Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong><br />
GYS GA ÇA
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong><br />
GYS GA ÇA<br />
AB≈-ny◊ Döwlet de par ta men ti ni◊ Hal ka ra mag lu mat<br />
mak sat na ma lary boÿun ça eda rasy<br />
ht tp://usi nfo.st ate.gov<br />
2008
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong><br />
GYS GA ÇA<br />
MAZ MUNY<br />
1-nji BAP Amerika ir döwürde ............................. 6<br />
2-nji BAP Kolonial döwür ................................ 24<br />
3-nji BAP GaraΔsyzlyga tarap ÿolda ........................ 52<br />
4-nji BAP Milli hökümeti◊ döredilmegi ..................... 68<br />
5-nji BAP Günbatara tarap ÿaÿramak we sebitara tapawutlar 112<br />
6-njy BAP GaraÿyΔlary◊ gapma-garΔylygy .................. 130<br />
7-nji BAP ÖsüΔ we öwrü liΔik ............................. 156<br />
8-nji BAP Nägilelik we üÿtgedip gurmak ................... 190<br />
9-njy BAP UruΔ, abadançylyk we çökgünlilik ................204<br />
10-njy BAP „Täzeçe çemeleΔiΔ” maksatnamasy we jahan urΔy . . . 214<br />
11-nji BAP UruΔdan so◊ky Ame ri ka ........................ 258<br />
12-nji BAP ÖzgeriΔlik eÿÿamy ............................. 276<br />
13-nji BAP XXI asy ra ga dam ..............................302<br />
Amerikany◊ taryhy boÿunça gysgaça bibliografiÿa .............320
CHAPTER<br />
1- N JI<br />
BAP<br />
AME RI KA IR<br />
DÖWÜR DE<br />
Ko lo ra do Δtatyn da<br />
gadymy döwür de<br />
oturymly Me sa Wer de<br />
obasy, XII asyr.
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
„Yn san ÿaΔaÿΔy üçin gowy<br />
ÿer dö ret mek de as man bi len<br />
ze min hiç wagt Δeÿle o◊yn<br />
ylalaΔyga gelen däldir.”<br />
Jon Smit, 1607-n ji ÿyl<br />
I L K I N J I A M E R I K A LY L A R<br />
Buz eÿÿamyny◊ möwç urÿan wagtynda,<br />
b.e.ö. 34000–30000-n ji ÿyl lary<br />
aralygyn da, ÿer Δaryny◊ suwlaryny◊ esasy<br />
bö le gi kon ti nent le ri◊ arasyn da uzalyp<br />
gidÿän um masyz gi◊ buz gat lak lary görnüΔin<br />
de sak lanypdyr. Bu bol sa Be ring<br />
de◊zi ni◊ de re je si ni◊ häzir ki sin den ÿüzler<br />
çe metr pes bol magy na ge ti rip dir.<br />
Be rin giÿa ady bi len ta nalÿan gury ÿer<br />
zo lagy bol sa Aziÿa bi len De mir gazyk<br />
Ame ri kany◊ arasyn da gury ÿer köp rü si<br />
hök mün de peÿda bo lupdyr. Çak la mala<br />
ra görä, Δol ÿer zo lagyny◊ i◊ gi◊ ÿe ri<br />
1500 ki lo metr bo lupdyr. Howasy çygly<br />
bo lan Δol iri agaçsyz düz lük özü ni◊ baÿ<br />
ösüm lik dünÿäsi bi len Δol döwürdäki<br />
adam lary◊ awlan haÿwan laryny◊ mesge<br />
ni bo lupdyr.<br />
De mir gazyk Ame ri ka ÿe ten il kinji<br />
adam lary◊ täze bir kon ti nen te aÿak<br />
ba sandyk laryn dan ha bar lary hem bolmandyr.<br />
Olar öz ata-ba ba laryny◊ mü◊<br />
ÿyllyk lary◊ dowamyn da bolΔy ÿaly, Sibi<br />
ri◊ ke nar ÿa ka laryn da aw awlap ÿörΔüne<br />
köp ri hök mün de hyz mat eden Δol ÿer<br />
zo lagyny◊ üs ti bi len täze bir kon ti nen te<br />
ge çen dik le ri ni duÿman galypdyr lar.<br />
Alÿas ka baryp ÿe ten den so◊ hem, Δol<br />
de mir gazyk ame ri kaly lary◊ il kin ji le ri ne<br />
häzir ki Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat lary<br />
diÿilÿän ÿe re ÿet mek üçin, uly buz luklar<br />
dan ÿol açyp, gü nor ta ta rap süÿΔmäge<br />
mü◊ler çe ÿyl ge rek bo lupdy. De mirgazyk<br />
Ame ri ka da ir döwür de ÿaΔaÿΔy◊<br />
bo landygy ba rasyn daky su but na ma lary◊<br />
tapyl magy dowam edÿär. Em ma Δo lary◊<br />
di◊e az sanlysyny◊ bi zi◊ eÿÿamymyzdan<br />
ö◊ki 12-n ji mü◊ ÿylly ga de giΔli<br />
diÿip ynam bi len aÿdyp bolÿar. My sal<br />
üçin, ÿa◊y-ÿakyn da De mir gazyk Alÿaska<br />
da tapy lan aw meÿdany, me ge rem,<br />
Δol wagt la ra de giΔli dir. ≈eÿle-de Nÿu-<br />
Mek si kany◊ Klowis Δähe ri ni◊ go laÿyndan<br />
tapy lan us satlyk bi len ÿa sa lan naÿza<br />
baΔlary we beÿle ki gu ral lar Δol döwre<br />
de giΔli bo lup bi ler.<br />
Gadymy adamy◊ maddy me de niÿe tini◊<br />
Δu lar ÿaly galyndy lary De mir gazyk<br />
we Gü nor ta Ame ri ka ÿer bö lek le ri ni◊<br />
äh li ÿer le rin den tapyldy. Bu bol sa b.e.ö.<br />
10000-n ji ÿyl lar da ÿer to ga lagyny◊<br />
gün ba tar ÿarymyny◊ köp ÿer le rinde<br />
ÿaΔaÿΔy◊ gowy ösen di gin den ha bar<br />
berÿär.<br />
≈ol döwür ler de ma mont lar ÿok bolup<br />
baΔlapdyr we ola ra de rek Δol döwrü◊<br />
de mir gazyk ame ri kaly lary na azyk hem
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
geÿim-ge jim çeΔme si hök mün de bi zonlar<br />
hyz mat edip ug rapdyr lar. Wagty◊<br />
geç me gi bi len iri haÿwan lar ÿa-ha awlanyp,<br />
aΔa köp gyryl magy sebäp li ÿada<br />
baΔga birnäçe te bigy Δert ler ze rarly<br />
ÿok bo lup gi dip dir ler we ösüm lik ler,<br />
miwe ler, ir-iÿmiΔler, çi git dir-däne ler<br />
ir ki ame ri kaly lary◊ iÿmi ti ni◊ mö hüm<br />
bir bö le gi ne öwrü lip dir. Kem-kem den<br />
iÿmit ön dürmäge sa da ja sy nanyΔyk lar<br />
baΔlanypdyr we oba ho jalygyny◊ il kinji<br />
ala mat lary peÿda bo lupdyr. Häzir ki<br />
Mer ke zi Mek si ka hök mün de ta nalÿan<br />
ÿer de ÿaΔan in deÿler, baryp b.e.ö. 8000-<br />
n ji ÿyl da il kin ji bo lup mek ge jöwen, kädi<br />
we kö sük li ekin le ri ekip baΔlapdyr lar.<br />
Kem-kem den olary◊ tej ri be si de mirgazy<br />
ga-da ÿaÿrapdyr.<br />
Nÿu-Mek si kany◊ we Ari zo nany◊<br />
derÿa ÿa ka laryn da b.e.ö. 3000-n ji ÿyly◊<br />
baΔlaryn da mek ge jöwe ni◊ il kin ji görnüΔle<br />
ri ös dü ri lip ÿe tiΔdi ri lip dir. So◊ra<br />
suwaryΔy◊ il kin ji ala mat lary, b.e.ö. 300-<br />
n ji ÿyl lar da bol sa ir ki oba dur muΔyny◊<br />
ala mat lary peÿda bo lup baΔlaÿar.<br />
Bi zi◊ eÿÿamymyzy◊ bi rin ji asyryny◊<br />
baΔlary na go laÿ, häzir ki Ari zo na Δtatyny◊<br />
Fi niks Δähe ri ni◊ ÿanyn daky ÿer ler de hoho<br />
kum lar oba-o ba bo lup ÿaΔapdyr lar. Ol<br />
ÿer de olar to ga lak gör nüΔli howlu lar we<br />
Mek si ka da tapy lan la ra me◊zeΔ pi ra mi da<br />
Δe kil li güm mez ler, Δeÿle-de, ka nal we<br />
suwaryΔ ul gamyny gu rupdyr lar.<br />
GÜMMEZ GURUJYLAR WE<br />
PU EB LO L A R<br />
Häzir Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tatlary<br />
diÿlip ta nalÿan ÿer de il kin ji bo lup<br />
güm mez salyp baΔlan in deÿ to par laryny<br />
köp lenç ade nan lar diÿip at landyrÿarlar.<br />
Olar b.e.ö. 600-n ji ÿyl lar da ÿer den<br />
gubyr gaz magy we daΔy ber ki di len oturumly<br />
oba lary gur magy baΔarypdyr lar.<br />
≈ol döwrü◊ käbir güm mez le ri guΔ ÿada<br />
ÿy lan gör nüΔin de gur lupdyr. Olary◊,<br />
bel ki-de, en tek doly anyk laΔdyryl madyk<br />
di ni mak sat lar üçin gul luk eden bol magy<br />
müm kin dir.<br />
Ade nan lar taÿpasy, me ge rem, „houpwel<br />
li an lar” diÿen umumy ady gö teren<br />
dür li taÿpa lar to par lary na garylyp<br />
gi den dir ÿa-da olar ta rapyn dan gysylyp<br />
çy kary landyr. Olary◊ i◊ wajyp me de ni<br />
mer kez le ri ni◊ bi ri Δo lar ÿaly güm mezle<br />
ri◊ en çe me mü◊ü si ni◊ galyndy laryny◊<br />
häzir hem sak lanyp ga lan ÿe ri bo lan<br />
Ogaÿo Δtatynyny◊ gü nor tasyn da tapyldy.<br />
Ez ber söwdagär ler ha sap la nan houpwel<br />
li an lar ÿüz ler çe kme uzalyp gi den<br />
uly se bi ti◊ çägin de gu ral lary ulanypdyrlar<br />
we alyΔ-çalyΔ edip dir ler.<br />
Bi zi◊ eramyzy◊ 500-n ji ÿyl lary<br />
töwe re gin de ho upwel li an lar hem ornuny,<br />
umu man, mis si si pi li ler ÿa-da<br />
Templ Ma und me de niÿe ti ady bi len tana<br />
lan taÿpa lar to pary na ber mek bi len,<br />
ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan ÿok bo lupdyr lar. XII<br />
asyry◊ baΔlaryn da Mi zu ri Δtatyny◊ Sent-<br />
Lÿu is Δähe ri ni◊ edil gün do garyn da ÿerleΔen<br />
Ka ho kia Δähe ri ni◊ ösen ma halynda<br />
20000 töwe re gi ilaty bo lupdyr diÿlip<br />
gü man edilÿär. ≈ähe ri◊ or ta ragyn da<br />
top rak dan sal nan, de pe si ÿasy äpet bir<br />
güm mez bo lupdyr. Onu◊ beÿik li gi 30<br />
metr bo lup, düÿbi 37 gek tar meÿdany<br />
tu tupdyr. Onu◊ töwe re gin den güm mezle<br />
ri◊ baΔga-da 80 sanysy tapylypdyr.<br />
Ka ho kia ÿaly Δäher le ri◊ ilatyny◊<br />
gün-gü ze rany awçyly ga, iÿmit top la maga,<br />
söwda we oba ho jalyk iΔle ri ne gönü<br />
den-gö ni bagly bo lupdyr. ≈ol ÿer den<br />
gü nor ta ta rap da ÿer leΔÿän gülläp ösÿän<br />
jemgyÿe ti◊ täsi ri astyn da olar gur luΔ<br />
taÿdan çylΔyrymly, köp bas gan çakly<br />
jemgyÿet le re öwrülÿär ler we gul saklaÿar<br />
lar hem adam gur ban edilÿän ada ta<br />
eÿerÿär ler.<br />
Häzir ki Bir leΔen ≈tat laryny◊ gü nor tagün<br />
ba taryn da ÿaΔan Δu döwürdäki Ho pi<br />
in deÿle ri ni◊ ata-ba ba lary bo lan ana sa ziler<br />
900-n ji ÿyl lar da daΔdan jaÿdyr ÿer-
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
ze min le ri gur ma ga baΔlapdyr lar. Bu<br />
köp otagly öÿle ri ÿa da salÿan öz bo luΔly<br />
täsin jaÿlar köp lenç açyk kert gaÿa lary◊<br />
ug run da salnypdyr. Ko lo ra do daky i◊<br />
meΔhur Me sa Wer de „gaÿa köΔgü ni◊”<br />
200 otagy bo lupdyr. Nÿu-Mek si ka daky<br />
Ça ko derÿasyny◊ ÿa kasyn da ÿer leΔen<br />
Δu◊a me◊zeΔ ÿer bo lan Pu eb lo Bo nitony◊<br />
ha ra baçylygyn da bir ma hal lar sekiz<br />
ÿüz den-de köp otag bo lupdyr.<br />
Ko lumb ta rapyn dan açyl maz dan ö◊ki<br />
Ame ri kany◊ in deÿle ri ni◊ i◊ gurp lusy,<br />
me ge rem, ŸuwaΔ um manyny◊ ke narynda<br />
ÿaΔandyr. Ol ÿe ri◊ suwlaryn daky balyk<br />
we çig mal bol çulygy eÿÿäm baryp,<br />
bi zi◊ eÿÿamymyz da azyk bol çulygyny<br />
eme le ge tir mek bi len, oba lary◊ otu rumly<br />
bol magy na Δert dö re dip dir. Olary◊ „Potlak”<br />
ady bi len ta nalÿan oturylyΔygyny◊<br />
sup rasyny◊ baÿlygy ir ki Ame ri kany◊<br />
taryhyn da de◊i-taÿy bol madyk Δa handazlygy◊<br />
we jo martlygy◊ nus gasy bo lup<br />
durÿar.<br />
ŸER LI AME RI KALY LARY÷<br />
ME DE NIŸE TI<br />
Il kin ji ÿewro paly lary garΔy alan Ameri<br />
kany boΔ ÿa tan tarp ÿer bi len asla<br />
de◊eΔdir mek bol maz. Häzir beÿan<br />
edilÿän pi kir le re görä, ÿer to ga lagyny◊<br />
gün ba tar ÿarymyny◊ ilat sany Δol wagtky<br />
Gün ba tar Ÿewro pany◊ ilat sany bilen<br />
de◊, ÿagny 40 mil li on töwe re gi bolupdyr.<br />
Çak la ma la ra görä, ÿewro paly lary◊<br />
ko lo niÿa lar dö ret me he re ke ti ni◊ baΔynda<br />
häzir Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat lary<br />
diÿlip ta nalÿan ÿer de 2 mil li on dan 18<br />
mil li ona çen li ÿer li ame ri kaly ÿaΔapdyr.<br />
Taryhçy lary◊ kö pü si ki çi sany ha sa ba<br />
al ma ga ÿykgyn edÿär ler, em ma ÿewropaly<br />
lary◊ ge ti ren ke sel le ri ni◊ ÿer li ilata,<br />
hu su san-da, il kin ji gat naΔyk lar bo lan<br />
döwrün de weÿran edi ji täsi ri ni◊ bolandygyny<br />
hiç kim inkär et meÿär. Husu<br />
san-da, ma ma ke se li tu tuΔ oba lary ÿok<br />
edip dir. AÿdylyΔy na görä, 1600-n ji ÿylda<br />
in deÿle ri◊ sanyny◊ düÿp gö ter azalmagy<br />
gö nü den-gö ni Δu ke sel ze rarly bolupdyr<br />
we ol, hat da, ÿewro paly lar bi len<br />
ÿü ze çy kan köp sanly uruΔdyr-çaknyΔyklar<br />
dan hem köp zyÿan ÿe ti rip dir.<br />
≈ol döwrü◊ in deÿle ri ni◊ me de niÿetle<br />
ri we däp-des sur lary i◊◊än dür li-dür li<br />
bo lupdyr, ÿö ne olary◊ gi◊ ÿaÿrawyny<br />
we dür li-dür li ÿer le ri◊ te bigy Δert le ri ne<br />
uÿgun laΔyp ÿaΔa maly bo landyk laryny<br />
ha sa ba al sak, bu ge◊ zat däl dir. ≈eÿlede<br />
bol sa, käbir umumylyk lary bel le mek<br />
bo lar.<br />
Ti re-taÿpa lary◊ kö pü si, aÿratyn-da,<br />
gün do gar ÿer le ri◊ to kaÿlaryn da we günba<br />
tar se bit le ri◊ mer ke zin de ÿaΔaÿan lary<br />
gün-gü ze ran gör mek üçin, aw et mek bilen<br />
bir ha tar da mek ge jöwen hem baΔga<br />
azyk önüm le ri ni ÿyg mak we ös dü rip ÿetiΔdir<br />
mek bi len meΔgul lanypdyr lar. Köp<br />
ha lat lar da ekin-di kin we iÿmit paÿla mak<br />
iΔle ri ne aÿal lar jo gapkär bo lupdyr lar, erkek<br />
ler bol sa aw awlapdyr lar, uruΔla ra<br />
gat naΔypdyr lar.<br />
De mir gazyk Ame ri ka daky in deÿ hojalyk<br />
laryny◊ ÿer bi len ysnyΔykly baglanyΔykly<br />
bo landygy na hiç Δüb he ÿokdur.<br />
Te bi gat we te bigy hady sa lar bi len<br />
yla laΔyk da bol mak olary◊ di ni ynamlaryny◊<br />
aÿryl maz bir bö le gi bo lupdyr.<br />
Ÿewro pany◊ Δol döwürdäki adatyn dan<br />
ta pawutlylyk da in deÿle ri◊ dur muΔy,<br />
esa san, ti re-taÿpaçyly ga ÿykgyn eden,<br />
ça ga lary na bol sa aΔa köp er kin lik be ren<br />
Δe kil de bo lupdyr.<br />
De mir gazyk ame ri kaly lary◊ käbir<br />
taÿpa laryny◊ ÿazgy lary sak la mak üçin<br />
bel li bir ÿa zuw ala mat lary dö re den li gine<br />
ga ra maz dan, in deÿle ri◊ me de niÿe ti<br />
ir ki döwür de söz leÿiΔ gör nüΔin de bolupdyr<br />
hem rowaÿat lary◊ we ar zuwhyÿal<br />
lary◊ dil den-di le, ne sil den-nes le<br />
geç me gi ne uly äh miÿet ber lip dir. Dür li<br />
to par lary◊ arasyn da gyz ga la◊ly söwda-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ny◊ bo landygy we go◊Δy ti re-taÿpa lary◊<br />
ysnyΔykly gat naΔyk da bo lup, her hi li<br />
ÿag daÿy, dost luklydyr duΔmançylykly<br />
ha lat lary baΔlaryn dan ge çi ren dik le ri<br />
mälim dir.<br />
IL KIN JI ŸEWRO PALY LAR<br />
De mir gazyk Ame ri ka il kin ji bo lup<br />
ba ran ÿewro paly lar, has dog rusy, anyk<br />
su but na ma bar bo lan il kin ji ÿewro palylar,<br />
Gren lan diÿa dan gün ba ta ra syÿa hat<br />
eden gadymy skan di nawly lar bo lupdyrlar.<br />
Ol ÿer de 985-n ji ÿyl lar da „gyzyl”<br />
la kamly Erik atly adam bir oturymly<br />
obany◊ düÿbü ni tu tupdyr. 1001-n ji ÿylda,<br />
çak edi liΔi ne görä, onu◊ ogly Leÿf<br />
häzir ki Ka na dany◊ de mir gazyk-gün dogar<br />
ke nar ÿa ka laryn da bar lag ge çi rip, bir<br />
ÿyly Δol ÿer de gyΔlapdyr.<br />
Gadymy skan di nawlary◊ kys salaryn<br />
da, wi king de◊iz çi le ri ni◊ At lan tik<br />
um manyny◊ De mir gazyk Ame ri ka daky<br />
ke nar ÿa ka laryny tä Ba gam ada laryna<br />
çen li öwre nen dik le ri ba rasyn da gürrü◊<br />
be rilÿär, ÿö ne bu häzi re çen li su but<br />
edilmän gelÿär. 1963-n ji ÿyl da de mirgazyk<br />
Nÿu-Fa und lend de La◊z-o-Medowzy◊<br />
go laÿyn da skan di nawlary◊<br />
gadymy döwre de giΔli jaÿlaryny◊ ha rabaçylyk<br />
laryny◊ tapyl magy skan di naw<br />
kys sa laryn da aÿdy lan lary käbir de re je de<br />
tassyk laÿar.<br />
1497-n ji ÿyl da, ÿagny Hris to for Kolumby◊<br />
Aziÿa ta rap gün ba tar ÿo luny gözläp,<br />
Ka rib de◊zi ni◊ ke nar ÿa ka laryn da<br />
düΔläni ne bary-ÿogy bäΔ ÿyl bo lan da,<br />
Jon Keÿbot atly we ne siÿaly bir de◊iz çi<br />
Bri tan Ko rolyny◊ tabΔyrygy bi len Nÿu-<br />
Fa und len de gelÿär. Bu syÿa hat adamlary◊<br />
a◊yn dan çalt çy kan hem bol sa, ol<br />
so◊ra i◊lis le re De mir gazyk Ame ri ka dalaΔ<br />
etmäge su but na ma hök mün de esas<br />
bo lup hyz mat et di. Bu syÿa hat, Δeÿle-de<br />
Jor jiÿany◊ baly ga baÿ ke nar lary na ÿol<br />
açdy. ≈ol ÿe re ÿewro paly balykçy lar,<br />
hu su san-da, por tu gal lar balyk tut mak<br />
üçin gat napdyr lar.<br />
Ko lumb, el bet de, Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
esasy gury ÿer bö le gi ne aÿak bas mandyr,<br />
em ma Bir leΔen ≈tat lary◊ jüm müΔi ne ilkin<br />
ji eks pe di siÿa lar onu◊ ta gal la lary<br />
bi len dö re di len is pan Δäher çe le rin den<br />
ama la aΔyryldy. ≈eÿle eks pe di siÿa lary◊<br />
il kin ji si 1513-n ji ÿyl da ge çi ril di. ≈onda<br />
Flo ri dany◊ häzir ki Sent-awgus tin<br />
Δähe ri ni◊ go laÿyn daky ke nar lary na Huan<br />
Pon se de Le ony◊ ÿol baΔçylygyn da<br />
adam lary◊ bir to pary baryp düΔÿär.<br />
1522-n ji ÿyl da Mek si kany basyp<br />
alan laryn dan so◊, is pan lar ÿer to galagyny◊<br />
gün ba tar ÿarymyn da öz here<br />
ket le ri ni has-da ber kit di ler. So◊ky<br />
açyΔlar ÿewro paly lary◊ häzir ki döwür de<br />
Ame ri ka adyny gö terÿän ÿer ba ra daky<br />
bi li mi ni has hem artdyrdy, ÿagny olar<br />
bu ÿur du◊ ita liÿaly Ame ri go Wes puç çini◊<br />
adyny gö terÿän di gi ni bil di ler. Onu◊<br />
„Täze dünÿä” syÿa hat lary dog rusyn daky<br />
mag lu mat lary i◊◊än uly meΔhurly ga eÿe<br />
boldy. Eÿÿäm 1529-njy ÿyl da At lan tik<br />
um manyny◊ ke nar ÿa kasyny◊ Lab rador<br />
dan Ti er ra del Fu ego çen li ygty barly<br />
kar tasy dü zül di. Em ma Aziÿa ta rap „demir<br />
gazyk-gün ba tar ge çelgäni” tap mak<br />
ba ra daky umydy◊ ÿi tip git me gi ne, dogrusy,<br />
ÿe ne-de bir asyr dan köpräk wagt<br />
ge rek boldy.<br />
Pe ruwa basy balyjylykly ÿö riΔler<br />
amala aΔyranda, Fransisko Pizzaro goΔulan<br />
is pan basy balyjysy Her nan do de Sotony◊<br />
geçiren gözlegleri has uly ähmiÿete<br />
eÿe bolan irki ispan gözleglerini◊ biridir.<br />
1539-njy ÿyl da de So tony◊ eks pe disiÿasy<br />
Gawanadan çykyp, Florida barÿar<br />
we baÿlyk gözleginde BirleΔen ≈tatlary◊<br />
gü nor ta-gün do gar bö le gi ni◊ üs ti bi len<br />
Missisipi derÿasyna baryp ÿetÿär.<br />
Is pan lary◊ ÿe ne-de bi ri, Fran sis ko<br />
Ko ro na do 1540-njy ÿyl da Mek si ka dan<br />
çykyp, rowaÿat lar daky Si bo lany◊ Ÿe di<br />
Δähe ri ni◊ göz le gi ne ÿo la rowa na bolÿar.
