Cov_Echo_turkmen_9/2002 11/7/02 15:11 Page 1
Cov_Echo_turkmen_9/2002 11/7/02 15:11 Page 1
Cov_Echo_turkmen_9/2002 11/7/02 15:11 Page 1
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
<strong>20<strong>02</strong></strong>-nji ÿyly◊ 4-nji iÿul baÿramçylygy◊ bellenili∆i.<br />
Türkmenistandaky AB≈-ny◊ ilçisi Lora<br />
Kennedini◊ öÿünde geçiren dabaraly kabul<br />
edil∆ik mahalynda. Baÿramçylyk dabarasyna<br />
bagy∆lanan amerikan de◊iz pyÿada go∆unlaryny◊<br />
dabaraly ÿorü∆i.<br />
HORMATLY OKYJYLAR,<br />
Men «Amerikany◊ ÿa◊y» ¤urnalyny◊ üçünji sanyny sizi◊ dykgaty◊yza hödürleÿärin. Bu ¤urnal AB≈-ny◊<br />
A∆gabatdaky ilçihanasy tarapyndan ÿörite Türkmenistany◊ halky üçin çykarylÿar. ^urnaly◊ bu sanynda<br />
AB≈-da Gara∆syzlyk gününi◊ bellenili∆i barada makalalar bar. «Amerikany◊ Oturymlyla∆magy» atly ÿörite<br />
makala Amerika dünÿäni◊ dürli künjeklerinden ÿa∆amak üçin göçüp baran we barmagyny dowam edÿän<br />
adamlar barada, olary◊ köpdürli geçmi∆i barada söhbet açÿar. ≈ol köpdürlüligi◊ we bizi◊ ondan alÿan<br />
güÿjümizi◊ wajyplygy bu ÿyly◊ Gara∆syzlyk gününde, ÿagny 2001-nji ÿyly◊ <strong>11</strong>-nji sentÿabrynda bolup geçen<br />
wakalardan so◊ ilkinji gezek bellenilÿän Gara∆syzlyk gününde has artdy. Amerika – bu milletleri◊ köpdürlüligine<br />
we agzybirlikde ÿa∆a∆maklyga esaslanan jemgyÿetdir. Biz dünÿäni◊ beÿleki halklary hem bu<br />
dü∆ünjeleri kabul eder diÿip umyt edÿäris.<br />
^urnaly◊ bu sanyndaky esasy makalalary◊ ÿene-de biri – «Go◊ur rewolÿusiÿa – ∆äherle∆me» baradaky<br />
makala. Bu makala bütin dünÿä ÿüzündäki ∆äherleri◊ eteklerinde garyp we gür ilatly ÿa∆aÿy∆ raÿonlary◊<br />
emele gelmegi baradadyr. Onu◊ ÿaly raÿonlarda tok we suw üpjünçiligi bolmaÿar diÿen ÿaly. Jaÿlary◊ töwerekleri<br />
mydama hapaçylyk bolany zerarly, ol ÿerde her-hili keseller ÿe◊il ÿaÿraÿar. Emma dünÿäni◊ dürli<br />
künjeklerindäki käbir jemgyÿetçilik toparlaryny◊ «Go◊ur rewolÿusiÿa – ∆äherle∆me» bilen bagly kynçylyklara<br />
çözgüt tapyp ba∆landyklary ∆atlandyrÿar. Bizi◊ hödürleÿän makalamyz aÿry ∆ahsyÿetleri◊ öz jemgyÿetini<br />
gowy taraba özgerdi∆i barada gürrü◊ berÿär.<br />
Amerikan medeni ¤urnalyny◊ tomusky sanyny amerikalylary◊ bo∆ wagtynda oÿnamagy gowy görÿän<br />
i◊ söÿgüli oÿny beÿsbol barada bolan makalasyz göz ö◊üne getirmek kyn. Bizi◊ makalamyz beÿsboly◊<br />
aÿratyn bir görnü∆i barada, ÿagny her tomus pasly çagalardan düzülen komandalary◊ gatna∆magynda bütin<br />
Amerika boÿunça geçirilÿän Beÿsboly◊ Kiçi Ligasy barada gürrü◊ berÿär.<br />
Kiçi Liga baradaky makaladan ba∆ga, ÿene-de bir makala sport we beden terbiÿe barada söhbet açÿar.<br />
Illinoÿs ∆tatyndaky orta mekdepleri◊ biri beden terbiÿe bermekligi◊ täze usulyny i∆läp düzüp, i∆ ÿüzüne geçiripdir.<br />
Amerikan mekdepler a◊y hem ösdürmelidigini, bedeni hem berkitmelidigini yzygiderli nygtaÿarlar.<br />
Illinoÿs ∆tatyndaky gürrü◊i edilÿän mekdepde ÿola goÿlan özbolu∆ly beden terbiÿe bermek usulyna laÿyklykda,<br />
ähli çagalary◊, sport ba∆arnyklaryna ÿa-da zehinine garamazdan, özlerini sagdyn we i∆je◊ ÿagdaÿda<br />
saklamakda üstünlik gazanmaga mümkinçilikleri bar.<br />
Men bu ¤urnalda gürrü◊i edilÿän milletleri◊ köpdürlüligi, agzybirlikde ÿa∆a∆mak, jemgyÿet bolup hereket<br />
etmek ÿaly dü∆ünjeleri siz öz durmu∆y◊yzda hem ulanyp bilersi◊iz diÿip umyt edÿärin. AB≈-ny◊ hökümeti<br />
demokratiÿany gurmakda uly ähmiÿete eÿe bolan bu dü∆ünjeleri yzygiderli ö◊e sürüp, bulara bütin<br />
dünÿäde howpsuzlygy, durnuklylygy we abadançylygy gazanmagy◊ seri∆desi hökmünde garaÿar.<br />
Hormatlamak bilen,<br />
Lora E. Kennedi<br />
Ilçi
≈U SANDA<br />
BEŸSBOL DÜNŸÄSI 2<br />
Softbol çagalar ligasynda geçiren dört ÿylyny◊ dowamynda Peÿson Benner «öÿden» urulÿan urgulary◊<br />
ençemesini amala a∆yrypdy. Peÿson dünÿäni◊ ähli künjeginde çagalar ligasynda oÿnaÿan<br />
5 ÿa∆dan 18 ÿa∆a çenli bolan 3 million çagany◊ biri. 1939-njy ÿylda Pensilwaniÿa ∆tatyny◊<br />
Williamsport ∆äherinde bary-ÿogy üç topar bilen döredilen çagalar beÿsbol ligasy ösüp, bu gün<br />
Antarktikadan galan bä∆ materigi◊ ählisinde, 105 ÿurtda oÿnalÿan halkara sporta öwrüldi.<br />
4-NJI IŸUL BAŸRAMÇYLYGY, AB≈-NY÷ GARA≈SYZLYK GÜNI 4<br />
Dördünji iÿul baÿramçylygy i◊ esasy tomus baÿramçylygydyr. Çagalary◊ mekdepden bo∆ we<br />
howany◊ i◊ o◊at wagty bolanlygy sebäpli, ol ma∆galalary◊ ählisini◊ diÿen ÿaly bile üÿ∆ÿän wagtydyr<br />
(Isa pygamberi◊ doglan güni – «Ro¤destwo» ÿaly). Dördünji iÿul 1776-njy ÿylda bizi◊ atababalarymyzy◊<br />
Filadelfiÿada ÿerle∆ÿän Kontinental Kongresde Gara∆syzlyk baradaky Jarnama<br />
gol çeken senesidir. Asyrlar boÿy amerikalylar bu wakany özleriçe baÿram edÿardiler. Ÿöne,<br />
1941-nji ÿylda Kongres dördünji iÿuly (Gara∆syzlyk gününi) kanuny baÿramçylyk hökmünde<br />
gutarnykly kesgitledi.<br />
AMERIKANY÷ OTURYMLYLA≈MAGY 6<br />
Ellis adasy 1892–1954-nji ÿyllar aralygynda Amerika göç eden 12 million göçmeni◊ geçen<br />
girelgesidir. Bu gün Ellis adasy Amerika göçmenlik barada syÿahatdyr suratlary teklip edÿän<br />
muzeÿdir.<br />
SURATLY ^URNAL<br />
N°3, Iÿul–Sentÿabr <strong>20<strong>02</strong></strong><br />
Guramaçy edara:<br />
Jemgyÿetçilik bilen<br />
gatna∆yklar bölümi<br />
AB≈-ny◊ Ilçihanasy<br />
A∆gabat, Türkmenistan<br />
^urnal barada pikirleri◊izi<br />
we islegleri◊izi a∆akda<br />
görkezilen adres boÿunça<br />
iberip bilersi◊iz:<br />
744000, A∆gabat ∆äheri<br />
Pu∆kin köçesi 9<br />
Telefon: 35-00-45<br />
E-poçta:<br />
Meredovama@iatp.edu.tm<br />
Meredovama@state.gov<br />
Dizaÿn:<br />
Sebitleÿin Programmalary<br />
dolandyrÿan edara, Wena.<br />
BEDENTERBIŸE SAPAGYNY BERMEGI÷ TÄZE USULY 10<br />
Bedeni terbiÿelemegi◊ täze usulyna – hiç bir çagany, nalaçlykdan topara alnan bolsun, oÿunda<br />
sag tarapda goÿlan bolsun, ÿa tanapy◊ gap bilinde asyl-asyl bolup galan bolsun, tapawudy ÿok,<br />
öz mümkinçiliginden çigit ÿalyjagam tiz herekete mejbur etmeÿän usulyna ho∆ geldi◊iz! Bu<br />
usuly◊ manysy «i◊ çalasyn, i◊ güÿçli, i◊ berda∆ly» diÿen ÿal◊y∆ dü∆ünjeden da∆la∆yp, hemme<br />
çaga bütin ömrüne ÿarar ÿaly fiziki ÿugrum bermekdir (taÿdan taplamakdyr).<br />
GO÷UR REWOLŸUSIŸA – ≈ÄHERLE≈ME 12<br />
Tankytçylar obalary◊ arassaçylyk ÿagdaÿyny◊ ∆äheri◊kiden pesligi, sowatsyzlygy◊ ÿokarylygy<br />
we öÿsüzleri◊ köplügi aÿdylÿanam bolsa, bu maglumatlary◊ takyk däldigini (ÿal◊y∆dyryjydygyny)<br />
nygtaÿarlar. Sowatsyzlygy◊, öÿsüzligi◊ ÿa kanalizasiÿaly hajathana barmak mümkinçligini◊<br />
bolmazlygyny◊ oba ÿerlerinden beter gür ilatly ∆äherlere mahsus problemadygy hakykatdyr.<br />
«TÜRKMENISTANDA ŸA≈AŸAN AMERIKALYLAR» 14<br />
Türkmenistandaky Parahatçylyk Korpusyny◊ meÿletinçisi jenap Neÿt Truit bilen geçiren söhbetdi∆ligimiz:<br />
«Sizi◊ bil∆i◊iz ÿaly, biz Türkmenistana elimizden gelen kömegi bermäge synan∆ÿarys, ÿöne bu<br />
babatda her meÿletinçini◊ Türkmenistana beren zadyndan öwrenÿän zadyny◊ köpdügini arkaÿyn<br />
aÿdyp bileris. Bu ÿurtdan hakykatdan hem köp zatlary öwrenip bolÿan ekeni. Munu◊ üçin men<br />
minnetdarlygymy aÿdasym gelÿär.»<br />
GARA≈SYZLYK JARNAMASY – 4-NJI IŸUL 1776-NJY ŸYL 17<br />
Adamzat taryhyny◊ gidi∆inde bir halk ony beÿleki halk bilen baglany∆dyrÿan syÿasy düwünleri<br />
çözmeli we dünÿädäki döwletleri◊ arasynda tebigaty◊ we Ÿaradany◊ kanunlary esasynda hukugy<br />
bolan gara∆syz ÿagdaÿa eÿe bolmaly bolanda, ynsanyÿeti◊ pikirinde bolan hormat ony bölünip<br />
aÿrylmaga iterÿän sebäpleri beÿan etmäge borçly edÿär.<br />
^urnaly◊ da∆ynda görkezilen surata awtorlyk hukuklary AP degi∆lidir.
