsiÿetini◊ beÿa<strong>ny</strong><strong>ny</strong> öz içine<br />
alÿar. Käbir i∆lerde, ÿag<strong>ny</strong> hökümeti◊<br />
101
telekeçilige bolan garaÿ∆y, banklara we<br />
jemgyÿetçilik amatlyklaryna, ∆tatlary◊<br />
konstitusiÿasy federal konstitusiÿa garanda<br />
köp derejede netijeli we peÿdalydyr.<br />
Ÿöne her bir ∆taty◊ konstitusiÿasy netijede<br />
häkimligi◊ halka degi∆lidigini üpjün<br />
edÿär. Belli bir düzgünler we garaÿy∆lar<br />
bolsa, hökümeti◊ esasy<strong>ny</strong> düzÿär.<br />
ULY ≈AHER HÖKÜMETI<br />
AB≈-da hem ö◊ki döwürde oba ÿerleri<br />
köp bolupdyr. Häzir bolsa AB≈ ösen<br />
döwlet bolup, ilaty◊ 80% bölegi uly<br />
∆äherlerde ÿa-da ∆äheri◊ golaÿynda<br />
ÿa∆aÿarlar. Bu maglumat esasynda Amerikan<br />
hökümet gurlu∆ynda ∆äher dolandyry∆<br />
hökümetini◊ uly ähmiÿeti bar<br />
diÿip aÿdyp bilÿäris. Amerika<strong>ny</strong>◊ federal<br />
ÿa-da ∆tat derejesinde ∆äher hökümeti<br />
kömege mätäç bolan ilata gönüden-göni<br />
kömek edÿär, polisiÿadan we ÿangyna<br />
gar∆y gullugyndan ba∆lap arassaçylygy<br />
saklaÿy∆, saglygy goraÿy∆ hyzmatlary<br />
sazla∆dyrÿar, bilim, jemgyÿetçilik ulagy<br />
bilen ÿa∆aÿy∆ jaÿ gurmak maksatnamalara<br />
gözegçilik edÿär.<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ esasy uly ∆äherlerinde<br />
dolandyryly∆ i∆i adaty däl çyl∆ÿrymlydyr.<br />
Di◊e ilaty◊ özüni ala<strong>ny</strong>myzda-da<br />
Nÿu-Ÿork ∆äherini◊ ’ilaty 50 ∆taty◊<br />
41-isinde ÿa∆aÿan ilaty<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong>ndan<br />
hem köpdür. Adatça, Nÿu-Ÿork ∆äherini◊<br />
häkimini◊ wezipesi AB≈-<strong>ny</strong>◊ Prezidentini◊<br />
wezipesinden so◊ky i◊ kyn ÿerine<br />
ÿetiriji wezipe hasapla<strong>ny</strong>lÿar.<br />
Uly ∆äherleri◊ hökümetleri ∆tatlar<br />
tarapyndan dolandyrylÿar we munisipal<br />
häkimiÿeti onu◊ maksady<strong>ny</strong> we wezipesini<br />
kesgitleÿär. Ÿöne käbir ÿagdaÿlarda<br />
∆äher halky◊ isleglerini kanagatlandyrmakda<br />
∆tatdan gara∆syzlygy isleÿär.<br />
Illinoÿs ∆taty<strong>ny</strong>◊ Çikago ∆äherini◊ häkimi<br />
Riçard M. Deÿlini◊ Zemin baÿramyna<br />
bagy∆lanan çäresindäki çyky∆y,<br />
1999-njy ÿyl.<br />
Örän uly ∆äher hökümetini◊ federal guramalary<br />
bilen aragatna∆yk saklamaklygy<br />
iki topar üçin-de örän ähmiÿetlidir.<br />
≈äher hökümetini◊ görnü∆i dürlidürlüdir.<br />
Ÿöne hemme ∆tatlarda diÿen<br />
ÿaly ∆ol bir saÿlawçylar tarapyndan<br />
saÿlanÿan we ÿerine ÿetiriji wezipeli<br />
adama ∆äheri◊ i∆ini dolandyrmak üçin<br />
dürli departament ÿolba∆çylary tarapyndan<br />
kömek edilÿär.<br />
≈äher hökümetini◊ esasy üç görnü∆i<br />
tapawutlandyrylÿar: Mer (häkim) ge◊e∆i,<br />
barlagçylar we ∆äher ÿolba∆çylary.<br />
Mer (häkim) ge◊esi: bu AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
∆äher hökümetini◊ i◊ köne görnü∆i bolup,<br />
XX-nji asyry◊ ba∆yna çenli Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
ähli ∆äherlerinde ula<strong>ny</strong>lypdyr.<br />
Onu◊ gurlu∆y ∆taty◊ we milli hökümeti◊<br />
gurlu∆yna me◊ze∆dir. Meselem, ∆äher<br />
hökümetini◊ ÿerine ÿetiriji hökümetini◊<br />
ba∆tuta<strong>ny</strong> hökmünde häkimi◊ saÿlawy<br />
we kanun çykaryjy hökümetini◊ wekilçilik<br />
maslahaty<strong>ny</strong>◊ saÿlawy we ∆.m. Kä<br />
halatlarda häkim ∆äher bölümlerine<br />
ba∆tuta<strong>ny</strong> we beÿleki ÿerine ÿetirijileri<br />
maslahaty◊ goldamagy bilen belleÿär.<br />
102
Onu◊ ∆äher kanunlary<strong>ny</strong> yzyna gaÿtarmaga<br />
hukugy bar, ∆äher bÿujetini<br />
taÿÿarlamaga borçludyr. Ge◊e∆ munisipal<br />
gurama hökmünde karar kabul<br />
edÿär, emläge kesilen salgyt bahasy<strong>ny</strong><br />
kesgitleÿär, aÿry-aÿry ∆äher bölümleri◊<br />
arasynda pul seri∆desini bölÿär.<br />
Barlagçylar: Olar ∆äher tarapyndan<br />
saÿlanan üç ÿa-da ondanam köp adam<br />
bolup, wezipe topary<strong>ny</strong> düzüp, kanun çykaryjy<br />
we ÿerine ÿetiriji wezipeleri amal<br />
edÿän güÿçleri özünde jemleÿär. Barlagçylary◊<br />
her bir agzasy bir ÿa-da<br />
birnäçe ∆äher bölümlerini◊ i∆lerine gözegçilik<br />
edÿär. ≈ol agzalary◊ biri gurama<strong>ny</strong>◊<br />
ÿolba∆çysy hasap edilÿär, ol köplenç<br />
mer diÿlip atlandyrylÿar. Ÿöne onu◊<br />
beÿleki agzalardan üÿtge∆ik ygtyÿarlygy<br />
ÿokdur.<br />
≈äher dolandyryjy ÿolba∆çylar: ≈äher<br />
dolandyryjysy<strong>ny</strong>◊ wezipesi ∆äher meselelerini◊<br />
günsaÿyn çyl∆yrymla∆magy sebäpli<br />
ÿüze çykdy. ≈ol meseleleri çözmek<br />
üçin bolsa, elbetde, ÿiti dü∆ünje gerekdi.<br />
Ol bolsa köpçülik tarapyndan saÿlanan<br />
wezipeli adamlarda ÿetmezçilik<br />
edÿärdi. ≈u göze ilip duran ÿetmezçiligi<br />
ortadan aÿyrmak üçin ÿerine ÿetirijilik<br />
ygtyÿarlyklary◊ agramly bölegini o◊at<br />
taÿÿarlygy bolan tejribeli adamlara tab-<br />
∆yrmak kararyna gelinÿär. ≈ol adamy<strong>ny</strong><br />
hem ∆äheri dolandyryjy ÿolba∆çy edip<br />
belleÿärler.<br />
≈äher dolandyryjy düzgüni indi köp<br />
∆äherlerde ula<strong>ny</strong>lÿar. Bu düzgüne laÿyklykda,<br />
saÿla<strong>ny</strong>lan uly bolmadyk ge◊e∆<br />
munisipal gurama<strong>ny</strong>◊ görkezmesini çap<br />
edÿär we ∆äheri◊ syÿasaty<strong>ny</strong> kesgitleÿär.<br />
Ÿöne ∆onu◊ bilen birlikde tölegli administrator<br />
i∆e kabul edilÿär, onu◊ ady<br />
hem ∆äheri◊ dolandyryjysy diÿlip tutulÿar.<br />
Emma ol kabul edilen kararlary ÿerine<br />
ÿetirÿär. ≈ol dolandyryjy hem ∆aheri◊<br />
bÿujetini düzÿär, käbir ∆äher bölümleri◊<br />
i∆lerine gözegçilik edÿär. Köp halatlarda<br />
dolandyryjy<strong>ny</strong>◊ öz wezipesinde<br />
näçe möhletläp durjagy kesgitlenilmeÿär.<br />
Ol (erkek ÿa-da aÿal) öz weipesinde<br />
ge◊e∆i◊ çykaran kararyna laÿyklykda<br />
i∆leÿär (ol ÿa gowy i∆läpdir ÿa-da<br />
ynamy ödemändir).<br />
OKRUG HÖKÜMETI<br />
Okrug ∆taty◊ bölümlerinden bolup,<br />
ol aslyÿetinde, hemme wagt bolmasa-da,<br />
öz çäginde iki ÿa-da üç ∆äher tipli<br />
∆äherçäni, bir näçe obalary özünde jemleÿär.<br />
Nÿu-Ÿork ∆äheri ∆eÿle bir äpet<br />
welin, ol bä∆ sa<strong>ny</strong> aÿratyn ∆äher etraplaryna<br />
bölünÿär, olary◊ her biri özba∆dak<br />
okrugy emele getirÿär: Bronks,<br />
Manhetten, Bruklin, Kwins, Steÿtend-<br />
Aÿlend. Beÿleki tarapdan bolsa, Kolumbiÿa<br />
federal okrugy<strong>ny</strong>◊ Wa∆ington ∆äherinden<br />
Potomak derÿasy arkaly bölünen<br />
Wirjiniÿa ∆taty<strong>ny</strong>◊ Arlington okrugy ∆ol<br />
bir wagty◊ özünde bütewi okrug administratiÿasy<br />
tarapyndan dolandyrylÿan<br />
ilatly ∆äher etegindäki sebitdir.<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ köp okruglarynda bir kiçi<br />
ÿa-da uly ∆äher okrug merkezini◊ wezipesini<br />
ÿerine ÿetirÿär. Ol ÿerde hökümet<br />
edaralary ÿerle∆ÿär we häli-∆indi ygtyÿarlyklary◊<br />
ge◊e∆i we okrugy◊ beÿleki<br />
wekilleri öz maslahatlaryna ÿygnanÿarlar.<br />
Kiçiräk okruglarda ge◊e∆ bütin okrug<br />
tarapyndan saÿla<strong>ny</strong>lÿar. Uly okruglarda<br />
olary◊ ÿolba∆çylygy<strong>ny</strong>◊ agzalary<br />
aÿry-aÿry etraplara ÿa-da ∆äher tipli<br />
∆äherçelere wekilçilik edÿärler. Ge◊e-<br />
∆ler salgyt ÿygnaÿarlar, pul seri∆delerini<br />
tapyp, olary paÿlaÿarlar, saÿlawlary◊ ge-<br />
103
çi∆ine gözegçilik edÿärler, ÿol, köpri<br />
gurlu∆yklary<strong>ny</strong> amala a∆yrÿarlar, olary<br />
o◊at ÿagdaÿda saklamagy◊ aladasy<strong>ny</strong><br />
edÿärler, durmu∆y kömekleri◊ milli<br />
meÿilnamalary<strong>ny</strong> durmu∆a geçirmekde<br />
ÿolba∆çylyk edÿärler, ∆u zeÿilli ∆tat we<br />
okrug meÿilnamalary<strong>ny</strong> i∆läp düzÿärler.<br />
KIÇIRÄK ≈ÄHERI÷<br />
ŸA-DA OBANY÷ HÖKÜMETI<br />
Hukuk i∆lerini dolandyrÿan mü◊lerçe<br />
i∆gärler uly ∆äheri◊ hökümeti bilen<br />