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
Ko ro na do Δu syÿa hatyn da Beÿik Kanÿona<br />
we Kan za sa baryp ÿetÿär, em ma onu◊<br />
altyn ÿa-da hazy na tap mak ba ra daky piki<br />
ri baΔa bar maÿar.<br />
Mu◊a garamazdan, Koronadony◊ topary<br />
Δol sebiti◊ adamlaryna garaΔylmadyk<br />
ÿag daÿda ajaÿyp sowgat laryny galdyryp<br />
git di ler: onu◊ adam laryny◊ at laryny◊<br />
ep-eslisi gaçÿar we gelejekde Beÿik Sähralyk<br />
da ÿaΔaÿΔy◊ öz ger me gi ne ÿar dam<br />
edÿär, çün ki uzak wagt geçmänkä, Beÿik<br />
Sähralygy◊ indeÿlerini◊ ÿaΔ nesillerinden<br />
ök de seÿis ler döräp, olary◊ kesp-kär le ri<br />
ös mek bi len gi◊ ge ri me eÿe bolÿar.<br />
Is pan lary◊ gü nor ta dan ÿo karlygy na<br />
süÿΔüp barÿan ma halyn da Ji owan ni da<br />
Wer ra za no ÿaly adam lary◊ syÿa hat lary<br />
ne ti je sin de häzir ki Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
de mir gazyk bö le gi-de ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan<br />
açylyp baΔlaÿar. Fran siÿany◊ baÿdagy<br />
astyn da ÿü züp ÿö ren flo ren siÿaly Werra<br />
za no 1524-n ji ÿyl da De mir gazyk Karo<br />
li nany◊ ke nar lary na baryp ÿetÿär,<br />
so◊ra ol At lan tik um manyny◊ ke narÿakasy<br />
bi len häzir ki Nÿu-Ÿork gämi du ralgasy<br />
na çen li barÿar.<br />
≈on dan on ÿyl ge çen den so◊, fran suz<br />
^ak Kartÿe hem, özün den ö◊ki ÿewropaly<br />
lary◊ ediΔi ÿaly, de◊zi◊ üs ti bi len<br />
Aziÿa ta rap ge çel ge tap mak umydy bi len<br />
uzak ÿü züΔe rowa na bo lupdyr. Kartÿeni◊<br />
Sent-Lo rens derÿasy boÿun da geçi<br />
ren eks pe di siÿa lary fran suz lary◊ Demir<br />
gazyk Ame ri ka da laΔ et me gi ne esas<br />
bo lup hyz mat et di we bu ÿag daÿ 1763-<br />
nji ÿy la çen li dowam edip gel di.<br />
1540-njy ÿyl lar da özü ni◊ il kin ji<br />
Kwe bek ko lo niÿasyny◊ Δowsuzly ga uçra<br />
magyn dan ÿig ri mi ÿyl dan so◊, fran suz<br />
gu ge not lary Flo ri dany◊ de mir gazyk kenar<br />
lary na düΔüp or naΔmakçy bol du lar.<br />
Fran suz lary Golfst rim akymyn da alyp<br />
barÿan öz söwda ÿo lu na howp hök münde<br />
gö ren is pan lar Δol ko lo niÿany 1565-<br />
n ji ÿyl da weÿran et di ler. Täleÿi◊ em ri<br />
bi len is pan ser ker de si Ped ro Me nen dez<br />
tiz wagt da uzak bol madyk ÿer de Sentawgus<br />
tin diÿen Δähe ri◊ düÿbü ni tutdy.<br />
Bu ÿewro paly lary◊ so◊ra Ame ri kany◊<br />
Bir leΔen ≈tat lary hök mün de ta na lan ilkin<br />
ji he miΔe lik oturymly ÿe ri di.<br />
Mek si ka daky, Ka rib de◊zi ke narÿaka<br />
laryn daky we Pe ru daky ko lo niÿalaryn<br />
dan Is pa niÿa dö kü len um masyz<br />
baÿlyk lar ÿewro pa döwlet le ri ni◊ beÿleki<br />
le rin de-de uly gyzyk lan ma dö ret di.<br />
Hazy na daΔaÿan is pan gämi le rin de Fransis<br />
ko Dreÿki◊ Δol ÿer le re birnäçe ge zek<br />
üs tün lik li sa par ama la aΔyr magy, wagty◊<br />
geç me gi bi len, Ang liÿa ÿaly de◊iz<br />
üs tün de dörän döwlet ler de iç gin gyzyklan<br />
ma dö ret di.<br />
1578-n ji ÿyl da de mir gazyk-gün batar<br />
ge çel ge si ba ra daky ylmy iΔi◊ awtory<br />
Hamf ri Gil bert Δa aÿal Ÿe li zawe ta dan<br />
Täze dünÿäni◊ en tek beÿle ki ÿewro pa<br />
döwlet le ri ta rapyn dan eÿe le nip ÿe tiΔilme<br />
dik „öz leΔdi rilmän ÿa tan boz ÿer le rini”<br />
ko lo niÿa laΔdyr ma ga aÿratyn ygtyÿar<br />
berÿän res mi na ma aldy. Ÿö ne Δu iΔi<br />
baΔla ma ga Δon dan so◊ ÿe ne-de bäΔ ÿyl<br />
ge rek boldy. Ol de◊iz de nam-nyΔansyz<br />
ÿi ten den so◊, onu◊ bu iΔi ni ene baΔga dogany<br />
Wol ter Reÿli dowam et dir di.<br />
1585-n ji ÿyl da Reÿli Ame ri kany◊ demir<br />
gazygyn da De mir gazyk Ka ro li nany◊<br />
ke narÿa kasyn daky Ro anok adasynda<br />
bri tan ko lo niÿa laryny◊ il kin ji si ni◊<br />
düÿbü ni tutdy. So◊ra ol terk edil di we<br />
di◊e Δon dan iki ÿyl ge çen den so◊, edi len<br />
ikin ji sy nanyΔyk bol sa Δowsuzly ga du çar<br />
boldy. Bri ta niÿaly lary◊ bu ugur da eden<br />
no bat daky sy nanyΔygy di◊e ÿig ri mi ÿyl<br />
ge çen den so◊ peÿda boldy. Bu ge zek<br />
ko lo niÿa dö ret mek sy nanyΔygy 1607-n ji<br />
ÿyl da Jeÿms ta un da boldy we Δowly geçdi,<br />
Δu nu◊ bi len hem De mir gazyk Ame rika<br />
täze eÿÿa ma ga dam basdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
I R K I G O NA L GA L A R<br />
1600-n ji ÿyl lary◊ baΔlary<br />
Ÿewro pa dan De mir gazyk Ame ri ka göçmen<br />
li gi◊ uly akymyny◊ Δaÿady boldy.<br />
Üç asyr dan kö pe çe ken we di◊e birnäçe<br />
ÿüz i◊lis ko lo nist le ri ni öz içi ne alan bu<br />
ki çi akym gö çüp gelÿän le ri◊ köp mil lionly<br />
akymy na öwrül di. Düÿp li we dürli<br />
de lil ler dir-meÿil le re esas la nan gö çüp<br />
ge len ler kon ti nen ti◊ de mir gazyk bö legin<br />
de täze siwi li za siÿany gur du lar.<br />
Häzir Bir leΔen ≈tat lary diÿlip atlandyrylÿan<br />
ÿe re gö çüp ba ran il kin ji i◊lis<br />
göç men le ri has giç bardy lar. Olar At lantik<br />
um manyn dan ÿü züp ge çen wagtyn da<br />
Mek si ka da, West-Hin dis tan da we Günor<br />
ta Ame ri ka da is pan lary◊ ko lo niÿalary<br />
bir çak gülläp ösÿär di. Täze dünÿä<br />
gö çüp ge len le ri◊ äh li si ÿaly, i◊lis ler hem<br />
ol ÿe re adam dan ÿa◊a hyryn-dykyn, çakla◊ja<br />
gämi ler de barypdyr lar. Olar 6–12<br />
hep de lik ÿo lu◊ dowamyn da ÿarym aç,<br />
ÿarym dok o◊maly bo lupdyr lar. Olary◊<br />
kö pü si ke selläp ölüp dir; käbir le ri bol sa<br />
güÿç li de◊iz gaÿlary sebäp li, gämi le rinden<br />
suwa gaçyp, açyk de◊iz de ÿi ti rim<br />
bo lupdyr lar.<br />
Ÿewro paly göç men le ri◊ kö pü si öz<br />
dog duk me kan laryny syÿasy ezil meler<br />
den gaçyp, aman gal mak mak sady<br />
bi len, öz uÿÿan di ni adat laryny azat-erkin<br />
ber jaÿ eder ÿaly ÿer gözläp ÿa-da öz<br />
ÿur dun da rug sat edil me dik Δert le ri◊ we<br />
müm kin çi lik le ri◊ göz le gin de terk edipdir<br />
ler. 1620–1635-n ji ÿyl lar aralygyn da<br />
Ang liÿa da ykdy sady kynçylyk lar ho kum<br />
sürÿär di. Köp adam lar iΔ tapyp bil meÿärdi.<br />
Hat da, ök de hünär men ler-de di◊e ölmez-ö<br />
di ÿaΔar ÿaly ga zanç edÿär di ler.<br />
Ÿag daÿy ÿe ri◊ pes hasylly bol magy has<br />
hem kyn laΔdyrdy. Üs te si ne-de, se nagat<br />
rewolÿu siÿasy dyngysyz iΔle me gi<br />
üp jün edÿän täze dok ma se na gatyny◊<br />
açyl magy na alyp bardy. Bu bol sa barha<br />
köp ÿü◊ ön dür mek li gi ta lap edÿär di.<br />
Ÿer eÿe le ri daÿhan ÿer le ri ni◊ daΔlaryny<br />
aÿlap, daÿhan lary mal darçylyk bi len<br />
meΔgul lan ma ga kowÿardy lar. Täze ko loniÿa<br />
lary◊ açyl magy Δu lar ÿaly kowulÿan<br />
daÿhan lar üçin ÿe ke-täk çy kal ga boldy.<br />
Ko lo niÿaçy lary◊ baryp düΔen täze<br />
ÿe ri il ki bi len a◊yrsy-bär si gö rün meÿän<br />
gür to kaÿlyk lardy. HoΔniÿet li ÿer li indeÿle<br />
ri◊ kö me gi bol madyk bol sady, mege<br />
rem, gö çüp ge len ler di ri gal mazdy lar.<br />
Olar ge len le re Δol ÿe re ukyply ösüm likler<br />
bo lan kädi ni, noÿba-no hudy we mekge<br />
jöwe ni ös dü rip ÿe tiΔdir me gi öwret diler.<br />
Mun dan baΔga-da, 2100 ki lo met re<br />
uzap gidÿän, adam aÿagy bas madyk tokaÿlykly<br />
gün do gar ke nar ÿa kasy aw<br />
awlar ÿaly haÿwan la ra we ÿangyç üçin<br />
odun-çö pe baÿ bo lup çykdy. Ol to kaÿlar,<br />
Δeÿle-de, jaÿ gu rar ÿaly, öÿ goΔlaryny<br />
ÿa sar ÿaly, gämi çi lik de ula nar ÿaly,<br />
Δeÿle hem, satyp, gir de ji gö rüp bol jak<br />
çig mal la ra baÿdy.<br />
Täze kon ti nen ti te bi gat peΔgeΔ be rende<br />
bol sa, Ÿewro pa bi len söwda et mek lik<br />
i◊◊än ze rurdy, sebäbi ol gö çüp ge lenle<br />
ri◊ öz le ri ni◊ ön dü rip bil meÿän harytlaryny<br />
tap magy◊ ÿo ludy. Ke nar ÿa kasy<br />
göç men ler üçin uly gol daw-kö mek di.<br />
Ke nar boÿdan-baΔa çak la◊ aÿlag lardyr<br />
du ral ga lar dan do ludy. Di◊e iki ÿer de –<br />
De mir gazyk Ka ro li na da hem Nÿu-Jersi<br />
ni◊ gü nor tasyn da de◊iz gämi le ri üçin<br />
du ral ga lar ÿokdy.<br />
Kennebek, Gudzon, Delawer, Saskwehan<br />
na, Po to mak ÿaly äpet derÿa lar we köp<br />
sanly beÿle ki derÿa lar ke nar ÿa kasy bi len<br />
Appalaçi daglaryny◊ arasyndaky ÿerleri<br />
de◊iz bilen birleΔdirÿärdiler. ≈eÿle-de<br />
bolsa, Beÿik köllere we kontinenti◊ jümmüΔine<br />
barmak üçin, di◊e Kanadadaky<br />
fran suz lary◊ agalyk edÿän Sent-Lo rens<br />
derÿasyn dan peÿda lanyp bolÿardy. Ke nar<br />
ÿakasyndan uzaklarda ornaΔmaga gür tokaÿlar,<br />
käbir in deÿ taÿpa laryny◊ garΔylyk<br />
görkezmekleri, Δeÿle hem, aÿylganç Appalaçi<br />
daglary mümkinçilik bermeÿärdi.
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
Adam aÿagy bas madyk beÿle te bi ga ta<br />
di◊e ga pan goÿÿan awçy lardyr söwdagärler<br />
çu◊◊ur aralaΔmaga töwekgelçilik edip<br />
bilÿärdiler. Birinji ÿüz ÿyly◊ dowamynda<br />
koloniÿaçylar öz ÿaΔajak ÿeri hökmünde<br />
ke nar ÿa kasyny saÿlap, jaÿlaryny bi ri-birine<br />
ÿanap gurdular.<br />
Adam lary◊ kö pü si Ame ri ka syÿasy<br />
sebäbe görä gö çüp barÿardy. 1630-<br />
njy ÿyl lar da i◊lis Δasy Çarlz Bi rin ji ni◊<br />
ÿurdy eden-et di lik bi len do landyr magy<br />
Täze dünÿä gö çüp gitmäge iter gi boldy.<br />
1640-njy ÿyl lar da Oliwer Kromwe li◊<br />
ser ker de li gin de goz ga la◊ tu ruzyl magy<br />
we olary◊ ÿe◊iΔ ga zan magy „ko roly◊<br />
adam laryn dan” bo lan es ger le ri◊ kö pü sini<br />
öz yk balyny Wir ji niÿa dan göz lemäge<br />
mej bur et di. Ÿewro pany◊ ne mes di linde<br />
gep leÿän et rap laryn da uza ga çe ken<br />
uruΔlar ze rarly dagynykly ga uç ran dürli-dür<br />
li uΔak häkim le ri◊ ÿö re den ezi ji lik<br />
syÿa saty (esa san-da di ni me se le ler de)<br />
XVII asyry◊ ahyryn da, XVI II asyry◊<br />
baΔlaryn da Ame ri ka gö çe-göç lü gi◊ artmagy<br />
na alyp bardy.<br />
XVII asyr da ko lo niÿaçy lary◊ gel megi<br />
se re saply meÿil na ma laΔdyr ma ga we<br />
do landyr ma ga ÿol açdy, Δeÿle hem, ol<br />
uly ha ra jat lar we töwek gel çi lik ler bi len<br />
bagly boldy. Gö çüp gelÿän ko lo niÿaçylar<br />
de◊zi◊ üs ti bi len 5000 kme çen li ÿol<br />
geç me li di. Ola ra goΔ-go lam, geÿim-gejim,<br />
to hum, gu ral lar, gur luΔyk se riΔdele<br />
ri, mal-ga ra, ÿa rag-es bap lar we harby<br />
ätiÿaçlyk lar ge rek di.<br />
Beÿle ki döwlet le ri◊ we öz ge döwür leri◊<br />
ko lo ni al syÿa satyn dan ta pawutlylykda<br />
Ang liÿa dan göçÿän le ri◊ çyk dajysyny<br />
hö kü met däl-de, eÿsem esasy mak sady<br />
gir de ji ga zan mak bo lan aÿry-aÿry hususy<br />
to par lar we adam lar çekÿär di ler.<br />
JEŸMS TA UN<br />
De mir gazyk Ame ri ka da bri tan kolo<br />
niÿaçy laryny◊ bi rin ji oturymly obasy<br />
Jeÿms ta un boldy. Ko rol Jeÿms I-ni◊<br />
Wir ji niÿa (ÿa-da Lon don) kom pa niÿasyna<br />
peΔgeΔ be ren ÿö ri te hu kugy esasyn da<br />
100-e go laÿ adam dan yba rat bo lan bir<br />
to par 1607-n ji ÿyl da Çesa pik aÿlagyna<br />
ug rady. Is pan lar bi len çaknyΔmakdan<br />
ga ça du rup, olar Jeÿms derÿasyny◊<br />
boÿun da aÿlag dan 60 ki lo metr ÿo karlykda<br />
bir ÿer ja gaz saÿlap aldy.<br />
Mülk darçyly ga däl-de, eÿsem altyn<br />
göz lemäge gyzyk lan ma bil di ren Δäherli<br />
ler den we täsin lik le ri göz leÿji ler den<br />
yba rat bo lan Δol to par gylyk-häsiÿet we<br />
baΔar ja◊lyk taÿdan täze dur muΔy baΔlama<br />
ga düÿbün den ukypsyz bo lup çykdy.<br />
Olary◊ arasyn da ka pi tan Jon Smit tapawut<br />
lanÿardy. Dawa-jen je le, açly ga<br />
we in deÿle ri◊ ço zuΔlary na ga ra mazdan,<br />
özü ne mah sus bo lan düz gün-ter tibe<br />
sal mak ukyby na görä, ol bi rin ji ÿyly◊<br />
dowamyn da ki çi jek ko lo niÿany dagytman,<br />
agzy bir lik de sak la magy baΔardy.<br />
1609-njy ÿyl da Smit Ang liÿa dolandy,<br />
onu◊ ÿok lugyn da bol sa ko lo niÿada<br />
baΔ-baΔdaklyk hö küm sür di. 1609–<br />
1610-njy ÿyly◊ gyΔyn da ko lo niÿaçy lary◊<br />
kö pü si ke sel den heläk boldy. Ne ti je de,<br />
1610-njy ÿyly◊ maÿ aÿy na çen li ge len<br />
300 adam dan di◊e altmyΔysy di ri galdy.<br />
≈ol ÿyl da Jeÿms derÿasyny◊ ÿo kary<br />
akymyn da Hen ri ko (häzir ki Riç mond)<br />
Δähe ri ni◊ düÿbi tu tuldy.<br />
Ÿö ne tiz wagt dan Wir ji niÿany◊<br />
ykdy sadyÿe tin de uly öz ge riΔli ge alyp<br />
ba ran ösüΔ baΔlandy. 1612-n ji ÿyl da Jon<br />
Rolf West-In di den ge ti ri len temmäki ni◊<br />
to humyny ÿer li to hum bi len çakyΔdyrdy<br />
we temmäki ni◊ ÿewro paly lary◊ göwnünden<br />
tur jak bir täze gör nüΔi ni ös dü rip ÿetiΔdir<br />
di. ≈u temmäki ni◊ il kin ji tapgyry<br />
1614-n ji ÿyl da Lon do na baryp ÿet di. On<br />
ÿyl dan so◊ ol Wir ji niÿany◊ gir de ji si ni◊<br />
esasy çeΔme si ne öwrül di.<br />
Ÿö ne, en tek gülläp ösüΔ uzak dady.<br />
Ke sel we in deÿle ri◊ hü jüm le ri sebäp li,<br />
ölüm de re je si aΔa ÿo kary bol maklygyn-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
da galÿardy. 1607-n ji we 1624-n ji ÿyllar<br />
aralygyn da ko lo niÿa 14000 adam gelip<br />
di, ÿö ne 1624-n ji ÿyl da olar dan di◊e<br />
1132-si galypdy. ≈ol ÿyl da ko rollyk barlag<br />
to paryny◊ mas la haty esasyn da ko rol<br />
Wir ji niÿa kom pa niÿasyny ÿatyryp, ony<br />
ko rollyk ko lo niÿasy na öwür di.<br />
MAS SA ÇU SETS<br />
XVI asyry◊ di ni ag darylyΔyk lary<br />
ma halyn da öz le ri ni pu ri tan lar diÿip atlandy<br />
ran aÿal lary◊ we er kek le ri◊ to pary<br />
Ang liÿany◊ he re ket edÿän but ha nasyny<br />
için den öz gertmäge sy nanyΔdy lar.<br />
Olary◊ ta lap lary na laÿyklyk da adaty<br />
ber jaÿ edilÿän ka to lik des sur laryny◊ we<br />
gur luΔlary◊ ÿe ri ne pro tes tantçylygy◊ ÿöne<br />
keÿ adat-a mal lary bol malydy. Olary◊<br />
üÿt ge dip gur mak ba ra daky pi kir le ri<br />
döwlet but ha nasyny◊ bü tewi li gi ni dargat<br />
mak bi len bir ha tar da halky◊ bü tewili<br />
gi ne we ko rollyk häki miÿe ti ne howp<br />
salÿardy.<br />
1607-n ji ÿyl da döwlet but ha nasyny<br />
üÿt ge dip gur mak müm kin çi lik le ri ne<br />
ynan madyk se pa ratçy–pu ri tan lary◊ ra dikal<br />
sek tasyny◊ uly bol madyk bir to pary<br />
Gol lan diÿany◊ Leÿden Δähe ri ne ug rady.<br />
Ol ÿer de ola ra gol land lar gaçy ba tal ga<br />
ber di ler. Ÿö ne, kalwin çi gol land lar olara<br />
pes hakly iΔler den baΔga iΔ ber medi<br />
ler. Kong re ga siÿany◊ käbir ag za lary<br />
beÿle kem sitmäni gaty gör dü ler we Täze<br />
dünÿä gö çüp git mek ka rary na gel di ler.<br />
1620-n ji ÿyl da Leÿden pu ri tanlaryny◊<br />
bir to pary Wir ji niÿa kom paniÿasyn<br />
dan ÿer edinmäge hu kuk aldy<br />
we er kek ler den, aÿal lardyr ça ga lar dan,<br />
je mi 101 adam dan yba rat bo lan to par<br />
„Meÿf lawer” gämi sin de Wir ji niÿa ugrady.<br />
De◊iz de tu ran gaÿ bu lary uzak demir<br />
gazy ga ta rap äkidÿär we olar Täze<br />
Ang liÿany◊ Keÿp Kod aÿlagy na baryp<br />
düΔÿär ler. Olar öz le ri ni hiç bir hu kuk<br />
döwle ti ne de giΔli däl ha sap edip, öz<br />
saÿlap alan ÿol baΔçy laryny◊ kes gitlän<br />
„ada latly we de◊hu kukly ka nun lary na”<br />
boÿun eg jek dik le ri ba rasyn da bir res mi<br />
yla laΔygy◊ tas la masyny taÿÿar laÿar lar.<br />
Bu Meÿf lawer Δert na masydy.<br />
De kabr da „Meÿf lawer” gämi si Plimut<br />
gämi du ral gasy na ÿetÿär. Il kin ji<br />
ko lo niÿaçy lar gyΔy◊ için de jaÿ gur maga<br />
gi riΔÿär ler. Ko lo niÿaçy lary◊ ÿarysy<br />
diÿen ÿaly buÿup ölüp dir, ke sel ler den<br />
heläk bo lupdyr we di◊e go◊Δy Wampa<br />
no ag in deÿle ri ni◊ ÿar dam et me gi bilen<br />
ko lo niÿaçy lary◊ ga lan bö le gi di ri<br />
galypdyr. Olar gö çüp ge len le re mek gejöwen<br />
ös dü rip ÿe tiΔdir me gi öwredÿär ler.<br />
≈eÿle lik bi len, so◊ky güÿze çen li olar<br />
mek ge jöwe ni◊ gowy hasylyny alÿar lar.<br />
Mun dan baΔga-da, olar sü tük li de ri dir<br />
ke si len agaç söwdasyny◊ gülläp ös megi<br />
ni ga zanÿar lar.<br />
1630-njy ÿyl da Mas sa çu sets<br />
aÿlagyny◊ ke nar lary na göç men le ri◊ täze<br />
to par lary ge lip baΔlady. Olar da Ko rol<br />
Çarlz I ta rapyn dan ber len ko lo niÿa döret<br />
mek rug sady bardy. Gelÿän le ri◊ köpü<br />
si di ni adat laryny ber jaÿ et mek le ri<br />
git di gi çe ga da gan edi len ang liÿaly puri<br />
tan lardy. Olary◊ baΔtu tany Jon Wintrop<br />
Täze dünÿäde „baÿry◊ üs tün de<br />
Δäher” dö ret mek ba ra daky niÿe ti ni açyk<br />
aÿdÿardy. ≈eÿle diÿmek bi len ol pu ritan<br />
lar üçin di ni adat laryny gyΔarnyksyz<br />
ÿe ri ne ÿe ti rip ÿaΔap bil jek bir ÿe ri göz<br />
ö◊ün de tutÿardy.<br />
Mas sa çu sets aÿlagyn daky ko lo niÿa<br />
bü tin Täze Ang liÿany◊ ös me gin de wajyp<br />
äh miÿe te eÿe bol malydy, çün ki,<br />
bir ta rap dan, Wint rop we onu◊ pu ri tan<br />
kär deΔle ri ÿan lary bi len öz düz gün namasyny<br />
ge tirmäge ukyplydy lar. ≈eÿle lik<br />
bi len, ko lo niÿany do landyryjy hö kü met<br />
Ang liÿa da däl-de, eÿsem hut Mas sa çusets<br />
de ÿer leΔdi.<br />
≈ol düz gün na ma laÿyklyk da häkimiÿet<br />
Pu ri tan but ha nasyny◊ ag zalygyndaky<br />
„doly hu kukly raÿat lar dan” yba rat
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
bo lan ka nun çy karyjy ge◊eΔi◊ elin de di.<br />
Bu bol sa pu ri tan lary◊ ko lo niÿa da agalyk<br />
edi ji syÿasy, Δeÿle hem, di ni güÿç dü gini◊<br />
ke pi li di. Häki mi saÿla mak hem kanun<br />
çy karyjy ge◊eΔi◊ ygtyÿaryn dady.<br />
Bu we zi pe bol sa gel jek nes li◊ birnäçe<br />
ÿyl laryny◊ dowamyn da hut Jon Wintropy◊<br />
bagty na düΔdi.<br />
Pu ri tan lary◊ berk prawos law düz güni<br />
hemmäni◊ göwnü ne ÿa rap du ra nokdy.<br />
ŸaΔ ru hany Ro jer Wilÿamz ka nun çykaryjy<br />
ge◊eΔe garΔylyk bil di ren il kin jile<br />