BEŸSBOL DÜNŸÄSI<br />
Karen Fanni◊<br />
«Kiçi Ligany◊» Uly Maksatlary<br />
Beÿsbol Kiçi ligasynda geçiren dört ÿylyny◊ dowamynda<br />
Peÿson Benner «öÿden» urulÿan urgulary◊ ençemesini amala<br />
a∆yrypdy. Ÿöne öten tomus uran bir «öÿ urgusy» onu◊<br />
ÿadyndan asla çykmaz. «Men ony ∆eÿle bir ajaÿyp urdum»<br />
diÿip, Meÿn ∆tatyny◊ Damariskota ∆äherinden 12 ÿa∆ly<br />
gapyjy gürrü◊ berÿär. «Begenjimden uçaÿjak boldum. Meni◊<br />
toparda∆larymy◊ bary gygyryp bökjekleÿärdiler».<br />
Peÿson dünÿäni◊ ähli künjeginde Kiçi ligasynda oÿnaÿan 5<br />
ÿa∆dan 18 ÿa∆a çenli bolan 3 million çagany◊ biri. 1939-njy<br />
ÿylda Pensilwaniÿa ∆tatyny◊ Williamsport ∆äherinde baryÿogy<br />
üç topar bilen döredilen çagalar beÿsbol ligasy ösüp, bu<br />
gün Antarktikadan galan bä∆ materigi◊ ählisinde, 105 ÿurtda<br />
oÿnalÿan halkara sporta öwrüldi.<br />
Ösü∆ Ÿoly<br />
Ysraÿyl, Keniÿa, Hytaÿ ÿaly uzak ülkelerde-de çagalar ösüp<br />
ÿeti∆ÿärler, ÿöne, «Kiçi Liga» heniz hem amerikan çagalaryny◊<br />
söÿgüsine mynasyp.<br />
«Men beÿsboly söÿÿärin» diÿip, Masÿu Börç aÿdÿar. Onu◊<br />
topary Meÿn ∆tatyny◊ çempiony. «Men urgy urmany halaÿaryn.<br />
Goragda oÿnamagy-da gowy görÿärin. Men onu◊<br />
hemme zadyny gowy görÿärin».<br />
2001-nji ÿyly◊ tomusynda Pensilwaniÿa ∆tatyny◊ Günorta<br />
Wiliÿamsport ∆äherinde, Kiçi ligany◊ oÿunlaryny◊ biri.<br />
Surat üçin awtorlyk hukuklary AP degi∆li.<br />
Professionallar-da ∆eÿle. I◊ gowy beÿsbol oÿunçylaryny◊ köpüsi<br />
– Seÿnt Lÿuis ∆äherini◊ «Kardinal» toparyndan Mark<br />
Mak Gwir, Baltimory◊ «Oriola» toparyndan Kal Ripkin kiçi,<br />
Tehasy◊ «Reÿnjer» toparyndan Iwan Rodriges dagy-da Kiçi<br />
ligasyndan ba∆lapdylar. Eÿsemde bolsa, Lans Wan Oken Kiçi<br />
ligasyny◊ öz hataryny gelejekki «Me∆hur ∆ahsyÿetler» bilen<br />
doldurmakçy däldigini nygtaÿar. «Kiçi ligasyny◊ maksady<br />
uly oÿunçylary taÿynlamak däl. Onu◊ maksady çagalara<br />
adamlar bilen nähili gatna∆ykda bolmalydygyny, topar<br />
hökmünde gatna∆yk etmegi öwretmekdir. Ol çagalara<br />
utany◊da-da, utulany◊da-da mertebä◊i saklamagy öwredÿär»<br />
diÿip, çagalar beÿsbol ligasyny◊ taryhyny gürrü◊<br />
berÿän «Top oÿna◊» kitabyny◊ ÿazyjysy Wan Oken aÿdÿar.<br />
Mathÿu onu◊ bilen ylala∆ÿar. Onu◊ toparyny◊ öten tomus<br />
Dünÿä Ÿary∆laryna gatna∆mak barada eden teklibi Gündogar<br />
Sebit (regional) Ÿary∆laryna syrygandygyna garamazdan,<br />
oÿunçylary◊ ba∆lary dik, ruhlary belent.<br />
2
Sport<br />
«Biz bir oÿunda utulan hem bolsak, ö◊küdenem gowy oÿnamak<br />
isleÿärdik» diÿip, 1-nji we 3-nji hatarlarda oÿnaÿan<br />
Masÿu aÿdÿar. «Kä utarsy◊, kä utularsy◊. Kiçi liga ma◊a her<br />
kesi◊-de gow∆ak oÿnuny◊ bardygyny, mu◊a-da hormat bilen<br />
ÿana∆malydygyny öwretdi.»<br />
Aktÿor Kewin Kostner, aÿdymçy Brus Springstin we prezident<br />
Jorj Bu∆-da bu pikire ∆ärik. Bulary◊ üçüsi-de ÿa∆lygynda<br />
Kiçi Ligada oÿnapdylar. Tehas ∆tatyny◊ Midländ ∆äherinde<br />
Merkezi Ligada gapyjy bolup oÿnan prezident Bu∆ ÿa◊yÿakynda<br />
Ak Tamda kiçi Ligany◊ T-bol parkyny gurdurdy. Bu<br />
gün ÿurdu◊ dürli künjeginden bolan çagalar Günorta<br />
Meÿdançada ÿary∆a taÿÿarlanÿarlar.<br />
Ol gyz bu oÿny gazandy<br />
Bu gün ÿüz mü◊lerçe gyz Kiçi ligasyny◊ softbol we beÿsbol<br />
toparlarynda oÿnaÿan hem bolsalar, gyzlara 1974-nji ÿyla<br />
çenli «Kiçi Ligany◊» toparlarynda oÿnamaga rugsat edilenokdy.<br />
Emma bu ÿagdaÿ Kätrin Jonsony 1950-nji ÿylda<br />
ÿary∆a gatna∆makdan alyp galyp bilmedi. Beÿsbol Kiçi ligasynda<br />
oÿnan ilkinji gyz bolan Jonson zülplerini kesdi, galanja<br />
saçlaryny papagyny◊ a∆agynda gizläp, Nÿu Ÿork<br />
∆tatyny◊ Korning ∆äherini◊ «Ki◊z Deÿeri» toparyny◊ düzüminde<br />
oÿnady. Katrini◊ türgenle∆dirijisi onu◊ gyzdygyny di◊e<br />
iki hepdeden so◊ bilip galdy. Bagtyna, Peÿson oÿnamagyny<br />
dowam etdirmek üçin ÿene «nikap örtmeli» bolmady. Bu gün<br />
ol beÿsbol meÿdançasynda alan sapaklary üçin minnetdar.<br />
«Kiçi Liga ma◊a topar bilen i∆lemegi, çydamlylygy we elde<br />
bary◊y etmegi öwretdi. Hökman utmak däl. Lezzet üçinem<br />
oÿnamak bolar.» – diÿip, Peÿson aÿdÿar.<br />
Inçe Oÿun<br />
Groliÿeri◊ «Täze Bilim Kitabyndan», <strong>20<strong>02</strong></strong>-nji ÿyly◊ ne∆iri.<br />
Awtorlyk hukugy Grolier Ink. Degi∆li. Rugsat alynyp, çap edilÿär.<br />
Beÿsbola köplenç «inçe oÿun» diÿilÿär. Mysal üçin, ÿerden<br />
tigirlenip barÿan top meydançany◊ çyzygyny◊ bir-iki barmak<br />
a◊ry ÿanyndan geçip, topu◊ meÿdançany◊ içindediginida∆yndadygyny<br />
kesgitlemäge kynçylyk döredÿär. Kähalatda,<br />
hatda, bir barmak aralyk-da çemi◊e berlen topu◊ urgydygyny<br />
ÿa goÿberilen topdugyny, topu◊ tora düzgün boÿunça<br />
girizilenini-girizilmänini, esasy oÿunçyny◊ meÿdançany◊<br />
içindedigini-däldigini kesgitleÿär. Hatda, bir gezek çalaja<br />
degeni◊-de tutu∆ oÿnu◊ ykbalyny çözüp bilÿär. Bu zatlar<br />
barada karara gelmek, oÿnu◊ düzgünlerini◊ ÿerine ÿetirilmegini<br />
gazanmak meÿdançany◊ töwereginde duran emin agzalaryny◊<br />
paÿyna dü∆ÿär. Ÿokary ligany◊ oÿunlary geçirilende,<br />
adatça, dört emin bolÿar: biri – meÿdançany◊ içinde, galanlary<br />
– birinji, ikinji we üçünji hatarlarda. Urgyny hasap<br />
etmelidigini-däldigini, meÿdançada öz ÿerlerine ÿetjek bolup<br />
ylgap barÿan oÿunçylary◊ oÿnu◊ düzgünini bozup-bozmandyklaryny<br />
meÿdançadaky emin kesgitleÿär. Beÿleki<br />
eminler özlerine tab∆yrylan ÿerde ÿa ∆onu◊ golaÿynda oÿna<br />
gözegçilik edyärler.<br />
Beÿsbolu◊ käbir düzgünlerini◊ çyl∆yrymly bolup görünmegi<br />
mümkin bolanso◊, ökde oÿunçy ony jikme-jik bilmelidir, köp<br />
strategiÿa dü∆ünmelidir we her bir ÿagdaÿa derrew jogap<br />
bermäge häzir bolmalydyr. Oÿunlar goragçylary, hüjümçileri,<br />
gyradaky hüjümçileri, mümkinçilikleri◊ dürlüligi bilen<br />
biri-birinden tapawutlanÿarlar. Gowy oÿnamak üçin tizlik,<br />
güÿç, göni zy◊yp bilmek, her sekundy◊y peÿdalanmagy<br />
ba∆armak we oÿna bolan ÿörite duÿgy gerek.<br />
Makala üçin awtorlyk hukuklary Sholastik Ink. degi∆li, <strong>20<strong>02</strong></strong> ÿ.<br />
3
4-NJI IŸUL BAŸRAMÇYLYGY, AB≈-NY÷ GARA≈SYZLYK GÜNI<br />
Dördünji iÿul baÿramçylygy i◊ esasy tomus baÿramçylygydyr. Çagalary◊ mekdepden<br />
bo∆ we howany◊ i◊ o◊at wagty bolanlygy sebäpli, ol ma∆galalary◊ ählisini◊ diÿen ÿaly<br />
bile üÿ∆ÿän wagtydyr (Isa pygamberi◊ doglan güni – «Ro¤destwo» ÿaly). Dördünji iÿul<br />
1776-njy ÿylda bizi◊ ata-babalarymyzy◊ Filadelfiÿada ÿerle∆ÿän Kontinental Kongresde<br />
Gara∆syzlyk baradaky Jarnama gol çeken senesidir.<br />
Asyrlar boÿy amerikalylar bu wakany özleriçe baÿram edÿardiler.<br />
Ÿöne, 1941-nji ÿylda Kongres dördünji iÿuly (Gara∆syzlyk<br />
gününi) kanuny baÿramçylyk hökmünde gutarnykly kesgitledi.<br />
Hazirki wagtda köp adamlar bu resminamany Kongres hakykatdan<br />
hem 2-nji iÿulda kabul etdi, 2-nji awgustda bolsa o◊a<br />
gol çekildi diÿip aÿdÿarlar. Näme üçin onda ol 4-nji iÿul<br />
bolÿar Ol gün 2-nji awgustda gol çekmek üçin, Jarnamany◊<br />
gutarnykly taslamasy tamam edildi. Dü∆nüksiz Olar 2-nji<br />
iÿulda taslamany◊ garalamasy bilen bile bu pikiri doly kabul<br />
etdiler. Ÿöne, hakykatdan hem 4-nji iÿulda köp ara alyp maslahatla∆malardan<br />
so◊, taslanan resminamany ellerine aldylar<br />
we tassykladylar. O◊a her kim gol çekÿänçä wagt gerek boldy<br />
(∆ol wagt faksy◊ ÿokdugyny ÿatdan çykarma◊!), ∆eÿlelik bilen<br />
ol 2-nji awgustda amala a∆dy.<br />
Aÿalyna ÿazan hatynda bu wakany◊ dabaraly harby ÿörü∆lerparadlar,<br />
sahnala∆dyrylan, sport we beÿleki oÿunlar bilen bezelip,<br />
dabaraly ÿagdaÿda geçirilmelidigini aÿdan Jon<br />
Adamsdyr. Ol öz döwrüni◊ ö◊den görüjisi boldumyka Onu◊<br />
Dördünji iÿul baÿramçylygyny suratlandyry∆y bizi◊ ony ∆u<br />
günki görü∆imiz ÿalydyr. Dördünji iÿula bagy∆lanan ilkinji<br />
resmi oturlu∆yk ag∆amy 1777-nji ÿylda (bir ÿyl geçenden so◊)<br />
Filadelfiÿada geçirildi. Doklarda duran harby gämiler 13<br />
∆taty◊ hormatyna 13 gezek salÿut atdy. ≈ol ÿerdäki esgerler<br />
köçelerde dabaraly harby ÿörü∆ler-paradlar bilen geçdiler.<br />
1788-nji ÿylda 4-nji iÿul baÿramçylygynda 13 ∆taty◊ 10-sy<br />
tarapyndan ÿakynda tassyklanan AB≈-ny◊ Ba∆ kanuny hem<br />
baÿram edip bellenildi. ≈ol ÿyl ata tirkelen tigirçekli platformalar<br />
bilen geçirilen 4-nji iÿul baÿramçylygyny◊ ilkinji dabaraly<br />
harby ÿörü∆leri-paradlary boldy. Olary◊ birini◊ üstünde<br />
AB≈-ny◊ Ÿokary suduny◊ adalatlylygyny◊ ny∆any bolan ägirt<br />
uly bürgüt bardy. 1790-njy ÿylda ÿurdu◊ paÿtagty Filadelfiÿadan<br />
Wa∆ingtona (Kolumbiÿa okrugy) göçürildi. Prezident Tomas<br />
Jefferson myhmanlary◊ ö◊ünde Ak Tamy açmak bilen<br />
4-nji iÿul baÿramyçylygyny geçirdi. Britaniÿalylary◊ 1814-nji<br />
ÿylda Ak Tamy ÿakan wagtyna çenli, bu däp beÿleki prezidentler<br />
tarapyndan hem dowam edildi. 4-nji iÿul baÿramyçylygyny◊<br />
ÿatdan çykmajaklaryny◊ ÿene biri, 1865-nji ÿylda<br />
Gettisberg ∆äherini◊ söwe∆ meÿdanynda geçirilendir; 1866-<br />
njy ÿylda Raÿatlyk ur∆uny◊ ahyrlarynda bolsa, garaÿagyz gullar<br />
dabaraly ÿörü∆ bilen Wirjiniÿa ∆tatyny◊ Riçmond ∆äherini◊<br />
köçelerinden geçdiler; 1976-njy ÿyly◊ 4-nji iÿulynda Nÿu-<br />
Ÿork Sitide Gara∆syzlygy◊ 200 ÿyllygy baÿram edildi.<br />