i∆ saly∆makda asgyn gelÿärler. ≈eÿle<br />
∆äherler kiçiräk ∆äher we oba diÿlip<br />
kesgitlenilÿär we olar ∆ular ÿaly ÿerli<br />
islegleri: köçeleri ÿagtylandyrmak, suw<br />
bilen üpjün etmek, polisiÿa<strong>ny</strong>◊ i∆ini<br />
ÿola goÿmak, ÿangyna gar∆y göre∆<br />
topary<strong>ny</strong> döretmek, medisina kömegini<br />
bermegi◊ düzgünlerini tassyklamak,<br />
zir-zibilleri aÿyrmak, ÿata suwlary we<br />
beÿleki galyndylary aÿyrmak, hökümeti◊<br />
i∆ini goldamak maksady bilen salgyt<br />
ÿygnamak, ∆tat we okrug bilen bilelikde<br />
mekdep ulgamlary<strong>ny</strong> dolandyrmak i∆lerine<br />
gatna∆mak ÿaly wezipeleri amala<br />
a∆yrÿar.<br />
Dolandyry∆ i∆i umuman saÿla<strong>ny</strong>lan<br />
komitete ÿa-da ge◊e∆e tab∆yrylÿar,<br />
olary◊ bolsa her-hili atlary bar: ∆äher<br />
ÿa-da oba ge◊e∆i, saÿlanan wekilleri◊<br />
komiteti, inspektorlary◊ komiteti we<br />
ygtyÿarlyklary◊ wekilleri◊ ge◊e∆i, komiteti◊<br />
ba∆lygy bolÿar. Olar ba∆ wezipäni<br />
ÿerine ÿetirÿärler, ÿa bolmasa bu i∆ bilen<br />
saÿlanan mer hem me∆gulla<strong>ny</strong>p<br />
bilÿär. ≈eÿle hökümeti◊ gullukçylar hataryna<br />
i∆ dolandyryjylar, hasapçy, poliseÿler,<br />
ÿangyn söndürijiler we saglygy<br />
goraÿy∆ we durmu∆y edaralary<strong>ny</strong>◊ i∆gärleri<br />
girÿär.<br />
Wermont ∆taty<strong>ny</strong>◊ Weÿbrij ∆äherini◊<br />
senatory Elizabet Redini◊ ∆äher<br />
ÿygna<strong>ny</strong>∆ygyndaky çyky∆y.<br />
Ÿerli hökümeti◊ i∆ini◊ i◊ bir üÿtge∆ik<br />
aÿratynlygy, Birle∆en ≈tatlary◊ sebiti<br />
bolan Täze Angliÿa ∆äheri «∆äher<br />
ÿygna<strong>ny</strong>∆ygy» bolup hyzmat edÿär. Ÿylda<br />
bir gezek, käwagtlar bolsa ondan hem<br />
köp, eger ÿagdaÿlar o◊a sebäp bolÿan<br />
bolsa, hasaba alnan saÿlawçylar üçin<br />
ÿygna<strong>ny</strong>∆yga üÿ∆ÿärler, ∆onu◊ bilen birlikde<br />
ÿerli meseleleri maslahatla∆ÿarlar,<br />
ÿerli häkimiÿeti◊ i∆ini ugrukdyrÿan kanunlary<br />
kabul edÿärler. ≈ol ÿygna<strong>ny</strong>∆ykda<br />
olar ÿollary◊ gurlu∆ygy we olary rejelemek<br />
barada, jemgyÿetçilik jaÿlary<strong>ny</strong><br />
we edaralary<strong>ny</strong> gurmak boÿunça, salgyt<br />
tölegleri we ∆äheri◊ bÿujeti barada bilelikdäki<br />
kararlary kabul ed؊rler. Ŋher<br />
ÿygna<strong>ny</strong>∆ygy iki ÿüz ÿyllap dowam edip,<br />
o<strong>ny</strong> köplenç i◊ bir arassa demokratiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
görnü∆i hasap edÿärler. Çü◊ki,<br />
onda döwlet häkimiÿeti kesekini◊ eline<br />
berilmän, ol halk tarapyndan dolandyrylÿar.<br />
BEŸLEKI ŸERLI HÖKÜMETLER<br />
Federal hökümetler, ∆tatlary◊ hökümetleri,<br />
ÿerli hökümetler hiç haçan ähli<br />
amerikan hökümetlerini◊ birligini◊ üs-<br />
104
Ÿangyna gar∆y göre∆ijileri◊ Pensilwaniÿa<br />
∆taty<strong>ny</strong>◊ Montgomeriwille ∆äherini◊<br />
üç sa<strong>ny</strong> ∆äher jaÿyndaky ÿangy<strong>ny</strong><br />
söndürÿän pursaty. Birle∆en ≈tatlarda<br />
ÿangyna gar∆y howpsuzlyk gullugyna<br />
ÿerli häkimiÿet jogapkärlidir.<br />
tüni ÿapyp bilmeÿär. AB≈-<strong>ny</strong>◊ ilat ÿazuwy<br />
bÿurosy (söwda ministrligini◊ hataryna<br />
girÿär) AB≈-<strong>ny</strong>◊ ÿerli dolandyry∆y<strong>ny</strong>◊<br />
84 995 birligini a<strong>ny</strong>klady.<br />
O◊a okruglar, munisipalitetler, ∆äher<br />
tipli ∆äherçeler, mekdep okruglary we<br />
aÿratyn etraplar girÿärler.<br />
Dürli häsiÿetdäki i∆leri ÿerine ÿetirmek<br />
üçin amerikanlar öz hökümetine bil<br />
baglama<strong>ny</strong> endik edipdirler. Respublika<br />
ÿa◊y bir döredilende ähli i∆leri halk özba∆dak<br />
ÿerine ÿetirÿärdi. Kolonial döwürleri,<br />
hatda uly Ɗherlerde-de, az sanly<br />
poliseÿler, ÿa-da ÿangyn söndürijiler<br />
bardy. Häkimiÿet guramalary köçelerde<br />
çyralary dikmeÿärdiler, syr-süpür edÿänler<br />
hem ∆ol ÿerlerde i∆lemeÿärdiler.<br />
Köp halatlarda adamlary◊ özleri öz<br />
emläklerini goraÿardylar, öz ma∆galalary<br />
barada özleri alada edÿärdiler.<br />
Häzirki wagtda ÿokarda agzalan wezipeler<br />
jemgyÿeti◊ hökma<strong>ny</strong> borçlary<br />
diÿip hasap edilÿär. Jemgyÿet bolsa, elbetde,<br />
bu i∆leri döwlet häkimiÿetini◊ üsti<br />
bilen ÿerine ÿetirÿär. Hatda kiçijik<br />
∆äherlerde-de ÿerli häkimiÿet polisiÿa<strong>ny</strong>,<br />
ÿangy<strong>ny</strong> söndürijini, durmu∆y<br />
gullugy◊ we medisina edarasy<strong>ny</strong>◊ i∆gärlerini<br />
i∆ bilen üpjün edÿär. Mümkin,<br />
∆onu◊ üçin hem ÿurisdiksiÿa<strong>ny</strong>◊ haÿran<br />
ediji köplügini◊ döremegi ∆u<br />
sebäplidir.<br />
❏<br />
105
Los Anjelesde saÿlawçylary◊ hasaba al<strong>ny</strong>∆y. Kaliforniÿa ∆taty<br />
106
8<br />
bap<br />
HALK HÖKÜMETI<br />
RAŸATY÷<br />
WEZIPESI<br />
«Raÿaty◊ hut özi hökümeti◊<br />
ÿal◊y∆mazlygy üçin elinden<br />
gelenini etmäge borçludyr».<br />
– Robert H. Jekson,<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Yokary sudunÿ◊<br />
agzasy. Daudsa gar∆y<br />
Amerikan aragatna∆yk<br />
assosiasiÿasy, 1950<br />
107
1787-nji ÿylda AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasy<strong>ny</strong>◊<br />
i∆lenip düzülmegi bilen Amerikan<br />
döwletini Esaslandyryjylar döwlet<br />
häkimietini dolandyrmagy◊ täze ulgamy<strong>ny</strong><br />
döredÿärler. ≈ol wagt onu◊<br />
esasy ÿörelgesi rewolÿusion häsiÿetde<br />
bolup, ÿönekeÿ we dü∆nükli hasapla<strong>ny</strong>lypdyr.<br />
Döwleti dolandyrmak wezipesi<br />
nesilden-nesle geçmeÿär ÿa-da ÿaragy◊<br />
güÿji bilen basylyp alynmaÿar, di◊e<br />
halk tarapyndan amala a∆yrylÿar. Halk<br />
bu wezipä Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ raÿatlary<strong>ny</strong>◊<br />
gatna∆magyndaky erkin we açyk<br />
saÿlawlary◊ üsti bilen eÿe bolÿar. Kagyz<br />
ÿüzünde bu oÿla<strong>ny</strong>∆ykly i∆lenen we doly<br />
ÿerine ÿetirip boljak düzgün bolsa-da,<br />
hakyky i∆de ol hakykatdan örän da∆da.<br />
Ilki ba∆da gow∆ak saÿlawçylary◊ hukuklary<br />
baradaky meselede birnäçe kynçylyklar<br />
döreÿär. Mysal üçin, kime saÿlaw<br />
hukugy berilÿär, we kime berilmeÿär.<br />
Esaslandyryjylar – ∆übhesiz öz döwrüni◊<br />
beÿik adamlary bolupdyrlar. Olar<br />
di◊e jemgyÿeti◊ ösmegine uly go∆ant<br />
go∆an adamlar döwleti dolandyrmak<br />
üçin saÿlanÿan ∆ahsy◊ saÿlawynda seslerini◊<br />
bolmalydygy<strong>ny</strong> belläp geçÿärler.<br />
Olar döwlet häkimiÿeti hususy eÿeçiligi<br />
we ∆ahsy azatlygy goramak üçin gurnalÿar<br />
diÿip pikir edipdirler. Kim häkimiÿeti◊<br />
wekillerini saÿlaÿan bolsalar ∆ol<br />
adamlary◊ öz eÿeçiligi we ∆ahsy azatlygy<br />
bolmaly.<br />
≈ol wagtlar di◊e eÿeçiligi bar bolan<br />
protestant erkek adamlary◊ ses bermäge<br />
hukugy bar diÿip bellenilipdir. Aÿallary◊,<br />
garyplary◊, ∆ertnama boÿunça<br />
i∆leÿän hyzmatkärleri◊, katolikleri◊, jöhitleri◊,<br />
afrikaly gullary◊, Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
ÿerli milletini◊ ses bermäge hukugy ÿok.<br />
«Aÿallara kimdir birine gara∆ly bolmaklyk<br />
mahsusdyr, ∆onu◊ üçin olar gullara<br />
ÿa-da hyzmatkärlere me◊zeÿärler»,<br />
diÿip taryhçy Maÿkl ≈adson ÿazypdyr.<br />
Di◊e öz durmu∆y öz elinde bolÿan adamlara<br />
raÿat hukugy berlipdir. ≈u çäklendirme<br />
sebäpli täze AB≈-<strong>ny</strong>◊ ilaty<strong>ny</strong>◊<br />
di◊e 6% 1789-nji ÿylda Jorj Wo∆ingto<strong>ny</strong><br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ birinji prezidenti edip<br />
saÿlapdyr.<br />
Mu◊a seretmezden täze amerikanlar<br />
i◊lis korollygy<strong>ny</strong>◊ baÿlaryndan we dworÿanlaryndan<br />
dynandyklary sebäpli buÿsanÿardylar,<br />
emma «garyp» adamlar ikiba∆dan<br />
«hojaÿyna» boÿun bolmaklygy<br />
dowam edÿärdiler. ≈onu◊ üçin baÿ<br />
adamlar we aristokrat ma∆galalar bilen<br />