ri◊ bi ri boldy; ol in deÿle ri◊ ÿer le ri ni◊<br />
ko lo niÿa ta rapyn dan zor luk bi len eÿelen<br />
me gi ne we onu◊ Ang li kan but ha nasy<br />
bi len gat naΔygy na garΔy çykyΔ et di.<br />
Mas sa çu sets aÿlagyn dan kowlandan<br />
so◊, ol 1636-njy ÿyl da Närrägänset<br />
in deÿle rin den häzir ki Rod-Aÿlend<br />
Δtatyny◊ Prowi dens Δähe rin de ÿer satyn<br />
alÿar. Ol ÿer de ol il kin ji ame ri kan ko loniÿasyny◊<br />
düÿbü ni tutÿar, ol ko lo niÿada<br />
but ha nany◊ döwlet den doly aÿrylandygyny,<br />
Δeÿle-de, wy¤dan azatlygyny<br />
jar edÿär.<br />
„Ÿe re tik ler” diÿlip at landyry lan<br />
Wilÿamz ÿaly adam lar Mas sa çu setsden<br />
çykyp gi den ÿe ke-täk adam lar däldi.<br />
Prawos law pu ri tan lar gowrak ÿer leri◊<br />
we müm kin çi lik le ri◊ göz le gin de tiz<br />
wagtdan Massaçusets aÿlagyndaky koloniÿany<br />
terk edip baΔlady lar. Kon nek ti kut<br />
derÿasyny◊ ÿa kasyn daky mes top rakly<br />
ÿer ler, my sal üçin, ÿa ra maz ÿer ler zerarly<br />
horluk çeken mülkdarlary◊ ünsüni<br />
çek di. 1630-njy ÿyl lary◊ baΔlaryn da düz<br />
ÿer le re we mes top rak la ra eÿe bol mak<br />
maksadyny ÿüreklerine düwen bu adamlary◊<br />
köpüsi indeÿleri◊ hüjümlerini serpik<br />
dirmäge taÿÿardy. Bu täze obΔi na lar<br />
but ha na ag zalygyny◊ ses bermäge hu kuk<br />
berÿän ze rur bir Δert bo lup durÿandygy na<br />
köplenç ähmiÿet bermeÿärdiler, Δunlukda<br />
ses bermäge hu kugy bo lan adam lary◊<br />
sanyny◊ artmagyna ÿardam edÿärdiler.<br />
≈ol bir wagt da Täze dünÿäni◊ hö dür<br />
edÿän ÿer le ri ni we azatlygyny gözläp<br />
gelÿän le ri◊ sanyny◊ bar ha art magy bilen<br />
Nÿu-GempΔi ri◊ we Me ni◊ ke nar<br />
ÿa ka laryn da baΔga-da oturymly oba lar<br />
döräp baΔlady.<br />
TÄZE GOLLANDIŸA WE<br />
ME RILÄND<br />
Gol lan diÿany◊ „Ost-In dia” kom paniÿasy<br />
ta rapyn dan haky na tu tu lan Henri<br />
Gud zon 1609-njy ÿyl da häzir ki Nÿu-<br />
Ÿork Δähe ri ni◊ we Δol Δähe ri◊ adyny<br />
gö terÿän derÿany◊ töwe re gindäki ÿerle<br />
ri Ol bany Δähe ri ni◊ de mir gazygyndaky<br />
Nÿu-Ÿor ka çen li gö zeg çi lik bar lag<br />
iΔleri ni ge çip dir. Gol land lary◊ so◊raky<br />
ge çi ren sa par lary olary◊ ol ÿer le ri◊<br />
eÿe çi li gi ne hak laryny◊ bardygyny bildirmäge<br />
tu taryk bo lup hyz mat et di.<br />
≈ol ÿer den de mir gazyk da ÿer leΔen<br />
fran suz lar ÿaly, gol land lar hem sü tükli<br />
de ri le ri◊ söwdasy na gyzyk lan ma bildirÿär<br />
di ler. Hut Δu mak sat bi len gol landlar<br />
iro kez le ri◊ esasy bäΔ urug lary bi len<br />
iç gin ara gat naΔygy ÿo la goÿupdy lar,<br />
çün ki olar sü tük çykÿan ÿer le ri◊ jümmüΔi<br />
ni◊ açary bo lup durÿardy lar. 1671-<br />
n ji ÿyl da gol land lar häzir ki Ol bany<br />
Δähe ri ni◊ du ran ÿe ri bo lan, Gud zon we<br />
Mo uhok derÿa laryny◊ bir leΔÿän ÿe rin de<br />
ga la gur du lar.<br />
1620-n ji ÿyl lary◊ baΔlaryn da Manhet<br />
ten adasy hem gö çüp ba ran lar tarapyn<br />
dan öz leΔdi ri lip baΔlandy. 1624-n ji<br />
ÿyl da Δol ada ÿer li in deÿler den ha sa batda<br />
gör ke zi len ba ha – 24 dol la ra satyn<br />
alyndy. O◊a des si ne Täze Ams ter dam<br />
diÿen täze at be ril di.<br />
Gö çüp gelÿän le ri Gud zon derÿasyny◊<br />
töwe re gi ne çek mek mak sady bi len golland<br />
lar fe odal lary „he maÿatçy” ul gam<br />
hök mün de ta na lan ÿo kary bir gat lagy◊<br />
dö re dil me gi ne höwes len dir di. ≈eÿle uly<br />
mülk le ri◊ il kin ji si ni◊ düÿbi 1630-njy
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ÿyl da Gud zon derÿasyny◊ ÿa kasyn da<br />
tu tuldy.<br />
He maÿatçy ul gamy na laÿyklyk da<br />
dört ÿyly◊ dowamyn da kämil lik ÿaΔyna<br />
ÿe ten adam lary◊ 50-si ni öz mül küne<br />
çek me gi baΔa ran her bir paÿda ra ÿada<br />
he maÿat ça derÿany◊ ÿa kasyn dan 25<br />
kme uzalyp gidÿän ÿer, balyk tut mak da<br />
we aw awla mak da amatly ÿe◊il lik ler berilÿär<br />
we ol ber len mel le gi ne de giΔli lik de<br />
raÿat we je naÿat me se le le ri ni çözmäge<br />
aÿratyn hu kukly bolÿar. Ol bol sa öz geze<br />
gin de ga ra magyn da ÿaΔaÿan adam lary<br />
mal, zäh met gu ral lary we ÿaΔaÿyΔ jaÿy<br />
bi len üp jün edÿär. Kären de çi ler bolsa<br />
he maÿat ça ÿaΔaÿan jaÿlaryny◊ ki reÿ<br />
hakyny tö leÿär di ler we ÿy gan hasylyndan<br />
ar tanyny satyn al mak da il kin ji bolup,<br />
o◊a artyk maçlyk hu kugyny berÿär.<br />
Üç ÿyl dan so◊ gol land lary◊ or naΔan<br />
ÿer le ri ni◊ gü nor ta ragyn da De lawer<br />
derÿasyny◊ boÿun da gol land lar bi len<br />
ara gat naΔygy bo lan Δwed söwda kom paniÿasy<br />
özü ni◊ il kin ji oturymly obasyny◊<br />
düÿbü ni tut ma ga sy nanyΔÿar. Ÿö ne, öz<br />
eÿelän ÿag daÿyny ber kitmäge ÿe ter lik<br />
se riΔde si bol man, Täze ≈we siÿa kemkem<br />
den Täze Gol lan diÿa, so◊ra-da Pensilwa<br />
niÿa we De lawe re goΔulyp git di.<br />
1632-n ji ÿyl da Kalwert le ri◊ maΔgalasy<br />
na Ko rol Çarlz I ta rapyn dan Po tomak<br />
derÿasyny◊ de mir gazygyn daky<br />
ÿe re de giΔli düz gün na ma be ril di. Häzir<br />
ol ÿer ler Me riländ ady bi len ta nalÿar.<br />
≈ol düz gün na ma pro tes tant bol madyk<br />
but ha na lary◊ dö re dil me gi ni çürt-ke sik<br />
ga da gan etmän li gi üçin, Kalwert le ri◊<br />
maΔga lasy öz ka to lik le rin den birnäçe sini<br />
ol ÿe re gö çüp baryp, mes gen tut ma ga<br />
höwes len dir di ler. Me rilän di◊ il kin ji Seint<br />
Me ri Δähe ri 1634-n ji ÿyl da Po to mak<br />
derÿasyny◊ Çeÿs pik aÿlagy na guÿÿan<br />
ÿe rin de gu ruldy.<br />
Ang li kan mez hep li Ang liÿa da güngün<br />
den köp yzar la ma la ra se zewar<br />
edilÿän ka to lik le re gaçy ba tal ga döret<br />
mek bi len bir wagt da Kalwert le ri◊<br />
maΔga lasyny düΔewünt li mülk dar bolmak<br />
me se le si hem gyzyk landyrÿardy.<br />
≈u mak sa da eÿe rip hem-de bri tan hökü<br />
me ti ta rapyn dan ÿü ze çykyp biläÿjek<br />
kynçylyk lary◊ ö◊ü ni al mak üçin,<br />
Kalwert ler pro tes tant lary gö çüp gitmäge<br />
hem höwes len dir di.<br />
≈a ta rapyn dan Kalwert le ri◊ maΔgalasyna<br />
berlen düzgünnama feodalçylyga<br />
we döwrebap eÿeçilige degiΔli böleklerden<br />
yba rat res mi na mady. Bu ola ra bir<br />
tarapdan özbaΔdak feodal mülklerini döretmäge<br />
hak-hu kuk be ren bol sa, beÿleki<br />
ta rap dan ka nun lary di◊e gul çulyk da<br />
bolmadyk doly hukukly mülkdarlar bilen<br />
yla laΔyk da çy kar ma ga hu kuk berÿär di.<br />
Bu bol sa olar da bir düΔünjäni◊ dö re megi<br />
ne alyp bardy, ÿagny olar adam lar da<br />
Δol ÿerlere gelip ornaΔmak höwesi dörär<br />
ÿaly we öz emläklerinden girdeji görer<br />
ÿaly, olary di◊e ÿaΔaÿyΔ jaÿlary bi len dälde,<br />
eÿsem eke rançylyk ÿer ler bi len hem<br />
üpjün etmegi◊ möhümdigine düΔündiler.<br />
Munu◊ netijesinde garaΔsyz daÿhan hojalyk<br />
laryny◊ sany artdy, olary◊ eÿe le ri<br />
bolsa koloniÿalary◊ iΔine degiΔli mesele<br />
le ri◊ çöz gü di ne gat naΔmak hu kugyny<br />
talap etdiler. Meriländi◊ ilkinji kanun çykaryjy<br />
edarasy 1635-nji ÿylda maslahat<br />
geçirdi.<br />
KO LO N I ŸAL A RY ÷ W E<br />
IN DEŸLE RI÷ ARASYN DAKY<br />
GATNA≈YKLAR<br />
1640-njy ÿy la çen li Bri ta niÿa<br />
Täze Ang liÿany◊ we Çe sa pik aÿlagyny◊<br />
ke nar ÿa ka laryn da ymykly ko lo niÿalar<br />
dö ret di. Olary◊ arasyn da gol landlar<br />
we az-owlak Δwed bardy. Gün ba tar<br />
ta rap da bol sa ÿer li ame ri kaly in deÿler<br />
ÿaΔaÿardy.<br />
In deÿle ri◊ gün do gar urug laryny◊<br />
ÿewro paly la ra kä dost lukly, käte bol sa<br />
duΔmançylykly göz bi len se ret me gi ne
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
ga ra maz dan, olar in di bi ri-bir le ri ne ÿat<br />
däl di ler. Täze til sim le ri◊ we söwda tärle<br />
ri ni◊ elÿe ter li li gi ni◊ ÿer li ame ri kaly lar<br />
üçin bäh bit li bol magy na ga ra maz dan,<br />
gö çüp ge len le ri◊ öz ÿany bi len ge ti ren<br />
ke sel le ri we göç men le ri◊ il kin ji le ri ni◊<br />
täze ÿer le re bo lan teΔne lik le ri in deÿle ri◊<br />
kök uran ÿaΔaÿyΔ düz gün le ri ne uly zarba<br />
boldy.<br />
Il ki baΔda Ÿewro pa dan gö çüp ge lenler<br />
bi len edi len söwda uly peÿda ge tir di:<br />
py çak lar, pal ta lar, ÿa rag lar, gap-gaç lar,<br />
balykçylyk çe◊◊ekleri we hojalykda gerek<br />
bo lan baΔga-da bir to par zat lar olary◊<br />
durmuΔyna ornaΔdy. Ilki günlerden diÿen<br />
ÿaly, ÿewro paly lar bi len söwda edip<br />
baΔlan in deÿler söwda et me dik bäs deΔlerinden<br />
uly artykmaçlyk gazandylar.<br />
Ÿewro pany◊ is le gi ne jo gap edip,<br />
iro kez ler ÿaly urug lar XVII asyry◊<br />
dowamyn da sü tük li haÿwan lary al dap,<br />
du za ga düΔür mek iΔi ne uly üns be rip<br />
baΔlady lar. Tä XVI II asyry◊ ahyry na<br />
çen li haÿwan lary◊ sü tük le ri we de ri le ri<br />
in deÿle re ko lo ni al haryt lary satyn al maga<br />
se riΔde bo lup hyz mat et di.<br />
Ko lo niÿa lar bi len in deÿle ri◊ arasyndaky<br />
ir ki gat naΔyk lar hyz mat daΔlyk dan<br />
hem çaknyΔma lar dan yba rat bol mak bilen<br />
a◊sat däl di. Bir ta rap dan, Pen silwaniÿany◊<br />
il kin ji el li ÿylyny◊ dowamyn da<br />
nus ga bo larlyk gat naΔyk lar agalyk edip<br />
gel di. Beÿle ki ta rap dan bol sa olary◊<br />
baΔyn dan köp sanly Δowsuzlyk lar, uly<br />
bol madyk çaknyΔyk lar we uruΔlar geçdi.<br />
Bu ÿag daÿ bol sa köp lenç in deÿle ri◊<br />
ÿe◊il me gi we olary◊ no bat daky ÿer le rini<br />
el le rin den gi der mek le ri bi len ta mamlanÿardy.<br />
In deÿle ri◊ il kin ji uly goz ga la◊y Wirji<br />
niÿa da 1622-n ji ÿyl da boldy. ≈on da<br />
akÿagyz lar dan 347 çe me si adam, Δol<br />
san da Jeÿms ta una ÿa◊y ja ge len mis sioner<br />
le ri◊ birnäçe si hem we pat boldy.<br />
1637-n ji ÿyl da ÿer li urug lar Kon nek tikut<br />
derÿasyny◊ töwe re gin de oturymly<br />
ÿer le ri◊ açyl magy na garΔylyk bil di renle<br />
rin de, Pekwot urΔy baΔlandy.<br />
1621-n ji ÿyl da ja han keΔde ler bilen<br />
ÿa raΔyk bag laΔan ser kerdäni◊ ogly<br />
Fi lip 1675-n ji ÿyl da ÿewro paly lary◊<br />
mun dan beÿläk olary◊ ÿer le ri ni basyp<br />
al magyny◊ garΔysy na gö reΔmek üçin,<br />
gü nor ta Täze Ang liÿany◊ urug-ti re le rini<br />
bir leΔdirmäge sy nanyΔdy. Ÿö ne Δol<br />
çaknyΔyk da Fi lip öl dü ril di we in deÿle ri◊<br />
kö pü si bol sa gul çuly ga satyldy.<br />
BäΔ ÿyl dan so◊ 5 mü◊ ki lo metr günba<br />
tarlyk da, Nÿu-Mek si kany◊ Ta os Δäheri<br />
ni◊ töwe rek le rin de pu eb lo in deÿle ri ispa<br />
niÿaly mis si oner le ri◊ garΔysy na aÿa ga<br />
galdy lar. So◊ky on iki ÿyly◊ dowamynda<br />
pu eb lo in deÿle ri ÿe ne ö◊ki öz ÿer leri<br />
ne eÿe çi lik et di ler, so◊ra bol sa is pan lar<br />
ÿe ne olary eÿe le di ler. AltmyΔ ÿyl çe mesi<br />
wagt ge çen den so◊, in deÿle ri◊ baΔga<br />
goz ga la◊y boldy. Häzir ki Ari zo nany◊<br />
çägin de Pi ma urugyn dan bo lan in deÿler<br />
is pan lar bi len çaknyΔdy lar.<br />
Gö çüp ge len le ri◊ gün do gar ko loniÿa<br />
lary◊ to kaÿ jüm müΔi ne yzy gi der li<br />
häsiÿet de ymykly ara laΔmagy in deÿle ri◊<br />
dur muΔ düz gün-ter ti bi ni◊ bo zul magy na<br />
alyp bardy. Ÿa bany janly-jan dar lary◊<br />
bar ha köp gyryl magy sebäp li, ÿer li indeÿ<br />
urug lar açlyk, uruΔlar, gö çüp-gonmak<br />
we gün ba tar daky urug-ti re ler bi len<br />
çaknyΔmak ÿaly ÿag daÿlar bi len ÿüz beÿüz<br />
bol ma ga mej bur boldy lar.<br />
De mir gazyk Nÿu-Ÿor ku◊ we Pensilwa<br />
niÿany◊ töwe rek le rindäki On tario<br />
we Eri köl le ri ni◊ aΔak laryn da mesgen<br />
tu tan iro kez ler ÿewro paly lary◊ ö◊e<br />
süÿΔmek le ri ne garΔylyk gör kez mek de<br />
has-da Δowly he re ket et di ler. 1570-nji<br />
ÿyl da urug lary◊ bäΔi si Δol döwrü◊ i◊<br />
de mok ra tik döwle ti ni dö ret mek üçin birleΔdi.<br />
Onu◊ ady „Ho-De-No-Sa u-Ni” ÿada<br />
iro kez le ri◊ li gasydy. Li gany o◊a ag za<br />
bo lan bäΔ urugy◊ her sin den 50 we kilden<br />
yba rat bo lan ge◊eΔ do landyrÿardy.<br />
Ge◊eΔ äh li urug la ra de giΔli bo lan um-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
umy me se le ler boÿun ça iΔ ge çirÿär di,<br />
ÿö ne onu◊ azat hem de◊hu kukly uruglary◊<br />
öz gün de lik iΔle ri ni ne ne◊si berjaÿ<br />
ediΔi bi len iΔi ÿokdy. Hiç bir urugy◊<br />
öz baΔy na uruΔ baΔla ma ga haky ÿokdy.<br />
Ge◊eΔ gan horlyk ÿaly je naÿat la ra de giΔli<br />
ka nun lary ka bul et di.<br />
Li ga 1600-n ji we 1700-n ji ÿyl lar da<br />
uly güÿje eÿe boldy. 1754–1763-n ji ÿyl lar<br />
aralygynda bu liga Britaniÿa bilen sütükli<br />
de ri söwdasyny alyp bardy we Ame ri kada<br />
agalyk etmek ugrundaky Britaniÿany◊<br />
fransuzlara garΔy urΔunda onu◊ tarapynda<br />
durdy. Eger-de irokezleri◊ ligasyny◊ ÿaranlyk<br />
gol dawy bol madyk bol sady, Bri taniÿa<br />
bu uruΔda üs tün çyk mazdy.<br />
Ame ri kan rewolÿu siÿasy na çen li bu<br />
li ga öz güÿjü ni ÿi tirmän gel di. Di◊e Δonda<br />
li gany◊ ge◊eΔi „Ki mi gol da maly”<br />
diÿlen me se le boÿun ça bi ragyz dan ka rara<br />
ge lip bil me di. Li ga ag za bo lup durÿan<br />
urug lar aÿry-aÿrylyk da ka rar ka bul et diler.<br />
Olary◊ käbir le ri bri tan la ra garΔy bolsa,<br />
beÿle ki le ri ko lo niÿaçy la ra garΔy boldu<br />
lar, ÿe ne-de birnäçe le ri bol sa de kabr<br />
syÿa saty na eÿer di ler. Ne ti je de, hemme<br />
ler iro kez le re garΔy boldy. Olar ummasyz<br />
ÿitgä se zewar bol du lar we Δon dan<br />
so◊ täze den özü ne ge lip bil me di.<br />
BRI TAN<br />
KO LO NIŸA LARYNY÷ IKIN JI<br />
NES LI<br />
XVII asyry◊ or ta laryn da Angliÿa<br />
da ÿü ze çy kan di ni we raÿat dartgynlygy<br />
gö çüp git mek li gi, Δeÿle-de, bu<br />
ÿur du◊ täze dö reÿän ame ri kan ko lo niÿalary<br />
na berÿän ün sü ni çäk len dir di.<br />
Öz le ri ni Ang liÿa ta rapyn dan inkär<br />
edi lip gel nen go ran mak çäre le ri bi len bölek<br />
leÿin üp jün et mek üçin, Mas sa çu sets,<br />
Pli mut, Kon nek ti kut we Nÿu-Heÿwen<br />
ko lo niÿa lary 1643-n ji ÿyl da Täze Angliÿa<br />
kon fe de ra siÿasyny dö ret di ler. Bu<br />
ko lo niÿaçy lary◊ se bi ta ra ÿa ranlygy döret<br />
mek ba batyn daky il kin ji sy nanyΔygy<br />
boldy.<br />
Britaniÿadan ir döwürde göçüp baranlary◊<br />
taryhy dür li to par lary◊ häki miÿet<br />
we täsir ug run da köp sanly di ni we syÿasy<br />
dartgynlyk lary◊ we çaknyΔma lary◊<br />
Δaÿady bo lupdyr. Hu su san hem, Meriländ<br />
gazaply dini çekeleΔikleri baΔyndan<br />
ge çir di. Bu bol sa Oliwer Kromwe li◊<br />
döwründäki Angliÿa uly täsirini ÿetirdi.<br />
Döwlet Di ni hor mat la mak ka nuny Δol<br />
urΔu◊ ÿitgilerini◊ biri boldy. Ol 1650-nji<br />
ÿyl da ÿatyryldy, ÿö ne tiz wagt dan ÿe nede<br />
täzeden dikeldildi. ≈onu◊ bilen birlikde,<br />
wy¤dan azatlygy-da jar edil di we Δol<br />
kanun tarapyndan kepillendirildi.<br />
1675-n ji ÿyl da Beÿkon goz ga la◊y<br />
baΔlandy. Ol ko rollyk häki miÿe ti ne garΔy<br />
ko lo niÿa lar da ÿü ze çy kan goz ga la◊lary◊<br />
i◊ äh miÿet li si ni◊ bi rin ji si boldy. Aslynda,<br />
Δol goz ga la◊y◊ tu taΔmagy na Wir jiniÿany◊<br />
ser het ÿa kasyn daky ÿaΔaÿjy lary<br />
bi len Saskwe han na in deÿle ri ni◊ arasynda<br />
peÿda bo lan çaknyΔma düÿp sebäp<br />
boldy. Em ma salym geçmänkä, bu gozga<br />
la◊ sa da daÿhan lary◊ eΔret li durmuΔda<br />
ÿaΔaÿan barly ÿer eÿe le ri ne we<br />
Wir ji niÿany◊ häki mi Wilÿam Berk li ni◊<br />
garΔysy na uly gö reΔe ÿazdy.<br />
Temmäki ni◊ ba hasyny◊ aΔa pes li gi<br />
we ÿaΔaÿyΔ Δert le ri ni◊ ju da agyrlygy zerarly<br />
ga har-ga za ba mü nen ownuk mülkdar<br />
lar Ang liÿa dan täze ge len Na ta ni el<br />
Beÿkony◊ ÿol baΔçylygy astyn da je bisleΔdi<br />
ler. Em ma Berk li Beÿko na in deÿleri◊<br />
duÿdansyz ço zuΔlary na ÿol baΔçylyk<br />
etmäge ygtyÿar ber me di. Ÿö ne dü züm<br />
taÿdan 1661-n ji ÿyl dan bäri öz germän<br />
gelÿän Δäher mej li si ne täze saÿlawlar<br />
ge çirmäge we lin, razylygyny ber di.<br />
Berk li ni◊ buÿruk lary na boÿun bolman,<br />
Beÿkon hoΔniÿet li okäni çi taÿpasyna<br />
garΔy hü jüm edip, olary gyrgynçyly ga<br />
ge tirÿär. 1676-njy ÿyly◊ sentÿabryn da<br />
ol Jeÿms ta una gaÿdyp barÿar we ony otlaÿar.<br />
Ne ti je de, Berk li ony terk edip git-
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
mäge mej bur bolÿar. ≈taty◊ köp bö le gi<br />
in di Beÿko nu◊ gol asty na ge çip di. Emma<br />
onu◊ bu ÿe◊Δi uza ga çek meÿär, yz<br />
ÿanyn daky aÿy◊ için de ol gyzzyr ma kese<br />
lin den ölÿär. Ÿol baΔçysyz ga lan gozga<br />
la◊ hem uzak dowam et meÿär. Berkli<br />
öz häki miÿe ti ni täze den di keldÿär we<br />
Beÿkony◊ ta rap dar laryny◊ 23-ü si ni asyp<br />
öl dürÿär.<br />
1660-njy ÿyl da Çarlz II-ni◊ täze den<br />
häkimiÿet baΔyna geçmegi bilen ÿene-de<br />
bir ge zek bri ta niÿaly lar ün sü ni De mirgazyk<br />
Ame ri ka dik di ler. Göz açyp-ÿumasy<br />
salym da De mir gazyk we Gü nor ta<br />
Karolina Δtatlarynda ÿewropalylary◊ oturumly<br />
obalary döredildi. Ol ÿerlerde ornaΔan<br />
asly gol lan diÿaly ÿaΔaÿjy lar bol sa<br />
Täze Gollandiÿadan gysylyp çykaryldy.<br />
Nÿu-Ÿork da, Nÿu-Jer si de, De lawer de<br />
we Pensilwaniÿada hususy eÿeçilige degiΔli<br />
täze ko lo niÿa lar peÿda boldy.<br />
Gol land ko lo niÿa laryny, düz gün<br />
boÿun ça, Ÿewro pa dan bel lenÿän häkimler<br />
do landyrypdyr. Wagty◊ geç me gi bilen<br />
ÿer li ilat olar dan daΔlaΔypdyr. Ne tije<br />
de, bri tan ko lo niÿaçy lary Lo◊-Aÿlend<br />
we Man het ten ada laryn daky gol land<br />
ÿer le ri ni eÿeläp baΔlan laryn da, ab raÿdan<br />