Ÿöne, Gara∆syzlygy◊ 200 ÿyllygy we Azatlyk Heÿkelini◊<br />
gaÿtadan bejerilmegi sebäpli, watan söÿjülik duÿgusy ÿüwa∆ÿuwa∆dan<br />
amerikan halkyny◊ ÿüregine gaÿtadan ornap<br />
ba∆lady. Emma, 2001-nji ÿyly◊ <strong>11</strong>-nji sentÿabrynda Birle∆en<br />
≈tatlaryna edilen garakçylykly hüjüm «Sem daÿyny◊» tüpe◊ini◊<br />
sesine me◊zedi. Birden bizi◊ hemmämiz bir halka öwrüldik.<br />
Biz hemmämizi◊ «amerikalydygymyza buÿsandyk» we<br />
bizi◊ ony görkezmegimize hiç zat päsgel berip bilmedi. 2001-<br />
nji ÿyly◊ <strong>11</strong>-nji sentÿabryndan so◊, az wagty◊ içinde dükanlardaky<br />
baÿdaklar satylyp gutardy. Watançylyk duÿgyny görkezÿän<br />
e∆ikler, ownuk-u∆ak bezegler, gymmat bahaly ∆aÿ-sepler<br />
ÿasalyp ÿeti∆medi.<br />
Käbir adamlar üçin Dördünji iÿul garagolluk edilÿän gündir.<br />
Meÿn ∆tatynda 3-nji iÿulda da∆arda durÿan zatlary ogurlamak<br />
ÿa-da eÿwany◊ basgançagyny aÿryp goÿmak ÿaly garagolluklar<br />
adatydyr. Ÿöne, köp adamlar 4-nji iÿuly ma∆galalarda, buthana<br />
ÿygnan∆ygyna we jemgyÿetçilik ÿörü∆lerine gatna∆yp belleÿärler.<br />
Ag∆amlaryna feÿerwerklere toma∆a edÿärler.<br />
Gara∆syzlyk baradaky Jarnamany ÿazan Tomas Jefferson 1826-<br />
njy ÿyly◊ 4-nji iÿulynda Wirjiniÿada günortanlar öz öÿünde<br />
aradan çykdy. Onu◊ aradan çykan güni resminamany◊ gol çekilmegini◊<br />
50 ÿyllygydy. Kysmaty◊ gerdi∆i bilen Gara∆syzlyk<br />
baradaky Jarnamany goldan we prezident Jon Kwinsi Adamsy◊<br />
kakasy Massaçusetsli Jon Adams hem ∆ol gün birnäçe sagat gijiräk,<br />
1826-njy ÿyly◊ 4-nji iÿulynda aradan çykdy.<br />
FEŸERWERKLER<br />
Her ÿyl Dördünji iÿul baÿram edilende Wa∆ingtonda (Kolumbiÿa<br />
okrugy) gurnalÿan baÿramçylyk ∆owhunlaryna we feÿerwerkleri◊<br />
atylmagyna «Dördünji Kapitol» diÿip at berilÿär.<br />
PARADLAR<br />
Dördünji iÿul parady ilkinji gezek haçan boldy Hakykat ÿüzünde<br />
asla köçede geçirilen parad bolmandy. Hakykatda bolsa,<br />
ol Wa∆ingtondaky (Kolubiÿa okrugy) Potomak derÿasynda<br />
geçen gaÿyklary◊ paradydyr. Prezident Jon Kwinsi Adamsy◊<br />
(1825–1829), amerikaly we da∆ary ÿurtly myhmanlary◊ bir toparyny◊<br />
münen bug bilen i∆leÿän gämisi bar¤alary we beÿleki<br />
gamileri derÿany◊ ÿokarsyna, häzirki wagtda Taÿdl (Da∆gyn)<br />
4
Jemgyÿet we gymmatlyklar<br />
basseÿni diÿilÿän tarapa äkitdi. So◊ra olar kiçiräk gämä<br />
geçip, täze Çesapik we Ohaÿo kanallary üçin saÿlanan ÿere<br />
tarap Wa∆ington kanaly bilen ÿüzüp gitdiler (Ol häzir<br />
Merilendde bir seÿilgähi we gezelenç etmek üçin örän<br />
gowy ÿer). Prezident Adams ilkinji bolup, Kapitoly◊<br />
jaÿyny◊ we Wa∆ingtony◊ ÿadygärligini◊ arasyny kanaly◊<br />
suw ÿoly bilen Wa∆ingtony◊ (Kolubiÿa okrugy) ortarasyny<br />
kesip geçdi.<br />
Bu gün ∆äherleri◊ ählisi diÿen ÿaly Dördünji iÿulda öz<br />
esasy köçelerinde parad geçirÿärler. Ÿörü∆ edÿän orkestr<br />
köplenç Jon Fillips Suosany◊ watançylyk sazyny ÿerine<br />
ÿetirÿärler, oglanlar we gyzlar köçeden ÿöräp geçÿärler,<br />
adatça klublary◊ we guramalary◊ saly bardyr. ≈ol saly◊<br />
üstünde bolsa, köplenç haÿsydyr bir ÿerde gözellik bäsle∆iginde<br />
birinjiligi alan zenan durÿar. Meni◊ dogduk<br />
∆äherimde ÿangyn söndüriji ma∆yn çagalara süÿji seçip<br />
we adamlary◊ üstüne çala suw sepip geçÿär.<br />
DÖRDÜNJI IŸUL ÜŸ|MELE÷LERI<br />
Dördünji iÿul üÿ∆mele◊i bolan ÿerde hemi∆e iÿmit hem<br />
bardyr. Gara∆syzlyk Jarnamasyny◊ kabul edilmegini◊ bir<br />
ÿyllygyny baÿram etmek üçin 1777-nji ÿylda Filadelfiÿada<br />
örän uly banket gurnaldy. Beÿleki ∆äherler onu◊ yzyny<br />
eÿerdiler. Onu◊ me∆hurlygyny◊ artmagy bilen üÿ∆mele◊ler<br />
öÿlerde däl-de, açyk howada geçirilip ba∆landy.<br />
1900-nji ÿyly◊ ortalaryna, döwrümde, adatça adamlary◊<br />
i∆leÿän kompaniÿalary tarapyndan tölenÿän we köplenç<br />
«Kompaniÿa üÿ∆mele◊i» diÿip at alan her ÿylky Dördünji<br />
iÿul üÿ∆mele◊i milli däbe öwrülipdi. (Häzirki wagtda<br />
käbir kompaniÿalary◊ Dördünji iÿuldan ba∆ga öz üÿ∆mele◊<br />
edÿän günleri bar, sebäbi köp i∆gärler ∆ol döwurde<br />
köplenç zähmet rugsatlaryny alÿarlar).<br />
DÖRDÜNJI IŸUL ÜŸ|MELE÷LERINDE<br />
NÄMELER BOLUP GEÇŸÄR<br />
Siz ony öz howly◊yzda, dostu◊yzy◊ gämisinde ÿa-da onu◊<br />
howlysynda, kenarda, ÿurdu◊ seÿilgählerinde, adamlary◊<br />
üÿ∆ÿän ÿerlerinde ÿa-da ÿörüte üÿ∆mele◊ geçirilÿän ÿerlerde<br />
geçirip bilersi◊iz. Umumy tejribeden görnü∆i ÿaly,<br />
∆ol baÿramda esasy iÿilÿän zatlar çi∆lik ÿa grilde bi∆irilÿän<br />
iÿmitler bolan hot-doglar, gamburgerler, towuk,<br />
käbir ÿerlerde bolsa balyk, le◊◊eç ÿa de◊iz mollÿuskalarydyr.<br />
Üÿ∆mele◊de bolup geçÿän ähli zat üÿ∆mele◊i gurnaÿana<br />
baglydyr. Bu ÿönekeÿ üÿ∆üp gürle∆mek we surat aly∆mak bolup<br />
biler. Käbir beÿleki üÿ∆mele◊ler bolsa, her hili basle∆ikleri<br />
we oÿunlary öz içine alÿar, meselem göre∆, karto∆kany,<br />
tüwüni halta salmakda ÿary∆mak, garpyz iÿmekde ÿary∆mak,<br />
pirog iÿmekde ÿary∆mak, ÿag çalynan do◊uzy kowalap tutmak,<br />
kart oÿunlary ÿa-da ÿerle∆en ÿerine we howa baglylykda kellä<br />
gelen oÿunlar.<br />
1996-njy ÿyly◊ Nÿu-Ÿork ∆äherinde Ist derÿasyny◊ kenarynda<br />
4 iÿul dabaraly atylÿan feÿerwerkler.<br />
≈eÿla Kiççini◊ rugsaty bilen www.brownielocks.com<br />
websaÿtdan çap edilÿär.<br />
5
Köne Günbatarda i◊ me∆hur adamlary◊ biri polkownik<br />
Wilÿam F. Kodi we indeÿler. Suraty◊ alynan wagty belli däl.<br />
Surat üçin hukuklar AP degi∆li.<br />
AMERIKANY÷ OTURYMLYLA≈MAGY<br />
Ellis adasy 1892–1954-nji ÿyllar aralygynda Amerika göç<br />
eden 12 million göçmeni◊ geçen girelgesidir. Bu gün Ellis<br />
adasy Amerika göçmenlik barada syÿahatdyr suratlary teklip<br />
edÿän muzeÿdir. «Amerikany◊ Ÿa◊y» ¤urnalymyz Ellis<br />
adasyny◊ websaÿtyndan www.ellisisland.org Amerika immigrasiÿany◊<br />
taryhy barada a∆akdakylary sizi◊ dykgaty◊yza hödürleÿär.<br />
1790-njy ÿyla çenli<br />
Alymlary◊ aglabasy Amerika adamlary◊ ilkinji gezek 20.000<br />
ÿyl mundan ö◊ Bering bogazyny◊ üsti bilen gelendigini çaklaÿarlar.<br />
Bular mü◊lerçe ÿyly◊ dowamynda bu topraga ÿaÿran<br />
ençeme ÿerli amerika medeniÿetini◊ ata-babasydyr. 1000-nji<br />
ÿyly◊ töwereklerinde bu ÿere wiking taÿpasyndan az sanly<br />
adam gelipdir. ≈ondan 500 ÿyl so◊ beÿik Ÿewropa immigrasiÿasy<br />
ba∆landy. XVI asyry◊ ahyrlarynda ispaniÿalylar Keramatly<br />
Awgustinada orna∆dylar, XVII asyry◊ ba∆larynda bolsa,<br />
pajarlap ösÿän milletler bu ÿeri petir be¤an ÿaly etdiler:<br />
I◊lisler – Täze Angliÿa we Wirjiniÿada. Daniÿalylar – Nÿu<br />
Ÿorkda we Nÿu Jerside, ≈wedler bolsa – Delawerde. Eÿsemde<br />
bolsa, bu milletleri◊ içinde ÿewropalylar ÿeke-täk göçmenler<br />
däldi. Afrikadan we Karib de◊zini◊ kenarlaryndan<br />
bolan gullar, baryp-ha 1619-njy ÿylda zor bilen bu Täze<br />
Dünÿä getirilipdi. XVIII asyry◊ ortalaryna çenli i◊lis koloniÿalary<br />
Demirgazyk Amerikada i◊ bir pajarlap ösÿän ÿerler<br />
boldy. Emma tejribeli, ökde i∆gärleri◊ köne dünÿäden täze<br />
dünÿä köpçülikleÿin akymy Britan parlamentini alada goÿdy.<br />
Käbirleri koloniÿalara göçmäge umumy gadaganlyk girizmegi<br />
talap edÿärdiler.<br />
Emma taryh çarhy düÿpden ba∆ga ugra hereket edÿärdi<br />
(barÿardy)...<br />
1790–1820<br />
Gara∆syzlyk ur∆y üstünlikli tamamlanandan 6 ÿyl so◊, Amerika<br />
Tomas Paÿni◊ sözleri bilen aÿdanymyzda «Ÿewropany◊<br />
dürli künjeginden gelen yzarlanan raÿatlyk we dini azatlyk<br />
söÿüjileri◊ gaçybatalgasyna» öwrülÿär. Ilkinji ilat ÿazuwy sanawa<br />
giren 3,9 million adamy◊ agramly bölegini◊ i◊lislerdigini<br />
kesgitledi. Ilaty◊ ÿüzden ÿigrimisine golaÿy Afrikalydy.<br />
Nemes, ∆otlandiÿaly we irlandiÿalylar-da ep-esli orun<br />
tutÿardylar. Ilat ÿazuwyny geçirenler ÿerli amerikalylary hasaba<br />
almandylar. Respublikany◊ ilkinji ÿyllarynda göçmenleri◊<br />
sany beÿle köp däldi – ÿylda orta hasap bilen 6000 adam.<br />
1806-njÿ ÿylda Angliÿa bilen Napoleon Fransiÿasyny◊ arasyndaky<br />
du∆mançylykly hereketler Atlantik ummandan geçÿän<br />
gämi ÿollaryny baglanso◊, göçmenlik, diÿse◊ azaldy. Birle∆en<br />
≈tatlar bilen Angliÿany◊ arasyndaky 1812-nji ÿyly◊ ur∆y bolsa,<br />
göçmenligi uzak wagtlap has hem haÿallatdy. 1814-nji<br />
ÿylda parahatçylygy◊ täzeden berkarar bolmagy bilen Beÿik<br />
Britaniÿadan, Irlandiÿadan we Günbatar Ÿewropadan göçmenlik<br />
ÿene-de ädimini gataldyp ba∆lady. Bu ÿeri◊ gämi duralgaly<br />
esasy ∆äherleri – Nÿu Ÿork, Boston, Filadelfiÿa we<br />
Çarlston göçüp gelenlerden ÿa◊a hyryn-dykyn boldy.<br />
1820–1880<br />
Senagat rewolÿusiÿasy ba∆lanypdy, gul söwdasyny◊ so◊una<br />
çykylyp barylÿardy. Amerika bolsa, Günbatara tarap süÿ∆ÿärdi.<br />
Mü◊lerçe göçmen (ÿüzüni◊ ugruna ∆äherleri döredip<br />
barÿan yklyma∆yry (transkontinental) demirÿol gurlu∆ygynda<br />
i∆ tapypdy. Aziÿadyr Afrikadan göçmenleri çekip getiren<br />
«Kaliforniÿa, gyzyl titretmesi» diÿen sözler bütin dünÿä<br />
ÿaÿyldy. Täze göçmenleri◊ köpüsi hyÿala bent bolup gelen<br />
hem bolsalar, 1840–1850-nji ÿyllar aralygynda gelen irlandiÿalylary◊<br />
tas hemmesi diÿen ÿaly, ÿurtdaky allajy açlykdan<br />
gaçyp gelipdi. Elhenç açlyk 1,5 million adamy◊ ömür tanapyny<br />