gatna∆ykdaky adamlar köplenç syÿasy<br />
wezipä hiç hili kynçylyksyz geçÿärdiler,<br />
emma munu◊ ÿaly ÿagdaÿ uzaga çekmedi.<br />
Demokratiÿa diÿen dü∆ünje gaty berk<br />
bolupdyr, ÿag<strong>ny</strong> baÿ bolmadyk adamlar<br />
baÿlar bilen gatnawy bolmadyk-da bolsa,<br />
olar özlerine jemgyÿeti◊ i∆ine gatna∆mak<br />
üçin mümkinçilik berilmelidigini<br />
a◊yna ÿetiripdirler.<br />
SAŸLAW HUKUGYNY÷<br />
GI÷ELDILMEGI<br />
XIX asyry◊ dowamynda AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
syÿasy durmu∆y haÿal, emma özüni◊<br />
ynamy bilen ähli zady öz içine alÿan<br />
häsiÿete eÿe bolÿar. Köne i∆ tejribesi öz<br />
möwritini geçiripdi. Ozal syÿasatdan<br />
üz◊e toparlar indi syÿasy i∆lere i∆e◊◊ir<br />
gatna∆ÿardylar. Saÿlawçylary◊ hukugy<br />
indi köpçülige degi∆li bolup durÿardy.<br />
Ilki ba∆dan saÿlaw hukugy<strong>ny</strong>◊ dini we<br />
eÿeçilik çäklendirmelerini ortadan aÿrypdyrlar.<br />
Bu bolsa asyry◊ ortasynda<br />
köp ilaty◊ saÿlawlara gatna∆mak hukugyna<br />
eÿe bolmagyna getiripdi.<br />
108
Aÿal saÿlawçylary◊ ligasy tarapyndan<br />
çap edilen plakat aÿallary 1920-nji ÿylda<br />
Konstitusiÿa girizilen on dokuzynjy<br />
düzedi∆däki ses bermek hukugyndan<br />
peÿdalanmaga çagyrÿar.<br />
Ondan so◊ haçanda gulçulyk meselesi<br />
Raÿatlyk ur∆u<strong>ny</strong>◊ döremegine sebäp<br />
bolanda (1861-1865) AB≈-<strong>ny</strong>◊ Konstitusiÿasyna<br />
girizilen üç sa<strong>ny</strong> düzedi∆<br />
Amerikan demokratiÿasy<strong>ny</strong>◊ göwrümini<br />
we häsiÿetini düÿpli özgertdi. 13-nji düzedi∆<br />
1865-nji ÿylda tassykla<strong>ny</strong>p, ol gulçulygy◊<br />
so◊una çykdÿ. 1868-nji ÿylda<br />
tassyklanan 14-nji düzedi∆ AB≈-da doglanlary◊<br />
we ∆ol ÿerde ÿa∆aÿanlary◊, ∆ol<br />
döwleti◊ raÿaty bolup we ∆ol ∆taty◊, olar<br />
nirede ÿa∆aÿan bolsa we federal häkimiÿetini◊<br />
olary◊ ÿa∆aÿy∆ hukugy<strong>ny</strong>,<br />
azatlygy<strong>ny</strong> we de◊ howpsuzlygy döwlet<br />
kanu<strong>ny</strong> tarapyndan üpjün edÿändigi<br />
hakynda bolupdyr. 1870-nji ÿylda 15-nji<br />
düzedi∆ tassykla<strong>ny</strong>p, onda federal<br />
hökümetine ÿa-da ∆tat hökümetine<br />
güÿçli saÿlawçy<strong>ny</strong> jynsy boÿunça, tenini◊<br />
re◊ki boÿunça ozal gulçulykda bolanlary◊<br />
kemsitmelere sezewar etmegi<br />
gadagan edilÿändigi <strong>ny</strong>gtalÿar.<br />
Ÿvokarda sanalan aÿratynlyklary◊<br />
içinde näme üçindir «jyns» sözüni◊ ähmiÿeti<br />
barada aÿdylanok. ≈onu◊ üçin<br />
aÿallary◊ saÿlamaga hukugy bolmandyr.<br />
Saÿlaw hukugy<strong>ny</strong>◊ gi◊eldilmegi onu◊<br />
ö◊ki gullara ÿaÿradylmak ÿoly bilen täze<br />
durmu∆y dikeldÿär, we aÿallara saÿlaw<br />
hukugy berilÿär. Olar bu göre∆de doly<br />
ÿe◊i∆i 1920-nji ÿylda gazanÿarlar. ≈ol<br />
wagtda 19-njy düzedi∆de saÿlaw hukugy<br />
«jynsy boÿunça» gadagan edilmeli däldir<br />
diÿlen karar girizilÿär.<br />
Täleÿi◊ oÿ<strong>ny</strong> bilen birden ÿagdaÿlar<br />
tersine boldy duruberdi. Indi aÿallary◊<br />
saÿlawa gatna∆maga mümkinçiligi boldy,<br />
emma garaÿagyz amerikanlara saÿlawa<br />
gatna∆mak bolmaÿardÿ. XIX asyry◊<br />
90-njy ÿyllaryndan ba∆lap günorta ∆tatlary◊<br />
akÿagyz ilaty afro-amerikanlary<br />
döwleti◊ syÿasy durmu∆yna gatna∆makdan<br />
doly çetle∆dirdiler. Aÿratyn hem<br />
olar saÿlawlara gezek galanda ∆eÿle etdiler,<br />
ses berilmegi◊ mehanizmini◊ kömegi<br />
bilen köpsanly akÿagyzlar ÿagdaÿy<br />
kadala∆dyrÿan sowatlylyk baradaky<br />
madda<strong>ny</strong>◊ kabul edilmegini gazandylar.<br />
Bu madda laÿyklykda 1868-nji ÿyla çenli<br />
raÿatlarÿ◊ ata-enesi saÿlawlara gatna∆madyk<br />
bolsalar, olar öz sowatlyklaryry<strong>ny</strong><br />
barlatmalydyrlar. Ÿokarda agzalan<br />
maksada ba∆ga-da çäreler, ÿag<strong>ny</strong><br />
saÿlawçylary◊ adam ba∆yna salgyt salmak,<br />
olary◊ ja<strong>ny</strong>na howp salmak ÿaly<br />
Dowamy 112-nji sahypada<br />
109
SYŸASY PARTIŸALAR<br />
Amerika<strong>ny</strong> esaslandyryjy adamlary◊ köpüsi syÿasy partiÿalary we göre∆iji fraksiÿalary◊<br />
(akymlary◊) peÿda bolmagy barada pikirlenmegi hem ÿigrenipdirler. Sebäbi<br />
partiÿalary◊ döremegi bilen olar halky◊ bähbidi üçin aladalanman, partiÿalary◊<br />
we fraksiÿalary◊ arasyndaky göre∆lere bar ünsüni bermeginden gorkupdyrlar.<br />
Esaslandyryjy adamlar aÿry-aÿry adamlara her bir kandidaty◊ saÿlawynda ÿörite<br />
döredilen topary◊ päsgel bermezinden ses bermeklerini isläpdirler, emma bu beÿle<br />
bolmandyr.<br />
XVIII asyry◊ 90-njy ÿyllarynda döwleti◊ täze görnü∆i baradaky garaÿy∆lar döräp<br />
ugraÿar we gar∆ylykly pikirdäki adamlar birle∆meleri◊ netijesinde öz tekliplerini◊<br />
kabul edilmegini isläpdirler. Aleksandr Gamilto<strong>ny</strong>◊ tarapdarlary özlerini federalist<br />
diÿip atlandyrypdyrlar. Olar senagaty we söwda<strong>ny</strong> goldaÿan merkezi häkimiÿeti◊<br />
döredilmegi ugrunda çyky∆ edipdirler. Tomas Jefferso<strong>ny</strong>◊ tarapdarlary bolsa,<br />
demokrat-respublikan bolup, olar federal häkimiÿetini◊ çäklendirilen häsiÿetde<br />
bolan merkezle∆dirilmedik agrar respublikasy<strong>ny</strong>◊ bolmagy<strong>ny</strong> isläpdirler. 1828-nji<br />
ÿylda federalistler bäsle∆likden cykÿarlar. Olary◊ deregine syÿasy arenada, ∆ol<br />
ÿylda geçirilen Prezident Endrÿu Jekso<strong>ny</strong>◊ saÿlawyna gar∆y çyky∆ eden Wigiler<br />
peÿda bolÿar. Demokrat-respublikanlar demokrat bolup, ∆eÿlelikde iki partiÿaly<br />
ulgam döreÿär we ∆ondan bäri dowam edÿär.<br />
XVIII asyry◊ 50-nji ÿyllarynda syÿasy göre∆i◊ esasy bolup, gulçulyk baradaky<br />
mesele durÿar. Esasanam, döwleti◊ Günbataryndaky täze ÿerlerde gullary◊<br />
ÿa∆amagy baradaky meselelerde gar∆ylyklar döreÿär. Bu meselede Wigiler partiÿasy<br />
iki häsiÿetli or<strong>ny</strong> alyp barÿar we ol hem bu partiÿa<strong>ny</strong>◊ ÿok bolmagyna getirÿär.<br />
Ÿöne olary◊ ÿerine «döwleti◊ bütin çäginde gulçulygy◊ so◊una çykmaly» diÿen<br />
∆ygara daÿanÿan Respublikan partiÿasy gelÿär. 1854-nji ÿylda bu partiÿa prezident<br />
häkimiÿetine eÿe bolÿar. Bu döwre çenli partiÿa döwleti◊ syÿasy arenasynda önde<br />
baryjy syÿasy gurama hökmünde özüni görkezÿär. Partiÿa bolan wepalylyk atadan<br />
ogla geçipdir we partiÿa i∆leri, ∆ol sanda uly ÿygna<strong>ny</strong>∆yklara partiÿa<strong>ny</strong>◊ agzalary<strong>ny</strong>◊<br />
e∆iklerini geÿip dabaraly ÿöri∆lere gatna∆maklyk birnäçe ob∆inalary◊<br />
jemgyÿetçilik durmu∆y<strong>ny</strong>◊ aÿrylmaz bölegi bolup durupdyr. XX asyry◊ 20-nji<br />
ÿyllarynda bu partiÿa birle∆mesi öz güÿjüni ÿitirip ugraÿar. Munisipal reformalary◊,<br />
döwlet gullugy baradaky reformalar ∆eÿle hem parahorlyk bilen göre∆mek baradaky<br />
kanunlary◊ saÿlawdaky kandidatlary◊ sese goÿulmasy, milli gurultaÿdaky syÿastaçylary◊<br />
çal∆ygy, syÿasy ulgamy◊ üÿtgemegine getirip we ∆ol sanda Respublikan<br />
partiÿasy<strong>ny</strong>◊ abraÿy<strong>ny</strong> gaçyryp ugraÿar, i∆e has çynlakaÿ çemele∆melidigini<br />
görkezÿär Bu bolsa partiÿa<strong>ny</strong> ö◊ki ÿaly ∆owhunly bolmakdan saklaÿar.<br />
110
Ÿogsa-da, näme üçin döwletde iki sa<strong>ny</strong> täsirli syÿasy partiÿa hereket edÿär Amerikada<br />
wezipeli adamlary◊ hemmesi diÿen ÿaly aÿry-aÿry saÿlaw okruglaryndan<br />
saÿla<strong>ny</strong>p we wezipesine öz bäsde∆lerini ÿe◊megi bilen geçÿärler. Bu bolsa, her bir<br />
ÿe◊iji öz gar∆yda∆yndan köp sese eÿe bolandygy<strong>ny</strong> görkezÿär we ∆u ulgamda hiç hili<br />
de◊ ölçegli hasaby◊ bolmaÿandygy<strong>ny</strong> görkezÿär. ≈eÿle ulgam döwletde iki bäsde∆<br />
partiÿa<strong>ny</strong>◊ monopoliÿasy<strong>ny</strong>◊ bolmagy<strong>ny</strong> tassyklaÿar, ÿag<strong>ny</strong> bir partiÿa häkimiÿetde<br />