düΔen häkim ler go ran mak üçin, halky◊<br />
baΔyny jemläp bilmän di ler. Täze Ni derland<br />
lar 1664-n ji ÿyl da dar gaÿar. Ÿö ne<br />
boÿun eg me gi◊ Δert le ri za bun däl di: golland<br />
lar öz mal-mülk le ri ni we islän din leri<br />
ne uÿmak hu kuk laryny ÿi tir me di ler.<br />
Baryp-ha, 1650-n ji ÿyl lar da häzir ki<br />
De mir gazyk Ka ro li nany◊ de mir gazyk<br />
ke naryn dan daΔdaky Eÿbl marl Sa und etrap<br />
lary na Wir ji niÿa dan aΔak inip ge len<br />
göç men ler or naΔypdyr lar. Ol ÿe re il kinji<br />
mülk dar häkim 1664-n ji ÿyl da gelÿär.<br />
Häzi re çen li uzak çet lik de ga lan Δol ÿeri◊<br />
il kin ji Δähe ri bo lan Eÿbl marl di◊e<br />
1704-n ji ÿyl da ol ÿe re fran suz gu ge notlary<br />
ge len de, dö re dilÿar.<br />
1670-n ji ÿyl da häzir ki Gü nor ta Ka roli<br />
nany◊ Çarls ton Δähe ri ni◊ ÿer le ri ne Täze<br />
Ang liÿa dan we Ka rib ada laryn dan bo lan<br />
Bar ba dos dan il kin ji göç men ler gelÿär ler.<br />
Täze ko lo niÿa üçin bri tan pel se pe çi si Jon<br />
Lok ta rapyn dan sal damly goΔant edildi,<br />
ÿagny ol ÿurt do landyrylyΔy◊ kämilleΔdi<br />
ri len ul gamyny taÿÿar lady. ≈ol ulgamy◊<br />
ta pawutly ÿe ri baΔa bar madyk<br />
mi ras düΔer dworÿançylygy dö retmäge<br />
sy nanyΔyk bo lupdy. Ko lo niÿany◊ i◊ az<br />
ün se my nasyp ta pawudy bol sa ir wagtdan<br />
in deÿ gul laryny◊ söwdasy na baΔlamakdy.<br />
Wagty◊ geç me gi bi len to kaÿ,<br />
Δaly, in di go ko lo niÿa lar üçin has ÿe ri ne<br />
düΔen ykdy sady binÿady dö re dip di.<br />
Mas sa çu sets aÿlagyn daky ko lo niÿa<br />
di ni ähe◊le re esas lanÿan ÿal◊yz bir kolo<br />
niÿa däl di. 1681-n ji ÿyl da gurply Karol<br />
Çarlz II-ni◊ dosty kwa ker Wilÿam<br />
Pen De lawer derÿasyny◊ gün ba taryn dan<br />
uly meÿdany öz eÿe çi li gi ne aldy. So◊ra<br />
bu ÿer ler Pen silwa niÿa adyny gö te rip<br />
baΔlady. Öz ÿe ri ne adam lary gö çü rip<br />
elt mek üçin, Pen Ang liÿa dan we konti<br />
nent den ang li kan but ha nasyny◊ ÿöredÿän<br />
di ni syÿa satyn dan öz ge syÿa sata<br />
uÿÿan lary – kwa ker le ri, men no nit le ri,<br />
am man lary, mo rawiÿaly lary we bap tistle<br />
ri iΔewür lik bi len çek di.<br />
Yz ÿanyn daky ÿyl da Pen öz ÿur duna<br />
ge len de, ol ÿer de, ÿagny De lawer<br />
derÿasyny◊ ÿa kasyn da eÿÿäm gol landlar,<br />
Δwed ler we i◊lis ler ÿaΔaÿan ekenler.<br />
Hut Δol ÿer de-de ol Fi la del fiÿany◊ –<br />
„do ganlyk we söÿgi Δähe ri ni◊” düÿbü ni<br />
tutÿar.<br />
Öz ynamy na eÿer mek de Pen de◊lik<br />
diÿen düΔünjä esas lanÿardy. ≈ol döwürler<br />
de ame ri kan ko lo niÿa lary na bu düΔünje<br />
ÿatdy. My sal üçin, Pen silwa niÿany◊<br />
aÿal-gyz lary Δeÿle hu ku ga Ame ri kany◊<br />
beÿle ki ÿer le rindäkä ga ran da has ir eÿe<br />
bo lupdy lar. Pen we onu◊ kö mek çi le ri<br />
ÿewro paly lary◊ gö çüp ba ran her bir ÿeri<br />
ne hak tö len me gi ne gö zeg çi lik edip,<br />
ko lo niÿany◊ De lawer in deÿle ri bi len<br />
gat naΔygy na uly üns berÿär di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Jor jiÿa dö re di len 13 ko lo niÿany◊ i◊<br />
so◊kusydy; ol di◊e 1732-n ji ÿyl da dö redil<br />
di. Onu◊ is pan Flo ri dasy bi len ser hetdeΔ<br />
bo lany üçin, hat da onu◊ için de diÿen<br />
ÿaly ÿer leΔen di gi üçin, ol is pan lary◊<br />
ço zuΔlaryny◊ garΔysyn da bir päs gel çilik<br />
ga lasy bo lup durÿardy. Ÿö ne onu◊<br />
baΔga-da artyk maç ta rap lary bardy: Jorjiÿany◊<br />
go ranyΔ des ga lary na jo gapkär<br />
adam ge ne ral Jeÿms Ogl torp üÿt ge dip<br />
gu rujydy. Onu◊ wagty◊ geç me gi bi len<br />
garyp lar we ö◊ tus sag da bo lan lar üçin<br />
gaçy ba tal ga dö re dip, täze müm kin çi likler<br />
aç mak pi ki ri bardy.<br />
GÖÇÜP GELENLER, GULLAR<br />
WE HYZ MATKÄR LER<br />
Ame ri ka daky täze dur muΔa uly bir<br />
höwe si bol madyk er kek ler dir aÿal lar<br />
köp lenç he maÿatçy lar ta rapyn dan edi len<br />
wagyz-ne si hat lary◊ täsi ri astyn da Täze<br />
dünÿä gö çüp gelÿär di ler. My sal üçin,<br />
Wilÿam Pen Pen silwa niÿa ko lo niÿasynda<br />
uly müm kin çi lik ler bar diÿip, halky◊<br />
arasyn da höwes len di ri ji iΔler ge çi rip di.<br />
Kazy lar we tür me ÿol baΔçy lary tür mede<br />
otu ran la ra azatlyk dan mah rumlyk<br />
wagtyny Jor jiÿa ÿaly ko lo niÿa la ra göçüp<br />
gi dip, er kin lik de ge çir me gi tek lip<br />
edÿär di ler.<br />
Täze ÿer de täze dur muΔa baΔla mak<br />
üçin ko lo niÿaçy lary◊ di◊e az sanlysy<br />
özü ne we maΔga lasy na ge rek ÿol harjyny<br />
tapyp bilÿär di. Käbir ÿag daÿlar da<br />
gämi ka pi tan lary garyp göç men le re hukugy<br />
çäk li gul lukçy lar diÿlen at be ri ji iΔ<br />
yla laΔyk laryny sat mak dan uly düΔewünt<br />
ga zanÿardy lar; Δo nu◊ üçin, olar öz gämile<br />
ri ne müm kin bol dugy ça köp ÿo lagçylary<br />
al mak mak sady bi len her za da baΔ<br />
urÿardy lar, ÿagny aky la syg maÿan wada<br />
lary be rip ynandyr mak we hat da,<br />
ogryn alyp git mek ÿaly her hi li tär ler den<br />
peÿda lanÿardy lar.<br />
Ÿag daÿlary◊ ÿe ne-de birnäçe sin de<br />
ÿol çyk dajy laryny we gün de lik ha ra jatlaryny<br />
ko lo niÿa laΔdyr mak bi len meΔgullanÿan<br />
„Wir ji niÿa” we „Mas sa çu sets<br />
aÿlagy” kom pa niÿa lary ÿaly eda ra lar<br />
tö leÿär di. Tö leg le ri ni öde mek üçin, hukugy<br />
çäk li gul lukçy lar Δert na ma boÿunça<br />
iΔçi ler hök mün de 4-den 7 ÿy la çen li<br />
kom pa niÿa lary◊ haÿry na iΔlemäge razylaΔÿardy<br />
lar. Gul luk möh le ti ni◊ ahyrynda<br />
ola ra „er kin lik paç lary” tö lenÿär di,<br />
käma hal bol sa uly bol madyk ÿer zo lagy<br />
hem be rilÿär di.<br />
Çak la ma la ra görä, Täze Ang liÿany◊<br />
gü nor ta ko lo niÿa lary na gö çüp ge len le ri◊<br />
ÿarpysy Ame ri ka hut Δu düz gün esasynda<br />
düΔüp dir. Ge len le ri◊ kö pü si ni◊ öz<br />
borç laryny dogry ÿe ri ne ÿe ti ren di gi ne<br />
ga ra maz dan, olary◊ ho jaÿyn laryn dan gaçan<br />
lary-da bol man dur mandyr. ≈eÿle-de<br />
bol sa, olary◊ kö pü si ÿa-ha öz le ri ni◊ ilki<br />
gö çüp ge len ko lo niÿa laryn dan, ÿa-da<br />
go◊Δy ko lo niÿa lar dan ahyry ÿer alyp, öz<br />
ho jalyk laryny esas landyrypdy lar. Asly<br />
ÿarym gul bo lan ame ri kan maΔga la lary<br />
haÿsydyr bir dur muΔ mas ga raçylygy na<br />
se zewar edilmän di ler. Her bir ko lo niÿada<br />
ÿol baΔçy we zi pe de otu ran lary◊ bel li<br />
bir bö le gi ö◊ki hu kugy çäk li gul lukçylar<br />
dandy.<br />
Em ma bu ÿag daÿy◊ af ri kaly gul la ra<br />
degiΔli möhüm bir kadadan çykmasyny◊<br />
bolandygyny ÿatlaly◊. Garaÿagyzlary◊ ilkinjileri<br />
Wirjiniÿa 1619-njy ÿylda, ÿagny<br />
Jeÿmstauny◊ düÿbüni◊ tutulmagyna edil<br />
12 ÿyl bolandan so◊ getirilipdi. IlkibaΔda<br />
ola ra so◊ra azatlygyny alyp bil jek hukugy<br />
çäk li gul lukçy lar hök mün de garaldy.<br />
Ÿö ne, 1660-njy ÿyl da eke rançylyk<br />
bilen meΔgullanÿan günorta koloniÿalarda<br />
iΔçi güÿjü ne is le gi◊ art magy bi len gul<br />
eÿeçilik düzgünini girizmek pikiri döräp<br />
baΔlady, af ri kaly lar Ame ri ka zor edi lip<br />
ömürlik gulçulyga getirildi. 9
1-N JI BAP: AME RI KA IR DÖWÜR DE<br />
ANASAZILERI÷ ÖLMEZ-ŸITMEZ SYRY<br />
Ko lo ra dony◊ we Nÿu-Mek si kany◊ ÿa lazy we hyrsyz dag laryny◊ jüm müΔin de gur lan<br />
„gaÿa Δäher le ri” we wagty◊ geç me gi bi len ÿum rulyp ug ran pu eb lo oba lary De mir gazyk<br />
Ame ri kany◊ ir döwürdäki ÿaΔaÿjy laryny◊ bi ri bo lan ana sa zi le ri◊ (nawa ho lary◊ di lin de<br />
“gadymy” diÿen manyny a◊ladÿar) oturymly ÿer le ri ni◊ nyΔany bo lup durÿar.<br />
B i z i ◊ e ÿ ÿa m y m yz y ◊ 5 0 0 - n j i ÿ yl l a r y n d a G ü nor t a- g ü n b a t a r A m e r i k a d a a n a s a z i l e r i ◊<br />
oba lary bo lupdyr. Ol ÿer de olar aw awlapdyr lar, mek ge jöwen, kädi ler, kö sük li ösüm lik le ri<br />
ö s d ü r i p ÿe t i Δ d i r i p d i r l e r. A n a s a z i l e r m e d e n i ÿe t i e n ç e m e a s y r l a r y ◊ d o w a m y n d a g ü l l äp ö süp -<br />
dir. Olar çylΔyrymly bent le ri we suwaryΔ ul gam laryny gu rupdyr lar; ne pis küÿzegär çi lik dir<br />
keramika önümlerini◊ ÿasalyΔ usuly kämilleΔipdir; gaÿalary◊ kert ÿerlerinde gurluΔ taÿdan<br />
çylΔyrymly köp otagly ÿaΔaÿyΔ jaÿlaryny çapyp ÿa sapdyr lar. ≈u wag ta çen li olar Bir leΔen<br />
≈tatlarda täsin galdyryjy arheologik tapyndylar bolup galÿar.<br />
Em ma 1300-n ji ÿy la go laÿ olar öz oturymly ÿer le ri ni mis li ÿe ne gaÿdyp gel mek çi ÿaly<br />
Δe kil de, ÿagny bar ke ra mi ka laryny, öÿ goΔlaryny, hat da geÿim-ge jim le ri ni-de galdyryp, terk<br />
edip gi dip dir ler. Olar edil tary ha si◊ip gi den ÿalydy lar. Olary◊ mes gen tu tan ÿer le rin de Δondan<br />
so◊ tä ÿüz ÿyl dan-da köp wagt ge çip, nawa ho we ÿuty lar ÿaly täze urug lar, so◊ra-da<br />
is pan lar we beÿle ki ÿewro paly göç men ler gelÿänçä, hiç kim ÿaΔa mandyr.<br />
Ana sa zi ler dog rusyn daky gür rü◊ bi len olary◊ ÿaΔa mak üçin saÿlap alan owa dan, ÿöne<br />
ga zaply te bigy daΔky gurΔawy◊ arasyn da çylΔyrymly ara bag lanyΔyk bar. Ÿö ne keÿje<br />
ÿer kü me ler den yba rat bo lan ir döwürdäki oba lar da so◊ra ÿary ÿer de, beÿle ki bö le gi ÿe ri◊<br />
üstünde edilip salnan binalar peÿda bolupdyr. Olar ÿörite ÿygnak we dini däp-dessurlara<br />
de giΔli çäre le ri ge çirmäge niÿet le nip dir. So◊ky ne sil dört burç daΔ pu eb lo laryny gur mak üçin<br />
daΔ us saçylyk tär le ri ni iΔläp dü züp dir. Ÿö ne, ana sa zi le ri◊ dur muΔyn daky hakyky sebäpl<br />
e r i h ä z i r e ç e n l i d ü Δ nü k si z l i g i n e g a l ÿa n t ä si n ö z g e r i Δl i k b o l up g e ç i p d i r, ol - d a ol a r y ◊ b e l e nt<br />
gaÿaly dag la ra gö çüp git me gi we ol ÿer de ajaÿyp köp otagly ÿaΔaÿyΔ jaÿlaryny gazyp gurmak<br />
larydyr.<br />
Ana sa zi le ri◊ ösüΔi asyr la ra uzalyp gidÿän to par laÿyn ÿaΔaÿΔa ÿykgyn edip dir. Aslyÿetin<br />
de, ÿaΔaÿΔy◊ bu gör nüΔi örän haÿal öz ge rip dir. Olar öz töwe rek le rindäki beÿle ki halk lar<br />
bi len söwda edip dir ler, em ma uruΔdyr-harby he re ket le ri◊ ala mat lary ÿok diÿse◊ bol jak,<br />
az-owlak bo laÿan da-da, olary◊ arasyn da bag lanyΔyk ÿok. Ana sa zi le ri◊ di ni we beÿle ki<br />
ÿol baΔçy laryny◊, Δeÿle-de us sat hünär men le ri ni◊ bo lanlygy na ga ra maz dan, dur muΔy we<br />
synpy aÿratynlyk lar dan nam-nyΔan ÿok.<br />
Elbetde, dini we durmuΔy ähe◊ler gaÿalarda oturumly obalary◊ döremeginde we so◊ra<br />
olary◊ terk edi lip gi dil me gin de bel li bir äh miÿe te eÿe dir. Em ma çylΔyrymly te bigy Δert ler de<br />
a z yk ö nü m l e r i n i ö s d ü r i p ÿe t i Δ d i r m e k u g r u n d a e d i l en t a g a l l a l a r, m e ge r em , s e b äp l e r i ◊ i ◊ e s a-<br />
sysy bo landyr. Ilat sanyny◊ art magy bi len daÿhan lar üs ti ÿasy dag lar da has gi◊ meÿdan lary<br />
ekmäge mej bur bo lupdyr lar, Δeÿle lik bi len, ho jalyk lary◊ beÿle ki le ri ni◊ ekin ÿer le ri ujypsyz<br />
bo lup galypdyr we olar ol ÿer le ri ni taΔlap, gaÿa la ra git me li bo lupdyr lar. Em ma ana sa zi le ri◊<br />
ÿer le ri ni◊ köp ÿyl lary◊ dowamyn da dyngysyz ulanyl magy top ragy◊ gurp dan düΔme gi ne alyp<br />
barypdyr, ÿö ne olar ne muny◊ alajyny tapypdyr lar, ne-de häli-Δin di peÿda bolÿan gu rakçylyga<br />
çydamagy baΔarypdyrlar. Mysal üçin, agaçlary◊ halkalaryny seljermek bilen 1276–1299<br />
ÿyl lar aralygyn da ÿü ze çykyp, 23 ÿy la çe ken so◊ky gu rakçylygy◊ ana sa zi ler den gitmän galan<br />
adam lary-da öz ÿer le ri ni my da malyk terk etmäge mej bur eden di gi ni anyk lap bo lar.<br />
Anasaziler öz ata-baba ÿurtlaryndan göçüp, dargap giden-de bolsalar, olar uç-dereksiz<br />
ÿ i t m ä n d i r l e r. O l a r y ◊ ö z l e r i n i ◊ yz y n d a g a l d y r a n m i r a s l a r y aj aÿ y p a r h e ol o g i k i t ap y nd y l a r d a ,<br />
Δeÿle-de, olary◊ mi ras dar lary bo lan ho pi, zuny we beÿle ki pu eb lo urug laryn da sak lanyp<br />
galypdyr. 8
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Asyl ame ri kaly lary◊ me de ni to par laryny◊ esasy lary, bi zi◊ eÿÿamymyzy◊ 500–1300 ÿyl lary.
CHAPTER<br />
2- N JI<br />
BAP<br />
KO LO NI AL<br />
DÖWÜR<br />
Ja han keΔde ler gämi ni◊<br />
üs tün de „Meÿf lawer”<br />
Δert na masy na gol<br />
çekÿär ler, 1620-n ji ÿyl.
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
„On da näme, ame ri kaly<br />
Δol diÿilÿän täze adam<br />
bolÿar-da”<br />
Hek tor Ke ra matly Jon de Krewe kur, 1782-n ji ÿyl<br />
TÄZE ADAM LAR<br />
XVII asyr da Ame ri ka gö çüp gelen<br />
le ri◊ kö pü si i◊lis ler di, ÿö ne ÿur du◊<br />
mer ke zi bö le gin de olary◊ arasyn da, golland<br />
lar, Δwed ler we ne mes ler hem bardy.<br />
Gü nor ta Ka ro li na da we baΔga-da käbir<br />
ÿer ler de fran suz gu ge not lary, Δeÿle hem,<br />
hu su san-da, ÿur du◊ gü nor tasyn da Afri<br />
ka dan ge ti ri len gul lar, ko lo niÿa lary◊<br />
için de on da-mun da is pan lar, italÿan lar<br />
we por tu gal lar ÿaΔaÿardy.<br />
1680-n ji ÿyl dan so◊, Ang liÿa göçmen<br />
ler üçin esasy çeΔme bo lup hyzmat<br />
et me si ni bes et di. Mü◊ler çe bos gun<br />
uruΔdan baΔyny gu tar mak üçin, Ÿewro pa<br />
kon ti nen ti ni terk et di. Köp adam döwleti◊<br />
zu lumdyr-e ziΔi we ÿer eÿe le ri ni◊<br />
hu susy ÿer le ri ni ki reÿne tabΔyrÿanlygy<br />
sebäp li ÿü ze çy kan garyplyk be lasyn dan<br />
gu tul mak üçin, öz dog duk me kan laryny<br />
taΔlap gidÿär di ler.<br />
1690-njy ÿy la go laÿ Ame ri kany◊<br />
ilaty çärÿek mil li on ada ma ÿet di. ≈ondan<br />
so◊ ol tä 1775-n ji ÿyl da 2,5 mil liona<br />
ÿetÿänçä, her 25 ÿyl da iki es se artmagyny<br />
dowam et dir di.<br />
Is len dik maΔga la Mas sa çu sets den<br />
Wir ji niÿa ÿa-da Gü nor ta Ka ro li na dan<br />
Pen silwa niÿa uly bir kynçylyksyz göçüp<br />
bi len hem bol sa, ko lo niÿa lary◊ özüne<br />
mah sus aÿratynlyk lary bardy. Ol tapawut<br />
has-da ko lo niÿa lary◊ üç se bi ta ra<br />
to par laryny◊ arasyn da has aÿdy◊ ÿü ze<br />
çykÿardy.<br />
TÄZE ANG LIŸA<br />
Ÿur du◊ de mir gazyk-gün do garynda<br />
ÿer leΔÿän täze Ang liÿa ÿu ka hem-de<br />
daΔly toprakly ÿer bolup, düzlükleri azdy<br />
we gyΔ pasly uza ga çekÿär di, Δo nu◊ üçinde<br />
eke rançylyk üs tün den gün-gü ze ran<br />
gör mek daÿhan la ra a◊sat düΔmeÿär di.<br />
≈eÿlelikde, täze angliÿalylar baΔga güzeranlary◊<br />
gözleginde boldular: olar suwu◊<br />
güÿjünden peÿdalanmagy baΔardylar we<br />
suw de gir men le ri dir agaç ke si ji ler ÿaly<br />
des ga lar gur du lar. To kaÿ agaç laryny◊<br />
gowy hil li bol magy gämi gur luΔygyny<br />
ös dürmäge yh las-höwes dö ret di. Ajap<br />
gämi du ral ga lary söwdany◊ ös me gi ne<br />
ÿar dam et di, de◊iz bol sa uly baÿlygy◊<br />
çeΔme si ne öwrül di. Mas sa çu sets de di◊e<br />
balykçylyk se na gatyny◊ özi Δeÿle çalt<br />
pa jar lap ösüΔe esas boldy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Il kin ji gö çüp ge len le ri◊ ag la ba kö püsi<br />
ni◊ gämi du ral ga laryny◊ töwe re gindäki<br />
oba lar da we Δäher ler de ÿaΔa magy Täze<br />
Ang liÿany◊ ilatyny◊ kö pü si ni◊ söwdany◊<br />
haÿsy-da bol sa bir gör nüΔi ÿada<br />
öz ge iΔler bi len meΔgul lan ma ga Δert<br />
dö redÿär di. Adaty öri meÿdan lar we<br />
to kaÿlar ÿakyn go laÿyn da fer ma lary<br />
bo lan Δäher ilatyny◊ is leg le ri ni ka nagat<br />
landyrÿardy. Ilaty◊ je bis, to par laÿyn<br />
bir ÿer de or naΔmagy oba mek dep le ri ni◊,<br />
oba but ha na laryny◊, Δeÿle hem, umumy<br />
gyzyk lan ma bil di rilÿän me se le le ri oturyp<br />
mas la hat laΔa ra ÿer bo lar ÿaly, oba ÿada<br />
Δäher häki miÿet öÿle ri ni◊ bol magy<br />
üçin o◊aÿlydy.<br />
Mas sa çu sets aÿlagyn daky ko loniÿa<br />
özü ni◊ täjir çi lik iΔi ni ös dür me gi ni<br />
we gi◊elt me gi ni dowam et dir di. XVII<br />
asyry◊ or ta laryn dan ol ösen ÿer boldy,<br />
Bos ton bol sa Ame ri kany◊ i◊ uly portlaryny◊<br />
bi ri ne öwrül di.<br />
Gämi ni◊ esasy göwre si ni gur mak da<br />
ze rur bo lan dub agajy, beÿle ki bö lek leri<br />
üçin ge rek bo lan uzyn sos na agaç lary,<br />
agaç lary bi rik dir mek üçin ge rek bo lan<br />
agaç ga raÿagydyr ÿe lim ÿaly zat lar demir<br />
gazyk-gün do gar to kaÿlar dan gelÿärdi.<br />
Öz gämi le ri ni gur mak bi len we olary<br />
dünÿäni◊ äh li port lary na ÿü züΔe ÿolla<br />
mak bi len Mas sa çu sets Aÿlagy kolo<br />
niÿasyny◊ gämi gur luΔykçy lary durnukly<br />
ösüp dur jak uly äh miÿe te eÿe<br />
bo lan söwdany◊ düÿbü ni tut du lar. Kolo<br />
ni al döwrü◊ ahyr laryn da Beÿik Bri taniÿany◊<br />
de◊iz flo tuny◊ üç den bi ri Täze<br />
Ang liÿa da gur lan gämi ler di. Balyk, gämi<br />
ätiÿaç lary we agaç dan ÿa sa lan önüm ler<br />
eks porty has artdyrÿan önüm ler di.<br />
Tiz wagt dan Täze Ang liÿany◊ ÿük ugradyjy<br />
lary rom bi len gul lary◊ düΔewünt li<br />
haryt lardygy na düΔün di ler. ≈ol döwrü◊<br />
baΔarnykly, dog rusy i◊ ne ji si-de bolmagy<br />
müm kin, söwda täri „Üç burç luk<br />
söwdasy” diÿilÿän tär di. Söwdagär ler we<br />
ÿük ug radyjy lar Af ri kany◊ ke nar laryndan<br />
Täze Ang liÿany◊ ro mu na gul lary<br />
satyn alÿardy lar-da, so◊ra olary West-<br />
Hin di ada laryn da satÿardy lar we düΔen<br />
pu la ga ra toΔap satyn alyp, ony-da ge tirip,<br />
öz ÿurtlarynda ÿerli rom öndürijilere<br />
satÿardylar.<br />
MER KE ZI KO LO NIŸA LAR<br />
Täze Ang liÿany◊ka ga rany◊da, merke<br />
zi ko lo niÿa lary◊ jemgyÿet le ri has<br />
dür li-dür lü di ler, ter ki dünÿädi ler we çydamlydy<br />
lar. Köp ba bat da Pen silwa niÿa<br />
we De lawer öz il kin ji üs tün lik le ri üçin<br />
Wilÿam Pe ne min net dar bol malydy lar.<br />