kesipdi, hut ∆onça adam-da Amerika gaçypdy. Täze<br />
gelenler di◊e irlandiÿalylar däldi. Ilat sanyny◊ çalt köpelmegi,<br />
ÿer paÿlany∆ygyndaky üÿtge∆meler we senagatla∆ma<br />
Ÿewropada ençeme daÿhandyr senetkäri eklençsiz goÿupdy.<br />
Liwerpuldyr Gamburgdan gaÿdan bu adamlar esasy Gündogar<br />
gämi duralgalary we Täze Orleany◊ üsti bilen ÿurda giripdiler.<br />
Hytaÿlylar 1850-nji ÿyllarda San Fransiskony◊ üsti bilen<br />
gelmäge ba∆ladylar.<br />
6
Taryh<br />
1880–1930<br />
1880-nji ÿyllarda bug gazanyny◊ oÿlanyp tapylmagy Amerikany◊<br />
ÿoluny mese-mälim gysgaltdy. Göçmenler dünÿäni◊<br />
dürli künjeginden – Orta Gündogardan, Ortaÿer de◊zi kenarlaryndan,<br />
Günorta we Gündogar Ÿewropadan, ∆eÿle hem, Kanadadan<br />
dökülip ba∆lady. 1892-nji ÿyldan so◊ gelen göçmenleri◊<br />
ählisi diÿen ÿaly täze açylan Ellis adasyny◊ üsti bilen gelendirler.<br />
Köplenç i∆ gözläp, ilki ÿa∆ ÿigitler gelÿän hem bolsa,<br />
bu döwürde köp halatda tutu∆ ma∆galalar-da göçüp<br />
gelmäge ba∆ladylar. Olary◊ käbirleri gazanan pullaryny aÿallaryna,<br />
çagalaryna we doganlaryna iberseler, käbirleri pul toplap,<br />
öÿlerine gaÿdyp bardylar. Rewolÿusiÿany◊ pidasy bolan<br />
meksikalylara, Gündogar Ÿewropa we Russiÿadaky pogromlardan<br />
gaçan ÿewreÿlere, Türkiÿedäki tohum gyrgynçylygyndan<br />
gutulan ermenilere-de Amerika gaçybatalga boldy.<br />
Eÿsemde bolsa, bu döwürde aziÿaly göçmenlere çemele∆ili∆<br />
düÿpden ba∆ga hilidi. 1882-nji ÿylda Kongress<br />
Hytaÿdan göçmenligi düÿpli kemelden<br />
Hytaÿ Aktyny kabul etdi. Ö◊ki kanunlar ir<br />
döwürde gelip, ∆ol ÿerde ÿa∆ap ÿören hytaÿlylara<br />
aÿallaryny we ma∆gala agzalaryny<br />
getirmäge päsgelçilik döredenligi sebäpli,<br />
hytaÿlylary◊ köp toplumy «sallahlar<br />
jemgyÿeti» bolmagyna galypdy.<br />
bolsa, yzyna gaÿtaryldy. Bir gün Birle∆en ≈tatlar üçler soÿuzyna<br />
gar∆y uru∆ yglan etdi. Ÿurtda ÿa∆ap ÿören germaniÿalylar<br />
we italiÿalylar göz tussaglygyna alyndy. Ÿöne ÿaponlara gar∆y<br />
has ÿowuz syÿasat alnyp baryldy. Köpden bäri Amerikada<br />
ÿa∆ap ÿören, ∆eÿle hem, Amerikada dünÿä inip, bu ÿurdu◊<br />
raÿaty bolan ÿaponlar bendiwan edildi. 1988-nji ÿylda ÿaponlary◊<br />
bendiwan edilenligi sebäpli Amerika Kongressi resmi<br />
taÿdan ötünç sorady. Bosgunlar krizisi uru∆dan so◊ hem<br />
dowam etdi. Bu mesele barada Prezident Truman ∆eÿle diÿdi:<br />
«Men Kongressi◊ ünsüni ∆u dünÿä problemasyna – dürli dinleri◊<br />
wekili bolan, mü◊lerçe öÿsüz-owzarsyz, ejir çekÿän<br />
adamlary◊ ö◊ündäki borjumyzy ÿerine ÿetirmegi◊ ÿollaryny<br />
tapmaga gönükdirmegini isleÿärin.» Prezidenti◊ bu sözlerine<br />
Kongress 1948-nji ÿylda Birle∆en ≈tatlara ÿüzlerçe mü◊ adama<br />
giri∆ ÿoluny teklip eden Öÿsüz-öwzarsyzlar Akty bilen jogap<br />
berdi. Emma ÿene millionlarça adam ba∆ga ÿerden gaçybatalga<br />
gözlemeli boldy. Bu döwürde, AB≈-ny◊ taryhynda il-<br />
1880–1930-njy ÿyllar aralygynda Birle∆en<br />
≈tatlara 27 million adam göçüp bardy. I Jahan<br />
Ur∆uny◊ arakesmesinden so◊, amerikalylary◊<br />
göçmenlige bolan garaÿ∆y üÿtgäp<br />
ba∆lady. Bu döwürde milletçilik duÿgusy we<br />
da∆ary ÿurtlulara ∆übhe güÿçlüdi. ≈onu◊<br />
üçin-de, köplenç göçmenleri◊ wepalylygy<br />
∆übhe astyna alynÿardy. 1920-nji ÿyllary◊<br />
ba∆larynda göçmen akymyny çäklendirmäge<br />
gönükdirilen birgiden kanun kabul edildi.<br />
1930–1965<br />
Uly Depressiÿa ba∆landy. Ondan az sanly<br />
adam aman galdy. Bu ÿagdaÿ adamlary Birle∆en<br />
≈tatlara göç etmäge iterdi. So◊ky gelen<br />
göçmenleri◊ köpüsi öz ÿurtlaryna<br />
gaÿtdylar. 1930-njy ÿyllary◊ ahyrlarynda<br />
Ÿewropada II Jahan Ur∆una taÿynlygy◊ artmagy<br />
bilen göçmenleri◊ täze görnü∆i kwota<br />
ulgamyny we Amerikan wy¤danyny synagdan<br />
geçirdi. Eÿsemde bolsa, bu kwota ulgamy<br />
saÿasynda nasistleri◊ yzarlamasyndan<br />
gaçan az sanly bosguna Birle∆en ≈tatlara<br />
gelmek ba∆artdy, geljekleri◊ aglabasy<br />
makalany◊ dowamy 10-njy sahypada<br />
AB≈-ny◊ de◊iz flotuny◊ i◊ gadymy harby<br />
de◊iz gämisi.
1<br />
4-nji iÿul baÿramçylygy◊ bellenili∆i<br />
1 2001-nji ÿyly◊ 3-nji iÿulynda Baltimor ∆äherini◊ içerki portynda 4-nji<br />
iÿul baÿramçylyga taÿarlyk görülÿän wagtynda Jeÿ Smit baÿdak satÿar.<br />
Awtorlyk hukuklary: AP/Erik Stoklina degi∆li.<br />
2 1996-njy ÿylda geçirilen AB≈-ny◊ Gara∆syzlygyny◊ 2<strong>11</strong> ÿyllygyna<br />
bagy∆lanan i◊ dowamly parad hökmünde belli<br />
bolan parady◊ gatna∆yjylary.<br />
Awtorlyk hukuklary: AP/Matt Ÿorka degi∆li.<br />
3 «Uly çapy∆yk» atly bäsle∆igi◊ gatna∆yjysy Weÿn Bell bäsle∆igi◊ 6-njy<br />
güninde Tehas ∆tatyny◊ Granberri ∆äherine girende toma∆yçylara gollaryny<br />
galgaÿar. Adatça bu bäsle∆ik 4-nji iÿula çenli dowam edip, edil<br />
∆ol günde tamamlanÿar, we onu◊ ÿe◊ijisine berilÿän baÿrak 250.000<br />
amerikan dollar.<br />
Awtorlyk hukuklary: AP degi∆li.<br />
4 1998-nji ÿyly◊ 10 iÿulynda Nÿu-Ÿork ∆äherini◊ Merkezi Parkyny◊<br />
içinde Greÿt Lon atly otlyjak meÿdanynda oturyp, adamlar 5 sany aÿry<br />
raÿonlary◊ birle∆ip bir ∆äher – Nÿu-Ÿork ∆äherini◊ döränligini◊ 100<br />
ÿyllygyna bagy∆lanan konserte gara∆ÿarlar. Konsertde Kurt Mazury◊<br />
ÿolba∆çylyk edÿän Nÿu-Ÿork ∆äherini◊ filarmoniÿasyny◊ orkestri, Winton<br />
Marsalisi◊ ÿolba∆çylyk edÿän Linkoln merkezi◊ jazz orkestri, we Skiç<br />
Hendersony◊ ÿolba∆çylyk edÿän Nÿu-Ÿork ∆äherini◊ pop-orkestri çyky∆<br />
etdiler. Konsert Gruççi feÿerwerkler bilen tamamlandy.<br />
Surat üçin awtorlyk hukuklary AP/Demitrius Balewskä degi∆li.<br />
5 2001-nji ÿyly◊ 4-nji iÿulynda Aÿowa ∆tatyny◊ Windzor Haÿts ∆äherinde<br />
geçirilÿän paradda.<br />
Awtorlyk hukuklary: AP/Stiw Poupa degi∆li<br />
5<br />
4
2<br />
3
kinji gezek, bu ÿurda erkek adamlardan köp aÿal geldi. Olar<br />
ma∆galalaryna täzeden gowu∆ÿan, esger ärlerini◊ ÿanyna gelen,<br />
uru∆dan so◊ky ykdysady galkyny∆a öz go∆andyny go∆ÿan<br />
aÿallardy.<br />
1960-njy ÿyllary◊ ba∆larynda göçmenlige özgeri∆lik girizmäge<br />
bolan çagyry∆ sesleri has güÿçlenip ba∆lady. 1965-nji ÿylda<br />
Lindon Jonson Günbatar Ÿewropany◊ bähbidine bolan kwota<br />
ulgamyny ÿatyran Hart-Seller Aktyna gol çekdi. Amerika,<br />
dogrudan-da, özgeri∆ ÿolundady.<br />
1965–2000<br />
1965-nji ÿylda kabul edilen Göçmenlik we Raÿatla∆dyrma<br />
Aktyny◊ derrew ÿüze çykan täsiri, diÿse◊ uly boldy. Bä∆ ÿyly◊<br />
dowamynda Aziÿadan immigrasiÿa dört esseden-de köp ösdi.<br />
Günorta-Günbatar Aziÿadaky uru∆dan gaçan bosgunlar tolkuny<br />
bu ÿagdaÿy has-da güÿçlendirdi. 1965–2000-nji ÿyllar<br />
aralygynda Ÿewropa göçmenligini◊ döwri bolan geçen<br />
onÿyllyklardan düypgöter tapawut etmek bilen Birle∆en ≈tatlara<br />
Meksikadyr Filippinlerden ummasyz köp adam göçüp<br />
geldi. ≈u güne çenli dowam edip gelÿän ∆u döwür içinde Amerikany◊<br />
hökümeti «Beÿin ogurlygy» diÿilÿänini edip, lukmanlar,<br />
∆ypagat uÿalary, alymlar we ÿokary derejeli tehniki bilermenlere<br />
ÿol açÿan syÿasaty ulanyp geldi. Bu tejribeli i∆gärleri◊<br />
köpüsi göçmenlik zynjyryny◊ birinji halkasy bolan aÿallardyr.<br />
Olar bu ÿerde i∆läp, ma∆galalaryny AB≈-na getirmäge<br />
ÿeter ÿaly pul ÿygnaÿarlar. 1990-njy ÿyllarda göçmenligi◊<br />
derejesi bu günki nesilleri: «Gapylaryny bütin dünÿä açyk<br />
goÿmak Amerikany◊ borjumy Göçüp gelenler ene dillerini<br />
we medeniÿetlerini ÿitirmän saklap, ÿene-de «amerikaly» atlandyrylyp<br />
bilerlermi Amerikadaky uzaga çeken (dowamly)<br />
ykdysady ösü∆ liberal göçmenlik syÿasatyna baglymy» diÿen<br />
kyn soraglar bilen ÿüzbe-ÿüz goÿup, has ÿokary göterildi. Özleri<br />
bilen bizi◊ «Amerikaly bolmak» diÿen dü∆ünjämizi<br />
gi◊eldÿän hem baÿla∆dyrÿan taryhlaryny, däplerini we pikirlerini<br />
getirÿän täze göçmenler her gün bizi◊ topragymyza gelip<br />
dü∆üp duranso◊, elbetde, çeki∆meler dowam eder.<br />
Awtorlyk hukuklary Ellis Adasy Azatlyk Heÿkeli fondy Ink.<br />
degi∆li.<br />
BEDENTERBIŸE SAPAGYNY BERMEGI÷ TÄZE USULY<br />
52 ÿa∆ly bedenterbiÿe mugallymy Fil Louler meÿdançany◊<br />
da∆yndan hopul-sopul bolup barÿan äÿnekli ÿetginjegi synlaÿar.<br />
Klasda∆laryna garany◊da lopbu∆ we taga∆yksyz ÿigdekçe<br />
13 minutlyk ylgawyny öz maÿdalyna ÿöräp tamamlar. Mu◊a<br />
ÿakyndan syn eden adam ÿüwrük klasda∆laryny◊ bu oglany<br />
«tozana garyp» gidendiklerini öz ÿanyndan bellärdi, ÿöne Loler<br />
üçin kimi◊ birinji, kimi◊-de i◊ so◊kulygyny◊ ähmiÿeti ÿok.<br />
Möhüm zat – bu çagalary◊ ählisini◊ hereketde bolmagy.<br />
Sÿüzan Braÿen<br />
Keÿik bilen py∆dyl de◊ ÿöremez. Körehasa bu hakykat tejribeli<br />
bedenterbiÿe mugallymy üçin hem özbolu∆ly açy∆ bolupdy.<br />
On ÿyl mundan ö◊ bolan bolsady, Loler jan edip ylgamagy◊<br />
deregine mytdyldap barÿan oglana gatyrganardy. Eÿsemde<br />
bolsa, di◊e sekund ölçeÿjidir jürlewük bilen ol bu oglany◊<br />
ahyrky haÿal ädimlerini◊, hakykatdan-da, onu◊ bar güÿjüni<br />
jemläp edÿän hereketleridigini bilmese-de bilmezdi. «Men ol<br />
oglany öz gününe goÿmazdym... ≈ol gün o◊a ikilik goÿardym<br />
ÿa-da sapakdan so◊ alyp galardym» diÿip, Loler ökünÿän ÿaly<br />
gürleÿär. Has beterem, zordan gymyldaÿan oglan ylgaw ÿodajygynda<br />
galardy. Netijede, ol bireÿÿäm pellehana ÿetip,<br />