galÿar, beÿlekisi bolsa i∆siz galÿar. Bu bolsa, iki syÿasy partiÿalary◊ biri-birine<br />
bäsde∆ bolmagyna getirÿär. Häkimiÿete eÿe bolup bilmedik partiÿa öz güÿjüni<br />
birikdirÿär we olary◊ geljekki saÿlawlarda ÿe◊mek mümkinçiligi artÿar.<br />
Käwagt partiÿalar arasyndaky göre∆e 3-nji partiÿa hem go∆ulÿar. Ol partiÿa wagtlaÿynça<br />
saÿlawçylary◊ belli bir bölegini özüne çekmeklik ba∆ardÿar. So◊ky ÿyllarda<br />
Genri Ross Pero<strong>ny</strong>◊ ba∆tutanlygyndaky «Reformalar» partiÿasy üstünlik gazanÿar.<br />
Bu partiÿa 1992-nji we 1996-njy ÿyllarda bolup geçen Prezident saÿlawlarynda<br />
özüni tanatdy. «Reformalar» Partiÿasy<strong>ny</strong>◊ birinji kandidaty Jessi Wentura 1998-nji<br />
ÿylda Minnesota<strong>ny</strong>◊ häkimligine saÿlanÿar. Üçünji partiÿalar köplenç özüni◊ ÿa∆amagy<br />
ugrunda göre∆ alyp barmaly bolÿarlar. Sebäbi ∆ol iki partiÿalary◊ haÿsam<br />
bolsa birini◊ teklip eden möhüm meselelerini öz saÿlaw maksatnamasyna go∆ÿar.<br />
≈eÿle usul bolsa ol partiÿa<strong>ny</strong>◊ tarapdarlary<strong>ny</strong>◊ sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong> köpeldÿär. Käwagt olary◊<br />
sesinden hem peÿdalanÿarlar.<br />
Amerikan professory, syÿasatçy Nelson U. Polsbi «Federalisti◊ konstitusiÿasy<strong>ny</strong><br />
goramak baradaky bellikler» diÿen kitabynda «Amerika<strong>ny</strong>◊ ähli döwlet derejesindäki<br />
wezipeli adamlar demokratlardyr respublikanlary◊ goldawyndan peÿdalanÿarlar»<br />
– diÿip belleÿär. Demokratlar we respublikanlar hemme ÿerde bir däldir.<br />
Olary käwagt zordan tapawutlandyryp bolÿar, käte bolsa olary◊ 50 ∆taty◊ hemmesinde-de<br />
birden gözü◊e dürtülÿän tapawutlyklary bardyr: ÿag<strong>ny</strong> hersi öz syÿasy<br />
medeniÿetini ÿöredÿär we ∆onu◊ esasynda-da demokrat ÿa-da respublikandygy<strong>ny</strong><br />
bilmek bolÿar. Bu aÿratynlyklar dogrudan hem adalatly pikiri ö◊e sürÿär, ÿag<strong>ny</strong><br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ iki partiÿaly ulgamy<strong>ny</strong>◊ a◊yrsynda 100 partiÿaly ulgama me◊ze∆lik<br />
bardyr.<br />
111
109-nji sahypa◊ dowamy<br />
≈u suratda (1867-nji ÿyl) Kolumbiÿa<br />
federal okrugy<strong>ny</strong>◊ Wa∆ingtondaky<br />
saÿlaw bölümi suratlandyrylypdyr. Onda<br />
afro-amerikan raÿatlary munisipal<br />
saÿlawlara ses berÿarler. Stoly◊ ba∆ynda<br />
oturan afro-amerikan sudÿasy saÿlawlary◊<br />
geçi∆ine gözegçilik edÿär.<br />
düzgünler XX asyra çenli dowam edipdir.<br />
XX asyry◊ 50-nji ÿyllaryndan<br />
ba∆lap raÿat hukuklary üçin hereketler<br />
1965-nji ÿylda Konstitusiÿa saÿlaw<br />
döwründe adalatsyzlygy aradan aÿyrÿan<br />
kanunlar barada düzedi∆ girizilÿär. Ÿustisiÿa<br />
ministrligi federal kanun saÿlawlary◊<br />
gowy geçirilmegi we günorta ∆tatlarda<br />
saÿlaw taÿÿarlygy<strong>ny</strong> we geçirilmegini<br />
gözegçilik etmäge bellenilÿär. 24-nji<br />
düzedi∆ 1964-nji ÿylda tassykla<strong>ny</strong>p, ol<br />
saÿlawçylardan adam ba∆yna salgyt<br />
alynmagy bes etdi. Käbir ∆tatlarda afroamerikanlary◊<br />
we garyplary◊ saÿlawlara<br />
gatna∆mak üçin çaklendirmeleri aradan<br />
aÿyrmak üçin ula<strong>ny</strong>lan çäreleri ÿok<br />
edildi.<br />
I◊ so◊ky düzedi∆i Konstitusiÿa<br />
saÿlaw hukugy<strong>ny</strong> gi◊eltmek üçin girizildi.<br />
XX asyry◊ 60-70-nji ÿyllarynda<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Wÿetnam ur∆una gatna∆magy<br />
täze pikir berdi. Bu pikir öz wata<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊<br />
bähbitlerini goramak üçin ellerine ÿarag<br />
alÿan adamlary◊ ses bermäge hukugy<br />
bolmagyna getirdi. 26-njy düzedi∆<br />
1971-nji ÿylda tassykla<strong>ny</strong>p, ol saÿlawlarda<br />
ses bermäge gatna∆ÿanlary◊ 21 ÿa∆dan<br />
18 ÿa∆a çenli peseltdi. ≈u wagt<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ uly raÿatlary ∆ol ÿerde doglanlary◊<br />
18 ÿa∆dan ba∆lap saÿlawlarda ses<br />
bermäge hukugy bar. Indi ses bermäge<br />
hukuklary◊ çäklendirmeleri di◊e birnäçe<br />
howply jenaÿat edenlere we resmi<br />
taÿdan näsag adamlara degi∆lidir.<br />
GÖNÜMEL DEMOKRATIŸA<br />
Bizi◊ döwrümizde syÿasy durmu∆da<br />
saÿlawlar bilen bagly esasy soraglary◊<br />
biri kime saÿlaw hukugy berilmekde<br />
dälde, eÿsem ∆u hukugy bar bolan<br />
adamy◊ nähili saÿlaw i∆lerine ÿeti∆i∆inden<br />
ybaratdyr. Prezident saÿlawlary<br />
hakynda gürrü◊ etse◊, olara di◊e<br />
saÿlawçylary◊ ÿarysy gatna∆ÿarlar.<br />
1876-njy ÿyly◊ saÿlawlaryna AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
taryhynda i◊ köp saÿlawçylary◊ sa<strong>ny</strong><br />
81,8 % boldy. 1880-nji we 1890-njy ÿyllar<br />
içinde 80 % golaÿlady. So◊ bolsa bu<br />
görkeziji pese dü∆üp ba∆lady. 1924-nji<br />
ÿylda 48,9 % çenli dü∆di. Demokratik<br />
partiÿa<strong>ny</strong>◊ «täze ugru◊ ylala∆ygy» XX<br />
asyry◊ 30-njy ÿyllarynda durgunlyk<br />
döwründe döwletde saÿlawa bolan<br />
gyzyklanma döretdi. Ÿöne ÿene-de<br />
1968-njy ÿyldan ba∆lap, 1996-njy ÿylda<br />
saÿlawçylary◊ sa<strong>ny</strong> 49,1 % dü∆di.<br />
112
Ilaty◊ köp bölegini◊ saÿlawlara gatna∆maÿanlygy<br />
birnäçe adamlary alada<br />
goÿÿar. «Häzirki wagtda jemgyÿetçilik<br />
pikiri öwrenijileri◊ we syÿasy synçylary◊<br />
aÿtmaklaryna görä, Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
saÿlaw ulgamynda nählilidir bir näsazlygy◊<br />
bolup geçÿändigi barada pikir döreÿär»<br />
diÿip, syÿasaty öwreniji A. Jeÿms<br />
Riçli özüni◊ «Amerikan saÿlawlary»<br />
diÿen kitabynda ÿazÿar. Käbirleri bolsa,<br />
bu ÿagdaÿ erbet däl diÿip ynanÿarlar we<br />
reformalary◊ kömegi bilen düzetmek<br />
mümkin diÿip hasaplaÿarlar, beÿlekiler<br />
bolsa, bu «syrkawçylyk» erbetle∆di we<br />
sÿÿasy nukdaÿnazardan o◊a «hirurgiÿa<strong>ny</strong>◊»<br />
go∆ulmagy<strong>ny</strong>, umuman jemgyÿetçilik<br />
gurlu∆ynda düÿpli özgeri∆likleri<br />
talap edÿärler. Ÿokarda agzalyp geçilen<br />
ÿagdaÿ saÿlaw kampaniÿalaryna uly<br />
çykdajy<strong>ny</strong>◊ çykmagy<strong>ny</strong>, olary◊ çenden<br />
a∆a uzaga çekdirilmegini, köpçülikleÿin<br />
habar beri∆ seri∆deleri◊ jemgyÿetde<br />
kandidatlar barada dürli pikirleri döretmek<br />
ukyby<strong>ny</strong>, «esasy bähbitleri» yzarlaÿan<br />
toparlary◊ täsirini, prezidentlik<br />
wezipesine hödürlenÿän kandidatlara<br />
we prezident saÿlawlaryna bolan närazylyklary<br />
öz içine alÿar.<br />
Köp synçylary◊ aÿtmagyna görä,<br />
ABS-<strong>ny</strong>◊ saÿlaw ulgamy demokratiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
has gönümel we wekilçiligini◊<br />
pesräk bolmagyna mätäçdir. Mysal üçin,<br />
∆äher dolandyry∆ edarasynda geçirilÿän<br />
we telewideniÿe boÿunça görkezilÿän<br />
ÿygnaklarda saÿlawçylary◊ saÿlanan wezipeli<br />
adamlar, syÿasy partiÿalardan<br />
bolan kandidatlar bilen pikir aly∆maklygy<br />
adamlary◊ wekilçilik hukugy<strong>ny</strong>◊<br />
güÿçlenmegine getirdi. Ol ÿa-da beÿleki<br />
meseleler boÿunça referendumlary<br />
geçirmek we wezipeli adamlary saÿlamak<br />
üçin ses bermeklik barada pikirleri<br />
ö◊e sürmek tejribesi çalt ösÿär. Takyk<br />
mehanizmler ∆tata baglylykda üÿtgeÿär,<br />
ÿöne umuman aÿdylanda, pikirler<br />
saÿlawçylara öz ∆tatlary<strong>ny</strong>◊ kanun çykaryjy<br />
guramalary<strong>ny</strong>◊ hödür edilÿän kanu<strong>ny</strong><br />
girizmeklik üçin ilaty◊ gollary<strong>ny</strong>◊<br />
ÿygnalmagy esasynda, beÿleki ∆tatlarda<br />
bolsa Konstitusiÿa düzedi∆ girizmeklik<br />
bilen üÿtgedÿärler. Referendumlarda<br />
belli kanunlary◊ görnü∆leri, mysal üçin,<br />
kanun çykaryjy aktlar, obligasiÿalary◊<br />
çykarmak ÿoly bilen pul ÿygnamak ÿaly<br />
talaplar öne sürülÿär. Saÿlawçylar ∆tat<br />