Onu◊ ÿol baΔçylygyn da Pen silwa niÿa<br />
dur nuklylyk da he re ket edÿär di we çalt<br />
ösÿär di. 1685-n ji ÿy la go laÿ onu◊ ilaty<br />
tas 9000 ÿet di. Fi la del fiÿa ko lo niÿany◊<br />
mer ke zi di. Bu Δäher tiz wagt dan gi◊, iki<br />
ta rapy agaç lar eki len kö le ge li kö çe le ri,<br />
berk gur lan ker piç we daΔ jaÿlary bi len<br />
hem-de iΔi ne ök de us sa lary bi len gi◊den<br />
ta nalyp baΔlandy. Ÿüz ÿyl dan so◊ ko loni<br />
al döwrü◊ ta mam lanyp ba ran wagtynda<br />
ol dür li dil le ri◊, dür li di ni ynanç lary◊<br />
we dür li kär le ri◊ we kil le ri bo lan 30000<br />
ilatly Δähe re öwrül di. Olary◊ üs tün likli<br />
iΔ alyp bar mak ukyby Δähe ri ko lo ni al<br />
Ame ri kany◊ pa jar lap ösÿän mer kez le rini◊<br />
bi ri ne öwür di.<br />
Fi la del fiÿa da kwa ker le ri◊ agdyklyk<br />
edÿän li gi ne ga ra maz dan, Pen silwaniÿany◊<br />
beÿle ki ÿer le rin de öz ge uruglar<br />
hem azlyk da däl di ler. Ne mes ler<br />
ko lo niÿa da i◊ ez ber mülk dar lardy. Dokmaçylyk,<br />
aÿak gap us saçylygy we neçjarlyk<br />
ÿaly beÿle ki daÿhan se net le ri hem<br />
äh miÿet taÿdan yz da dur maÿardy lar.<br />
Pen silwa niÿa, Δo nu◊ ÿaly-da, XVIII<br />
asyry◊ baΔlaryn da Täze dünÿä gö çüp<br />
ge len Δot land lar we ir land lar üçin esasy<br />
„derwe ze” bo lup hyz mat et di. Pen silwaniÿany◊<br />
res mi adam laryny◊ biri olary<br />
„batyr we garyp gel miΔek ler” diÿip<br />
sy pat landyrypdyr. Bu lar i◊lis le ri ÿig-
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
renÿär di ler we hö kü me ti◊ is len dik görnüΔi<br />
ne mü◊kür lik bi len ga raÿardy lar.<br />
Olar ÿur du◊ çe tin de, ço la rak ÿer ler de<br />
or naΔan laryny gowy gör dü ler. Ol ÿer de<br />
olar öz le ri ne ÿer açdy lar, awçylyk hemde<br />
ÿö ne keÿ eke rançylyk bi len meΔgullandy<br />
lar.<br />
Pen silwa niÿa da dür li adam lary◊<br />
garylyp-gatylyΔy ÿaly, Nÿu-Ÿork hem<br />
Ame ri ka üçin mah sus bo lan köp dil li ligi◊<br />
nus gasy bo lup durÿardy. 1646-njy<br />
ÿy la go laÿ Gud zon derÿasyny◊ ÿa kasynda<br />
ÿaΔaÿan ilaty◊ ha taryn da gol landlar,<br />
fran suz lar, da niÿaly lar, norweg ler,<br />
Δwed ler, i◊lis ler, Δot land lar, ne mes ler,<br />
polÿaklar, bogemiÿalylar, portugallar we<br />
ita liÿaly lar bardy. Olar gel jek ki gö çüp<br />
geljek millionlary◊ buΔlukçylarydylar.<br />
Täze Ni der lan diÿa ÿykylyp, gol landlary◊<br />
bri tan ko lo ni al ul gamy na goΔulyp<br />
git me gin den köp wagt ge çen den so◊,<br />
olar Nÿu-Ÿork se bi ti ne uly dur muΔy we<br />
ykdy sady täsi ri ni ÿe tir me gi ni dowam etdi<br />
ler. Gol land lary◊ öz le ri ne mah sus bolan<br />
çü ri baΔly, iki ÿan laÿyn ÿapgyt üçekli<br />
jaÿlary Δäher bi nagär li gi ni◊ he miΔe lik<br />
ala maty na öwrül di, olary◊ söwdagärle<br />
ri bol sa Man het te na ÿaΔaÿΔy◊ öz boluΔly<br />
Δowhunyny söwda gyz ga la◊lygyny<br />
goΔdy.<br />
GÜ NOR TA KO LO N I ŸA L A R<br />
Täze Ang liÿa dan we mer ke zi ko loniÿa<br />
lar dan ta pawutlylyk da gü nor ta daky<br />
go nal ga lar, ÿagny, Wir ji niÿa, Me riländ,<br />
De mir gazyk we Gü nor ta Ka ro li na we<br />
Jor jiÿa ag la ba ag rar häsiÿet li di ler.<br />
XVII asyry◊ ahyry na çen li Wir jiniÿany◊<br />
we Me rilän di◊ ykdy sady we<br />
dur muΔ gur luΔy iri we ownuk ÿer eÿele<br />
ri ne esas lanÿardy. Gul lary◊ zäh meti<br />
ne daÿanÿan ke narÿa ka et rap lary◊<br />
iri ÿer eÿe le ri el le rin de syÿasy häkimiÿe<br />
ti sak laÿardy lar we i◊ gowy ÿerler<br />
Δo lary◊kydy. Olar öz le ri ne äpet<br />
jaÿlary gu runÿardy lar, kaΔa◊, aris tokrat<br />
dur muΔyn da ÿaΔaÿardy lar we ÿagdaÿlary<br />
bol sa, baΔardyk laryn dan de◊zi◊<br />
a◊yrsyn daky dünÿä me de niÿe ti bi len<br />
ara gat naΔyk sak laÿardy lar.<br />
≈ol bir wagt da käbir daÿhan lary◊<br />
ki çiräjik mel lek ÿer le ri bo lardy, olar<br />
dür li mej lis le re gat naΔardy lar we syÿasat<br />
bi len meΔgul la nardy lar. Olary◊ mese-mälim<br />
ga raΔsyzlygy er kin adam lary◊<br />
hu kuk laryny◊ el de gi ril me siz di gi ni planta<br />
tor lary◊ oli gar hiÿasy na he miΔe ÿatladyp<br />
durÿardy.<br />
Gü nor ta Ka ro li na Δtatyny◊ Çarlston<br />
Δähe ri Gü nor tany◊ uly por tu na we<br />
söwda mer ke zi ne öwrül di. Ol ÿe re göçüp<br />
ge len ler oba ho jalygy bi len söwdasatygy<br />
ut gaΔdyr magy tiz öwren di ler,<br />
ba zar meÿdan çasy bol sa gülläp ös mek<br />
üçin baΔ çeΔmä öwrül di. El deg medik<br />
gür to kaÿlar-da öz düΔewün di ni<br />
ge tirÿär di: uzyn ÿap rakly sos na agaçlaryn<br />
dan alynÿan pürs ler, ÿe lim-Δep bik<br />
we re zin, gämi gur luΔygy üçin dünÿäde<br />
i◊ gowy önüm le ri berÿär di. Wir ji niÿada<br />
bolΔy ÿaly, di◊e bir hasy la da◊lyp<br />
otur man, De mir gazyk we Gü nor ta Karo<br />
li na Δtat lary Δaly we Δol ÿer de ösÿän<br />
ösüm lük ler den alynÿan te bigy gök mata<br />
boÿagy-in di gony ön dürÿär di ler we<br />
daΔary ÿurt la ra ug radÿardy lar. 1750-n ji<br />
ÿy la çen li De mir gazyk we Gü nor ta Karo<br />
li na Δtat laryn da ÿaΔaÿan adam lary◊<br />
sany 100000-den geçÿär di. I◊ gü nor tadaky<br />
ko lo niÿa lar da we beÿle ki ço la ÿerler<br />
de ilaty◊ ös me gi ni◊ aÿratyn äh miÿe ti<br />
bardy. Ne mes göç men le ri we Δot landlar-ir<br />
land lar i◊lis le ri◊ täsi ri güÿç li bolan<br />
ke narÿa ka go nal ga lar da ÿaΔa mak<br />
is lemän, uzak et rap la ra gö çüp git di ler.<br />
Ke nar ÿa kasyn da özü ni mes top rakly<br />
ÿer bi len üp jün edip bil me dik ÿa-da ÿerle<br />
ri ni◊ bol hasyllylygyny sak lap bil medik<br />
ler gün ba tar baÿyrlyk laryny gowy<br />
gaçy ba tal ga hök mün de gör dü ler. Ola ra<br />
i◊◊än agyr zäh met ga raΔÿan-da bol sa,
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ÿa dawlygy bil meÿän gö çeg çi ler ol ÿerler<br />
de or naΔmak laryny dowam et di ler we<br />
1730-njy ÿyl la ra çen li olar Wir ji niÿadaky<br />
≈e nan doa derÿa ÿa ka lary na ta rap<br />
yzyny üzmän gi dip dur du lar. Tiz wagtdan<br />
ol ÿe ri fer ma lar dan doldy.<br />
In deÿle ri◊ ÿur duny◊ çet gy rasynda<br />
ÿaΔan, araçäkdäki maΔga la lar öz le rine<br />
kül be ler gurÿardy lar, ÿer açÿardy lar<br />
we mek ge jöwen dir bug daÿ ös dü rip ÿetiΔdirÿär<br />
di ler. Er kek ler su gun we „bakskin”<br />
ady bi len mälim bo lan goÿun de risin<br />
den ti ki len gön geÿim le ri geÿÿär di ler;<br />
aÿal lar bol sa el de do ka lan ma ta lar dan<br />
geÿim geÿÿär di ler. Olary◊ iÿmi ti awlanan<br />
su guny◊, ÿa bany hin di towugyny◊<br />
eti di we balykdy. Olary◊ öz toÿ-meÿlisle<br />
ri bardy; çiΔlik biΔi rer di ler, tans lar,<br />
ÿaΔ çatyn ja lar üçin tam toÿy, atyΔmak<br />
boÿun ça ÿaryΔlar we ÿor gan sy ra mak<br />
ba bat da bäs leΔik ler ge çi rer di ler. Ÿor gan<br />
sy ra mak häzi re çen li Ame ri ka da däp bolup<br />
galÿar.<br />
JEMGYŸET, BI LIM WE<br />
ME DE NIŸET<br />
Ko lo niÿa lar da güÿç li aris tok ra tik synpy◊<br />
peÿda bol magyny◊ esasy sebäbi döre<br />
di len ko lo niÿany◊ is len dik adamyny◊<br />
araçäge go laÿda täze ÿurt tu tun ma ga<br />
hakly bol magydy. ≈eÿle lik de, wagty◊<br />
geç me gi bi len, ke narÿa ka et rap lary◊<br />
baΔtu tan lary, ser het ler de köp çü lik leÿin<br />
gö çü lip ge lin me gi ni◊ ö◊ü ni al mak üçin,<br />
syÿasy st ra te giÿany, ÿer bö lüp ber mek<br />
düz gü ni ni we di ni iΔle ri li be ral laΔdyr maga<br />
mej bur bol du lar. Dag ete gi ne edi len<br />
bu he re ke ti◊ Ame ri kany◊ ge le je gi üçin<br />
ägirt uly äh miÿe ti boldy.<br />
Edil Δo nu◊ ÿaly-da, ko lo ni al döwürde<br />
ame ri kan bi li mi ni◊ we me de niÿe tini◊<br />
esas laryny◊ goÿul magy hem ÿurdu◊<br />
ge le je gi üçin uly äh miÿet li boldy.<br />
1636-njy ÿyl da Mas sa çu sets Δtatyny◊<br />
Kemb rij Δähe rin de Garward uniwer si teti<br />
esas landyryldy. Ÿüz ÿyllygy◊ ahyryna<br />
çen li Wir ji niÿa da Wilÿamy◊ we Meri◊<br />
uniwer si te ti esas landyryldy. Birnäçe<br />
ÿyl dan so◊, Kon nek ti kut da so◊ra Ÿeÿl<br />
uniwer si te ti ne öwrü len uniwer si tet esaslandyryldy.<br />
Döwlet ta rapyn dan goldanÿan<br />
mek dep ler ul gamyny◊ ös me gini◊-de<br />
has uly äh miÿe ti boldy. Pu ri tan lar<br />
in ji li gö nü mel oka makly ga ähe◊ ber diler,<br />
ol bol sa bi li mi◊ mö hüm di gi ni nygtaÿÿardy.<br />
1647-n ji ÿyl da Mas sa çu sets<br />
aÿlagyny◊ ko lo niÿasy 50 maΔga la dan<br />
köp bo lan Δäher le ri◊ her bi rin de 5-n ji<br />
synp dan 8-n ji syn pa cen li okadÿan (geljek<br />
ki uniwer si te ti◊ talyp laryny taÿÿarlaÿan<br />
latyn mek dep le ri ni) or ta mek deple<br />
ri◊ açyl magyny ta lap edÿän ye ol de<br />
de lu der Sa tan ka nunyny ka bul et di. Tiz<br />
wagt dan Täze Ang liÿany◊ Rod-Aÿlendden<br />
baΔga äh li beÿle ki ko lo niÿa lary-da<br />
bu gö reldä eÿer di ler.<br />
Täze Ang liÿa baryp or naΔan il kin ji<br />
göç men ler ÿan lary bi len ki çe◊räk ki tapha<br />
na laryny alyp bardy lar we Lon don dan<br />
ki tap alyp dur mak laryny dowam et dir diler.<br />
Baryp, 1680-n ji ÿyl lar da Bos tony◊<br />
ki tap söwdagär le ri klassyk ede biÿat,<br />
taryh, syÿa sat, pel se pe, ylym, ylahyÿet<br />
boÿun ça eser le ri we çe per ede biÿat lary<br />
sat mak dan gowy düΔewünt ga zandy lar.<br />
1639-njy ÿyl da i◊lis ko lo niÿa laryn da birin<br />
ji çap en jamy, De mir gazyk Ame ri kada<br />
Garward uniwer si te tin de bol sa ikin jisi<br />
oturdyldy.<br />
Pen silwa niÿa da il kin ji mek dep<br />
1683-n ji ÿyl da iΔläp baΔlady. On da okamagy,<br />
ÿaz magy we ha sap öwredÿär diler.<br />
So◊ra bir hi li ÿol bi len her kwa ker<br />
obasy öz ça ga laryny◊ baΔlangyç bi lim
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
al magyny ÿo la goÿdy. Klassyk diller<br />
den, taryh dan we ede biÿat dan has<br />
çu◊◊ur bi lim bol sa he ni ze çen li Wilÿam<br />
Pe ni◊ mek de bi hök mün de Fi la del fiÿada<br />
iΔleÿän dost lar jemgyÿet çi lik mekde<br />
bin de ber lip baΔlandy. Mek dep de<br />
garyp lar üçin okuwlar mugtdy, em ma<br />
ÿag daÿy bo lan ene-a ta lar okuw hakyny<br />
tö le me li bolÿardy lar.<br />
Fi la del fiÿa da, gir mek üçin di ni agzalygy<br />
ta lap et meÿän köp sanly hususy<br />
mek dep ler dil bi li min den, mate<br />
ma ti ka dan we te bi gaty öwre niΔden<br />
sa pak berÿär di ler; Δeÿle-de, ulu lar üçin<br />
agΔamky mek dep ler iΔleÿär di. Aÿallar<br />
üçin hem bi lim al mak hu kugyn dan<br />
peÿda lan ma ga müm kin çi lik bardy, ÿöne<br />
olary◊ müm kin çi lik le ri çäk len di ri lip,<br />
olar di◊e öÿde okadyp bolÿan sa pak lardan<br />
bi lim alyp bilÿär di ler. ≈eÿle lik de,<br />
tö leg li mu gallym lar Fi la del fiÿany◊ baÿ<br />
adam laryny◊ gyz laryny fran suz di linden,<br />
saz dan, tans dan, su rat çek mek den,<br />
aÿdym dan, gram ma ti ka dan we hat da,<br />
käte ha sapçylyk dan hem okadÿardy lar.<br />
XVI II asyr da Pen silwa niÿany◊ in tellek<br />
tu al we me de ni taÿdan ösüΔi Leÿms<br />
Lo gan we Ben ja min Frank lin ÿaly tutanÿer<br />
li Δahsyÿet ler de me se-mälim aÿan<br />
boldy. Lo gan ko lo niÿany◊ mi nist ri di.<br />
ŸaΔ ÿi git Frank lin so◊ky ylmy iΔle ri hut<br />
Δo nu◊ ki tap ha nasyn dan tapypdy. 1745-<br />
n ji ÿyl da Lo gan onu◊ ki tap lar ÿygyndysy<br />
üçin ÿö ri te jaÿ gurdy we Δol bi nany hem<br />
ki tap lary Δähe re mi ras galdyrdy.<br />
Frank lin Fi la del fiÿany◊ akyl taÿdan<br />
öΔme gi ne has-da uly goΔant goΔdy. Ol çekiΔme<br />
ler klu buny◊ düÿbü ni tutdy, so◊ra<br />
Δol klub Ame ri kany◊ pel se pe jemgyÿe tini◊<br />
öze ni ne öwrül di. Onu◊ Δeÿle ta galla<br />
lary so◊ra Pen silwa niÿany◊ uniwer site<br />
ti ne öwrü len döwlet aka de miÿasyny◊<br />
düÿbü ni◊ tu tul magy na ge tir di. Ol abuna<br />
ÿazylyp al nan ki tap lar dan ki tap ha na<br />
dö re den il kin ji adam boldy. ≈ol il kin ji<br />
düÿbi tu tu lan ki tap ha nany ol „De mirgazyk<br />
Ame ri kany◊ ki tap ha na laryny◊<br />
äh li si ni◊ ene si” diÿip at landyrdy.<br />
Gü nor ta ko lo niÿa lary◊ baÿ ÿer eÿele<br />
ri we söwdagär le ri öz ça ga laryny okatmak<br />
üçin, Ir lan diÿa dan ÿa-da ≈ot landiÿa<br />
dan hu susy mu gallym lary çagyryp<br />
ge tirÿär di ler. Käbir le ri öz ça ga laryny<br />
okat mak üçin Ang liÿa ug radÿardylar.<br />
≈u nu◊ ÿaly baΔga müm kin çi lik le ri<br />
bo lan ke nar ÿa kasyny◊ ÿo kary synpy<br />
jemgyÿet çi lik bi li mi ni◊ ös dü ril me gi ne<br />
as la gyzyk lan ma bil dir meÿär di. Üs te sine-de,<br />
fer ma lary◊ we eke rançylyk ÿerle<br />
ri◊ dagynyklygy oba mek dep le ri ni◊<br />
iΔi ni ÿo la goÿmaklygy kyn laΔdyrÿardy.<br />
Wir ji niÿa da haÿyr-sa hawat se riΔde le rine<br />
mugt okadÿan birnäçe mek dep bardy:<br />
Simz mek de bi 1647-n ji ÿyl da, Iton mekde<br />
bi bol sa 1659-njy ÿyl da açyldy.<br />
Bi li me bo lan höwes di◊e oturymly<br />
ho jalyk la ra mah sus zat däl di. My sal<br />
üçin, ser het ÿa kasyn da ÿaΔaÿan Δot landlar<br />
we ir land lar ugursyz ja kül be ler de<br />
my dar edÿän di gi ne ga ra maz dan, bi li me<br />
ber len adam lardy. Olar bi lim li-sowatly<br />
ru hany lary öz oba lary na ge tir mek üçin<br />
ta gal la baryny edÿär di ler.<br />
Ko lo niÿa lar da ede bi dö re di ji lik<br />
köp lenç Täze Ang liÿany◊ çägin de ÿola<br />
goÿlandy. Bu ÿer de esa san di ni sapak<br />
la ra köpräk üns be rilÿär di. Köp lenç<br />
çap dan çykÿan önüm öwüt-ün dew bilen<br />
baglydy. MeΔhur pu ri tan ru hanysy<br />
hor matly Kot ton Ma ter 400-e go laÿ<br />
eser ÿazdy. Onu◊ ajaÿyp nus gasy bo lan<br />
„Mag na lia Kris ti Ame ri ka na” ese ri Täze<br />
Ang liÿany◊ taryhyny jan landyrÿar. Ÿöne<br />
hor matly maÿkl Wiglzwör ti◊ i◊ so◊ky<br />
ha sa bat ge çiΔi ni beÿan edi ji „MagΔar<br />
gü ni” atly uly goΔgusy Δol döwrü◊ i◊<br />
meΔhur ese ri boldy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1704-n ji ÿyl da Kemb rij (Mas sa çusets<br />
Δtaty) ko lo niÿa lary◊ arasyn da il kinji<br />
Δowly ga zet çy karyldy. 1745-n ji ÿy la<br />
çen li ko lo niÿa lar da eÿÿäm 22 ga zet çykarylÿardy.<br />
Nÿu-Ÿork da met bu gat azatlygyny◊<br />
ÿö rel ge le ri ni◊ dö re dil me gi ne ta rap<br />
wajyp ädim ädil di. Bu 1733-n ji ÿyl dan<br />
bäri „Nÿu-Ÿork Wik li Jor nal” ga ze tini<br />
çap edip gelÿän Jon Pi ter Zen ge ri◊<br />
garΔysy na goz ga lan iΔ bi len baglylykda<br />
boldy. Onu◊ Δol ga ze tin de hö kü mete<br />
garΔy durÿan lar çykyΔ edÿär di. NeΔir<br />
edi lip baΔla nany na iki ÿyl bo lan dan<br />
so◊, ko lo niÿany◊ häki mi Zen ge ri◊ sati<br />
ri ki ma ka la lary na çy dam edip bilmän,<br />
ony töh met çi lik de aÿyp lap, zyn da na<br />
taΔlatdy. Der◊ew ta mam lanÿan ça, ge çen<br />
do kuz aÿy◊ için de Zen ger tus saglyk da<br />
otu ran ÿe rin de ga ze ti ni◊ üs tün de iΔläp,<br />
ony ça pa taÿÿar la magyny dowam etdir<br />
di. Çün ki o◊a bo lan gyzyk lan ma äh li<br />
ko lo niÿa lar da gaty artdy. Zen ge ri◊ aklawçysy<br />
tany mal kazy Ändrÿu Ga mil ton<br />
ga zet de çap edi len aÿyp la ma lary◊ hakykatdygyny,<br />
Δeÿle lik de, olary◊ töh met<br />
däl di gi ni su but et di. Kazyÿet: „Zen ger<br />
günäkär däl” diÿip ka rar çy kardy we ol<br />
tus saglyk dan boΔadyldy.<br />
≈äher le ri◊ gülläp ös me gi bi len ilat<br />
arasyn da jemgyÿe ti dünÿä baÿlygyna<br />
kowa laΔma ga itek leÿän bir al-arwah<br />
ba ra daky gorky peÿda boldy. Bu bol sa<br />
1730-njy ÿyl lar da din dar lary◊ arasyn da<br />
„Beÿik oÿanyΔ” diÿip at alan garΔylygy<br />
dö ret di. Ol iki çeΔme den yl ham alÿardy:<br />
olary◊ bi ri 1739-njy ÿyl da Ang liÿa dan<br />
ge len, galkynyΔy◊ ta rap dary wes li anly<br />
Jorj Waÿt fild bol sa, beÿle ki si Nor tempton<br />
daky (Mas sa çu sets Δtaty) di ni doganlyk<br />
but ha nasyny◊ ru hanysy Jo na tan<br />
Edwardzdy.<br />
Waÿtfild Filadelfiÿada dini galkynyΔa<br />
baΔlady, so◊ra Täze Ang liÿa ta rap süÿΔdi.<br />
Onu◊ öwüt-ün dewi ni di◊le mek üçin bir<br />
ge zek 20000 adam ÿyg nandy. Ol örän hyjuwly<br />
çykyΔlar edÿär di, öz çykyΔlaryny<br />
teatral oÿunlary we hereketleri bilen utgaΔdyrÿardy.<br />
Ru hany lary◊ galkynyΔy<br />
wagyz etmek üçin, buthanalardan çykyp<br />
git me gi bi len di ni esas da peÿda bo lan<br />
bidüzgünçilikler bütin Täze Angliÿa we<br />
merkezi koloniÿalara ÿaÿyldy.<br />
Waÿt fil di◊ täsir eden adam laryny◊<br />
arasyn da Edwardz hem bardy. 1741-n ji<br />
ÿyl da onu◊ eden „Günäkär ler ga hary gelen<br />
Hu daÿy◊ elin de” atly wagyz na masy<br />
bi len Beÿik oÿanyΔ i◊ ÿo kary de re jesi<br />
ne ÿet di. Edwardz wagyz na masyny<br />
sah na laΔdyr man, ony çu◊◊ur pi kir lenip,<br />
düΔnük li ähe◊de paÿhaslylyk bi len<br />
di◊leÿji le ri◊ a◊y na ÿe tir me gi baΔardy.<br />
Ol: „He re ket edÿän but ha na lar hris tiançylygy<br />
täsir li maz munyn dan mah rum<br />
et jek bolÿar lar” diÿip nyg taÿÿar. Ol „Isleg<br />
Azatlygy ba ra da” i◊ tany mal ese rinde<br />
kalwi niz mi Ÿewro pa daky Täze den<br />
dö reÿiΔ döwrü ni◊ pel se pe çi lik akymy<br />
bi len barlyΔdyr ma ga sy nanyΔdy.<br />
Beÿik OÿanyΔ Ame ri kany◊ me de ni<br />
we di ni dur muΔyn da mö hüm rol oÿnamagyny<br />
dowam edÿän In jil di ni to parlaryny◊<br />
we galkynyΔ ru huny◊ ös me gi ne<br />
alyp bardy. Ol he re ket edÿän ru hanylary◊<br />
ÿag daÿyny◊ gowΔa magy na ge tir di<br />
we din dar lary öz yn sap lary na bil bag lama<br />
ga çagyrdy. Bel ki-de, bu ÿer de bel leme<br />
li zat dür li di ni to par lary◊ kö pel me gi<br />
we ne ti je de, di ni hor mat la mak ÿö rel gele<br />
ri ni◊ äh lu mumy yk rar edil me gi dir.