i∆sizlikden o◊a-mu◊a urunÿan klasda∆laryny◊ masgaralaÿjy<br />
gülküsi astynda galan ömründe bedenterbiÿani, sporty, aslynda<br />
islendik fiziki i∆i ÿigrenip geçerdi.<br />
Bedeni terbiÿelemegi◊ täze usulyna – hiç bir çagany, nalaçlykdan<br />
topara alnan bolsun, oÿunda sag tarapda goÿlan<br />
bolsun, ÿa tanapy◊ gap bilinde asyl-asyl bolup galan bolsun,<br />
tapawudy ÿok, öz mümkinçliginden çigit ÿalyjagam tiz herekete<br />
mejbur etmeÿän usulyna ho∆ geldi◊iz! Bu usuly◊ manysy<br />
«i◊ çalasyn, i◊ güÿçli, i◊ berda∆ly» diÿen ÿal◊y∆ dü∆ünjeden<br />
da∆la∆yp, hemme çaga bütin ömrüne ÿarar ÿaly fiziki ÿugrum<br />
bermekdir (taÿdan taplamakdyr). Bu ÿerde hiç hili kemsitme<br />
ÿokdur. Loleri◊ Illinois ∆tatyny◊ Naperwil ∆äherini◊ mekdebindäki<br />
i∆ tejribesi çagalary◊ fiziki i∆je◊ligini◊ ösü∆ini◊<br />
nusgasy hökmünde hökümet tarapyndan çap edilen «I∆je◊<br />
Ÿa∆lyk» kitabynda beÿan edilipdir. Naperwil ∆äherini◊ mekdeplerinde<br />
türgenle∆ik welosipedleri we dyrma∆ylÿan diwarlar,<br />
tigirçekli aÿakgaplar we her çagany◊ ÿürek ur∆uny gör-<br />
10
Saglyk<br />
kezÿän monitorlar bilen enjamla∆dyrylan saglyk merkezleri<br />
bar. Bu merkezleri◊, ähtimal, i◊ ähmiÿetli tarapy çagalarda semizlik<br />
keseli bilen bedenterbiÿe sapagyny◊ arabaglany∆ygyna<br />
a◊ry ÿany bilen belet tejribeli mugallymlary◊ i∆lemegidir.<br />
«On iki ÿyl mundan ö◊ mugallymlary◊ biri çagalary◊ saglyk<br />
ÿagdaÿyny◊ pese dü∆ü∆ine degi∆li bir makala getirdi» diÿip,<br />
Loler ÿatlaÿar. «≈onda biz: «Bu çagalar hepdede bä∆ gün bizi◊<br />
elimizde, diÿmek, bu ugurda biz hem bir zatlar edip bileris»<br />
diÿi∆dik.<br />
≈ol wagt di◊e basketbol we oÿun meÿdançasy bolan Loleri◊<br />
i∆leÿän mekdebinde-de çagalary◊ fiziki ÿaramlylygyny barlamak<br />
üçin ÿylda iki gezek 1 mil aralyga ÿary∆ geçirlÿardi. Çagalar<br />
bu ÿary∆dan öler ÿäly gorkÿardylar. Mugallymlar maslahatla∆yp,<br />
her ÿarym ÿyldan geçirilÿän bu ÿary∆lary ÿatyrdylar.<br />
Onu◊ deregine olar her bir okuwçyny◊ her hepdede ylgamak<br />
bilen me∆gullanmagyny talap etdiler. «≈onda lukman otagyny◊<br />
gapysyndaky elleri ÿarawsyzlygy baradaky delilnamaly<br />
çagalary◊ nobatyny bir görsedi◊iz, ynanar ÿaly däl» diÿip, Loler<br />
sözüni dowam edÿär. «Ÿöne ÿuwa∆-ÿuwa∆dan çagalar bu<br />
gorkyny ÿe◊ip, bu türgenle∆iklere gyzygyp gitdiler. ≈eÿle-de<br />
bolsa, mundan dört ÿyl ö◊ Loler çagalary◊ käbirlerini gaty gyssaÿandygyna<br />
göz ÿetirdi. Onu◊ pikirini üÿtgeden zat çagalary◊<br />
ÿürek ur∆uny görkezÿän monitorlar boldy. Görlüp oturylsa,<br />
çagalar, hatda, göz-görtele ÿaltalar hem a◊ryba∆ mümkinçiliklerinde<br />
(elde baryny edip) i∆leÿän ekenler, ÿöne mugallym<br />
olary di◊e synlamak bilen muny kesgitläp bilmändir. ≈onu◊<br />
üçin-de, ol çagalary has köpräk i∆letmäge çal∆ar eken. Eÿsemde<br />
bolsa, monitorlar çagalary◊ «gaçgaklyk etmän», yhlas bilen<br />
i∆leÿändiklerini jedelsiz görkezenso◊, ol bir millik ylgawdan<br />
13 minutlyk ylgawa geçmek bilen öz programmasyna birnäçe<br />
üÿtgetmeler girizipdir. Indi çagalar aralyk bilen tizligi◊ hiç<br />
hili ähmiÿetini◊ ÿokdugyny bilÿärler. Olar ÿöreseler-de, ylgasalar-da,<br />
tigirçekli aÿakgapda hereket etseler-de, futbol oÿnasalar-da<br />
ÿa bolmasa, saglyk merkezinde bir zada güÿmenselerde<br />
bir zat üÿtgewsiz galÿar – olar ÿürek urgusyny «kadada»<br />
saklamaga ÿeterlik wagty◊ dowamynda hereketde bolÿarlar.<br />
Ÿürek urgusyny◊ minutda 145–166 aralygynda bolmagy üçin<br />
12 ÿa∆ly çagany◊ ÿüregini gowuja i∆letmegi gerek.<br />
Çikagony◊ eteginde ÿerle∆en Naperwili◊ programmasyny<br />
grant (engam) alan az sanly mekdep etraplary özlerinde durmu∆a<br />
geçirip bilÿärler. Munu◊ üçin olara ja◊dyr jürlewüklerem<br />
gerek däl. Patamak ∆tatyny◊ 6000 ilatly Tituswil ∆äherçesinde,<br />
bedenterbiÿe sapagyna wagt tapmak üçin orta mekdeplerde<br />
sapaklara berlen wagt azaldylypdyr. Ÿolba∆çylar gündelik<br />
8 sagat sapagy◊ hersinden iki minut kemipdirler. Olar,<br />
∆eÿle hem, bir kabinetden ba∆ga bir kabinete geçmek üçin<br />
berlen 5 minudy 4 minut etmek bilen çagalary klasdan klasa<br />
çalt geçer ÿaly edipdirler. Bu-da özbolu∆ly bedenterbiÿe. Tituswil<br />
∆äherini◊ saglyk we bedenterbiÿe bölümini◊ ba∆lygy<br />
Tim Mak Kord Naperwil programmasyny özlerinde durmu∆a<br />
geçirmek üçin gerek bolan seri∆de barada di◊e arzuw edip<br />
bilÿär. Eÿsemde bolsa, bu ∆äherçede türgenle∆ik enjamlaryny<br />
we ÿürek urgusyny görkezÿän monitorlary almak üçin salgytlary◊<br />
hasabyna 67.000 $ tapyldy.<br />
Resmi taÿdan Greg Karlsony◊ mekdeplerdäki bedenterbiÿe<br />
sapaklaryna hiç hili dahyly ÿok. Ol Owensboro (Kÿ) ∆äherini◊<br />
saglyk-∆ypagat edarasyny◊ ba∆lygy. Ÿöne mundan ÿedi ÿyl ö◊<br />
∆ypahana mekdep ulgamynda saglyga gözegçilik etmek we keseli<br />
kesgitlemek ugrunda i∆le∆mäge meÿil bildirende, netijeler<br />
ony haÿran edipdi. «Biz käbir haÿran galdyryjy maglumatlary<br />
aldyk. Biz i∆e ba∆lanymyzda, K-4 basgançakly ölçeg boÿunça<br />
semreme derejesi ÿüzden dokuza barabardy. So◊ ol ÿüzden on<br />
dokuza çenli ÿokaryk galdy. Käbir ÿerlerde ol ÿüzden 27-ä<br />
baryp ÿetÿär» diÿip, ol aÿdÿar. ≈ypahanany◊ ÿolba∆çylary<br />
∆äherçedäki hökümet mekdeplerinde kiçe◊räk saglyk merkezlerini<br />
döretmegi◊ harjyny◊ ÿarysyny öz üstlerine almak kararyna<br />
geldiler. Ÿerli telekeçiler-de pul kömegini berdiler,<br />
netijede, ∆äherdäki 34 mekdebi◊ ÿedisinde bu gün ÿürek urgusyny<br />
görkezÿän monitorlar bar. Karlson ∆eÿle diÿÿär: «Bizi◊<br />
jemgyÿeti◊ saglygyny goramak we ösdürmek ugrunda bedenterbiÿe<br />
arkaly getirjek peÿdamyz keselleri we ∆ikesleri bejermek<br />
bilen getirÿan peÿdamyzdan has köp bolup biler.»<br />
Naperwilde ten ∆ikeslerini◊-de sany azalypdyr. Mysal üçin,<br />
orta mekdebi◊ ∆ypagat uÿasy Annete Maÿer ÿylda bir-iki gezek<br />
tirsek döwügi bilen i∆ saly∆maly bolÿardy. Indi bolsa, i◊<br />
so◊ky gezek goly döwleni haçan görenligi-de onu◊ ÿadyna<br />
dü∆enok. Ol: «Munu◊ sebäbi çagalary◊ ö◊küden güÿçli we<br />
sagdynlygydyr diÿip hasaplaÿaryn» diÿÿär. Eÿsemde bolsa,<br />
hakyky gymmatlyk çagalara, ∆ol sanda sporta ukyby bolmadyk<br />
çagalara-da ÿaramlylygy◊ (çydamlylygy◊) gadyr-gymmatyny◊<br />
görkezilenligi bolsa gerek. Mytdyldap barÿan Naperwilli<br />
okuwçy ylgawyny beÿleki okuwçylary◊ gür toplumynda tamamlady.<br />
Ol go∆aryndaky ÿürek urgusyny görkezÿän monitoryna<br />
seretdi-de ÿürek urgusyny◊ <strong>11</strong> minut üçin «kadadadygyny»<br />
Lolere aÿtdy. «Gül ÿaly» diÿip, Loler jogap berÿär.<br />
«Bu ∆u gün üçin i◊ ÿokary görkeziji». Oglan begenjinden<br />
uçaÿjak bolup, ÿolda∆y bilen «bä∆i kaky∆dy-da», ÿene yzyna<br />
topary◊ içine si◊ip gitdi. Arada bir nahar iÿÿändiklerini<br />
diÿäÿmese◊, çagalary◊ köpüsi ÿedi sagady klasda oturyp geçirÿär.<br />
So◊am bir-iki sagat «kompÿuter» oÿunlaryny oÿnamak<br />
üçin öÿlerine gidÿärler. Bu birsydyrgynlyk amerikaly ÿetginjekleri◊<br />
arasynda semreme keselini◊ köpçülikleÿin ÿaÿramagyna<br />
goltgy bolÿar. Ene-atalar bu aladalaryny mekdep ÿolba∆çylaryna<br />
we kanun çykaryjylara ÿetirip bilerler.<br />
Los Anjeles Taÿms Sindikaty◊ rugsaty bilen çap edilÿär.<br />
<strong>11</strong>
GO÷UR REWOLŸUSIŸA – ≈ÄHERLE≈ME<br />
So◊ky iki onÿyllykda<br />
10–<strong>15</strong> sany täze «äpet» ∆äher döremek<br />
bilen dünÿä ∆äherle∆me<br />
girdabyna dü∆di.<br />
Hurumany◊ esasy köçesi aryny◊ öÿjügini ÿady◊a salÿar.<br />
Söwdagärleri◊ ö◊ünde diri jüÿjeden ba∆lap, gözgyny külbelerini◊<br />
ö◊ünden ÿygan derman otlara çenli hemme zat bar. Da∆<br />
dökülmedik, çalpawly köçe hapa tümmeklerinden doly. Huruma<br />
Naÿrobini◊ eteginde plansyz, özba∆yna gurlan bir oturymly<br />
ÿer. ≈u bazar köçesini◊ arkasynda 6500 ilaty özünde<br />
jemleÿän bä∆ sany harabalyk bar. Bu ÿerde ilaty◊ gürlügi her<br />
gektarda 2300 adama çenlidir. Ol ÿerde di◊e ÿekeje hajathana<br />
toplumy bolup, az sanly-da suw krany bar. Adamlary◊<br />
geçip, çagalary◊ oÿnaÿan ÿeri bolan külbeleri◊ arasyndaky<br />
darajyk gädiklerdäki ÿaplar hapa suw ÿoly (kanalizasiÿa) bolup<br />
hyzmat edÿär.<br />
Naÿrobini◊ 2,5 million ilatyny◊, takmynan ÿüzden altmy∆a<br />
golaÿy ∆unu◊ ÿaly ÿa-da ondan hem beter ∆ertlerde ÿa∆aÿar.<br />
Afrikany◊ i◊ uly harabaçylygy Naÿrobide, Iogannesburgy◊<br />
eteklerinde ÿerle∆ÿär. Kibera atlandyrylÿan bu ÿer bir million<br />
ilaty◊ dörtden üçüsini özünde ÿerle∆dirÿär (jemleÿär).<br />
Naÿrobini◊ ilaty ÿylda ÿüzden bä∆e çenli artÿar, ∆onu◊ üçinde<br />
köpler «∆äher harabaçylygy weÿrançylyga golaÿ» diÿen pikirde.<br />
≈äher häkimiÿetlerini◊ zibil arassalamak i∆i 1978-nji<br />
ÿylda ÿüzden togsan bolanlygyndan 1998-nji ÿylda ÿüzden<br />
otuz üçe çenli pese gaçypdyr. Ÿagy∆ ÿaganda, jo∆up akÿan<br />
suwlar üÿ∆ürilip goÿlan hapalary garamaÿak halky◊ suw<br />
içÿän howuzlaryna eltip dökÿär. Eÿsem-de bolsa, Naÿrobi<br />
halkara standartlara laÿyk gelmeÿän ÿeke-täk ∆äher däl. ≈ular<br />
ÿaly ∆ertler dünÿäde her gün 6 mü◊e golaÿ adamy◊ suw<br />
hapaçylygyndan döreÿän kesellerden ölmegini◊ esasy<br />
sebäbidir.<br />
Bulary◊ baryna garamazdan, adamlar topar-topar bolup,<br />
∆äherlere göçÿärler. 1950-nji ÿylda dünÿä ilatyny◊ üçden ikisi<br />