kanun çykaryjy guramalar bilen kabul<br />
edilen kanunlary aÿyrmak üçin referendumlary<br />
ulanup bilÿärler, ÿa-da, olar<br />
gaÿtadan saÿlaw geçirmäge, ÿag<strong>ny</strong><br />
saÿlanan wekilleri◊ möhletinden ö◊ wezipesinden<br />
aÿyrmak üçin hereket edip<br />
bilÿärler.<br />
Häzirki wagtda kanun çykaryjy gurama<br />
kanunlary◊ taslamasy<strong>ny</strong> bermeklik<br />
hukugy döwleti◊ günbatarynda, esasanda<br />
24 ∆tatda gi◊den ula<strong>ny</strong>lÿar.<br />
Saÿlawçylar bu hukuklary Origonada<br />
300 gezekden gowrak, Kaliforniÿada<br />
250 gezekden hem köpräk, we Koloradoda<br />
200 gezege golaÿ ulandylar. Dürli<br />
∆talardaky saÿlawlarda hünärleri◊ we<br />
i∆leri◊ sazlandyry∆y<strong>ny</strong> we temmäkini◊<br />
gar∆ysyna göre∆ barada kanu<strong>ny</strong>, ulag<br />
ätiÿaçlygy<strong>ny</strong>◊ tölegini, abort hukugy<strong>ny</strong>,<br />
humarly oÿunlary◊ kanu<strong>ny</strong> bolmagy<strong>ny</strong>,<br />
morehuana<strong>ny</strong> medisinada ulanmagy,<br />
ÿadro energiÿasy<strong>ny</strong> peÿdalanmagy we<br />
ot açÿan ÿaraglara gözegçilik etmegi öz<br />
içine alÿan her hili meseleler ÿüze<br />
çykypdy.<br />
113
«Ynsanÿete<br />
hemaÿat» guramasy<strong>ny</strong>◊<br />
meÿleti◊çileri<br />
Tehas ∆taty<strong>ny</strong>◊<br />
Hÿuston ∆äherinde<br />
jaÿ gurÿarlar. Bu<br />
gurama AB≈-daky<br />
meÿletinçiler guramalary<strong>ny</strong>◊<br />
biri bolup,<br />
özlerinden goÿum<br />
goÿup, jemgyÿet<br />
we etraplary◊<br />
jaÿ ∆ertlerini<br />
gowulandyrÿarlar.<br />
RAŸATLYGY÷ BORÇLARY<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ raÿatlaryna berilÿän köp<br />
sanly hukuklary olar örän aÿap saklaÿarlar,<br />
ÿag<strong>ny</strong> pikir azatlygy, öz pikirlerini<br />
beÿan etmek, özba∆dak ÿa-da köpçülikleÿin<br />
saÿlanan wekiller bilen du∆u∆mak,<br />
hudaÿa ynanmak ÿa-da unanmazlyk<br />
azatlygy, sebäpsis yzarlanmalardan goranmak,<br />
sebäpsiz ∆ahsy i∆lerini◊, öÿlerini◊<br />
gözastynda bolmaklygyndan goraÿan<br />
hukuklardan peÿdala<strong>ny</strong>p bilÿärler. ≈onu◊<br />
ÿaly hem, hukuklar bilen bir hatarda<br />
olary◊ öz jogapkärçilikleri, ÿag<strong>ny</strong> borçlary-da<br />
bar: kanuna boÿun bolmak, salgyt<br />
töleglerini tölemek, çagyrylan ÿagdaÿda<br />
oturda∆lar suduna gatna∆maklyk,<br />
114
kandidatlar we ÿüze çykÿan käbir meseleler<br />
barada gyzyklanmak, eger ö◊ki<br />
saÿlanan wekilleri◊ eden-etdilikleri bar<br />
bolsa, olary aradan aÿyrmak üçin<br />
saÿlawlara gatna∆mak ÿaly borçlardyr.<br />
Raÿatlary◊ ÿene bir wajyp borçlary<strong>ny</strong>◊<br />
biri-de jemgyÿete gulluk etmek.<br />
Haçan-da ÿurt howp astynda galanda<br />
millionlarça amerikan erkekleri we aÿallary<br />
ÿaragly güÿçleri◊ hataryna go∆ulyp,<br />
öz Wata<strong>ny</strong><strong>ny</strong> goraÿarlar. Öz ÿurdu<strong>ny</strong>◊<br />
harby güÿjüni berkitmek maksady bilen,<br />
millionlarça amerikan raÿatlary harby<br />
gullukda parahat durmu∆da-da gulluk<br />
edÿärler. Ÿa∆ we garta∆an amerkanlar<br />
Parahatçylyk Korpusyna go∆ulÿarlar,<br />
beÿleki meÿletin guramalary◊ i∆lerine<br />
gatna∆ÿarlar.Olar bu i∆leri öz ÿurtlarynda<br />
we da∆ary ÿurtlarda durmu∆y hyzmatlary<br />
amala a∆yrmak maksady bilen ÿerine<br />
ÿetirÿärler.<br />
Raÿatlary◊ i◊ esasy borçlary<strong>ny</strong>◊ biri<br />
hem syÿasy i∆lere gatna∆mak bolup durÿar.<br />
«Demokratiÿia<strong>ny</strong>◊ tarapdarlary<br />
raÿatlary◊ gatna∆magynda öz etraplarynda<br />
we i∆ ÿerlerinde meseleleri çözmeklige<br />
gatna∆magy<strong>ny</strong>◊ adamlary◊ hökümetde<br />
öz wezipelerine gowy dü∆unmäge,<br />
öz jogapkärciliklerine dü∆ünmäge, uly<br />
bir döwlet bilen bir jemgyÿet guru∆maga<br />
uly ähmiÿeti bar diÿip tassyklaÿarlar»<br />
diÿip syÿasat ylymlary<strong>ny</strong>◊ professory<br />
Kreÿg Rimmerman özüni◊ «Täze raÿatlyk»<br />
diÿen kitabynda agzap geçÿär. Mysal<br />
üçin, etraplary◊ ÿa∆aÿjylary<strong>ny</strong>◊<br />
ÿygnaklary biri-birini◊ mätäçliklerini<br />
we isleglerini bilmek üçin gereklidir.<br />
≈ol ÿygnaklarda çyky∆ edÿän adam di◊e<br />
bir öz isleg-arzuwlary<strong>ny</strong> beÿä◊ etmek<br />
üçin däl-de, eÿsem beÿleki raÿatlary◊<br />
bähbitlerini araÿan we galyberse-de,<br />
dawalary çözÿän araçy hökmünde gatna∆ÿar.<br />
Aÿowa ∆taty tarapyndan AB≈-<strong>ny</strong>◊<br />
Senatory Tom Harkin ö◊ raÿat hukugy<br />
üçin göre∆e gatna∆an aktiwistler, Wÿetnam<br />
ur∆yna gar∆y çyky∆ edenler we da∆<br />
töweregi goramak hereketini◊ gatna-<br />
∆yjysy ∆u gün öz go◊∆ularyna-da täsir etmek<br />
bilen, öz öÿüni◊ da∆yna üns berÿär,<br />
go◊∆ularyna ÿa∆aÿy∆ ∆ertlerini gowulandyrmak<br />
barada aÿdÿar, kommunal gulluklary◊<br />
tölegini peseltmek, salgyt töleglerini<br />
azaltmak, çäkleredäki zäherli<br />
galyndylary arassalamagy talap edÿär.<br />
Raÿat hökmünde çyky∆ edip «boÿun<br />
egmä◊, gynanma◊, akyly◊yzy ÿitirmä◊,<br />
birle∆i◊ we gar∆ylyk görkezi◊» diÿen pikir<br />
bilen ÿa∆amak bilen, olar töwerekda∆yndaky<br />
adamlara öwüt berÿärlerdiÿip<br />
belläp geçÿär.<br />
HYŸALY BILELE≈IK<br />
Käbir aladaçyl amerikan saÿlawçylary<br />
özlerini◊ i∆je◊ ÿagdaÿlary<strong>ny</strong> saklamak<br />
üçin öz saÿlan wezipeli adamlary<br />
bilen aÿratyn hem prezident bilen, ∆onu◊<br />
bilen birlik-de öz saÿlan senatorlary<br />
we Wekiller Palatasy<strong>ny</strong>◊ agzalary bilen<br />
aragatna∆yk saklaÿarlar. Wa∆ingtonda,<br />
ÿa-da öz dogduk ∆tatlarydyr okruglarynda<br />
bolsalar-da, saÿlawçylar saÿlananlara<br />
hat ÿazÿarlar, telegramma iberÿärler, ja◊<br />
edÿärler, hatda olary◊ i∆ otaglaryna hem<br />
barÿarlar. Emma, so◊ky ÿyllary◊ içinde<br />
durmu∆da aragatna∆yk saklamak üçin<br />
we saÿlawçylara dünÿäde näme bolup<br />
geçÿändigi we bolup geçÿän wakalar barada<br />
öz pikiri◊i aÿtmak we näsazlyklary<br />
üÿtgetmek üçin syÿasy arenada täze seri∆de<br />
ÿüze çykdy. Bu seri∆de Internet,<br />
ÿag<strong>ny</strong> Bütindünÿä kompÿuter merkezi<br />
115
ÿa-da Ÿokary habar beri∆ ulgamydyr. Bu<br />
nähili atlandyrylan hem bolsa, bu seri∆de<br />
Amerika<strong>ny</strong>◊ syÿasy durmu∆y<strong>ny</strong> basym<br />
üÿtgedÿär.<br />
«EnviroLink we Neighborhoods Online»<br />
– Internetdäki Bütindünÿä kompÿuter<br />
setindäki iki sa<strong>ny</strong> saÿt AB≈-daky we<br />
dünÿäni◊ ähli künjeklerindäki umumy<br />
gyzyklanmalary bar bolan adamlary<br />
birle∆dirÿändir.<br />
Internet «köpçülikleÿin hereketi◊<br />
güÿçli ÿaragy bolup biler, eger-de biz<br />
o<strong>ny</strong> ∆u maksat üçin ulansak» diÿip<br />
syÿasy hereketi◊ i∆je◊ adamsy Ed ≈wars<br />
«Aragatna∆yk i∆je◊ligi: Raÿatlar Interneti<br />
nähili ulanÿarlar» diÿen kitabynda<br />
ÿazÿar. Ol i◊ güÿçli syÿasy guramaçylyk<br />
i∆ler üçin ÿarag bolup durÿar. Bu so◊ky<br />
50 ÿyly◊ içinde döredilen i◊ güÿçli<br />
gurallary◊ biridir we ähli ki∆i ondan<br />
peÿdala<strong>ny</strong>p biler. Köplenç ÿerli i∆je◊<br />
adamlar üçin häkimiÿet guramalary we<br />
a<strong>ny</strong>k meÿilnamalar, ∆eÿle-de syÿasy ulgamy◊<br />
i∆ usullary barada takyk habarlar<br />
zerur bolup durÿar. Munu◊ ÿaly habarlary<br />
bolsa a◊sat we mugt Internetden<br />
tapyp bolÿar.<br />
«Hyÿaly bilele∆igi◊» täsiri bilen<br />
umumy bähbitleri bar bolan erkekleri◊<br />
we aÿallary◊ aragatna∆yk saklamaga<br />
mümkinçilikleri bar. Olar birnäçe mü◊<br />
kilometr uzak aralykda ÿa∆aÿan-da bolsalar,<br />
bir-birleri hakynda hiç zat bilmeseler-de,<br />
olar ∆u wagt<br />
kompÿuter merkezinde,<br />
Internetde du∆u∆ÿarlar.<br />
Köp halatlarda bu adamlar<br />
hiç haçan du∆ü∆anok,<br />
emma olar biri-birlerini<br />
öz aladalary barada edÿän<br />