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
KO LO N I A L HÖ K Ü M E T I ÷<br />
DÖ R E M E GI<br />
Ko lo ni al ösüΔi◊ äh li de re je sin de i◊lis<br />
hö kü me ti ta rapyn dan gö zeg çi li gi◊ bolmazlygy<br />
täsin galdyryjy ala matdy. Jorjiÿa<br />
dan baΔga äh li beÿle ki ko lo niÿa lar<br />
paÿdar lar kom pa niÿa lary ÿa-da ko roly◊<br />
peΔgeΔ be ren düz gün na masy esasynda<br />
fe odal mülk dar lar hök mün de döräp<br />
baΔlady lar. Täze dünÿäni◊ oturymly ÿerle<br />
rindäki paÿdar lar kom pa niÿa lary na we<br />
mülk dar la ra Ko rol ta rapyn dan des si ne<br />
doly ygtyÿarlylygy◊ be ril me gi ba rasyndaky<br />
haky kat we lin, Ame ri kany◊ ko loniÿaçy<br />
laryny◊ daΔarky gö zeg çi lik den<br />
azatdygyny as la a◊lat maÿardy. My sal<br />
üçin, „Wir ji niÿa” kom pa niÿasy na ber len<br />
düz gün na ma laÿyklyk da kom pa niÿany◊<br />
hut özi doly do landyryΔ ygtyÿaryny<br />
döwle te berÿär. ≈eÿle-de bol sa, i◊lis hökü<br />
me ti kom pa niÿa Ang liÿa da ÿer leΔer<br />
diÿip gü man edÿär di. ≈eÿle bo lan da,<br />
eger ko rol hök mü rowanly ga ÿykgyn etse,<br />
on da Wir ji niÿany◊ ilatyny◊ hö kümet<br />
de hiç se si bol maz.<br />
Ko lo niÿa lar bol sa öz ÿan laryndan<br />
öz le ri ni hiç ha çan ga raΔly ha sap lamaÿardy<br />
lar. Gaÿta, olar öz le ri ni köp lenç<br />
Lon don daky hö kü met bi len berk bolmadyk<br />
gat naΔyk daky Ang liÿa me◊zedip,<br />
döwlet le ri◊ ar ka laΔygy diÿip hasap<br />
laÿardy lar. Nähi li-de bol sa, ÿur du◊<br />
daΔyn dan do landyr mak kem-kem den<br />
ÿi tip git di. Syÿasy azatlyk ug run daky<br />
gö reΔde i◊lis däp-des suryny◊ mi ras darlary<br />
bo lan ko lo niÿaçy lar azatlyk diÿen<br />
düΔünjäni Wir ji niÿany◊ bi rin ji düz günna<br />
masy na si◊di rip dir ler. ≈ol düz günna<br />
ma laÿyklyk da i◊lis ko lo niÿaçy lary<br />
„edil Ang liÿany◊ ko rollygyny◊ çäginde<br />
dog lup, Δol ÿer de hem galÿan ÿaly<br />
ha sap lanyp”, äh li azatlyk lar dan, hakhu<br />
kuk lar dan we el deg ril me siz lik lerden<br />
peÿda lan ma ga haklydy lar. Bu bolsa<br />
olary◊ Beÿik düz gün na many◊ äh li<br />
ÿe◊il lik le rin den we res mi bol madyk<br />
ka nun lar dan peÿda lanyp bilÿän di gi ni<br />
a◊ladÿardy. 1618-n ji ÿyl da „Wir ji niÿa”<br />
kom pa niÿasy özü ni◊ bellän häki mi üçin<br />
düz gün na ma çy kardy, on da plan ta siÿalary◊<br />
er kin ilatyny◊ häkim bi len bi lelik<br />
de iΔle mek li gi üçin, öz we kil le ri ni<br />
saÿla maklyk, Δeÿle-de, äh li ko lo niÿany◊<br />
hal-ÿag daÿyny gowu landyr makly ga gönük<br />
di ri len ka rar lary ka bul et mek üçin<br />
bel lenÿän ge◊eΔ göz ö◊ün de tu tulÿar.<br />
Bu çäre ler äh li ko lo ni al döwür üçin i◊<br />
uzak dowam eden le ri boldy. ≈on dan so◊<br />
ko lo niÿaçy lary◊ ko lo niÿa lary do landyrma<br />
ga gat naΔma ga hak-hu kuk laryny◊<br />
bardygy bi len yla laΔylyp baΔlandy. Köp<br />
ÿag daÿlar da ko rol, gel jek ki düz gün nama<br />
lary dö re den de, ko lo niÿa lary◊ er kin<br />
ÿaΔaÿjy laryny◊ ka nun çy kar mak da täsirli<br />
se se eÿe bol malydyk laryny gör kez di.<br />
My sal üçin, Me riländdäki Kalwert le ri◊<br />
maΔga lasy na, Pen silwa niÿa daky Wilÿam<br />
Pe ne, Gü nor ta we De mir gazyk Ka ro li na<br />
Δtat laryn daky beÿle ki mülk dar la ra ber len<br />
düz gün na ma lar da ka nunçylygy◊ „doly<br />
hu kukly raÿat lary◊ razylygy esasynda”<br />
ama la aΔyryl malydygy ba rasyn da<br />
aÿratyn nyg talÿar.<br />
Täze Ang liÿa da beÿle ki ko lo niÿala<br />
ra ga ran da, uzak wagt lap öz-ö zü◊i<br />
do landyr maklygy◊ has kämil gör nüΔi<br />
dowam et di. „Meÿf lawer” gämi si ni◊ üstün<br />
de göç men ler „äh li mi zi◊ gowy düzgün-ter<br />
tip de ÿaΔa magymyz we ÿi tip gitmez<br />
li gi miz üçin, bir raÿat lar döwle ti ne<br />
bi rik me gi miz üçin we ko lo niÿa lary◊ äh li<br />
ze ruryÿet le ri ni ka na gat landyrÿan, hemme<br />
ler üçin ada latly we de◊ ka nun lary,<br />
akt lary, kons ti tu siÿa lary hem we zi pe leri<br />
dö re dip we ama la aΔyryp bil jek ösen<br />
do landyryΔ eda rasyny dö ret mek üçin,<br />
ta gal la lary bir leΔdir mek” mak sady bi len<br />
hö kü met üçin Meÿf lawer Δert na masy<br />
atly bir res mi na many ka bul et di ler.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Göç men ler de öz-ö zü ni do landyryΔ<br />
ul gamyny dö ret mek üçin ka nuny esaslary<br />
bol madyk-da bol sa, bu he re ket ret<br />
edil me di we Δol Δert na ma laÿyklykda<br />
Pli muty◊ göç men le ri uzak ÿyl lary◊<br />
dowamyn da daΔyn dan goΔulyΔmazlyk<br />
ÿag daÿyn da öz iΔle ri bi len meΔgul bo lup<br />
bil di ler.<br />
≈o nu◊ ÿaly ÿag daÿ Mas sa çu sets dede<br />
dowam edÿär di, ol ÿer de Mas sa çusets<br />
aÿlagyny◊ kompaniÿasyna öz-özü◊i<br />
do landyr mak hu kugy ber lip di. ≈eÿlelik<br />
bilen, koloniÿany doly dolandyrmak<br />
ygtyÿarlygy on da ÿaΔaÿan adam la ra berlipdi.<br />
BaΔda kompaniÿany◊ Amerika gelen<br />
on, ÿa-da Δon ça rak ag zasy do landyryΔ<br />
iΔlerini doly öz ygtyÿarynda saklamaga<br />
sy nanyΔdy. Ÿö ne, köp wagt ge çirmän,<br />
beÿle ki ko lo niÿaçy lar jemgyÿet çi lik<br />
me se le le ri ni çözmäge öz le ri ni◊-de gatnaΔdyrylmagyny<br />
talap etdiler we: „Egerde<br />
Δeÿle edilmese, ol köpçülikleÿin göçhägöçlüge<br />
getirer” diÿip haÿbat atdylar.<br />
≈eÿle howpa du çar bo lan kom pa niÿa<br />
ag za lary eg liΔik et me li bol du lar we hökü<br />
met gö zeg çi li gi saÿlaw ar kaly saÿlanan<br />
we kil le ri◊ eli ne geç di. ≈eÿle lik bi len<br />
Täze Ang liÿany◊ Kon nek ti kut we Rod-<br />
Aÿlend ÿaly beÿle ki ko lo niÿa lary-da özö<br />
zü◊i do landyryΔ me se le sin de hiç döwlet<br />
häkim li gi ne gir meÿän dik le ri ni yg lan<br />
edip, öz le ri çe çöz dü ler we Pli mut ja hankeΔde<br />
le ri ni◊kä me◊ze di len öz syÿasy ulgamyny<br />
dö ret di ler.<br />
Di◊e iki ÿag daÿda öz-ö zü◊i dolandyr<br />
mak ba ra daky tek lip ret edil di.<br />
Bu Ko rol Çarlz II-ni◊ do gany Ÿor ku◊<br />
ger sogy (so◊ra ol Ko rol Jeÿms II boldy)<br />
peΔgeΔ ber len Nÿu-Ÿork da we „hos sarlar”<br />
to pary na peΔgeΔ ber len Jor jiÿa da<br />
bo lupdy. Iki ÿag daÿda-da, olary◊ baΔda<br />
dur magy uzak dowam et me di, çün ki kolo<br />
niÿaçy lar ka nuny we kil çi li gi tu tanÿerli<br />
ta lap et di ler, ne ti je de häki miÿet ler ylalaΔmaly<br />
bol du lar.<br />
Wagty◊ geç me gi bi len, ko lo niÿalary◊<br />
kö pü si ko rollyk ko lo niÿa lary<br />
boldy, ÿö ne, XVII asyry◊ or ta laryn da<br />
i◊lis le ri raÿatlyk urΔy (1642–1649-njy<br />
ÿyl lar) we Pu ri tan hyz mat daΔlygy hem<br />
Oliwer Kromwe li◊ pro tek to raty Δeÿle bir<br />
bas mar lapdy we li, olary◊, hat da ne ti je li<br />
ko lo ni al syÿa saty ÿö retmäge güÿç le ride<br />
ÿet me di. 1660-njy ÿyl da Çarlz II-ni◊<br />
häkim li gi we Stÿu art lary◊ di nas tiÿasy<br />
di kel di len den so◊, Ang liÿa ko lo niÿalary<br />
do landyr makly ga uly üns bermäge<br />
müm kin çi lik tapdy. Hat da, Δon dan so◊<br />
hem do landyryΔ ne ti je siz li gi ne galdy,<br />
özem ol bir bü tewi meÿil na ma mätäç di.<br />
≈eÿle lik bi len, ko lo niÿa lary◊ kö pü si özöz<br />
le ri ni do landyr maklygyn da galypdy.<br />
Ko lo niÿa la ra gö zeg çi lik et mek aradaky<br />
äpet um many◊ ne ti je sin de eme le<br />
ge len daΔlyk ze rarly uly kynçylyk döredÿär<br />
di. Ir ki Ame ri kany◊ ÿaΔaÿΔyny◊<br />
öz bo luΔlylygy-da onu◊ üs tü ne ÿet ne di.<br />
Göç men ler Ame ri ka ÿe ri çäk li döwletler<br />
den we aΔa köp ilatly Δäher ler den göçüp<br />
gelÿär di ler, Δo nu◊ üçin-de, Ame ri ka<br />
ola ra tü ke nik siz baÿ bir ÿurt bo lup görünÿär<br />
di. Döwlet do landyrylyΔy ÿur du◊<br />
jüm müΔi ne örän haÿal ara laΔÿardy. Göçüp<br />
ge len le ri◊ he re ket de bo lan ser he dinde<br />
bol sa baΔ-baΔdaklyk üçin Δert he miΔe<br />
ÿe ter lik di.<br />
Ÿö ne, ko lo niÿa lar da öz-ö zü◊i dolandyr<br />
maklyk büs-bü tin tem mi siz<br />
galdyryl maÿardy. 1670-n ji ÿyl lar da<br />
söwda we plan ta siÿa lar boÿun ça kolo<br />
niÿa lar da söwda ul gamyny düz günleΔdir<br />
mek mak sady bi len ÿö ri te bel le nen<br />
ko rollyk bar lag to pary döwlet ykdysady<br />
syÿa satyny ge çir mek li ge garΔylyk<br />
gör ke zen dik le ri üçin, Mas sa çu sets<br />
aÿlagyny◊ kom pa niÿa lary na ber len hartiÿany<br />
ÿatyrdy. 1685-n ji ÿyl da Ko rol<br />
Çarlz II Täze Ang liÿa hö küm darlygyny<br />
dö ret mek ba ra daky tek li bi ma kul lady<br />
we Nÿu-Jer si den baΔlap, äh li gü nor tadaky<br />
ko lo niÿa lary◊ ka nuny ygtyÿarlyk-
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
laryny o◊a ber di, hem Δeÿle lik bi len,<br />
tu tuΔ se bi ti◊ üs tün den ko rollyk häkimli<br />
gi ni◊ gö zeg çi li gi ni ber kit di. Ko rollyk<br />
gu ber na tory je nap Ed mund Änd ros ÿöri<br />
te buÿruk bi len salgyt tö le mek li gi belle<br />
di, baΔga en çe me berk çäre le ri gi riz di<br />
we bu çäre le re garΔylyk gör ke zen le ri<br />
tus sag et di.<br />
Jeÿms II-ni ag da ran 1688–1689-njy<br />
ÿyl lar daky rewolÿu siÿa ba ra daky ha bar<br />
Bos to na ÿe ten de, halk goz ga la◊ tur zup,<br />
Änd rosy◊ özü ni tus sag et di. Täze hartiÿa<br />
laÿyklyk da Mas sa çu sets we Pli mut<br />
1691-n ji ÿyl da il kin ji ge zek Mas sa çu sets<br />
aÿlagyny◊ ko rollyk ko lo niÿa lary hökmün<br />
de bir leΔdi ler. Täze Ang liÿany◊ düzü<br />
mi ne gi ren beÿle ki ko lo niÿa lar der rew<br />
öz le ri ni◊ ö◊ki do landyryΔ ul gam laryny<br />
di kelt di ler.<br />
≈öh ratly Rewolÿu siÿa ko lo niÿa lara<br />
baΔga-da en çe me o◊yn täsi ri ni ÿe tirdi.<br />
1689-njy ÿyl daky ÿkan Hu kuk lar we<br />
di ni hor mat la mak ba ra daky ka nun hristi<br />
an lar üçin di ni däp-des sur lary ber jaÿ<br />
et mek li gi „er kin” diÿip yg lan et di we<br />
ko rollyk häkim li gi ni◊ çäk len dir me le ri ni<br />
güÿje gi riz di. Jon Lo ku◊ „Döwle ti dolandyr<br />
mak ba ra da ikin ji tagly matyny◊”<br />
(1690) mö hüm äh miÿe ti boldy. Ol bu<br />
iΔin de döwle ti do landyryΔy◊ di ni hu kukla<br />
ra esas lan man, eÿsem, ge leΔik esasynda<br />
ama la aΔyryl malydygy hakyn daky<br />
te oriÿany we ÿaΔa ma ga, azatly ga we hususy<br />
eÿe çi li ge bo lan hu kuk lary◊ yn sa na<br />
te bigy taÿdan mah susdygyny, eger-de<br />
döwle ti do landyryjy lar ta rapyn dan ynsany◊<br />
Δu hu kuk lary bo zu lan ha latyn da,<br />
olary◊ nägi le lik le ri bil di rip, aÿa ga galma<br />
ga hak laryny◊ bardygyny ö◊e sürÿän<br />
dö le ti do landyryΔ pi ki ri ni ö◊e sür di.<br />
XVI II asyry◊ ko lo ni al syÿa satyny◊<br />
XVII asyry◊ i◊lis syÿa saty bi len köp<br />
umumylygy bardy. Rewolÿu siÿa parla<br />
men ti◊ ÿo kar da durÿandygyny jar<br />
eden-de bol sa, ko lo niÿa lar da ko lo ni al<br />
gu ber na tor lary◊, ko roly◊ Ang liÿa da ÿiti<br />
ren häkim li gi ÿaly häkim li gi bardy.<br />
Ko lo niÿa lar daky ka nun çy karyjy ÿygnak<br />
lar Ang liÿa da bo lan wa ka lary bilip,<br />
öz „hu kuk laryny” we „er kin lik le rini”<br />
ÿo la goÿma ga sy nanyΔdy lar. XVI II<br />
asyry◊ baΔlaryn da ko lo niÿa lary◊ ka nun<br />
çy karyjy gu ra ma laryny◊ i◊lis par lamen<br />
tindäki ÿaly iki sany uly hu kuk lary<br />
bardy: ol hu kuk lar salgyt lar we çyk dajylar<br />
ba ra daky me se le le re gat naΔmak, ses<br />
ber mek hem-de di◊e gu ber na tor lary◊<br />
tek lip le ri bi len he re ket etmän, ka nun<br />
akt lary ba bat daky tek lip ler bi len çykyΔ<br />
etmäge hu kukly bol makdy.<br />
Ko lo niÿa lary◊ ka nun çy karyjy guramalary<br />
bu hukuklary korollyk häkimle<br />
ri ne gö zeg çi lik et mek de we öz le ri ni◊<br />
häkimligini we täsirini gi◊eldÿän beÿleki<br />
çäre le ri ka bul et mek de peÿda lanÿardylar.<br />
Gubernator bilen ÿygnagy◊ arasynda<br />
bolÿan çaknyΔma lar, je del ler ko loniÿaçy<br />
lary◊ Ame ri ka bi len Ang liÿany◊<br />
araÿan bäh bit le ri ni◊ bi ri-bi rin den tapawutlydygyny<br />
saÿgar mak üçin „göz leri<br />
ni açdy”. Ko rollyk häki miÿet le ri köp<br />
ÿag daÿlar da ko lo ni al ÿyg nagy◊ edÿän<br />
zat laryny◊ mö hüm di gi ne ÿa-da däl digi<br />
ne düΔün meÿär di we as la olary inkär<br />
edÿär di. ≈eÿle-de bol sa, Δol ka nun lary◊<br />
we he re ket le ri◊ barysy ko lo niÿa lary◊<br />
„Konstitusiÿalaryny◊” esasy ÿörelgelerini◊<br />
binÿadyny düz di we onu◊ bir bö le gi<br />
boldy.<br />
Ko lo ni al ka nun çy karyjy gu ra ma lar<br />
hut Δeÿle ÿol bi len öz-ö zü◊i do landyrmak<br />
hu kugy na eÿe bol du lar. Wagty◊<br />
geç me gi bi len ko lo niÿa lary do landyrmagy◊<br />
mer ke zi Lon don dan we laÿat<br />
mer kez le ri ne geç di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
FRANSUZLAR WE INDEŸLER<br />
BILEN URU≈<br />
XVI II asyr da Fran siÿa we<br />
Beÿik Bri ta niÿa Ÿewro pa daky we Ka rib<br />
se bi tindäki en çe me urΔa goΔuldy. Bri taniÿa<br />
bu uruΔlar dan, il kin ji no bat da, Ka rib<br />
se bi tindäki gant-Δe ke re baÿ ada lar ÿaly<br />
en çe me bäh bit gö ren-de bol sa, bo lup geçen<br />
söweΔler, umu man, aÿgytly häsiÿe te<br />
eÿe däl di we 1754-n ji ÿyl da Ÿe di ÿyllyk<br />
uruΔ baΔlanÿan ça, Fran siÿa De mir gazyk<br />
Ame ri ka da güÿç li orny eÿe leÿär di.<br />
≈ol wag ta çen li Fran siÿa Ka na dadaky<br />
we Beÿik kö lü◊ ÿa kasyn daky indeÿ<br />
urug laryny◊ en çe me si bi len ara gatnaΔygy<br />
ÿo la goÿdy, Mis si si pi derÿasyny<br />
eÿe le di we en çe me ga ladyr söwda nokadyny<br />
bi na edip, Kwe bek den Täze Orle<br />
ana çen li ÿaÿylyp gidÿän ägirt uly aÿ<br />
Δe kil li im pe riÿany◊ çägi ni ber ka rar et di.<br />
≈eÿle lik-de, guΔaklyk bi len çäk len meli<br />
bol du lar. Fran suz lar di◊e bir bri tan<br />
im pe riÿasy na däl-de, ame ri kan ko loniÿaçy<br />
lary na-da howp salÿardy lar, sebäbi<br />
Mis si si pi derÿasyny◊ jül ge sin de bel li<br />
bir ÿag daÿy eÿelän Fran siÿa olary◊ günba<br />
ta ra ÿaÿra magyny çäk len di rip di.<br />
1754-n ji ÿyl da Dü kes ne ga lasyn da,<br />
häzir ki Pen silwa niÿa Δtatyny◊ Pits burg<br />
Δäherini◊ ÿerleΔÿän ÿerinde hereket edÿän<br />
fran suz goΔuny bi len 22 ÿaΔly gö zeg çi<br />
Jorj WaΔingtony◊ serkerdeligindäki Wirjiniÿany◊<br />
milli gwardiÿasyny◊ arasynda<br />
harby çaknyΔyk boldy.<br />
Lon don da Söwda mi nistr li gi bu<br />
dörän ÿag daÿy ara alyp mas la hat laΔma ga<br />
sy nanyΔÿar. Bu mas la ha ta Nÿu-Ÿor ku◊,<br />
Pen silwa niÿany◊, Me rilän di◊ we Täze<br />
Ang liÿany◊ ko lo niÿa laryny◊ we kil le ri<br />
gat naΔÿar. Iÿuny◊ 19-yn dan iÿul aÿyny◊<br />
10-y na çen li Ol bany adyny alan Kongres<br />
Nÿu-Ÿor ku◊ Ol bany diÿlen ÿe rin de<br />
ÿer li iro kez ler taÿpasy bi len duΔuΔyk<br />
ge çirÿär. DuΔuΔygy◊ mak sady iro kezler<br />
bi len gat naΔygy gowu landyr mak we<br />
olary◊ bri tanly la ra we pa darlygyny üpjün<br />
et mek di.<br />
Ame ri kan ko lo niÿa laryny◊ bir leΔigi<br />
ni◊ „öz le ri ni◊ ÿok bo lup git mez ligi<br />
üçin wajypdygyny” nyg ta mak bi len,<br />
gat naΔyjy lar bir leΔi gi◊ Ol bany meÿil namasyny<br />
ka bul et di ler. Ben ja min Franklin<br />
ta rapyn dan tas la masy taÿÿar la nan<br />
meÿil na ma ko rol ta rapyn dan bel le nen<br />
pre zi den te ÿyg nak lary◊ ka rary esasynda<br />
saÿla nan we kil le ri◊ uly ge◊eΔi bilen<br />
bir lik de iΔlemäge ygtyÿar ber di.<br />
Ko lo niÿa lary◊ ge◊eΔdäki we kil le ri ni◊<br />
sany olary◊ umumy gaz na eden ma liÿe<br />
goΔandyny◊ möç be ri ne gö nü den-göni<br />
baglydy. Ge◊eΔ go ran mak, in deÿler<br />
bi len ara gat naΔyk, söwda me se le le ri ne<br />
ÿol baΔçylyk et me li di, Δeÿle hem, o◊a<br />
gün ba tar daky ko lo niÿa la ra gö zeg çi lik<br />
et mek we olar dan salgyt al mak ygtyÿary<br />
ber lip di, em ma hiç bir ko lo niÿa Frankli<br />
ni◊ meÿil na masyny ka bul et me di, sebäbi<br />
ko lo niÿa lary◊ hiç bi ri si ni◊ salgyt<br />
sal makly ga gö zeg çi lik et mek li gi-de,<br />
gün ba tar ÿer le ri ni öz leΔdir mek li ge gözeg<br />
çi lik et mek li gi-de mer ke zi häkimiÿet<br />
le ri◊ eli ne be re si gel meÿär di.<br />
St ra te giÿa taÿdan artyk maç or na eÿe<br />
bol mak we ygty barly ÿol baΔçylyk ukyby<br />
Ang liÿa Ÿe diÿyllyk uruΔda ÿe◊iΔ ge tirdi,<br />
bu urΔu◊ di◊e uly bol madyk bir böle<br />
gi gün ba tar ÿarym to ga lagy◊ ÿe ri ne<br />
geç di.<br />
1763-n ji ÿyl da Pa ri¤de gol çe ki len<br />
ÿa raΔyk Δert na masyn da Fran siÿa bü tin<br />
Ka na da dan, Beÿik köl ler den we Mis sisi<br />
pi ni◊ ÿo karky jül ge sin den bri tan lary◊<br />
peÿdasy na el çek di. De mir gazyk Ameri<br />
ka da fran suz im pe riÿasyny dö ret mek<br />
ba ra daky ar zuw-hyÿal puç boldy.<br />
Fran siÿa dan üs tün çy kan dan so◊,<br />
Bri ta niÿa Δu wag ta çen li inkär edip gelen<br />
bir me se le si – öz im pe riÿasyny dolandyr<br />
mak me se le si bi len ÿüz be-ÿüz<br />
boldy. ≈ol pur sat dan baΔlap, Lon do na<br />
öz ga ra magyn daky um masyz ÿer le ri
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
go ra maklygy gur na maklyk ge rek di, ol<br />
dür li ÿer le ri◊ we dür li halk lary◊ dür li isleg-ar<br />
zuwlaryny düz gün leΔdir me li di we<br />
im pe riÿa do landyryΔyny◊ çyk dajy-hara<br />
jat laryny baΔardygyn dan en di gan, de◊<br />
böl me li di.<br />
Di◊e De mir gazyk Ame ri ka da Brita<br />
niÿany◊ ÿer le ri iki es se den-de köp<br />
artdy. At lan ti kany◊ ke nar ÿa kasyn daky<br />
in siz je zo la ga Ka na dany◊ ÿe ri we Mis sisi<br />
pi derÿasy bi len öz baΔy na bir im pe riÿa<br />
bo lup du ran Äl li ge ni dag laryny◊ arasyndaky<br />
ÿer goΔuldy. Ö◊ ag la ba köp çü ligi<br />
pro tes tant lar we i◊lis ler bo lan ilaty◊<br />
ha tary na in di fran suz di lin de gep leÿän<br />
kwe bek li ka to lik ler we bö lek leÿin hristi<br />
an laΔan in deÿler den bir gi de ni goΔuldy.<br />
Täze we ö◊ki ÿer le ri go ra mak, olary dolandyr<br />
mak um masyz köp pul hem-de<br />
iΔgär le ri◊ sanyny◊ artdyryl magyny ta lap<br />
edÿär di. ≈u iΔle ri ber jaÿ et mek den ö◊ki<br />
ko lo ni al ul gam ejiz bo lup çykdy. 9
SEŸLEMLI AL-ARWAHLAR<br />
1692-n ji ÿyl da Mas sa çu sets Δtatyny◊ Seÿlem obasyny◊ ÿet gin jek gyz laryny◊ bir<br />
to pary gün ba tar in deÿ gul laryny◊ bi ri ni◊ aÿdyp be ren gür rü◊le ri ni di◊län le rin den so◊,<br />
täsin tut gaÿla ra se zewar bo lupdyr lar. Bu ba ra da so ra lan da, olar birnäçe aÿaly◊ al-arwahdygyny<br />
we olar dan ezÿet çekÿän dik le ri ni aÿdypdyr lar. ≈äherçäni◊ ilaty mu◊a haÿran gal sa<br />
hem, bu bir täsin lik däl di, çün ki XVII asyr da Ame ri ka da we Ÿewro pa da jady göÿlik gi◊den<br />
ÿaÿrapdy.<br />
≈on dan so◊ky bo lup ge çen wa ka lar, Ame ri kany◊ taryhyn daky ÿe ke-täk wa kadygy na<br />
ga ra maz dan, Täze Ang liÿany◊ pu ri tan dünÿäsi ni◊ dur muΔ we psi ho lo gi ki ÿag daÿyny Δe killendiriji<br />
uly bir aÿna ÿaly bolup hyzmat etdi. ≈äher häkimiÿet ÿolbaΔçylary jadygöÿçilikde<br />
aÿyp la ma lary di◊le mek üçin ÿyg nanyΔdy lar. Ne ti je de, ÿer li meÿha nany◊ eÿe si Bri jip BiΔopy<br />
bu iΔde aÿyp lap je za landyrdy lar. Bir aÿy◊ için de ÿe ne-de bäΔ aÿal bu iΔde aÿyp lanyp dar dan<br />
asyldy.<br />
Mu◊a ga ra maz dan, bu ba bat da aΔa biyn jalyk bar ha artÿardy, çün ki kazyÿet Δol aÿypla<br />
nan aÿal lary ruh lar ÿa-da arwah lar hök mün de gö ren dik le ri ba rasyn da Δaÿat lary◊ gürrü◊le<br />
ri ni di◊lemäge rug sat be rip di. ≈u lar ÿaly hyÿaly arwah-jynly tym sal lardyr gör kez meler<br />
aslyn da aÿratyn howpa eÿe di, sebäbi olary ne-hä haky kat ÿü zün de sel je rip bolÿar, ne-de<br />
anyk lap. 1692-n ji ÿyly◊ güÿzü ne çen li 20-den gowrak adam, sol san da, birnäçe er kek adam<br />
hem, Δu lar ÿaly aÿyp la ma lary◊ pi dasy boldy, 100-den gowragy bol sa azatlyk dan mah rum<br />
edil di. Olary◊ arasyn da Δähe ri◊ i◊ gör nük li raÿat lary hem bardy. In di bu aljy ra◊◊ylygy◊<br />
Seÿlem Δähe ri ni◊ daΔy na hem ÿaÿra ma howpy abanÿardy, Δo nu◊ üçin-de, ko lo niÿany◊<br />
ç ä g i nd ä k i r u h a n y l a r Δ e ÿl e s o r a g e t m e l e r i ÿat y r m a k b a r a d a t ö wel l a e t d i l e r. Ko l o n i ÿa n y ◊<br />
häki mi mu nu◊ bi len yla laΔdy we der◊ew iΔle ri ni ÿatyrdy. Azatlyk dan mah rum edi len ler<br />
bol sa so◊ra ak landy lar, ölüm je zasy na hö küm edi len le ri◊-de günäsi ge çil di.<br />
Seÿlem de al-arwah ba batyn da ge çi ri len der◊ew iΔle ri so◊ hem uzak wagt lary◊<br />
dowamynda amerikalylary◊ a◊yndan çykmady. Psihologiki nukdaÿ nazardan taryhçylary◊<br />
kö pü si 1692-n ji ÿyl da Seÿlem obasyny al-arwahlygy◊ barlygy na hakyky ynanç esasyn da<br />
dörän aljy ra◊◊y ÿag daÿy◊ gurΔap alandygy bi len yla laΔÿar lar. Olar üns mer ke zin de gyzlary◊<br />
bo landygy na ga ra maz dan, jo gapkär çi lik li uly adam lary◊ hem aljy ra◊◊y ÿag daÿa<br />
düΔen di gi ni belläp geçÿär ler.<br />
Eÿsem-de bol sa, günäkär we günälenÿän adam lary◊ Δahsyÿet le ri ba batyn da ge çi ri len<br />
sel je riΔ iΔle ri bu ÿag daÿa köpräk aÿdy◊lyk salÿar. Seÿlem obasy Δol döwürdäki ko lo ni al<br />
Täze Ang liÿany◊ köp ÿer le ri ÿaly, ag la ba ÿer le ri oba ho jalyk bi len meΔgul lanÿan pu ri tanlar<br />
jemgyÿe tin den köpräk se na gat taÿdan ösen dünÿewi gur luΔa ta rap alyp barÿan ykdysady<br />
we syÿasy öz ge riΔle ri baΔyn dan ge çirÿär di. Günäleÿän le ri◊ kö pü si mülk darçylyk we<br />
but ha na bi len berk bag lanyΔyk da bo lan adaty dur muΔy◊ we kil le ri bol sa, aÿyp lanÿan alarwah<br />
lary◊ birnäçe si ÿa◊y bir peÿda bo lup ug ran dü kan eÿe le ri dir söwdagär ler synpyny◊<br />
w e k i l l e r i d i .<br />
Seÿlem li le ri◊ ö◊ki adaty to par lary bi len täze dörän täjir ler to par laryny◊ arasyn da durmuΔ<br />
we syÿasy häki miÿet ug run da alnyp bar lan gö reΔ Ame ri kany◊ tu tuΔ taryhyn da bo lan<br />
jemgyÿet ler de gaÿta lanyp durdy, em ma bu Δäherçäni◊ ilatyn da öz öÿle rin de al-arwahy◊<br />
a r k aÿ y n g e z i p ÿö r e n d i g i b a r a s y n d a e Δ i d e n l e r i n e b e rk y n a m d ö r äp, a l j y r a ◊ ◊ yl yk p e ÿd a b o -<br />
lan da, bu he re ket de täsin we ölüm howply öwrü liΔik boldy.<br />
Seÿlem de al-arwah lar ba batyn da ge çi ri len der◊ewdir so rag-i deg iΔle ri haÿran galdyryjy,<br />
em ma galp, esassyz tol gun ma lary◊ be ren howply ne ti je le ri ni◊ has ratly nyΔany bo lup hyzmat<br />
edÿär. Ÿog sa-da, syÿasy çe ke leΔme ler de köp adamy◊ garΔysy na töh met çi lik li iΔ alyp<br />
bar mak pi ki ri ni köp lenç „al-arwah lary yzar la mak” jüm le si bi len a◊ladÿar lar. 8<br />
<br />
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA
2-N JI BAP: KO LO NI AL DÖWÜR<br />
I◊lis ko lo niÿa laryny◊ we gün ba tar ÿer le ri◊ Δe kil len di ri liΔi, 1763–1775 ÿÿ.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA
AΔak da:<br />
Jon Smit –<br />
tu tanÿer li i◊lis<br />
syÿa hatçysy we<br />
göz leg çi si hem-de<br />
Ame ri ka il kin ji ge lenle<br />
ri◊ bi ri. Onu◊ baΔtutanlygyny◊<br />
ne ti je sin de il kin ji<br />
kynçylykly ÿyl lar da Jeÿms ta un<br />
abat sak lanyp galdy.<br />
DÖWLETI÷ EMELE<br />
GEL ME GI<br />
SU RAT LAR AR KALY TANY≈LYK<br />
Iki asyry◊ dowamyn da, ÿagny 1607-n ji ÿyl dan XIX asyry◊ baΔlaryna<br />
çen li Ame ri ka Jeÿms ta un da peÿda bo lan i◊lis le ri◊ il kin ji oturymly<br />
obalaryna de◊eΔdireni◊däkiden has güÿçli özgerdi. Bir wagtlar Atlantikany◊<br />
ke nar ÿa kasyn da bi ri-bi rin den üz◊e lik de dörän oturymly oba lardan<br />
Amerika rewolÿusiÿa tarapyndan kemala gelen, demokratik ÿörelge<br />
ler den ugur alÿan Kons ti tu siÿa esas lanÿan täze döwle te öwrül di.