oba ÿerlerinde ÿa∆aÿardy. ≈ol wagt Nÿu Ÿork ilaty 20 milliondan<br />
geçÿän ÿeke-täk oturymly ÿerdi. Bu gün ∆ular ÿaly<br />
äpet ∆äherleri◊ 20-si bolup, ondan-da köpüsi döräp barÿar.<br />
Bu äpet ∆äherleri◊ aglabasy göç-hä göçlügi◊ hem tizligini◊,<br />
hem derejesini◊ hötdesinden geljek bolup, çyr-çytyr dyrja∆ÿan<br />
ösüp barÿan ÿurtlardyr. ≈äherle∆megi◊ gelejegine<br />
degi∆li çaklamalar Ÿewropada we Demirgazyk hem Günorta<br />
Amerikada ∆äher ilatyny◊ sanyny◊ umumy ∆tat ilat sanyny◊<br />
75–85% ÿetende, oturymlylygy◊ durnuklyla∆andygyndan çykarylan<br />
netijä esaslanÿar. Eger-de dünÿäni◊ galan bölegi-de<br />
∆u ÿol bilen gitse, geljek onÿyllykda Afrikany◊ ∆äherli ilatyna<br />
ÿene 100 million adam, Aziÿany◊ka bolsa, 340 million, ÿagny<br />
her iki aÿdan bir Bangkok ∆äherini◊ ilatyça adam go∆ular.<br />
2030-njy ÿyla çenli, dünÿä ilatyny◊ takmynan üçden ikisi<br />
∆äherlerde ÿa∆arlar.<br />
Ahyr so◊unda bir ho∆ habar (ö◊üm gelenden so◊um gelsin).<br />
Häzir senagatla∆ÿan ÿurtlar senagatla∆an ÿurtlary◊ nusgasyna<br />
eÿerseler, olary◊ ∆äher ilaty hem sagdyn bolarlar, hem-de has<br />
abadan durmu∆da ÿa∆arlar.<br />
≈eÿle hem, geçi∆ döwrüni◊ kynçylykly bolÿandygyny taryh<br />
görkezÿär. Öz wagtynda Mançesteri◊ harabaçylyklary edil ∆u<br />
günki Naÿrobini◊ki ÿaly elhençdi. ≈eÿle-de bolsa, adamlar<br />
∆ol bir sebäpden ol ÿere göçüp barÿardylar, çünki bu ÿeri◊<br />
∆ertleri her näçe agyr ÿaly bolsa-da, ∆äher durmu∆yny◊ mümkinçilikleri<br />
obany◊kydan üstün çykÿardy. Mesele durmu∆y◊daky<br />
bu özgeri∆likden nä derejede peÿdalanyp boljaklygyndady.<br />
Oba ÿerlerine ÿa-da «ÿa∆yl ÿerlere» garany◊da ∆äherleri◊<br />
(«go◊urlary◊») meselesini◊ ululygy o◊a halkara guramalarynda<br />
has ÿokary derejede garalmagyna getirdi (sebäp boldy).<br />
UN-HABITAT, ÿagny B.M.G.-y◊ ∆ular ÿaly meseleler bilen<br />
me∆gullanÿan bölümi ö◊ki «merkez» diÿen pes derejesinden<br />
«programma» diÿen has belent derejä galdy. (Bu B.M.G.-y◊<br />
taryhynda ∆ular ÿaly ilkinji ÿagdaÿdyr). Mundan birnäçe gün<br />
ö◊ ol Naÿrobide dünÿäde ilkinji gezek hökümetlerden<br />
saÿlanyp alnan bilermenleri◊, hususy sektory◊ we meÿletin<br />
guramalary◊ resmi bolmadyk pikir aly∆masy bolan ∆äherle∆me<br />
meselesi boÿunça Bütindünÿä forumy geçirmek bilen<br />
«wezipesini◊ ulalmagyny» belledi.<br />
≈äherler Dünÿäni Doldyrÿarlar<br />
Hemmeleri◊ ylala∆jak bir hakykaty bar bolsa, bu ∆äherle∆megi◊<br />
gutulgysyzlygydyr (saklap bolmajagydyr). Garyplykdan<br />
gaçÿan göçmenler, uru∆-dawadan gaçÿan bosgunlar ∆äherlere<br />
dökülÿärler. Bu ÿagdaÿy UN-HABITAT-y◊ ÿerine ÿetiriji directory<br />
Anna Tibaÿjuka «gyssagly ∆äherle∆me» hökmünde<br />
suratlandyrÿar.<br />
Dr. Tibaÿjuka «howpsuzlygy üpjün etmek we oba durmu∆yny<br />
janlandyrmak syÿasaty arkaly göçmenligi◊ gadamyny (tizligi-<br />
12
Jemgyÿetçilik meseleleri<br />
ni) gow∆atmak mümkin bolup biler» diÿen pikirde. Eÿsemde<br />
bolsa, «oba durmu∆yny◊ islendik görnü∆de osdürilmegi<br />
∆äherle∆megi◊ gadamyny çynlakaÿ gow∆adyp bilermi» ÿa<br />
bolmasa, «bu hereketi ∆ular ÿaly ÿol bilen haÿallatmak gowy<br />
zatmyka, beri» diÿen soraglar üçin jedele ÿer galÿar. Angliÿany◊<br />
Halkara Ösü∆ boÿunça Döwlet Departamentini◊<br />
(DFID) ∆äher planla∆dyry∆y (gurlu∆ygy) boÿunça ge◊e∆çisi<br />
Maÿkl Mutteri◊ aÿtmagyna görä köp ÿurtlarda obalary◊ i◊ ÿokary<br />
«darty∆ mümkinçiligine» ÿetilendigini tassyklaÿan<br />
aÿdy◊ görkezijiler bar. XVIII asyrda Ÿewropada bol∆y ÿaly,<br />
ilat sanyny◊ artmagy we oba hojalyk tehnologiÿasyny◊ ösmegi<br />
oba ÿerlerinde artykmaç ilaty◊ ÿüze çykmagyna getirÿär.<br />
≈ol artykmaç ilat-da eklenç (gazanç) üçin bir ÿerlere gitmeli<br />
bolÿar.<br />
Dogrudan-da, käbir adamlar bu meselede has öte geçip:<br />
«Hökümetler, halkara ÿardamçylar we agentlikler obany<br />
ösdürmäge has köp pul sarp edip, ∆äherleri gözden salÿarlar»<br />
diÿen ÿaly çeki∆melere-de giri∆ÿärler. Köp ÿurtlary◊ obalary<br />
ösdürmäge gönükdirilen syÿasaty bar, ÿöne ∆äherleri ösdürmäge<br />
gönükdirilen syÿasaty bolan yurt azdyr. Mysal üçin,<br />
DFID öz büjetini◊ di◊e ÿüzden bä∆ bölegini gös-göni ∆äher<br />
ösü∆ine sarp edÿär. Has beteri-de, bu tankytçylar obalary◊<br />
arassaçylyk (sanitar) ÿagdaÿyny◊ ∆äheri◊kiden pesligi,<br />
sowatsyzlygy◊ ÿokarylygy we öÿsüzleri◊ köplügi aÿdylÿanam<br />
bolsa, bu maglumatlary◊ takyk däldigini (ÿal◊y∆dyryjydygyny)<br />
nygtaÿarlar. Sowatsyzlygy◊, öÿsüzligi◊ ÿa kanalizasiÿaly<br />
hajathana barmak mümkinçligini◊ bolmazlygyny◊ oba ÿerlerinden<br />
beter gür ilatly ∆äherlere mahsus problemadygy hakykatdyr.<br />
Halk häkimiÿeti<br />
Geçmi∆de ∆owsuzlyga uçran ∆äher ösdüri∆ planlaryndan alnan<br />
köpsanly sapaklary◊ i◊ möhümlerini◊ biri-de özgeri∆likleri◊<br />
ÿerli halky manyly ÿola çekmegidir. Harabalykda ÿa∆aÿanlar<br />
belli bir ÿerde birle∆ip, öz gazananlaryny artdyrmak we häkimiÿetler<br />
bilen has ulurak hyzmatda∆lyga girmek üçin federasiÿa<br />
döredÿärler.<br />
Ÿerli zerurlyklary öwrenip, harabada ÿa∆aÿanlary◊ dili hökmünde<br />
hereket edÿän, bu federasiÿalar harabalykda ÿa∆aÿanlary◊<br />
ÿöne bir ∆äher garyplaryny◊ birme◊ze∆ atsyz-sorsuz<br />
topary bolman, eÿsem hakyky hyzmata mätäç hakyky adamlardygyny<br />
subut etmegi◊ hötdesinden geldiler. ≈eÿle hem,<br />
olar ÿa wagtlaÿyn ÿa∆amaga kepillendirme, ÿa has gowusy,<br />
resmi eÿeçilik statusyny gazanmak arkaly özlerini◊ howpsuzlygyny<br />
güÿçlendirmek ugrunda häkimiÿetlere gysy∆ görkezip<br />
bildiler. ≈ular ÿaly kepillendirmeler adamlary öÿ-öwzarlaryny<br />
we ÿa∆aÿy∆ ∆ertlerini düzetmäge (gowula∆dyrmaga)<br />
iterÿär. Bu bolsa, harabalygy ∆äher etegine öwürmek ugrunda<br />
ilkinji aÿgytly ädimdir.<br />
Hemme hökümet raÿatlaryny◊ «merkezden da∆la∆magyny◊»<br />
tarapdary hem däl, olary◊ käbirleri ÿerli guramalara ÿol bermeÿärler,<br />
çünki olar muny özlerine bir howp bilÿärler. Olary◊<br />
bu pikiri dogrumy, nädogrumy, ÿöne UN-HABITAT ∆äher<br />
häkimiÿetlerine we ÿerli adamlara köp hukuk (häkimiÿet)<br />
berilmegine ∆äherle∆me hereketini◊ möhüm bölegi hökmünde<br />
garaÿar.<br />
Köpler Bütindünÿä ≈äherle∆me forumyny◊ peÿdasyna ynanmaÿar.<br />
Dr. Tibaÿjuka özüni◊ forumdan maksadyny◊ «döwrü◊<br />
hakykatyndan habardar etmek» we ∆äherle∆mek boÿunça<br />
strategiÿany i∆läp düzmekdigini (ösdürmekdigini) aÿdÿar.<br />
Ykdysady ösü∆i◊ ö◊i-so◊y bu mesele bilen ÿüzbe-ÿüz boljakdygyna<br />
kän bir ∆übhelenmese-de bolar, emma akyllyba∆ly<br />
içerki syÿasat bu i∆leri tizle∆dirip biler. Garyplar, belli<br />
bir derejede, hemi∆e seni◊ bilen bolup bilseler-de gedaÿlar<br />
muny etmän biler. ≈äher durmu∆y we siwilizasiÿa hemmeler<br />
üçin elÿeterli bolmalydyr.<br />
Ekonomist ¤urnaly◊ rugsaty bilen çap edilÿär. Ba∆galar üçin çap etmek gadagan. www.economist.com<br />
13
Türkmenistanda ÿa∆aÿan Amerikalylar<br />
PARAHATÇYLYK KORPUSYNY÷ MEŸLETINÇISI NEŸT TRUIT BILEN SÖHBETDE≈LIK<br />
Sorag: Türkmenistanda alyp barÿan i∆i◊iz we ÿa∆aÿan<br />
ÿeri◊iz barada gysgaça gürrü◊ beräÿse◊iz.<br />
Jogap: Men Türkmenistanda ÿa∆aÿaryn we ∆u ∆äherde ÿerle∆ÿän<br />
i◊lis dili çü◊la∆dyryp öwrenilÿän ÿöritele∆dirilen 2-nji<br />
mekdepde i◊lis dili mugallymy bolup i∆leÿärin. Hepdede jemi<br />
10 sagat sapak berÿärin we ol sapaklary, esasan hem, ÿokary<br />
6,7 we 8-nji klaslarda alyp barÿaryn. Kiçi çagalary okatmak<br />
meni◊ üçin biraz kynrak bolÿar, sebäbi olara i◊lis dilini öwretmek<br />
üçin men türkmen ÿa-da rus dilini ÿeterlik derejede bilmeÿärin.<br />
Men ∆eÿle hem Türkmenistandaky ÿerle∆ÿän dürli dil<br />
merkezlerinde i∆leÿärin. Ÿa◊y ÿakynda bolsa men ÿerli bilim<br />
bölümi (ministrligi) bilen i∆e ba∆ladym. Men bu ÿerde i◊lis<br />
dili mugallymlaryny◊ i∆ derejelerini ÿokarlandyrmaga, i◊lis dilini<br />
okatmagy◊ usulnamasyny görkezmäge, ÿa-da olary◊ i◊lis<br />
dili boÿunça tejribe i∆lerini ÿola goÿmaga ÿardam edÿärin. Mugallymlary◊<br />
adatça Amerika barada, esasan köp soraglary ÿüze<br />
çykÿar, ∆eÿlelikde meni◊ esasy i∆im olary◊ Amerika baradaky<br />
soraglaryna jogap bermekden ybarat diÿen ÿalydyr.<br />
Sorag: Siz ö◊ hem bu ÿerde bolupdy◊yz. Umuman, siz<br />
Türkmenistana geleni◊ize näçe wagt boldy<br />
Jogap: Men bu ÿerde 17 aÿdan bäri. Ilkiba∆da bir ÿyl boldum.<br />
So◊ra <strong>11</strong>-nji sentÿabr hadysasy sebäpli men hem gitmeli boldum.<br />
Ondan so◊ men yzyma aprel aÿynda dolanyp geldim.<br />
≈eÿlelikde, Türkmenistanda men jemi 17 aÿ boldum.<br />
Sorag: Öz asly◊yz barada aÿdyp beräÿse◊iz. Siz nirede<br />
önüp ösdü◊iz Parahatçylyk Korpusyna gelmegi◊izden<br />
ö◊ näme bilen me∆gullanÿardy◊yz<br />
Jogap: Men Türkmenistana örän me◊ze∆ Ÿuta ∆tatynda doguldym.<br />
Onu◊ Turkmenistana me◊ze∆ligine men diÿse◊<br />
guwanÿaryn. Umuman, men Ÿuta we Kolorado ∆tatlarynda,<br />
esasan hem, oba hojalyk ÿerlerinde önüp-ösdüm. Türkmenistan<br />
aslynda ma◊a tany∆ ÿer diÿen ÿaly. Bu ÿer meni◊ ba∆ga<br />
bolan ÿerlerimden yssyrak. Ÿokary okuw mekdepde i◊lis edebiÿatyny<br />
öwrendim. Mekdepden so◊ men näme bilen me∆gullanjakdygymy<br />
doly bilemokdym. ≈eÿlelikde, men Parahatçylyk<br />
Korpusyna baryp, söhbetde∆lige gatna∆dym. Olar<br />
ma◊a Türkmenistana gitmelidigimi aÿdanlarynda, men haÿran<br />