özara geple∆iklerini◊<br />
üsti bilen, uzak wagty◊<br />
dowamynda biri-birine<br />
ÿazÿan habarlary<br />
bilen<br />
gowy<br />
tanaÿarlar.<br />
Ba∆ga<br />
bir düÿpli<br />
özgeri∆lik,<br />
ol hem Interneti◊<br />
üsti bilen ö◊ elÿeterli bolmadyk<br />
döwlet häkimiÿeti, syÿasat bilen bagla<strong>ny</strong>∆ykly<br />
meseleler, ba∆ga-da ÿokarda<br />
agzalyp geçilen erkekler we aÿallary◊ öz<br />
aladalary boÿunça dürli maglumatlary<br />
alyp bolÿanlygydyr.<br />
Mysal üçin, EnviroLink – da∆-töweregi<br />
goramak meselesi barada web-saÿt<br />
bolup durÿar. Mundan ÿerli guramalar<br />
ünse çekiji temalar barada a<strong>ny</strong>k maglumatlary,<br />
saglyk üçin howply zy◊yndylar<br />
barada, parnik gazlary<strong>ny</strong>◊ zyÿa<strong>ny</strong>, zäherli-himiki<br />
galyndylary hakynda maglumatlary<br />
almaga mümkinçilik bar.<br />
~◊ler jemgyÿetçilik guramalar bu meseleler<br />
boÿunça di◊e du∆u∆ykda umumy<br />
gürrü◊ geçirerdiler. Indi bolsa a<strong>ny</strong>k we<br />
gi◊ maglumat almaga EnviroLink mümkinçilik<br />
döredÿär. Bu saÿt bilim boÿun-<br />
116
ça soraglara, häkimiÿet guramalary<strong>ny</strong>◊<br />
i∆i da∆ töweregi goramak baradaky i∆ler<br />
bilen me∆gullanÿan guramalar hem-de,<br />
bellenip geçilen guramalary çap etmek<br />
üçin gerekli maglumatlar bilen üpjün<br />
edÿär. Ondan ba∆ga-da maglumatlary we<br />
maslahat bermegi, adamlar bilen da∆<br />
töweregi goramak barada a<strong>ny</strong>k meseleleri<br />
maslahatla∆mak üçin, aragatna∆yk<br />
saklamak üçin olary◊ atlary, familiÿalary<br />
we elektron aragatna∆yk bölümlerini◊<br />
adreslerini EnviroLinki◊ üsti bilen<br />
bilip bolÿar. Ba∆ga-da bu saÿtda «gürrü◊<br />
etmek üçin otaglar» bar, ∆ol ÿerde<br />
peÿdala<strong>ny</strong>jylar biri-biri bilen pikir al∆yp<br />
bilerler.<br />
Ÿerli i∆je◊ler Internet örän peÿdaly<br />
diÿip belleÿärler. Olar syÿasat bilen<br />
go◊∆ulary<strong>ny</strong>◊ we jemgyÿeti◊ ÿa∆aÿy∆<br />
∆ertlerini gowulandyrmak üçin gyzyklanÿarlar.<br />
Bu adamlar öz ÿa∆aÿy∆ massiwlerinde<br />
we toparlarynda ÿa∆aÿy∆ ∆ertlerini<br />
gowulandyrmak üçin syÿasat bilen<br />
me∆gullanÿarlar. «Ÿerli i∆je◊ler» kwartallary<br />
arassalamak, zir-zibilleri gaÿtadan<br />
i∆lemek, jenaÿata gar∆y göre∆ÿän toparlary<br />
döretmek we garry adamlara bilim<br />
bermeklik ÿaly i∆leri geçirÿärler.<br />
Olar ÿerlerde sagdyn ∆ertleri döretmek,<br />
haçan-da, adamlar özlerini◊ gowy ya∆amaklaryna<br />
di◊e ÿeterlik derejede üns<br />
beren ÿagdaÿlarynda mümkin bolar<br />
diÿip ynanÿarlar. «Ÿerli i∆je◊ler öz ö◊lerinde<br />
etraplary◊ hyzmat edi∆ i∆lerini<br />
gowulandyrmaklygy meÿil etmän, eÿsem<br />
olar ÿa∆aÿjylary◊ öz gyzyklanmalary<br />
hem-de bu i∆leri üçin öz go∆antlary<strong>ny</strong><br />
go∆maklary arassa ÿagdaÿ döretmek<br />
üçin esasy ∆ertdigine ynanÿarlar» diÿip,<br />
Ed ≈warz belläp geçÿär. Beÿleki düÿpli<br />
üÿtge∆mäni◊ biri-de ÿokarda agzalan erkek<br />
adamlary◊ we aÿallary◊ ö◊ alyp bilmedik<br />
döwlet häkimiÿeti we syÿasat,<br />
∆eÿle-de olary◊ meseleleri barada ÿa-da<br />
ba∆ga-da gerekli habarlary Internetde<br />
gysga wagty◊ içinde alyp bilmekleridir.<br />
Mu◊a mysal bolup, adamlar ≈warzy◊<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ çäginde, i∆je◊lere kömek etmek<br />
barada döreden Neighborhoods Online<br />
web-saÿty kömek edip biler. Bu<br />
saÿta her gün ÿüzlerçe adam girÿär. Etraplary◊<br />
meselelerini◊ täze çözgüdini<br />
agtarmak üçin ∆tat i∆gärleri, wezipeli<br />
adamlar, ¤urnalistler, talyplar, raÿatlar<br />
o◊a girÿärler.<br />
«Biz kem-kemden her bir korporasiÿa<strong>ny</strong>◊<br />
etraplary ösdürmek i∆i boÿunça,<br />
her bir maslahat beri∆ komiteti◊, sowatsyzlygy<br />
ÿok etmek boÿunça her bir<br />
meÿilnama<strong>ny</strong>◊, i∆çi hünärmenleri taÿynlamak<br />
boÿunça, her bir gurama<strong>ny</strong>◊ we<br />
durmu∆y hyzmat edi∆ i∆i bilen me∆gullanÿan<br />
her bir kompaniÿa<strong>ny</strong>◊ ∆u saÿtda<br />
ÿer almagy<strong>ny</strong>, ÿa-da o◊a nähili girmegi◊<br />
üstünde i∆lemegini gazandyk» – diÿip<br />
≈wars gürrü◊ berÿär.<br />
≈AHSY BÄHBITLERI÷ TOPARY<br />
Ÿokarda agzalan toparlar we ∆o◊a<br />
me◊ze∆ ba∆ga toparlar jemgyÿetçilik<br />
gyzyklanmalary◊ topary diÿip atlandyrylÿar.<br />
Olar öz toparlary<strong>ny</strong>◊ bähbidi<br />
ÿa-da ∆ahsy bähbitleri üçin hereket<br />
etmeÿärler, olar özlerini «di◊e jemgyÿeti◊<br />
halky◊ bähbitlerini goraÿarys» diÿip<br />
hasaplaÿarlar, ÿöne bu olary◊ dogry or<strong>ny</strong><br />
eÿeleÿändiklerini a◊latmaÿar, eÿsem ol<br />
di◊e girdeji almak elementini◊ ÿa-da<br />
aÿry bir ∆ahsy gyzyklanma<strong>ny</strong>◊ örän pesdigini<br />
görkezÿär.<br />
Ba∆ga tarapdan ∆ahsy bähbitler toparlary◊<br />
adaty syÿasatda goraÿan ykdy-<br />
Dowamy 120-nji sahypada<br />
117
KÖPÇÜLIKLEŸIN HABAR BERI≈ SERI≈DELERI<br />
AB≈-<strong>ny</strong>◊ Prezidentligine dala∆ edÿän<br />
kandidatlar Riçard Nikson (çepden)<br />
we Jon F. Kennedi (kamera arkalaÿyn<br />
dur) özlerini◊ taryhy telewizion<br />
bäsle∆iklerine taÿÿarlanÿan pursatlary.<br />
1960 ÿ.<br />
Amerikanlar a◊sat maglumat gazanmaklyk täze demokratiÿa<strong>ny</strong>◊ wezipesini ÿerine<br />
ÿetirmek ∆ertlerine degi∆lidigine örän çalt dü∆ündiler, ÿag<strong>ny</strong> olar jogapkärçilikli<br />
wezipelere kandidatlary bellemeklik ÿa-da dogry syÿasy ugry saÿlamaklyk üçin<br />
zerurdygy<strong>ny</strong> aÿtdylar. Ondan ba∆ga-da, maglumaty◊ çalt, gi◊ möçberde ÿaÿradylmalydygyna<br />
çalt göz ÿetirdiler.<br />
Munu◊ üçin bolsa, gazetden gowy zat ÿokdy. Amerika<strong>ny</strong>◊ Pensilwaniÿa ∆taty<strong>ny</strong>◊<br />
Filadelfiÿa ∆äherinde 1783-nji ÿylda ilkinji gazet peÿda bolÿar. Eÿÿäm 1800-nji ÿyla<br />
çenli Filadelfiÿada gündelik gazetleri◊ 5-si, Merilend ∆taty<strong>ny</strong>◊ Baltimor ∆äherinde<br />
üç gazet we Günorta-Karolina ∆taty<strong>ny</strong>◊ Çarlston ∆äherinde gündelik gazeti◊ ikinjisi<br />
çap edilÿärdi. Bulardan ba∆ga-da, bütin döwletde beÿleki gazetleri◊ 250-ä golaÿy<br />
bolup, olary◊ köpüsi hepdede bir gezek çap edilÿärdi. 1850-nji ÿylda AB≈-da 2000<br />
gazet bolup, olary◊ 200-si gündelik gazetleridi.<br />
Ÿurdu◊ dörän gününden ba∆lap, gara∆syz we dikdü∆di ¤urnalistler gazeti◊ ilkinji<br />
çykan günlerinden ençeme amerikan syÿasatçylary<strong>ny</strong> özlerine gar∆y goÿdular.<br />
1792-nji ÿylda Jorj Wa∆ington: «Eger döwlet we wezipeli i∆gärler hemi∆e gazetleri◊<br />
adalatsyz tankydy hüjümlerini◊ täsirinde bolsalar, ∆ol gazetler hem, ol ÿa-da beÿleki<br />
wezipeparazlary◊ özlerini◊ alyp bar∆y<strong>ny</strong>◊ hakyky sebäplerini açyp görkezip bilmeseler,<br />
maglumatlary barlamaga üns bermeseler, onda meni◊ dü∆üni∆ime görä, hiç bir<br />
adama ÿurdy dolandyrmak ba∆artmaz, ÿa-da döwlet ma∆y<strong>ny</strong><strong>ny</strong> i∆je◊ ÿagdaÿda<br />
saklap bilmez» diÿip aÿdyp geçÿär. Beÿleki bir tarapdan syÿasatçylar saÿlawçylary<br />
habarly etmekde gazeti◊ ummasyz rolu<strong>ny</strong>◊ bardygyna güwä geçÿärler. 1787-nji<br />
ÿylda Tomas Jefferson «eger mende iki sa<strong>ny</strong> hukuk, ÿag<strong>ny</strong> gazetsiz hökümeti ÿa-da<br />
hökümetsiz gazeti saÿlamaklyk bar bolan bolsa, men onda ∆übhesiz so◊ky<strong>ny</strong><br />
saÿlardym,»– diÿip belleÿär.<br />
118
1924-nji ÿylda syÿasatda esasy roly radio eÿeleÿär. ≈onda ilki bilen syÿasy partiÿalary◊<br />
milli gurultaÿyndaky delegatlary◊ çyky∆lary<strong>ny</strong> göni efire bermeklikden<br />
ba∆lanÿar. ≈ol ÿylda partiÿalar öz edÿän i∆ini radioda reklama etdirip ugrapdyrlar,<br />
ÿag<strong>ny</strong> respublikanlar munu◊ üçin 120 000 dollar, demokratlar bolsa 40 000 dollar<br />