Ame ri kan su ratΔy nasy Ben ja min Wes ti◊ (1738–1820)<br />
çe ken su ratyn dan bir par ça. Mun da Wilÿam Pe ni◊ di ni<br />
er kin li gi gözläp ge len kwa ker ler we beÿle ki gö çüp ge lenler<br />
üçin ha las edi ji ke nar hök mün de özü ni◊ esas landy ran<br />
Pen silwa niÿa ko lo niÿasyn da ÿaΔaÿan ÿer li ame ri kaly lar<br />
bi len Δert na ma bag laΔÿan pur sady Δe kil len di ri len. Pe ni◊<br />
de lawer li in deÿler taÿpasy na ada latly ga ra magy uzak<br />
möh let li dost lukly gat naΔyk la ra esas goÿdy. Mun dan<br />
ta pawutlylyk da beÿle ki ko lo niÿa lar da gö çüp ge len ÿewropaly<br />
lar bi len in deÿ taÿpa laryny◊ arasyn da çaknyΔyk lar<br />
bolÿardy.
Din pa raz pu ri tan lar dan bir ÿaΔuly (ÿo kar da) gar banyΔha nany◊<br />
daΔyn da piwo içip du ran müΔde ri ler bi len ÿüz be-ÿüz bolÿar.<br />
Et ra ba il kin ji le ri◊ ha taryn da gö çüp ge len, di ne berk uÿÿan<br />
adam lar bo lan pu ri tan lar bi len täjir çi lik bi len meΔgul lanÿan has<br />
dünÿewi ilaty◊ arasyn daky dartgynlylyk Täze Ang liÿany◊ ko lo ni al<br />
za ma nasy na mah sus häsiÿet di.<br />
Kot ton Ma ter (garΔy daky<br />
sahy pany◊ aΔaky bö le ginde)<br />
XVII asyry◊ ahyryn da we<br />
XVI II asyry◊ baΔlaryn da i◊<br />
gör nük li pu ri tan Δahs laryny◊<br />
bi ri dir. Onu◊ „Täze Angliÿany◊<br />
ruhy baÿlygyny◊<br />
taryhy” atly göwrüm li iΔi<br />
(1702) Täze Ang liÿany◊<br />
dö re di liΔi ni◊ taryhy na<br />
bagyΔlanyp, jik me-jik leÿin<br />
ÿazy lan se ne na madyr.<br />
Mun da Täze dünÿäni◊<br />
öz leΔdi ril me dik gi◊iΔlik le rinde<br />
Hu daÿy◊ Δalygyny esaslandyr<br />
mak da pu ri tan lary◊<br />
eden ta gal la lary ba rasyn da<br />
hem dur lup ge çilÿär.
Di ni er kin lik we but ha nany döwlet den bö lüp aÿyr mak ug run da il kinji<br />
gö reΔi ji le ri◊ bi ri bo lan Ro jer Wilÿamzy◊ heÿke li. I◊lis but ha na lary<br />
bi len sak lan di ni ara gat naΔygy ma kul lan madyk Wilÿamz Mas sa çusets<br />
den gaÿdan dan so◊, Rod-aÿlend ko lo niÿasyny◊ düÿbü ni tutdy.
1775-n ji ÿyl da Wir ji niÿa as samb leÿasyn da ge çi ri len<br />
çe kiΔme ler wagtyn da Pät rik Hen ri, me ge rem, ame ri kan<br />
rewolÿu siÿasyny◊ i◊ meΔhur jüm le si bo lan: „Ma◊a ÿa<br />
azatlyk be ri◊ ÿa-da ölüm!” diÿen söz le ri ni aÿdÿar.
Ben ja min Frank lin – alym, oÿlap tapyjy,<br />
ÿazyjy, çap ha na eÿe si, Fi la del fiÿa Δähe rini◊<br />
düÿbü ni tu tan lary◊ bi ri, dip lo mat we<br />
Ga raΔsyzlyk Jar na masy na, Δeÿle hem,<br />
Kons ti tu siÿa gol çe ken adam lary◊ bi ri.<br />
Frank lin Ame ri kany◊ özü ne mah sus bo lan<br />
häsiÿet na ma laryny, ÿagny akyl-paÿhasy,<br />
öz-ö zü◊i kämil leΔdirmäge bo lan ynamy<br />
özün de jemlän adam.<br />
AB≈-ny◊ dör dün ji Pre zi den ti Jeÿms Mädi sona<br />
(sag da) köp lenç „Kons ti tu siÿany◊ atasy”<br />
diÿilÿär. Kons ti tu siÿany ka bul et mek boÿunça<br />
alnyp bar lan çe kiΔme ler de onu◊ ÿa zan<br />
ÿazgy lary Alek sandr Ga mil tony◊ we Jon<br />
Jeÿi◊ ÿazgy lary bi len bi le lik de top lanylyp,<br />
„Fe de ra list Peÿpers” ady bi len çap edi lipdir.<br />
Häzir ki döwür de bu ÿazgy lar ÿur du◊<br />
raÿat laryny◊ hu kukdyr azatlygyny go ra mak<br />
mak sady bi len, ÿe ri ne ÿe ti ri ji, ka nun çy karyjy<br />
we kazyÿet ul gam lary bi ri-bi ri ne gö zeg çilik<br />
edÿän we bir ul gam beÿle ki bir ul gamy◊<br />
çäk den çyk magyny◊ ö◊ü ni alÿan hö kü me ti<br />
do landyryΔy◊ res pub li kan gör nüΔi ni◊ nusgawy<br />
ak lawjysy bo lup hyz mat edÿär.
1775-n ji ÿyly◊ 19-njy ap re lin de Mas sa çu sets<br />
Δtatyny◊ Lek sing ton Δähe rin de ame ri kan rewolÿusiÿasyny◊<br />
baΔla nandygyny aÿan eden il kin ji tü pe◊<br />
atyΔyk lary Δe kil len di ri len. Ÿer li halk dan çy kan<br />
meÿle tin çi ler to par laryny◊ go◊Δy Kon kord Δähe ri ni◊<br />
ko lo ni al ÿa ragly güÿç le ri ni ele sal mak üçin gelÿän<br />
Bri tan goΔun lary na ga bat ge len pur sady.
To mas Jeferson (ÿo kar da) – Ga raΔsyzlyk<br />
Jar na masyny◊ awtory we AB≈-ny◊ üçün ji<br />
Pre zi den ti. ≈eÿle-de, Jeferson Wir ji niÿa<br />
uniwer si te ti ni esas landyrdy we Wir ji niÿa<br />
Δtatyn daky ≈ar lat teswil li de ÿer leΔÿän<br />
Ame ri ka da i◊ meΔhur jaÿlary◊ bi ri bo lan<br />
Mon ti çel lony bi na et di.
Sag da: 1781-n ji ÿyly◊ 19-njy oktÿabryn da Wir ji niÿa Δtatyn daky<br />
Ÿork ta un Δähe rin den Jorj WaΔing ton ta rapyn dan ser ker de lik edi len<br />
lord Kornwol li si◊ we bri tan goΔunyny◊ boÿun eg me gi. Ÿork ta un<br />
urΔuny◊ ta mam lan magy na we 1783-n ji ÿyl da Pa ri¤ Δert na masy<br />
bi len ber ki di len ame ri kan ga raΔsyzlygy na ge tir di.<br />
To mas Jefersony◊ göz ö◊ü ne ge ti ren tas la ma laryny◊ bi ri bo lan<br />
Lÿu isi◊ hem-de Klarky◊ eks pe di siÿasyny◊ ikiÿüz ÿyllygyny ebe dileΔdirÿän<br />
AB≈ –ny◊ poç ta mar kasy. Jefersony◊ käti bi Me riwe zer<br />
Lÿu is we onu◊ dosty Uilÿam Klark 30-dan hem köpräk adamly<br />
to pary◊ bi le git me gin de dört ÿyl lap dowam eden en tek bar lanylmadyk<br />
we öwre nil me dik Gün ba ta ra syÿa ha ta ug rady. Olar Il lino<br />
isdäki Kämp Wud dan Ore go na çen li i◊ so◊un da Ame ri kany◊<br />
11 Δtaty na öwrü len ÿer le ri◊ üs ti bi len mü◊ler çe mil (1 mil= metr)<br />
aralygy geç di ler.
Alek sandr Ga mil ton – Pre zi dent Jorj WaΔing tony◊ ad mi nist ra siÿasyn da ma liÿe<br />
mi nist ri. Ga mil ton güÿç li fe de ral hö kü me ti◊ we ösen se na gaty◊ ta rap dary<br />
bo lupdyr. Ÿer li hö kü me ti◊, Δtat lary◊ hu kuklylygyny◊ ta rap dary we ga raΔsyz<br />
mülk dar lary◊ hem ÿer eÿe le ri ni◊ ukyby na uly ynam bil di ren To mas Jeferson<br />
onu◊ garΔy daΔy bolypdyr.
Jon MarΔal – 1801–1835 ÿyl lar aralygyn da AB≈-ny◊ Ÿo kary kazyÿe ti ni◊ baΔ<br />
kazysy. MarΔal kazyçylyk tej ri be sin de çel gi bo lup hyz mat eden birnäçe iΔle ri<br />
ar kaly iΔle re täze den ga ra magy◊ ÿö rel ge si ni dö ret di. Bu-da Kong re si◊ ÿa-da<br />
ÿe ri ne ÿe ti ri ji pu dagy◊ is len dik he re ke ti ni◊ Kons ti tu siÿa laÿykdygyny we hut<br />
Δo nu◊ üçin-de, güÿç de di gi ni we ka nu na laÿyklygyny kes git le mek hu kugyny<br />
hut ka ziÿet le ri◊ hu kugy ha sap la makdyr.
CHAPTER<br />
3- N JI<br />
BAP<br />
GA RA≈SYZLY GA<br />
TA RAP ŸOL DA<br />
Bri tan salgyt lary na garΔy<br />
„Bos ton çaÿ içiΔli gi” ady<br />
bi len ta nalÿan nägi le lik ler,<br />
1773-n ji ÿyl.
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
„Rewolÿusiÿa uruΔ<br />
baΔlanmaz dan ö◊ bo lup<br />
geçdi. Rewolÿusiÿa<br />
adamlary◊ ÿüreklerinde<br />
we a◊yn dady.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Jon Adams, 1818-n ji ÿyl<br />
Käbir adam lary◊ ame ri kan rewolÿusiÿasyny◊<br />
taryhy 1775-n ji ÿyl da il kin ji<br />
atyΔyk lar baΔlan maz dan has ir baΔlandy<br />
diÿip ha sap laÿanlygy na ga ra maz dan,<br />
Ang liÿa bi len Ame ri kany◊ ÿol lary 1763-<br />
n ji ÿy la çen li, ÿagny, Wir ji niÿa Δtatyndaky<br />
Jeÿms ta un Δähe rin de il kin ji oturymly<br />
ÿe ri◊ düÿbü ni◊ tu tul magy na bir<br />
ÿarym asyr dan-da köp wagt geçÿänçä,<br />
bi ri-bi rin den daΔlaΔmandy. Ko lo niÿa lar<br />
ykdy sady hem me de ni ba bat da ep-es li<br />
ösüp di ler we öz-ö zü◊i do landyr magy◊<br />
köpÿyllyk tej ri be si ni ar ka lary na atypdylar.<br />
1760-njy ÿyl lar da ko lo niÿa lary◊<br />
ilatyny◊ umumy sany 1500000-den geçip<br />
di. Bu san 1700-n ji ÿyl bi len de◊eΔdire<br />
ni◊de, ilaty◊ alty es se den-de köp artandygyny<br />
gör kezÿär di.<br />
TÄ Z E KO LO N I A L U L GA M<br />
Fran suz lar bi len in deÿle ri◊ arasynda<br />
bo lan uruΔ ne ti je sin de dörän ÿagdaÿda<br />
Bri ta niÿa täze gör nüΔli im pe riÿa<br />
ze rurlyk duÿÿardy, ÿö ne Ame ri ka daky<br />
ÿag daÿ öz ge riΔler den örän daΔdady.<br />
Uzak ÿyl lary◊ dowamyn da ga raΔsyzly ga<br />
en dik eden ko lo niÿa lar in di, hu su san-da,<br />
fran suz howpy ara dan aÿry lan dan so◊,<br />
az däl-de, gaÿta has köp er kin li gi ta lap<br />
edÿär di ler. Täze ul gamy◊, haky kat danda<br />
iΔle me gi we bar lag-gö zeg çi li gi◊ berki<br />
dil me gi üçin, par la ment öz-ö zü◊i dolandyr<br />
mak me se le le ri ni gowy öwre nen,<br />
Δeÿle hem, daΔyn dan goΔulyΔmagy◊ islen<br />
dik gör nüΔi ne çy dam et meÿän ko loniÿaçy<br />
lar bi len gi diΔme li di.<br />
Bri tan lar il kin ji no bat da ÿur du◊ içki<br />
se bit le ri ni gur na maklygy ta lap et diler.<br />
Ka na dany◊ we Ogaÿo derÿasyny◊<br />
jül ge si ni◊ eÿe len me gi ame ri kaly lar dan<br />
fransuz we indeÿ ilatlaryny◊ özlerinden<br />
ÿüz owür mez ÿaly syÿa saty ÿö ret mekli<br />
gi ta lap et di. Ÿö ne bu me se le de korollyk<br />
häkimiÿetini◊ we koloniÿaçylary◊<br />
bäh bit le ri çap raz gel di. Ko lo niÿa lar ilat<br />
sany taÿdan gaty çalt ösÿär di ler we täze<br />
oturymly ÿer ler aç mak üçin täze ÿer le re<br />
mätäçdiler, Δu sebäpden hem, koloniÿalary◊<br />
köpüsi öz serhetlerini günbatara –<br />
Mis si si pi derÿasy na çen li gi◊elt mek li ge<br />
hukuk berilmegini talap edÿärdiler.<br />
Bri tan hö kü me ti täze ÿer le re ymykly<br />
gö çüp barÿan lar in deÿler bi len täze<br />
uruΔlary◊ baΔlan magy na sebäp bolmagyn<br />
dan howatyr lanyp, ko lo niÿaçyla<br />
ra täze ÿer le ri howluk man aç maklygy<br />
ma kul bil di. Olary◊ pi ki ri çe, gün ba ta ra<br />
süÿΔmegi çäklendirmek bilen, täze obalary◊<br />
dö re dil me gi ne ÿol ber mez den ö◊,
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
bar bo lan oturymly ÿer le re ko rollyk gözeg<br />
çi li gi ni doly üp jün et mek de bir çykal<br />
ga bol malydy. 1763-n ji ÿyl da ka bul<br />
edilen Korollyk Jarnamasy esasynda Äligeni◊,<br />
Floridany◊, Missisipini◊ we Kwebeki◊<br />
aralygyndaky ähli günbatar ÿerler<br />
asly amerikalylary◊ peÿdalanmagy üçin<br />
çäklendirildi. ≈eÿle etmek bilen korollyk<br />
häki miÿe ti gün ba tar ÿer le re 13 ko loniÿany◊<br />
hiç haÿsyny◊ dalaΔ etmezligine<br />
we netijede, günbatara tarap ÿaÿramagy◊<br />
ö◊ü ni al makly ga sy nanyΔdy. Dog rusy,<br />
bu çäre dur muΔa doly de re je de ge çi rilmedik-de<br />
bolsa, koloniÿaçylary◊ gözüne<br />
ol olary◊ günbatar ÿerlerini eÿelemeklige<br />
we ol ÿerlere göçüp barmaklyga bolan i◊<br />
sadaja hukuklaryny◊-da ÿokary derejede<br />
äsgerilmezligi bolup göründi.<br />
Öz bar ha gi◊eÿän im pe riÿasyny golda<br />
mak üçin pul ge rek bo lan bri tan hökü<br />
me ti ni◊ täze ma liÿe syÿa saty has<br />
mö hüm ne ti je ber di. Ko lo niÿa lary◊ goragy<br />
na ge rek maddy se riΔde Ang liÿany◊<br />
salgyt tö leÿji le ri ta rapyn dan üp jün edilme<br />
li bol sa, on da ko lo niÿa lary◊ eÿe lerin<br />
den gir de ji ler has berk do landyryΔ<br />
ul gamyny◊ kö me gi bi len alyn maly bolar.<br />
Bu bol sa ko lo niÿa lary◊ öz-ö zü ni dolandyr<br />
magyny◊ zyÿany na bo lardy.<br />
Täze ul gamy◊ da ba raly gi ri zil megi<br />
ug run da ädi len il kin ji ädim 1733-nji<br />
ÿyl da ka bul edi len i◊lis se bit le rin den<br />
bol madyk ro mu◊ we ga ra Δiräni◊ importy<br />
na güm rük pajyny salÿan Ga ra Δi re<br />
ka nuny na de rek 1764-n ji ÿyl daky Δe ker<br />
ba ra daky ka nuny◊ gi ri zil me gi boldy.<br />
Bu ka nun daΔary ÿurt rom laryny◊ geti<br />
ril me gi ni ga da gan et di; ÿur da ge tirilÿän<br />
ga ra Δiräni◊ hem me si ne ujypsyz<br />
paç bel len di, Δeÿle-de, çaky ra, ÿü pe ge,<br />
kofä we beÿle ki zy nat zat lary na paç<br />
bel len di. Täze ka nuny◊ gi ri zil me gi bilen<br />
ga ra Δirä bel le nen pajy◊ möç be ri ni◊<br />
azaldyl magy onu◊ Gol lan diÿany◊ we<br />
Fran siÿany◊ West-In diÿa ada laryn dan<br />
Täze Ang liÿany◊ romy täze den iΔläp<br />
çy karÿan zawod laryn da täze den iΔlemek<br />
mak sady bi len bi ka nun ge tir mek<br />
ug run daky sy nanyΔyk lary◊ azal magy na<br />
alyp ba rar diÿlen ta ma bardy. ≈e ker bara<br />
daky ka nuny dur muΔa ge çir mek üçin,<br />
güm rük gul lukçy laryn dan uly ta gal la bilen<br />
ne ti je li iΔle mek lik ta lap edil di. Ameri<br />
kan suwlaryn da ÿüzÿän bri tan harby<br />
gämi le ri ne çig mal ga çakçylygy bi len<br />
meΔgul lanÿan lary tus sag et mek li ge, töleg<br />
le ri tö len me dik ÿag daÿda haryt lary<br />
eÿe le rin den al makly ga we Δüb he li ÿerle<br />
ri bar la ma ga ko roly◊ gul lukçy lary na<br />
ÿö ri te ygtyÿar be ril di.<br />
≈e ker ba ra daky ka nuny◊ esasynda<br />
paç al magy◊ gi ri zil me gi we muny<br />
dur muΔa ge çir mek çäre le ri Täze Angliÿany◊<br />
söwdagär le ri ni◊ arasyn da uly<br />
howatyr lan ma dö ret di. Olary◊ pi ki riçe,<br />
hat da ujypsyz pajy◊ tö len me gi-de,<br />
olary◊ täjir çi lik iΔi ne uly zar ba bo lup biler.<br />
Söwdagär ler, ka nun çy karyjy eda ralar<br />
we Δäher ilatyny◊ ÿyg nak lary bu täze<br />
ka nu na garΔydyk laryny bil dirÿär di ler,<br />
ko lo ni al ÿu rist ler bol sa Δe ker ba ra daky<br />
ka nuny◊ gi riΔin de „gör kez me siz salgyt<br />
sal mak ba ra daky” il kin ji ÿa◊zyt many<br />
ÿü ze çy kardy lar. ≈ol Δy gar bol sa köpler<br />
de mu nu◊ hut ata wa ta na garΔy hyÿanat<br />
bo lup durÿan bir ame ri kan iΔi diÿen<br />
düΔün je dö ret di.<br />
So◊ra, 1764-n ji ÿyl da par la ment<br />
„Onu◊ Aly hez ret le ri ni◊ goÿberÿän<br />
kagyz akk re di tiwle ri ni◊ mun dan beÿläk<br />
ko lo niÿa lar da tö leg se riΔde si hök mün de<br />
ulanyl magyny◊ ö◊ü ni al mak mak sady<br />
bi len” pul ba ra daky ka nuny gi riz di. Kolo<br />
niÿa lary◊ söwdany◊ az we altyn pulu◊<br />
he miΔe ÿet mez çi lik edÿän ÿe ri bo lup<br />
durÿandyk lary üçin, bu çäre ko lo niÿalary◊<br />
ykdy sa diÿe ti ne ÿe ne-de bir ÿük<br />
bo lup düΔdi. 1765-n ji ÿyl da ka bul edi len<br />
ko rollyk goΔun lary na de giΔli es ger le ri◊<br />
ilat ta rapyn dan ek le nip-sak lan magy barasyn<br />
daky ka nun (Qu ar te ring Act) hem<br />
närazyçylyk bi len garΔy alyndy.