galmakdan ÿa◊a: «Türkmenistan nirede» diÿip sorapdym.<br />
Ine, men bu gün Türkmenistanda. Ma◊a bu ÿeri diÿse◊ ÿaraÿar.<br />
Men ∆u gözel ÿurda gelenime, ∆adyÿan adamlar bilen<br />
i∆le∆ÿänime begenÿärin. ≈u ÿurda gaÿtmak baradaky çözgüde<br />
gelenim üçin, men özümden ho∆al.<br />
Sorag: Näme üçin siz öz çözgüdi◊izi dogry hasaplaÿarsy◊yz<br />
Jogap: Birinjiden, Türkmenistan ÿurdy we onu◊ halky bilen<br />
tany∆maklyk meni◊ göwnüme ÿarady. Bu zatlar amerikanlylary◊<br />
a◊y üçin onçakly bir adaty däl, we ∆onu◊ üçin hem olara<br />
öwreni∆mek kyn bolÿar. Sen köp zatlary öwrenmeli, gelen<br />
ÿurdu◊ dilini bilmeli we mundan ba∆ga-da sen onu◊ däp-dessury<br />
bilen tany∆ bolmaly. Bu bolsa seni◊ gözÿetimi◊i<br />
gi◊eldÿär. Men Türkmenistanda bir ÿyl bolup, Amerika dolanyp<br />
baranymdan so◊, men özümi has arkaÿyn, rahat ÿe<br />
ynamly duÿdum. Sebäbi men bu ÿere gelen günlerim dürli<br />
kynçylyklar bilen ÿüzbe-ÿüz bolup gördüm. ≈ondan so◊ Amerikada<br />
du∆ gelen islendik bir mesele meni◊ üçin o diÿen<br />
kynçylygy döretmedi. Islendik kynçylygy ÿe◊ip geçmegi<br />
ba∆aryp bolÿandygyna men hut ∆u ÿerde-de göz ÿetirdim. Bir<br />
zat aÿtmak isleÿärin. Ony menden ö◊ki meÿletinçiler hem<br />
aÿdypdyrlar: ''Sizi◊ bil∆i◊iz ÿaly, biz Türkmenistana elinimizden<br />
gelen kömegi bermäge synan∆ÿarys, ÿöne bu babatda her<br />
meÿletinçini◊ Türkmenistana beren zadyndan öwrenÿän<br />
zadyny◊ köpdügini arkaÿyn aÿdyp bileris. Bu ÿurtdan hakykatdan<br />
hem köp zatlary öwrenip bolÿan ekeni. Munu◊ üçin<br />
men minnetdarlygymy aÿdasym gelÿär.»<br />
Sorag: Örän gyzykly. Siz Türkmenistanda näçe wagt<br />
bolmakçy<br />
Jogap: Men bu ÿerde i◊ bolmanda noÿabra çenli bolaryn. Ÿöne<br />
meni◊ Türkmenistandaky saparymy◊ wagtyny uzaltmagada<br />
mümkinçilik bar. Ol mümkinçilikden bolsa men peÿdalanmagym<br />
hem mümkin.<br />
Sorag: Siz Parahatçylyk Korpusyndan so◊ näme bilen<br />
me∆gullanmakçy<br />
Jogap: Men halkara guramalarynda i∆lemek isleÿärin. Emma<br />
haÿsysy bilen i∆lejegimi entek bilemok. Umaman, meni◊ ba∆ga<br />
ÿurtlarda ÿa∆asym gelÿär, ÿagny ÿa∆aÿy∆ ∆ertleri gyzykly hem<br />
dürli bolan ÿurtlarda. Ÿöne beÿle diÿsem ol Birle∆en ≈tatlardaky<br />
ÿa∆aÿy∆ ∆ertlerinden pes bolmaly diÿmegi a◊latmaÿar.<br />
Sorag: Türkmenistanda sizde has uly täsir galdyran zat<br />
näme<br />
Jogap: Türkmen halkyny◊ myhmansöÿerligi. Sizi◊ her bir söhbetde∆<br />
bolup görÿän adamy◊yzdan alÿan jogaby◊yz hem ∆udur<br />
diÿip ynanÿaryn. Meni elmydama haÿran galdyrÿan zatlary◊<br />
biri hem, meni◊ bilen entek du∆u∆yp görmedik, tany∆ bolmadyk<br />
adamlary◊ meni tanaÿan ba∆ga adamy◊ üsti bilen<br />
öÿüne myhmançylyga çagyrmagydyr. Maliÿe taÿdan kynçylyk<br />
çekÿän we ÿeterlik derejede pul gazanmaÿan ma∆galalary◊<br />
öÿüne baryp, ol ÿerde seni◊ üçin taÿÿarlanan dürli tagamlary<br />
görmeklik meni diÿse◊ haÿran galdyrÿar. Bu zatlary◊ ählisi<br />
olara gymmat dü∆ÿär.<br />
Sorag: Bu ÿerde alyp barÿan i∆i◊izdäki üstünlikleri◊iz<br />
barada ÿa-da ÿörite orna∆dyrÿan taslamalary◊yz barada<br />
aÿdyp geçäÿse◊iz.<br />
Jogap: I◊ gowy taslama◊yzy◊ biri geçen ÿyl Lebap welaÿatynda<br />
i◊lis dili mugallymlary üçin guralan on günlük tomusky<br />
i◊lis dili öwreni∆ boÿunça maslahat boldy. Maslahatda biz Lebap<br />
welaÿatyny◊ ähli künjeginden gelen mugallymlary mümkin<br />
boldugyça köpräk i◊lis dilinde gürle∆mäge mejbur etdik.<br />
Bu maslahatda biz Amerika we Türkmenistan barada we<br />
ba∆ga-da mugallymlary gyzyklandyrÿan zatlar barada dürli<br />
seminarlary geçirdik. Umuman, bu maslahat ö◊ hakyky amerikalylara<br />
du∆madyk adamlar we mugallymlar üçin özlerini◊<br />
i◊lis dilini kämille∆dirmegi üçin gowy mümkinçilik boldy. Biz<br />
14
hem bu ÿerde entek bu welaÿatda bolup görmedik<br />
ÿerimizden gelen adamlar bilen tany∆dyk. ≈eÿlelikde<br />
bu meni◊ i◊ gyzykly we üstünlikli taslamalarymy◊<br />
biri boldy.<br />
Sorag: Siz Amerikadaky ma∆gala◊yz barada<br />
gi◊i∆leÿin gürrü◊ berip bilermisi◊izmi<br />
Jogap: Meni◊ ejem 50 ÿa∆ynda, kakam 49 ÿa∆ynda.<br />
Olar ikisi hem käri boÿunça mugallym. Erkek doganym<br />
bolsa, häzir kollejde ¤urnalistika bölüminde<br />
okaÿar. Biz ma∆galamyz bilen birlikde köp wagtymyzy<br />
açyk howada geçirmegi halaÿarys. Bu bolsa<br />
ma◊a Türkmenistandaky ÿerli ∆ertlere uÿgunla∆maga,<br />
öwreni∆mäge köp kömek etdi. Mysal üçin tomus<br />
paslyny◊ dowamynda biz çöle gezelenje gidÿäris.<br />
Türkmenistany◊ çölüni◊ yssysy örän gazaply. Emma<br />
bu yssyny birinji gezek göremok. Ony ö◊ hem ençeme<br />
gezek ba∆dan geçiripdim. Meni◊ garry enem hem<br />
atam hem bar. ٚne olar ejem-kakam bilen bir Ɗherde<br />
ÿa∆amaÿarlar. Bizi◊ ma∆galamyzy◊ uly bölegi Kolorado<br />
∆tatyny◊ merkezinde, has takygy Grili ∆äherinde ÿa∆aÿar. Grili<br />
∆äheri ma◊a türkmen obalaryny ÿatladÿarlar. Grili ∆äherinde<br />
hem her ma∆galany◊ öz jaÿy ÿa-da jaÿlary◊ toplumy bar.<br />
≈eÿle hem ol ÿerde gara mallary ösdürip ÿeti∆dirmek üçin uly<br />
ferma bar. Bu ∆äher özbolu∆ly bir oba hojalygyna ÿöritele∆en<br />
∆ähere me◊zeÿär.<br />
Sorag: Türkmenistanda has göwnü◊ize ÿaran ÿer nire<br />
Jogap: Türkmenabat. Men Türkmenabady gowy görÿärin. Haçanda<br />
türkmenabatlylar menden: «Seni◊ Türkmenistanda<br />
söÿgüli ∆äheri◊ haÿsy» diÿip soranlarynda, men olara Türkmenabat<br />
diÿip jogap berÿärin. Elbetde, olar ma◊a ynanmaÿarlar,<br />
sebäbi olary◊ söÿgüli ∆äheri A∆gabat. Ÿöne men dogrudan<br />
hem Türkmenabady halaÿaryn. Sebäbini özüm hem bilemok.<br />
Belkäm ol ∆äheri◊ nähilidir bir özüne çekiji häsiÿeti bardyr.<br />
Bu ÿerde köp milleti◊ wekili ÿa∆aÿar. Özlerem ∆eÿle bir agzybir<br />
ÿa∆aÿarlar. Bu bolsa Türkmenabady◊ medeniÿetini janly<br />
ÿaly görkezÿär, sebäbi bu ÿerde köp milletli adamlar ÿa∆aÿarlar,<br />
ÿagny özbekler, türkmenler, ruslar. Meni◊ pikirimçe, bu<br />
agzybir halklary◊ däp-dessurlaryny◊ biri-birine gary∆magynda.<br />
Meselem, Türkmenabatda siz günbatar nysakly geÿimdäki<br />
adam bilen hakyky türkmen e∆igine geÿnen adamy◊ köçäni◊<br />
ugrunda bile ÿöräp barÿanyny görersi◊iz. Siz olary di◊e bir<br />
Türkmenabatda däl, eÿsem Türkmenistany◊ islendik ÿerindede<br />
görüp bilersi◊iz, ÿöne Türkmenabatda olar birek-birek bilen<br />
gatna∆yp ÿa∆aÿarlar, dostla∆ÿarlar.<br />
Sorag: Siz özü◊izi Türkmenistana haÿsydyr bir tarapdan<br />
bagly diÿip duÿÿarsy◊yzmy<br />
Jogap: Hawa, haçanda men syÿahatçylar üçin ÿazylan ktiapçany<br />
okanymda ∆eÿle zatlara du∆ gelÿärin. Ÿagny onda;<br />
«Türkmenabada geljek bolup azara galyp ÿörmä◊, ol ÿerde görer<br />
ÿaly zat ÿok» – diÿip aÿdylÿar. Mu◊a meni◊ erbet gaharym<br />
gelÿär. Sebäbi Türkmenabatda, umaman, Türkmenistanda gelip<br />
görmäge juda köp zatlar bar. Türkmenistan üçin erbet söz<br />
e∆itsem ÿürekden gynanÿaryn.<br />
Neÿt ÿerli oglan we gyz jigileri bilen.<br />
«Bu Türkmenistanda i◊ ∆adyÿan ma∆galadyr»<br />
Sorag: Siz Türkmenistany◊ geljegini◊ nähili bolmagyny<br />
isleÿärsi◊iz<br />
Jogap: Ilki bilen-ä men türkmenleri◊ ∆u wagtky däp-dessurlaryny<br />
saklamagyny isleÿärin. Ÿöne bilime köpräk üns berilse,<br />
has gowy boljakdygyna ynanÿaryn. Elbetde, häzir hem<br />
bilim meselesine az üns berilmeÿär. Emma o◊a köpräk üns<br />
berilse, islendik ÿerde-de has gowy netijeleri gazanyp boljakdygyny<br />
bilÿäris. ≈eÿle hem, adamlary◊ biri-birine köpräk<br />
ynanmagyny isleÿärin. Sebäbi Türkmenabatda men mu◊a kän<br />
gabat gelÿärin. Meslem, bir adam ba∆da bir adam barada erbet<br />
zat aÿdÿar we ol adam ba∆ga bir adam barada erbet zat<br />
aÿdÿar. Bu bolsa juda gynançly ÿagdaÿdyr. Sebäbi, olary◊ ählisi<br />
gujur-gaÿratly, i∆ewür adamlar. Olar ÿurduna örän wepaly<br />
hem-de onu◊ geljegine ynanÿarlar. Eger-de olar biri-birinden<br />
aÿratyn i∆lemän, bilelikde hereket etseler, meni◊ pikirimçe,<br />
olary◊ her i∆inde uly ösü∆ bolardy. Olarda özara gatna∆yk örän<br />
jebisle∆en. Emma bu gatna∆ygy◊ ösü∆i di◊e bir bizi◊ jemliligimizi<br />
a◊latmaÿar. Bu ÿerde bizi◊ bitewi bir jebislige öwrülmegimiz<br />
zerur.<br />
Sorag: Sizi◊ ÿene-de aÿtjak-goÿjak zady◊yz barmy<br />
Jogap: ≈u ÿerde meni◊ türkmen talyplaryna berjek maslahatym<br />
bar. Bilim almaga hiç wagt ÿaltanma◊. Köpräk oka◊,<br />
öwreni◊. Öz mugallymlary◊yzy syla◊, hormatla◊. Sebäbi men<br />
olar bilen bile i∆leÿärin. Dünÿäde türkmen mugallymlary ÿaly<br />
örän janypke∆, yhlasly i∆leÿän mugallymlar hiç ÿerde ÿokdur.<br />
Mugallymlar aslynda i◊ az zähmet haky tölenÿän adamlar.<br />
Mu◊a seretmezden olary◊ berÿän bilimleri ÿürekden. Ÿöne kä<br />
halatlarda talyplary◊ öz mugallymlaryna sarpa goÿmaÿandyklaryny<br />
görenimde birhili ÿüregim paralanÿar. Olar öz mugallymlaryna<br />
hormat goÿmalydyrlar, bolmasa biz olara çäre<br />
görmeli bolarys.<br />
<strong>15</strong>
AB≈-NY÷ DÖWLET DEPARTAMENTI KONSULLUK BŸUROSY<br />
HER ŸYL GEÇIRILŸÄN «DV-2004» MAKSATNAMASY<br />
<strong>20<strong>02</strong></strong>-NJI ŸYLY÷ 21-NJI AWGUSTYNDA YGLAN EDILDI.<br />
≈ol maksatnama her ÿyl AB≈-a immigrasiya derejesi pes bolan ÿurtlary◊<br />
50,000 adamyna AB≈-da hemi∆elik ÿa∆amak hukugyny berÿar.<br />
Bu lotereÿany◊ ÿe◊ijileri kompÿuter arkaly saÿlanylÿar. Gatna∆yjylar<br />