harç edipdirler. Dört ÿyldan so◊ iki partiÿa<strong>ny</strong>◊ hem çykdajylary milliona ÿetipdir<br />
we ∆ondan bäri saÿlaw kompaniÿalaryna edilÿän çykdajylar ÿylsaÿyn artÿar.<br />
Aÿratynda ∆eÿle ummasyz harç edili∆ik so◊ky ÿyllarda has hem köp bolÿar.<br />
1934-nji ÿylda Jorj Gellap jemgyÿeti◊ pikirini bilmek üçin sorag-jogap i∆ini<br />
geçirmäge ba∆laÿar. Ilki ba∆da bu döwleti◊ kiçi etraplaryndaky uly bolmadyk<br />
adamlar topary<strong>ny</strong>◊ arasynda geçirilipdir. J. Gellap ∆eÿle sorag-jogap i∆ini kanun<br />
çykaryjylar, hünärmentler, mugallymlar we beÿleki kärdäki adamlar bilen geçiripdir.<br />
Bu i∆i geçirijiler onu◊ «demokratiÿa<strong>ny</strong>◊ pulsu<strong>ny</strong>» ölçemek üçin çalt we netijeli<br />
ugur boljakdygyna yna<strong>ny</strong>pdyrlar. Ÿöne, häzirki wagtda sorag-jogap i∆ini geçirmek<br />
örän kyn i∆ bolup durÿar, sebäbi ähli zat tehnika<strong>ny</strong>◊ üsti bilen geçirilÿär, kabul<br />
edilen maglumatlar hem tehnika<strong>ny</strong>◊ üsti bilen barla<strong>ny</strong>lÿar. ≈onu◊ üçin käbir<br />
ÿal◊y∆lar bolÿar, mu◊a garamazdan, sorag-jogap etmek umuman we bütinleÿ<br />
jemgyÿetçilik pikirini öwrenmekde netijeli ugur hasapla<strong>ny</strong>lÿar.<br />
1940-njy ÿylda, syÿasy partiÿa<strong>ny</strong>◊ milli gurultaÿy telewideniÿe arkaly göni goÿberili∆i<br />
birinji gezek görkezildi we o◊a 100 000 adam toma∆a etdi. XX asyry◊ 50-nji<br />
ÿyllarynda amerikan ma∆galalary<strong>ny</strong>◊ üçden bir böleginde telewizor bardy. 1952-nji<br />
ÿylda saÿlaw kompaniÿasy<strong>ny</strong>◊ ö◊ ÿa<strong>ny</strong>nda iki partiÿa<strong>ny</strong>◊ telewizor reklamasy üçin<br />
eden çykdajysy 3,5 mln. dollar bolup, respublikanlar demokratlardan köp sarp<br />
etdiler. 1960-njy ÿyldaky Kennedi bilen Nikso<strong>ny</strong>◊ arasyndaky telebäsle∆ik telewideniÿäni◊<br />
saÿlaw kompaniÿasynda esasy rolu<strong>ny</strong>◊ bardygy<strong>ny</strong> tassyklady.<br />
I◊lis taryhçysy Filip Jon Dewis «AB≈-<strong>ny</strong>◊ saÿlawlary» diÿen kitabynda – «Amerikanlary◊<br />
köpüsi üçin esasy habar beriji seri∆de-telewideniÿedir» diÿip belleyär.<br />
AB≈-da döwleti◊ jogapkärçilikli wezipesine we jemgyÿeti◊ arasynda gowy täsir<br />
galdyrjak bolÿan adamlar hökma<strong>ny</strong> telewizorda çyky∆ etmelidir. Jemgyÿeti◊ özi hem<br />
telewideniÿede syÿasatçylary◊, esasanam, prezident wezipesine dala∆ edÿän kandidatlary◊<br />
telewideniÿede görkezilmegine gara∆ÿar. Kongressmen, gubernator we ÿerli<br />
häkimiÿeti◊ ba∆tutanlary<strong>ny</strong>◊ radio we gazetden öz islegleri boÿunça peÿdala<strong>ny</strong>p<br />
bilÿärler, ÿöne telewideniÿe arkaly çyky∆ etmeseler welin saÿlawçylary◊ arasynda<br />
ynanmazçylyk döredÿärler. Bu bolsa kandidatlar üçin örän zyÿanlydyr.<br />
119
117-nji sahypa◊ dowamy<br />
sady paÿy hem bolÿar. Kärde∆ler arkala∆ygy<strong>ny</strong>◊<br />
i◊ pes aÿlyk hakyndaky we telekeçileri◊<br />
kärde∆ler arkala∆ygy bilen<br />
zähmet ∆ertleri barada ylala∆ygy hakyndaky<br />
kanu<strong>ny</strong> göz ö◊ünde tutup, i∆ewür<br />
guramalar salgytlary azaltmak syÿasaty<strong>ny</strong><br />
goldaÿar. Ba∆ga ∆ahsy bähbitler toparlary<br />
«buthana we etniki toparlar»<br />
meseleleri bilen me∆guldyrlar.<br />
So◊ky ÿyllarda sa<strong>ny</strong> we täsir edi∆i<br />
boÿunça ösen toparlary◊ biri hem syÿasy<br />
hereket komiteti – SHK. Syÿasy hereket<br />
komiteti- gara∆syz bolmak bilen bir ÿada<br />
birnäçe meseleleri çözmek üçin gurama<br />
bolÿarlar. Onu◊ esasy meselesi Kongrese<br />
we prezidentlige dala∆ edÿän syÿasy<br />
kampaniÿalara pul bermekden ybarat.<br />
SHK federal saÿlawlarda özüni◊ kandidaty<strong>ny</strong>◊<br />
sa<strong>ny</strong> boÿunça harç etmeklikde<br />
çäklendirilendir. ≈eÿle bolsa-da saÿlaw<br />
kampaniÿalaryna ÿa-da öz bähbitlerini<br />
goramak üçin SHK-ä pul harajat etmek<br />
üçin çäklendirilme ÿok. Häzirki döwürde<br />
SHK-ni◊ sa<strong>ny</strong> mü◊e ÿetdi.<br />
«Syÿasy partiÿalara edilÿän howp<br />
umumy bähbitler boÿunça birle∆ÿan toparlary◊<br />
sa<strong>ny</strong><strong>ny</strong>◊ köpelmegi bilen has<br />
artÿar, hatda bu toparlary◊ köpüsini◊<br />
Wa∆ingtonda (Kolumbiÿa Federal okrugy)<br />
bölümleri-de bar we olar özlerini<br />
göni Kongrese ÿa-da federal guramalara<br />
de◊eÿärler» diÿip Maÿkl ≈adson «Tertipli<br />
raÿat: jemgyÿete Amerikan hysmaty<strong>ny</strong>◊<br />
taryhy» atly kitabynda ÿazÿar.<br />
Wa∆ingtona eÿerÿän köp guramalar ÿönekeÿ<br />
raÿatlary◊ ahlak we maddy kömegini<br />
gazanmagy ba∆arÿarlar. Ÿöne bu<br />
guramalary◊ köpüsi soraglary◊ çäkli<br />
toplumyna we hatda bir meselä ünsi<br />
çekÿärler, köplenç hem bu ÿeke-täk mesele<br />
örän uly täsir edi∆ güÿje eÿe bolÿar,<br />
olar dollar, wagt we raÿatlary◊ söÿgüsi<br />
üçin partiÿalary◊ bäsde∆ligine getirÿär.»<br />
Bu «aÿratyn bähbitler» toparlary<strong>ny</strong>◊<br />
sarp edÿän pulu<strong>ny</strong>◊ möçberi kompaniÿalar<br />
näçe baÿ boldugyça ösmegini<br />
dowam etdirÿär. Köp amerikanlarda<br />
kesgitli garaÿy∆lary◊ «çarpy∆magy»<br />
üçin döredilen gyzyklanÿan baÿ toparlary◊,<br />
korporasiÿalar, kärde∆ler arkala∆ygy<br />
ÿa-da CHK bolsun, tapawudy<br />
ÿok, ÿönekeÿ adamlary◊ täsirine<br />
gar∆ylyk gorkezip bilmegi derejede örän<br />
güÿçlüdigi barada pikirler bar.<br />
Ÿöne ÿönekeÿ raÿatlar hem bu<br />
boÿunça käbir zatlary ba∆arÿarlar. Olar<br />
bir-birlerini habardar edip, so◊am alnan<br />
maglumatlar esasynda hereket edip bilerler.<br />
Her bir saÿlanÿan wezipeli adama<br />
gözegçilik etmek üçin i◊ amatly usul Internet<br />
ulanmakdyr. Bu raÿatlar birnäçe<br />
minuty◊ içinde «aÿratyn bähbitler» topary<strong>ny</strong>◊<br />
haÿsysy<strong>ny</strong>◊ ol ÿa-da beÿleki<br />
wezipeli adamy◊ saÿlanmagyna we bu<br />
wezipeli adamlary◊ ÿa◊y-ÿakyndaky kanunlar<br />
hukuknamalar boÿunça nähili<br />
ses berendiklerini a<strong>ny</strong>klap bilÿärler.<br />
So◊ra ÿa◊ky raÿatlar alnan maglumaty<br />
öz pikirlerini halka ÿetirmek üçin mümkinçilik<br />
alÿarlar.<br />
Syÿasy durmu∆y◊ maglumaty ol ÿada<br />
beÿleki soraglary◊ ara al<strong>ny</strong>p maslahatla∆ylmagy,<br />
olar hakda maglumatlary◊<br />
ÿygnalmagy we olary◊ dostlary ÿa-da<br />
go◊∆ulary bilen ge◊e∆ilmegi, saÿlanan<br />
wezipeli adamlary◊ özüni alyp bar∆yna,<br />
esasanam olary◊ nähili ses ber∆ine hiç<br />
hili täsiri ÿetmeÿändiginden ybaratdyr,<br />
ÿöne bu döwlet wezipeparazlary<strong>ny</strong> özlerini<br />
∆ol wezipä saÿlan adamlary◊ ikinji<br />
sapar hem saÿlajakdyklary baradaky sorag<br />
aladalandyrÿar. Haçanda saÿlawçy-<br />
120
lardan hatlar, telefon ja◊lary, fakslar we<br />
elektron aragatna∆ygy boÿunça habarlar<br />
gelmäge ba∆landa, saÿlanan wezipeli<br />
adamlar olara üns berÿärler. Ÿöne i◊<br />
so◊unda saÿlawçylardan durÿan halk<br />
ö◊küsi ÿaly halk kimdir birine ses bermek<br />
bilen saÿlawlarda i◊ so◊ky aÿgytly<br />
nokady goÿup bilÿär.<br />
Konstitusiÿa<strong>ny</strong>◊ taslamasy i∆lenip düzülen<br />
wagtyndan ba∆lap, ÿag<strong>ny</strong> 1787-nji<br />
ÿyldan ∆u güne çenli geçilen ÿol tekiz<br />
bolmady. Saÿlawçylar waka<strong>ny</strong>◊ täsir<br />
edi∆ astyna dü∆düler. Emma olara hemi-<br />
∆e bähbitli çözgüdi saÿlamaga pursat<br />
döräpdi. Maddy we ruhy, ÿerli we milli,<br />
jemgyÿetçilik we ∆ahsy, özüni bilÿän we<br />
sahylyk, ∆tatlary◊ hukugy we bütin ÿurdu◊<br />
maddy hal ÿagdaÿy ÿaly dü∆ünjeleri◊<br />
aratapawudy<strong>ny</strong> kesgitläp, Amerika<strong>ny</strong>◊<br />
Birle∆en ≈tatlary<strong>ny</strong>◊ halky bu ähmiÿete<br />
eÿe bolup, güÿçli, gülleÿän, erkin<br />
ÿurdy, dogrusy, a◊ryba∆y göreldeli bolmasa-da,<br />
hemi∆e ö◊e barÿan, ÿagty gelejegi<br />
bolan ÿurdy döredÿär.<br />
❏<br />
121
AB≈-<strong>ny</strong>◊ hökümeti barada go∆maça edebiÿaty◊ sanawy<br />
Abraham, Henry J.<br />
Justices, Presidents, and Senators: A History<br />
of the U.S. Supreme Court Appointments From<br />
Washington to Clinton. 4th ed. Lanham,<br />
Maryland: Rowman and Littlefield, 1999.<br />
Baum, Lawrence<br />
Supreme Court. Washington, D.C.: CQ<br />
Press, 1997.<br />
Bibby, John<br />
Two Parties or More: The American Party System.<br />
Boulder, Colorado: Westview Press, 1998.<br />
Bowen, Catherine<br />
Miracle at Philadelphia: The Story of the<br />
Constitutional Convention, May to September 1787.<br />
Boston, Massachusetts: Little Brown, 1986.<br />
Boyte, Harry C., Heather Booth,<br />
and Steve Max<br />
Citizen Action and the New American Populism.<br />
Philadelphia, Pennsylvania: Temple University<br />
Press, 1986.<br />
Brinkley, Alan, Nelson W. Polsby,<br />
and Kathleen M. Sullivan<br />
The New Federalist Papers: Essays in Defense of the<br />
Constitution. New York, New York: Norton,<br />
1997.<br />
Brookhiser, Richard<br />
Alexander Hamilton, American. New York,<br />
New York: Free Press, 1999.<br />
Carp, Robert A., and Ronald Stidham<br />
Judicial Process in America. 4th ed. Washington,<br />
D.C.: CQ Press, 1998.<br />
Davies, Philip<br />
U.S. Elections Today. 2nd ed. New York,<br />
New York: Manchester University Press, 1999.<br />
Edwards, George C.<br />
Government in America: People, Politics, and Policy.<br />
8th ed. New York, New York: Longman, 1999.<br />
Fine, Toni M.<br />
American Legal Systems: A Resource and Reference<br />
Guide. Cincinnati, Ohio:<br />
Anderson Publishing, 1997.<br />
Fisher, Louis<br />
Constitutional Conflicts Between Congress and the<br />
President. 4th ed. Topeka, Kansas: University<br />
Press of Kansas, 1997.<br />
Fisher, Louis<br />
The Politics of Shared Power: Congress and the<br />
Executive. 4th ed. College Station, Texas: Texas<br />
A & M University Press, 1998.<br />
Friedman, Lawrence M.<br />
American Law: An Introduction. 2nd ed. New York,<br />
New York: W.W. Norton, 1998.<br />
Graber, Doris<br />
Mass Media and American Politics.<br />
5th ed. Washington, D.C.: CQ<br />
Press, 1997.<br />
Greenstein, Fred<br />
Leadership in the Modern Presidency. Cambridge,<br />
Massachusetts: Harvard University Press,<br />
1988.<br />
Hall, Kermit, ed.<br />
The Oxford Guide to United States Supreme Court<br />
Decisions. New York, New York: Oxford<br />
University Press, 1999.<br />
Hanson, Russell, ed.<br />
Governing Partners: State-Local Relations in the<br />
United States. Boulder, Colorado: Westview<br />
Press, 1998.<br />
Hedge, David<br />
Governance and the Changing American States.<br />
Boulder, Colorado: Westview Press, 1998.<br />
122
Hoffman, Daniel<br />
Our Elusive Constitution: Silences, Paradoxes,<br />
Priorities. New York, New York: SUNY<br />
Press, 1997.<br />
Kurian, George T.<br />
Historical Guide to the U.S. Government.<br />
New York, New York: Oxford University<br />
Press, 1997.<br />
Loomis, Burdett<br />
The Contemporary Congress. 2nd ed. New York,<br />
New York: St. Martins Press, 1998.<br />
Mason, Alpheus<br />
American Constitutional Law: Introductory Essays and<br />
Selected Cases. 12th ed. New York, New York:<br />
Prentice Hall, 1998.<br />
Meador, Daniel J.<br />
American Courts. St. Paul, Minnesota:<br />
West Publishing Co., 1991.<br />
Nelson, Michael<br />
The Presidency and the Political System.<br />
5th ed. Washington, D.C.: CQ<br />
Press, 1998.<br />
Notess, Greg R.<br />
Government Information on the Internet.<br />
2nd ed. Lanham, Maryland: Bernan<br />
Press, 1998.<br />
O’Brien, David M.<br />
Storm Center: The Supreme Court in American Politics.<br />
5th ed. New York, New York: W.W.<br />
Norton, 1999.<br />
Perloff, Richard M.<br />
Political Communication: Politics, Press, and Public<br />
in America. Mahwah, New Jersey: Lawrence<br />
Erlbaum Associates, 1998.<br />
Polsby, Nelson<br />
Presidential Elections: Strategies and Structures<br />
of American Politics. 9th ed. Chatham,<br />
New Jersey: Chatham House, 1996.<br />
Reichley, A. James, ed.<br />
Elections American Style. Washington, D.C.:<br />
The Brookings Institution, 1997.<br />
Relyea, Harold C., ed.<br />
The Executive Office of the President: A Historical,<br />
Biographical, and Bibliographical Guide. Westport,<br />
Connecticut: Greenwood Press, 1997.<br />
Rimmerman, Craig A.<br />
The New Citizenship: Unconventional Politics,<br />
Activism, and Service. Boulder, Colorado:<br />
Westview Press, 1997.<br />
Ripley, Randall<br />
Readings in American Government and Politics.<br />
3rd ed. Boston, Massachusetts: Allyn and<br />
Bacon, 1999.<br />
Rogers, Donald, ed.<br />
Voting and the Spirit of American Democracy:<br />
Essays on the History of Voting and Voting Rights in<br />
America. Urbana, Illinois: University of Illinois<br />
Press, 1992.<br />
Rossiter, Clinton, ed.<br />
The Federalist Papers, by Alexander Hamilton,<br />
James Madison, and John Jay. New York,<br />
New York: Mentor, 1999.<br />
Schudson, Michael<br />
The Good Citizen: A History of American Civic Life.<br />
Cambridge, Massachusetts: Harvard University<br />
Press, 1999.<br />
123
Schwartz, Ed<br />
Net Activism: How Citizens Use the Internet.<br />
Sebastopol, California: Songline Studios,<br />
Inc., 1996.<br />
Selnow, Gary W.<br />
Electronic Whistle-Stops: The Impact of the Internet on<br />
American Politics. Westport, Connecticut:<br />
Praeger Press, 1998.<br />
Van Horn, Carl<br />
The State of the States. 3rd ed. Washington, D.C.:<br />
CQ Press, 1996.<br />
Weisberg, Herbert, ed.<br />
Great Theatre: The American Congress in the 1990s.<br />
Cambridge, England: Cambridge University<br />
Press, 1998.<br />
Wilson, James<br />
American Government: Institutions and Policies. 7th<br />
ed. Boston, Houghton Mifflin, 1998.<br />
Woll, Peter, ed.<br />
American Government: Readings and Cases. 13th<br />
ed. New York, New York: Longman, 1999.<br />
124
Berilen suratlar (eger sahypada iki surat berilen bolsa, olary◊ ÿokarsyndaka<br />
çykgytlar birinji getirilÿär):<br />
Front cover: © Brian Lawrence/Pictor. 4–5: © Bettmann/CORBIS. 6, 10, 13, 14:<br />
North Wind Picture Archives. 16: File Photo. 26: AP/Wide World Photos. 30–31,<br />
32-33, 35: North Wind Picture Archives. 38–39: © Robert Trippett/Sipa Press.<br />
43: © Martin Simon/SABA. 46: AP/Wide World Photos. © Mark Reinstein/<br />
IPOL – Mary Anne Fackelman/The White House. 50: U.S. Department of<br />
Agriculture. 51, AP/Wide World Photos. 52: © Jonathan Elderield/Liaison<br />
Agency. 53: © David Butow/SABA. 54: AP/Wide World Photos. 56: © Matthew<br />
McVay/SABA. © Nina Bermann/Sipa Press. 58–59: AP/Wide World Photos:<br />
(3). 65 © Kim Kulish/SABA–AP/Wide World Photos. 64/65: © James<br />
Colburn/IPOL. 71: © Christy Bowe/IPOL. 70: AP/Wide World Photos. 78–79:<br />
© Robert Trippett/Sipa Press. 82–83, 84: AP/Wide World Photos. 86–87:<br />
Lisa Biganzoli, National Geographic Society. 89–90: North Wind Picture<br />
Archives. 91, 96: © Bettmann/CORBIS. 93: File Photo. 94: AP/Wide World<br />
Photos. 96–97: © Robert Daemmrich/To<strong>ny</strong> Stone Images. 99: AP/Wide World<br />
Photos. 100: © Cathlyn Melloan/To<strong>ny</strong> Stone Images. 102: © George<br />
Bellerose/Stock Boston, Inc.: AP/Wide World Photos. 104–105: © David<br />
Butow/SABA. 107: Hulton Getty Picture Library/Liaison Agency. 110:<br />
North Wind Pocture Archives. 112: © Greg Smith/SABA. 114: © 1991–1999<br />
The EnviroLink Network – libertynet.org. 116: Archive Photos.<br />
125