Ÿewropada doglan bolsalar (Turkmenistan, Russiÿa we beÿleki GDAny◊<br />
ÿürtlary hem Yewropa girÿar) öz arzalaryny a∆akdaky berilen adresa<br />
ibermelidirler:<br />
DV Program<br />
Kentucky Consular Center<br />
3003 Visa Crest<br />
Migrate, KY 41903-3000<br />
U.S.A.<br />
«DV-2004» LOTEREŸA GATNA≈MAK ÜÇIN ARAZALAR<br />
KENTUKI STATYNDAKY KONSULLUK MERKEZI TA-<br />
RAPYNDAN <strong>20<strong>02</strong></strong> ŸYLY÷ 7 OKTŸABRYNDAN 6<br />
NOŸABRYNA ÇENLI KABUL EDILŸÄR. GÖRKEZILEN<br />
WAGTDAN IR ŸA-DA GIÇ BARAN ARZALAR KABUL<br />
EDILMEŸAR. EGER-DE GATNASYJY ŸEWROPADA DO-<br />
GULMADYK BOLSA, AB≈-NY÷ ILÇIHANASYNDAKY<br />
KONSULLUK GULLUGYNDAN 35-00-45 TEL. ÜSTI BI-<br />
LEN DOGRY ADRES ALMALY.<br />
GATNA≈YJYLARA BOLAN TALAPLAR:<br />
Lotereÿa gatna∆mak üçin orta bilim attestaty (AB≈-da orta bilim<br />
diÿlende 12 ÿyllyk ba∆langyç we orta bilim attestaty göz ö◊ünde tutulÿar),<br />
ÿa-da so◊ky bä∆ ÿyly◊ içinde iki ÿyllyk i∆ tejribesi bolmaly.<br />
Bu barada gi◊räk maglumat http://travel.state.gov saÿtynda elÿeterlidir.<br />
Gatna∆yjylary◊ ÿasy çäklendirilen däldir, ÿöne bilim baradaky<br />
attestat talaby çagalara gatna∆maga mümkinçilik bermeÿär. (Eger-de<br />
ene-atasy ÿe◊iji saÿlanylsa, olary◊ çagalary hem wiza alÿarlar).<br />
Gatna∆yjylary◊ di◊e bir arza tab∆yrmaga haky bardyr. Eger-de arza<br />
birden köp bolsa, gatna∆yjy gatna∆mak hukugyny ÿitirÿär. Lotereÿa<br />
gatana∆mak üçin ÿorite anketa ÿokdur. Arza ak kagyzy◊ ÿüzüne basmaça<br />
harp bilen ÿazylmaly. I◊lis dilinde özü◊iz barada a∆akdaky<br />
maglumatlary bermeli:<br />
1. Doly familiÿa◊yz, ady◊yz, ata◊yzy◊ ady; familiÿa◊yzy◊ a∆agyny<br />
çyzy◊;<br />
2. Doglan senä◊iz hem ÿeri◊iz.<br />
3. Doglan ÿurdu◊yz.<br />
4. Öz aÿaly◊yzy◊ (äri◊izi◊), öz hem-de öweÿ çagalary◊yzy◊ (durmu∆a<br />
çykmadyk hem 21 ÿa∆yna ÿetmedik bolmaly), kanun boÿunça ögullyk/gyzlyk<br />
alnan çagalary◊yzy◊ doly adyny, doglan senesini hem ÿerini<br />
ÿazmaly. Nädogry maglumat berilse gatna∆mak hukugy ÿitirilÿär.<br />
5. Poçta adresi◊iz.<br />
6. Surat (so◊ky wagtlarda aldyrylan bolmaly): 4-nji soragda berlen<br />
hemme ma∆gala agzalary◊ aÿratynlykda alnan suratlary ÿelmenÿän<br />
lenta (skotç) bilen ÿelmenen bolmaly. Suratlary stepler bilen birikdirmeli<br />
däl. Hemme suratlary◊ arka ÿüzünde basmaça atlaryny we doglan<br />
wagtyny ÿazmaly. Köplük bolup dü∆ülen surat kabul edilmeÿär.<br />
Suratlary◊ gi◊ligi hem uzynlygy 1,5-den 2 dÿuÿma çenli bolmaly<br />
(35–50 mm), ol göni fotoapparata seredip alnan surat bolmaly; suraty◊<br />
ÿerligi ak ÿa-da açyk r◊nk hem-de adamy◊ ÿüzi suraty◊ 50 %-<br />
ni tutmalydyr. Gara äÿnekli surat, ÿa-da kellesi harby ÿa-da dini<br />
ynanç bilen bagly bolmadyk geÿymli surat kabul edilmeÿär. Adamy◊<br />
eÿerÿän dini däpleri bilen baglany∆ykly kellä geÿilÿän geÿimli surat<br />
kabul edilip bilner, ÿöne adamy◊ ÿüzi doly görünmeli. Surat ak-gara<br />
ÿa-da re◊kli bolup biler.<br />
7. Gatna∆yjy arzada öz goluny çekmelidir, eger-de gatna∆yjy i◊lis dilinde<br />
gol çeken bolsa, we öz dilini◊ elipbiÿi ba∆ga bolsa, gapdalynda<br />
öz dilinde-de goluny çekmeli. Gola derek basmaça ÿa-da adamy◊<br />
adyny◊ ba∆ harplary goÿlan arza kabul edilmeÿär. Gatna∆mak barada<br />
arza◊yzy di◊e ÿönekeÿ ÿa-da awia poçta bilen ÿokarda görkezilen adrese<br />
ibermeli. Ba∆ga usulda iberilen arzalar kabul edilmeÿär. Hat<br />
bukjany◊ uzynlygy 6-dan 10 dÿuÿma çenli bolmaly (<strong>15</strong>-den 25 sm),<br />
gi◊ligi bolsa 3,5-den 4,5 dÿuÿma çenli bolmaly (9-dan <strong>11</strong> sm). Uly ölçegli<br />
hat bukçalar kabul edilmeÿär. Gatna∆yjy öz doglan ÿurduny,<br />
doly adyny hem doly poçta adresini ÿazmaly. Doglan hem ÿasaÿan<br />
ÿurdy de◊ gelse-de, ony iki gezek ÿazmaly. Iberilen arza ∆ol talaplara<br />
laÿyk gelmese kabul edilmeÿär. Ÿe◊ijilere poçta üsti bilen habar<br />
ediler we so◊raky gözükdirmeler 2003-nji ÿyly◊ maÿyndan iÿul<br />
aralygynda iberiler. Ÿe◊iji bolmadyklara habar iberilmeÿär. AB≈ny◊<br />
ilçihanasy lotereÿany◊ netijeleri barada maglumat almaÿar.<br />
Ÿe◊iji bolanlary◊ ma∆gala agzalary (durmu∆a çykmadyk we 21 ÿa∆a<br />
ÿetmedik çagalary) wiza alÿarlar. Är-aÿala aÿratyn arza bermek zerurlygy<br />
ÿok, ÿone bermek rugsat edilÿär.<br />
Wizalar 2003-nji ÿyly◊ 1-nji oktÿabryndan 2004-nji ÿyly◊<br />
30 sentÿabryna çenli berler. Wiza almak üçin ÿe◊ijiler AB≈-ny◊<br />
kanunlaryny◊ hemme talaplaryna laÿyk gelmelidirler. Lotereÿa<br />
gatna∆mak üçin töleg alynmaÿar. Emma ÿe◊ijiler hemme immigrasiÿa<br />
wiza alÿanlar bilen bir hatarda wiza töleglerini geçirmelidirler.<br />
Lotereÿa bilen baglany∆ykly soraglar boÿunça AB≈-ny◊<br />
ilçihanasyna, Konsulluk bölümine 35-00-45 telefon arkaly ÿüz<br />
tutup bilersi◊iz.<br />
Üns beri◊!<br />
«DV» Lotereÿa gatna∆mak üçin hiç hili ba∆langyç töleg alynmaÿar.<br />
AB≈-ny◊ hökümeti DV maksatnamany geçirmek üçin özge maslahatçylary◊ hem-de hususy poçta gulluklary◊ hyzmatlaryny ulanmaÿar.<br />
Hemme arada durÿanlara hem lotereÿa gatna∆mak üçin arza doldurmak hyzmatyny hödürleÿänlere AB≈-ny◊ hökümeti tarapyndan<br />
ygtyÿar hem razylyk berlen däldir. Gatna∆maga arza berlende arada durÿanlary◊ hyzmatyny ulanmak çözgüdi gatna∆yjyny◊ özüne<br />
bagly bolÿar.<br />
Talaba laÿyk doldurylan gatna∆yjyny◊ özi ÿa-da arada durÿan, pul alÿan gurama tarapyndan iberilen arzalary◊ Kentuki ∆tatyny◊ Konsulluk<br />
gullugyny◊ kompÿuterleri tarapyndan ÿe◊iji saÿlanmak ähtimallygy de◊dir. Arzany bellenilen wagtdan ö◊ tab∆yrmak ÿa-da arza<br />
iberilÿän ÿurt üstünlige täsir etmeÿär. Bellenilen wagty◊ içinde alnan arzalary◊ komputer arkaly ÿe◊iji saÿlanmak ähtimallygy<br />
de◊dir. Ÿone gatna∆yjy bir arzadan köp iberse, lotereÿa arzalaryny◊ registrasiÿasyna göÿberilmeÿär.<br />
16
AB≈-ny◊ taryhy<br />
GARA≈SYZLYK JARNAMASY – 4-NJI IŸUL 1776-NJY ŸYL<br />
Adamzat taryhyny◊ gidi∆inde bir halk ony beÿleki halk bilen<br />
baglany∆dyrÿan syÿasy düwünleri çözmeli we dünÿädäki<br />
döwletleri◊ arasynda tebigaty◊ we Ÿaradany◊ kanunlary esasynda<br />
hukugy bolan gara∆syz ÿagdaÿa eÿe bolmaly bolanda,<br />
ynsanyÿeti◊ pikirinde bolan hormat ony bölünip aÿrylmaga<br />
iterÿän sebäpleri beÿan etmäge borçly edÿär.<br />
Biz a∆akda beÿan ediljek hakykatlary◊ öz-özünden<br />
aÿdy◊dygyna ynanÿarys: hemme adamlar de◊ ÿaradylandyr,<br />
olara Ÿaradan tarapyndan elinden alyp bolmajak hukuklar<br />
berlendir. Bular ÿa∆aÿy∆a hukuk, azatlyga we bagta ymtylma<br />
hukuklarydyr. Bu hukuklary goramak üçin adamlar adyllygy<br />
dolandyrylÿanlary◊ razyçylygyndan susup alÿan hökümetler<br />
döredÿärler. Eger-de haÿsydyr bir hökümet gurlu∆y bu esaslary<br />
weÿran edÿän bolsa, halky◊ ony üÿtgetmäge ÿa ÿatyryp,<br />
halky◊ howpsuzlygyny we abadançylygyny i◊ gowy ∆ekilde üpjün<br />
edip biljek esaslara daÿanÿan we dolandyry∆ ∆ekilini<br />
gurÿan täze bir gurlu∆ berkarar etmäge haky bardyr.<br />
4-nji iÿul – Gara∆syzlyk Güni<br />
Birle∆en ≈tatlary◊ gara∆syzlygyny◊ resmi ÿyl dönümi, 1776-<br />
njy ÿylda Kongressi◊ Gara∆syzlyk baradaky Jarnama gol çekenligini<br />
alamatlandyrÿar.<br />
1784-nji ÿylda Amerikadaky 13 koloniÿa Angliÿany◊ berk<br />
agalygy astynda dolandyrylÿardy. Koloniÿaçylary◊ arasynda<br />
Britaniÿany◊ özlerini◊ boÿnuna atan zabun kanunlaryndan we<br />
parlamentde amerikalylary◊ wekilini◊ ÿoklygyndan<br />
närazylyklar barha ösÿärdi. Aÿratyn hem, Angliÿa tölenÿän<br />
agyr salgytlar gahary jo∆durÿardy. Koloniÿalarda bulagaÿlyk<br />
artyp ba∆landan, Angliÿa Koroly Jorj III ol ÿerde tertibi saklamak<br />
üçin go∆maça go∆un iberdi. Dartgynlyklar gara∆syzlyk<br />
ur∆una ösüp barÿardy. 1776-njy ÿyly◊ iÿun aÿynda gara∆syzlygy◊<br />
Beÿik Britaniÿa bilen baglaryny gyrjak formal jarnamasyny<br />
düzmek üçin bir komitet döredildi. Bu gün bu komiteti◊<br />
agzalaryny◊ atlary Amerikada i◊ hormatly adamlary◊<br />
hatarynda tutulÿar. Olary◊ i◊ me∆hury Tomas Jeferson, Benjamin<br />
Franklin, Jon Adams, Samuel Adams we Jon Hankokdyr.<br />
13 koloniÿany◊ 9-y Jarnamany goldap ses berdi. Taryh<br />
çarhyny öwürmek üçin bu ÿeterlikdi.<br />
Adatça, 4-nji iÿul baÿramy tutu∆ Amerikada gezelençleri, paradlary,<br />
baÿdaklary we feÿerwekleri a◊ladÿar.<br />
1826-njy ÿyly◊ 24-nji iÿunynda agyr hassa<br />
Tomas Jeferson Rojer S. Waÿtmäne Gara∆syzlyk<br />
jarnamasyny◊ 50 ÿyllygyny<br />
baÿram etmäge taÿynlyk görmek üçin<br />
Wa∆ingtona, D. C. gelmegini haÿy∆ edip,<br />
hat iberdi. Bu hatda Jeferson ∆eÿle diÿÿär:<br />
«Mümkin, meni◊ ynanÿan zadym dünÿä<br />
üçin zynjyrlaryny gyrmak, öz-özü◊i dolandyrmaga<br />
pata we kepillik almak üçin<br />
galkan adamy a◊ladar. Bizi◊ çal∆yran ∆ekilimiz<br />
akyly◊ hiç zat bilen çäklendirilmedik<br />
ösü∆ine we pikir azatlygyna bolan erkin hukugy<br />
täzeden dikeldÿär. Ähli gözler ynsan<br />
hukuklaryna tarap açyk (garaÿar) ÿa-da<br />
açylÿar (garar)... Goÿ, bu günü◊ baÿram<br />
edilmegi bizi◊ bu hukuklar baradaky hatyralarymyzy<br />
we o◊a bolan mizemez wepalylygymyzy<br />
baky täzeläp dursun.»<br />
<strong>20<strong>02</strong></strong>-nji ÿyly◊ 4-nji iÿulynda AB≈-ny◊ gara∆syz bolandygyna<br />
226 ÿyl doldy.
AB≈-ny◊ Ilçihanasy<br />
A∆gabat, Türkmenistan<br />
www.usemb-ashgabat.rpo.at