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
GERB SALGYDY BA RA DAKY<br />
KA NUN<br />
Täze ko lo ni al ul gamyny◊ gi ri zil megi<br />
bi len bagly çäre le ri◊ i◊ so◊kusy i◊<br />
gu ra maçylykly garΔylygy◊ dö re me gi ne<br />
ge tir di. „Gerb salgydy” diÿlip ta nalÿan<br />
bu ka nun beÿle salgydy äh li ga zet le re,<br />
pamf let le re, ygtyÿar na ma la ra kären de<br />
ba ra daky Δert na ma la ra ÿa-da beÿle ki ÿuri<br />
di ki res mi na ma la ra de giΔli edÿär, olardan<br />
düΔÿän (ame ri kan güm rük çi le ri ni◊<br />
ÿyg naÿan) gir de ji ler ko lo niÿa lary „go ramak<br />
we olary◊ howp suzlygyny üp jün etmek<br />
üçin” peÿda lan ma ga niÿet lenÿär.<br />
Gerb salgydy ba ra daky ka nun täjirçi<br />
li gi◊ is len dik gör nüΔi bi len meΔgul<br />
bolÿan adam lary◊ äh li si ne-de edil Δeÿle<br />
de re je de de giΔli di. ≈o nu◊ üçin-de, ol<br />
Ame ri kany◊ ilatyny◊ gi◊ to par laryny◊:<br />
jur na list le ri◊, ÿu rist le ri◊, din dar lary◊,<br />
täjir le ri◊ we söwdagär le ri◊ arasyn da, demir<br />
gazyk da hem gü nor ta da, gün do gar da<br />
hem gün ba tar da ga zaply nägi le lik dö retdi.<br />
Tiz wagt dan iri söwda kom pa niÿa lary<br />
garΔylyk gör kez mek li gi gur na maklyk<br />
üçin we im por ta garΔy adam lary◊ bi leleΔi<br />
gi ni dö ret mek üçin jem len di ler.<br />
Ata wa tan bi len alnyp barylÿan söwdany◊<br />
de re je si 1765-n ji ÿyl da üzül-kesil<br />
pe se gaçdy, sebäbi gör nük li adam lar<br />
„Azatlyk ogul lary” ady bi len giz lin gura<br />
ma lar dö ret di ler we Δol gu ra ma lary◊<br />
üs ti bi len Gerb salgydy na de giΔli kanu<br />
na garΔylyk bil dir me gi mak sat edindi<br />
ler, Köp lenç olar aΔa ga zaply çäre ler<br />
hem ge çir di ler. Ne ti je de, Mas sa çu setsden<br />
Gü nor ta Ka ro li na çen li aralyk da<br />
Δol ka nun ÿatyryldy, ga za ba ga lan halk<br />
Δowsuzly ga uç ran güm rük iΔgär le ri ni<br />
eda ra laryn dan çy karyp kowÿardy, ÿigrenç<br />
çeΔme si ne öwrü len gerb le ri bol sa<br />
ÿok edÿär di ler.<br />
De le gat Pät rik Hen ri sebäp li ga harga<br />
za ba mü nen Wir ji niÿany◊ Raÿat lar<br />
palatasy maÿ aÿynda ençeme karar kabul<br />
et di. ≈ol ka rar la ra laÿyklyk da gör kezme<br />
siz salgyt sal maklyk ko lo niÿa lary◊<br />
azatlyk lary na howp diÿlip yg lan edildi.<br />
Raÿat lar pa la tasy Wir ji niÿany◊ ilaty<br />
hem i◊lisleri◊ hak-hukuklaryna mynasyp<br />
diÿip jar çek di. Bu bol sa olary◊ di◊e öz<br />
we kil le ri ta rapyn dan salgyt salnyp bilin<br />
jek di gi ni a◊ladÿardy. Iÿuny◊ 8-in de<br />
Mas sa çu set si◊ ka nun çy karyjy eda rasy<br />
äh li ko lo niÿa lary çagyrdy. Onu◊ maksady<br />
1765-n ji ÿyly◊ oktÿabryn da Gerb<br />
salgydy ba ra daky ka nu na de giΔli Nÿu-<br />
Ÿork da ge çi ril me li gu rul taÿa we kil le ri<br />
bel le mek di. Gu rul taÿda ko rollyk häkimiÿet<br />
le rin den we par la ment den azat<br />
bolmak baradaky çagyryΔdyr ÿüzlenmelere<br />
garamak nazarda tutulÿardy. Amerikany◊<br />
iΔlerine parlamenti◊ goΔulmagyna<br />
garΔy ko lo niÿa lary◊ pi kir le ri ni jem lemek<br />
de amatly bo lan Δol ÿag daÿdan 9 kolo<br />
niÿa dan bo lan 27 we kil peÿda landy.<br />
Uzaga çeken çekiΔmelerden so◊ gurultaÿ<br />
”ola ra hiç hi li salgyt salyn mandy we kanun<br />
taÿdan salnyp-da bi lin mez, bu di◊e<br />
olary◊ öz le ri ni◊ ka nuny na laÿyklyk da<br />
bo lup bi ler” we „Gerb salgydy na de giΔli<br />
kanun koloniÿaçylary◊ hak-hukuklaryny<br />
we azatlyk laryny aç-a çan ÿoÿmakly ga<br />
ÿol açÿar” diÿip tassyk laÿan en çe me karar<br />
ka bul et di.<br />
WE KIL ÇI LIK SIZ SALGYT<br />
SALMAK<br />
≈eÿle lik bi len, we kil çi lik ba ra daky<br />
me se le üns mer ke zin de boldy. Kolo<br />
niÿaçy lary◊ pi ki ri ne görä, tä öz leri<br />
obΔi na lar pa la tasy na öz ag za laryny<br />
saÿlaÿan ça lar, par la ment de olary◊ öz<br />
we kil çi li gi bol maz. Ÿö ne bu pi kir i◊lisle<br />
ri◊ „hakyky we kil çi lik” düz gü ni ne<br />
çap raz gelÿär di, ol düz gü ne laÿyklyk da<br />
bol sa par la men ti◊ her bir ag zasy onu◊<br />
saÿlaw binÿadyny◊ mülk dar lary◊ bir kiçi<br />
to paryn dan dü zülÿän di gi ne ga ra mazdan,<br />
bü tin ÿur du◊, hat da, im pe riÿany◊
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
bäh bi di ni go ra malydy. Je ma gaty◊ galan<br />
laryny◊ bäh bi di bol sa par la men ti◊<br />
ag zalygy na saÿlaÿan az sanly mülk dar<br />
ta rapyn dan go ralÿar we ol Δol bir ÿer de<br />
ÿaΔaÿan lary◊ bäh bit le ri bi len de◊ gelÿär<br />
diÿip ha sap lanypdyr.<br />
Bri tan res mi le ri ni◊ ag la basyny◊ pi kiri<br />
çe, par la ment im pe riÿa eda rasy bol mak<br />
bi len edil Bri ta niÿany◊ özün de bolΔy<br />
ÿaly, ko lo niÿa lar da-da Δol häki miÿe te<br />
we kil çi lik edÿär we Δol häkim li gi ÿe rine<br />
ÿe tirÿär. Ame ri kan baΔtu tan lary bolsa<br />
hiç hi li „im pe riÿa” par la men ti bo lup<br />
bil mez diÿip garΔy çykdy lar; olar di◊e<br />
ko rollyk häki miÿe ti bi len gat naΔyk lary<br />
ka nuny ha sap laÿar lar. Çün ki um many◊<br />
a◊yrsyn da ko lo niÿa lary dö ret mek li ge<br />
hut ko roly◊ özi razylyk be rip di we di◊e<br />
ko roly◊ özi olary do landyr magy◊ aladasyny<br />
et di. Olar ko rol Ang liÿany◊, hem<br />
Δol bir wagt da ko lo niÿa lary◊ ko rolydyr<br />
diÿip tassyk laÿardy lar, em ma olar i◊lis<br />
par la men ti ne ko lo niÿa lar üçin ka nun lary<br />
ka bul et mek hu kugyny◊ be ril me li däl digi<br />
ni, edil Δo nu◊ ÿaly-da, ko lo niÿa lary◊<br />
ka nun çy karyjy gu ra ma laryny◊ Ang liÿa<br />
üçin ka nun çy kar mak hu kugyny◊ be rilme<br />
li däl di gi ni berk ta lap et di ler.<br />
Bri tan par la men ti ko lo niÿa lary◊ piki<br />
ri bi len yla laΔmak is le meÿär di. Ÿö ne,<br />
bri tan söwdagär le ri öz söwda-satyk iΔleri<br />
ni◊ ös me gi ne ame ri kan nägi le li gi ni◊<br />
ÿa ra maz täsir et jek di gi ni duÿup, gi ri zilen<br />
ka nun lary◊ ÿatyryl magyny◊ ta rapdary<br />
hök mün de çykyΔ et di ler. Ne ti je de,<br />
1766-njy ÿyl da par la men ti◊ ka rary bi len<br />
Gerb salgydy na de giΔli ka nun ÿatyryldy,<br />
„Ga ra Δi re ba ra daky ka nu na” bol sa üÿtget<br />
me ler gi ri zil di. Ÿö ne, ko lo niÿa lary◊<br />
üs tün den mer kez leΔdi ri len gö zeg çi li gi◊<br />
ta rap dar laryny köΔeΔdir mek mak sady<br />
bi len par la ment many taÿdan Δüb he döredÿän<br />
umumy ka da-düz gü ni ÿa-da hakhu<br />
kugy kes git leÿji bir ka nun ka bul et di.<br />
≈ol ka nu na laÿyklyk da par la men te „makul<br />
bilÿän is len dik ÿag daÿlaryn da” kolo<br />
niÿa la ra haÿ-küΔ edÿän ka nun ka bul<br />
etmäge ygtyÿar be ril di.<br />
TAUNZHENDI÷ KANUNLARY<br />
1767-n ji ÿyl özi bi len, ö◊ bar bolan<br />
agzalalyklary has-da öjükdiriji çäreleri◊<br />
ÿene ençemesini getirdi. Britaniÿany◊<br />
ma liÿe mi nist ri Çarlz Ta unz hen de täze<br />
ma liÿe syÿa satyny◊ tas la masyny düzmek<br />
tabΔyrylÿar. Ame ri kan söwdasyndan<br />
gümrük paçlaryny netijeli ÿygnamak<br />
ÿoly bilen Britaniÿany◊ salgyt töleglerini<br />
azalt magy mak sat edi nip, ol güm rükha<br />
na do landyrylyΔyny ber kidÿär, Δol bir<br />
wagt da hem Ang liÿa dan ko lo niÿa la ra<br />
ug radylÿan kagyz, aÿna, gurΔun we çaÿ<br />
üçin paç al maklygy tek lip edÿär. Ta unzhend<br />
ka nun lary adyny alan bu ka nun lar<br />
„ko lo niÿa lary◊ ÿur du◊ daΔyn dan getirÿän<br />
harytlaryna girizilen salgytlar doly<br />
ka nuny, ÿur du◊ içindäki salgyt lar (Gerb<br />
salgydy na de giΔli ka nun ÿaly) bol sa kanuny<br />
däl” diÿlen düz gü ne esas lanÿardy.<br />
Ta unz hend ka nun laryny◊ mak sady<br />
ko lo niÿa lary◊ häkim le ri ni, emin le rini,<br />
güm rük iΔgär le ri ni we Ame ri ka daky<br />
bri tan goΔun laryny gol da mak da peÿdalanyp<br />
bol jak gir de ji le ri artdyr makdy.<br />
Mu◊a jo gap edip, fi la del fiÿaly ak lawçy<br />
Jon Di kin son öz „Pen silwan mülk darlaryny◊<br />
hat laryn da” nägi le lik bil di rip,<br />
par la men ti◊ im pe riÿa söwdasy na gözeg<br />
çi lik etmäge hu kugyny◊ bardygyny,<br />
ÿö ne paç lary◊ ÿur du◊ içindäki di li gi ne<br />
ÿa-da daΔyn dakydygy na ga ra maz dan,<br />
ko lo niÿa la ra salgyt sal ma ga onu◊ hukugyny◊<br />
ÿok dugyny nyg tady.<br />
Taunzhend kanunlaryny durmuΔa geçirmek<br />
ugrundaky düΔündiriΔ iΔleri Gerb<br />
salgydy na de giΔli ka nun ba ra daky kanun<br />
lary dur muΔa ge çi ril jek bo lan daky<br />
ÿaly ga zaply bol ma sa-da, esa san-da,<br />
gündogar kenarÿaka Δäherlerinde ol örän<br />
güÿç li geç di. Söwdagär ler ÿe ne-de bir<br />
gezek „ÿurdu◊ daΔyndan haryt getirmez-
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
lik” barasyndaky ylalaΔyklara ÿüzlenmeli<br />
boldular, adamlar bolsa ÿerli önümler<br />
bi len o◊Δuk etmäge baΔlady lar. My sal<br />
üçin, koloniÿaçylar öÿde dokalan eΔikleri<br />
geÿdi ler we çaÿy◊ ÿe ri ni tutÿan ösümlikden<br />
peÿdalandylar. Olar öÿde ÿasalan<br />
kagyz lary ulandy lar we jaÿlaryny re◊klemän<br />
o◊dular. Bostonda täze kanunlary◊<br />
güÿje gir me gi nägi le lik le re alyp bardy.<br />
Güm rük gul lukçy lary paç ÿyg na makçy<br />
bolanlarynda, ilat hüjüm edip, olara örän<br />
gö dek da rady. ≈ol sebäbe görä-de, gümrük<br />
do landyryΔ eda rasyny◊ we kil le ri ni<br />
go ra mak mak sady bi len ol ÿe re bri tan<br />
goΔunyny◊ iki polky ug radyldy.<br />
Bos ton da bri tan goΔun laryny◊ bolmaklygy<br />
bi düz gin çi li ge çagyryΔ ÿaly<br />
bo lup gö rün di. 1770-n ji ÿyly◊ 5-n ji<br />
martyn da ilat bi len bri tan es ger le ri ni◊<br />
arasyndaky gapma-garΔylyk gazaply bidüz<br />
gün çi li ge ÿazdy. Bri tan es ger le ri ne<br />
gar at mak ÿaly, göräÿmäge zyÿansyz bir<br />
he re ket den baΔla nan oÿu nu◊ so◊y hüjü<br />
me ÿazdy. Kim dir bi ri „Ot aç!” diÿen<br />
buÿrugy berÿär. Tüs se ÿatyΔan da, bostonly<br />
lary◊ üçü si ni◊ gary◊ üs tün de öli<br />
ÿa tandygy mälim bolÿar. „Bos ton gyrgynçylygy”<br />
adyny alan bu to pa la◊ bri tanlary◊<br />
we olary◊ zalym baΔtu tan laryny◊<br />
do◊ÿü rek dik le ri ni◊ su but na masy hökmün<br />
de beÿan edil di.<br />
Ÿer ler de Δeÿle garΔyly ga du çar bo lan<br />
par la ment 1770-n ji ÿyl da yza çe kilmäge<br />
mej bur boldy. Ta unz hen di◊ äh li güm rük<br />
paç lary, ko lo niÿa lar da zy nat zat ha sapla<br />
nan we az sanly bar jamly raÿat lary◊<br />
peÿda la nan çaÿyn dan baΔga zat la ra<br />
güm rük salgyt lary ÿatyryldy. Par la menti◊<br />
Δu◊a me◊zeΔ he re ke ti köp le re ko loniÿaçy<br />
la ra edi len uly eg liΔi gi a◊ladÿardy<br />
we Ang liÿany◊ garΔysy na kam pa niÿalar,<br />
umu man, bes edil di. „I◊lis çaÿy na”<br />
ko lo niÿa lary◊ gi ri zen ga da gançylygy<br />
dowam edÿär di, ÿö ne bu gaty berk berjaÿ<br />
edil meÿär di. Ko lo niÿa lary◊ pa jarlap<br />
ös me gi dowam edÿär di we ko lo ni al<br />
baΔtu tan lary◊ ag la basy in di ge le je gi öz<br />
ygtyÿary na goÿbermäge garΔy däl di.<br />
SÄMU EL ADAMS<br />
Ÿö ne, asu dalyk üç ÿyl dowam edenin<br />
den so◊, ra di kal lary◊ o diÿen uly<br />
bolmadyk topary bar bolan agzalalygy◊<br />
ÿatyΔmazlygy ug run da jan edÿär di. Olar<br />
salgyt tölemeklik bilen ylalaΔmagy◊ özi,<br />
hakykat ÿüzünde, parlamenti◊ koloniÿalary<br />
do landyr ma ga hu kugyny◊ bardygy<br />
bi len razy laΔmagy a◊ladÿar diÿip<br />
aÿdÿardy lar. Olar da ge le jek de is len dik<br />
pur sat ko lo niÿa lary par la ment ta rapyndan<br />
do landyr mak ÿö rel ge si äh li ko loniÿalary◊<br />
erkinliklerine uly zyÿan ÿetiriji<br />
täsir de ÿaÿrady lar, diÿen howsa la bardy.<br />
Ra di kal lary◊ arasyn da Mas sa çu setsden<br />
bo lan Sämu el Adams i◊ täsir li Δahsdy.<br />
Ol bir mak sat ug run da, ÿagny oktÿabr<br />
ugrunda ÿadawsyz göreΔÿärdi. 1740-njy<br />
ÿyl da Garward kol le ji ni ta mam lan dan<br />
so◊, Adams döwlet gul lugyn da iΔle di –<br />
jaÿlary◊ tüs seçy kar laryny◊ gö zeg çi si,<br />
salgyt ÿyg naÿjy we Δäher ÿyg nak laryny◊<br />
baΔlygy hök mün de iΔle di. Söwda da iΔi<br />
o◊madyk Adams syÿa sat da bel li bir orny<br />
eÿe le me gi baΔardy, Täze Ang liÿany◊<br />
Δäher ÿyg nagy bol sa onu◊ üçin he re ket<br />
sahnasy bolup, hyzmat etdi.<br />
Adamsy◊ mak sady adam lary<br />
jemgyÿet çi lik we syÿasy baΔtu tan laryny◊<br />
ö◊ün de baΔyn dan ge çirÿän gor ku laryndan<br />
ha las et mek di, ola ra öz güÿç le ri ne<br />
we mö hüm li gi ne ynam dö ret mek di we<br />
olary he re ke te galkyndyr makdy. ≈ol<br />
mak sat bi len ol ga zet ler de ma ka la laryny<br />
çap et dirÿär di, Δäher ÿyg nak laryn da söz<br />
söz leÿär di, ko lo niÿaçy lary◊ de mok ra tik<br />
hy juwlaryny gö reΔe çagyrÿan ka rar lary◊<br />
ka bul edil me gi ni ga zanÿardy.<br />
1772-n ji ÿyl da ol Bos tony◊ Δäher<br />
ÿyg nagyny ko lo niÿaçy lary◊ hu kugyny<br />
ta lap edip ga zan mak üçin, „ara gat naΔyk<br />
ko mi te ti ni” saÿla makly ga yryp bil di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Bu ko mi tet kazy lary◊ iΔ hakyny Bri taniÿany◊<br />
güm rük ha nany◊ gir de ji sin den<br />
tö le mek ba ra daky ka rary na garΔy çykdy.<br />
Kazy lar iΔ hak lary ba bat da ka nunçylyk<br />
gu ra ma lary na ga raΔly bol maz lar we,<br />
Δo nu◊ üçin-de, onu◊ ö◊ün de ha sa bat<br />
ber me li bol maz lar, bu bol sa „do landyrmagy◊<br />
des pot gör nüΔi ne” ge ti rer diÿip<br />
ko mi tet gorkdy. Ko mi tet bu me se le<br />
boÿun ça beÿle ki Δäher ler bi len gep leΔikler<br />
ge çir di we olary◊ jo gap ber mek le ri ni<br />
ta lap et di. Haky kat da, ko mi tet ler ko loniÿa<br />
lary◊ äh li sin de diÿen ÿaly dö re dildi,<br />
olar dan bol sa ne ti je li rewolÿu si on<br />
gu ra ma lary◊ ba zasy ösüp ÿe tiΔdi. Ÿöne<br />
Adam sa ÿangyn dö ret mek üçin doly<br />
ÿangyç ÿet meÿär di.<br />
BOS TON „ÇAŸ IÇI≈LI GI”<br />
1773-n ji ÿyl da Bri ta niÿa, her<br />
ni çik hem bol sa, Adams we onu◊ tarap<br />
dar lary çykgynsyz bir me se le bi len<br />
ÿüz be-ÿüz bolÿar lar. ÇylΔyrymly ma liÿe<br />
ÿag daÿy na düΔen kuwwatly Ost-Hin di<br />
kom pa niÿasy bri tan hö kü me ti ne haÿyΔ<br />
bi len ÿüz lenÿär. Hö kü met bol sa o◊a kolo<br />
niÿa la ra eks port edilÿän äh li çaÿy◊ üstün<br />
den agalyk et mek hu kugyny peΔgeΔ<br />
berÿär. Hö kü met, Δeÿle-de Ost-Hin di<br />
kom pa niÿasy na çaÿy lo maÿ alÿan we<br />
ö◊ çaÿ sat mak bi len meΔgul lanÿan kolo<br />
niÿaçy lar bi len iΔ salyΔman, gö nü dengö<br />
ni ila ta çaÿ satÿan lary çaÿ bi len üp jün<br />
et mek li ge rug sat ber di. 1770-n ji ÿyldan<br />
so◊ bi ka nun çaÿ söwdasy i◊◊än gi◊<br />
möç ber ler de alnyp baryldy. Ame ri ka da<br />
sarp edilÿän çaÿy◊ uly muk dary daΔary<br />
yurt ö◊ü mi di, özem güm rük salgydy tölenmän,<br />
ÿur da bi ka nun ge ti rilÿär di.† öz<br />
adam laryny◊ üs ti bi len adaty ba ha dan<br />
has ar zan sat mak bi len Ost-Hin di kompa<br />
niÿasy çaÿy ÿur da bi ka nun ge tir mek<br />
iΔi ni peÿdasyz et di we Δol bir wagt da<br />
ko lo niÿany◊ ga raΔsyz täjir le ri ni◊ ÿagdaÿy<br />
na howp saldy. Di◊e bir söwdasynda<br />
çe ken ÿit gi le ri däl-de, agalyk sü rü ji<br />
ÿag daÿy◊ ÿü ze çy kanlygy üçin, ko lo ni al<br />
söwdagär ler ga raΔsyzlygy wagyz edÿän<br />
ra di kal la ra goΔuldy lar.<br />
Atlantikany◊ kenarÿakasyny◊ baΔyndan<br />
aÿagyna çenli ähli portlarynda Ost-<br />
Hin di kom pa niÿasyny◊ adam lary iΔden<br />
çyk ma ga mej bur bol du lar, täze gelÿän<br />
çaÿlar bol sa ÿa-ha yzy na Ang liÿa ugradylÿardy,<br />
ÿa-da sak la mak üçin am marlara<br />
basylÿardy. Ÿöne Bostonda kompaniÿany◊<br />
adamlary korollyk hökümetini◊<br />
goldamagynda koloniÿaçylary◊ garΔysyna<br />
gidip, oppozisiÿany göz ö◊ünde tutmak<br />
bilen gelÿän ÿükleri düΔürmeklige<br />
taÿÿar lanyp baΔlady lar. 1773-n ji ÿyly◊ dekabr<br />
aÿyny◊ 16-syny◊ gi je si in deÿ keΔbine<br />
gi ren bir to par adam Sämu el Adamsy◊<br />
habarly bolmagynda aÿlagda labyr taΔlan<br />
üç sany i◊lis gämi si ne ara laΔdy we olary◊<br />
çaÿ ÿü kü ni◊ äh li si ni Bos ton ay lagy na<br />
taΔlady. Olar „eger-de çaÿ düΔü riläÿse,<br />
koloniÿaçylar salgyt tölemäge boÿun bolar<br />
lar we ony satyn alar lar” diÿen gorky<br />
bi len bu çärä ÿüz urupdy lar. Adams we<br />
onu◊ to pary öz il deΔle ri ni◊ ÿö rel ge le re<br />
wepalydyklaryna Δübhelenÿärdiler.<br />
Britaniÿa indi kynçylykly geçiΔ döwri<br />
bi len ÿüz be-ÿüz boldy. Ost-Hin di kompa<br />
niÿasyny◊ par la ment hu kugy bardy,<br />
eger-de çaÿy◊ ÿok edil me gi tem mi siz<br />
galdyrylaÿsa, onda parlamenti◊ koloniÿalary◊<br />
üstünden gözegçilik edip bilmeÿändigini<br />
bütin dünÿäni◊ ö◊ünde ykrar etdigi<br />
bolÿardy. Res mi Ang liÿa iΔ ÿü zün de<br />
Boston çaÿ hadysasyny wandalizm akty<br />
hök mün de bi ragyz dan ÿaz gardy we kolo<br />
niÿaçy lary agyzdyryk la mak üçin, kanuny<br />
çäreleri◊ görülmelidigini aÿtdy.<br />
MEJ BURY KA NUNY AKT LAR<br />
Par la ment bu ÿag daÿa täze ka nun lar<br />
bi len jo gap ber di, ko lo niÿaçy lar ol kanun<br />
lary „mej bury ÿa-da çy dap bol ma jak<br />
ka nun lar” diÿip at landyrdy lar. Ol ka-
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
nun lary◊ bi rin ji si Bos ton porty ba ra daky<br />
ka nun bo lup, ol ÿok edi len çaÿy◊ ba hasy<br />
tö lenÿänçä, Bos ton por tuny ÿapdy – bu<br />
ÿag daÿ Δähe ri◊ bü tin ÿaΔaÿΔy na howp<br />
salÿardy, sebäbi Bos to na de◊iz ÿo luny◊<br />
ÿapyl magy ykdy sady heläk çi li gi alamat<br />
landyrÿardy. Beÿle ki çäre ler ÿer li<br />
häki miÿet le ri◊ ygtyÿarlyk laryny çäk lendirÿär<br />
di we gu ber na tory◊ rug sady bolmaz<br />
dan ge çi rilÿän Δäher ÿyg nak laryny<br />
ga da gan edÿär di. Jaÿla ra ÿer leΔdir mek<br />
ba ra daky ka nun ÿer li häki miÿet le ri britan<br />
goΔun lary üçin ÿa ramly jaÿlary tapmakly<br />
ga we ze rurlyk bol sa, harby lary,<br />
hat da, hu susy jaÿlar da ÿer leΔdir mek lige<br />
borçly edÿär di. Bu ka nun lar, par lamen<br />
ti◊ gü man ediΔi ÿaly, Mas sa çu set si<br />
boÿun eg dir me gi◊ we çet leΔdir me gi◊<br />
de re gi ne, gaÿta beÿle ki äh li ko lo niÿalary<br />
o◊a kö me ge galkyndyrdy.<br />
Edil Δol bir wagt da diÿen ÿaly kabul<br />
edi len Kwe bek ka nuny Kwe bek welaÿatyny◊<br />
çäk le ri ni gi◊elt di we fran suz<br />
ilaty na di ne uÿmak er kin li gi ni ber di hem<br />
ka nuny däp-des sur lary bel le mek li ge<br />
müm kin çi lik dö ret di. Ko lo niÿaçy lar bu<br />
ka nuny◊ gi ri zil me gi ne nägi le lik bil dirdi<br />
ler, sebäbi ol ame ri kan lary◊ gün ba tara<br />
ÿaÿra magy ba ra daky ö◊ki ta lap laryny<br />
inkär edip, ge le jek de de mir gazyk dan we<br />
de mir gazyk-gün do gar dan ro man-ka tolik<br />
we laÿat bi len gurΔal mak howpuny<br />
salÿardy. Kwe bek ka nuny je za landyryjy<br />
çäre hök mün de ka bul edil me dik-de bolsa,<br />
ame ri kaly lar o◊a mej bury ka nuny akt<br />
hök mün de ga rady lar we „bäΔ mej bury<br />
akt lary◊” bi ri hök mün de ba ha ber di ler.<br />
Wir ji niÿany◊ Δäher li ler öÿü ni◊ masla<br />
haty boÿun ça 1774-n ji ÿyly◊ 5-nji<br />
sentÿabryn da „ko lo niÿa lary◊ häzir ki<br />
bet batçylykly ÿag daÿyny ara alyp masla<br />
hat laΔmak” mak sady bi len ko lo niÿalary◊<br />
wekilleri Filadelfiÿa ÿygnandylar.<br />
Bi rin ji kon ti nen tal gu rul taÿ hök mün de<br />
belli bolan bu duΔuΔygy◊ delegatlary welaÿat<br />
gurultaÿlarynda ÿa-da jemgyÿetçilik<br />
ÿyg nak laryn da saÿlandy. Jor jiÿa dan<br />
baΔga her bir ko lo niÿa azyn dan bir we kil<br />
iber di. Umumy sany 55 bo lan de le gat lar<br />
dür li pi kir le ri beÿan et mek üçin azlyk etme<br />
se-de, hakyky çe kiΔme ler we ne ti je li<br />
he re ket et mek üçin ju da az boldy. Ko loniÿa<br />
lary◊ ga raÿyΔlaryny◊ gap ma-garΔy<br />
çyk magy de le gat lar üçin hakyky kyn<br />
ÿag daÿa öwrül di. Olar bri tan hö kü me ti<br />
eg liΔik eder ÿaly, berk je bis lik gör kez meli<br />
di ler, Δol bir wagt da-da aram rak bo lan<br />
ame ri kaly lary howsa la sal mazlyk üçin,<br />
islendik radikalizme ÿa-da garaΔsyzlyga<br />
ÿa◊zyt ma dan sowa geç me li di ler. Maksatnamadan<br />
seresaplylyk bilen edilen giriΔ<br />
sözi mejbury aktlara boÿun egmezlik<br />
barada „aÿgytlylyk” bilen jemlendi.<br />
Gu rul taÿ en çe me ka rar ka bul et mek<br />
bi len öz iΔi ni ta mam lady. Olary◊ arasynda<br />
ko lo niÿaçy lary◊ „ÿaΔaÿΔa, er kin lige<br />
we hu susy eÿe çi li ge” hu kugy, Δeÿle<br />
hem, we laÿat lary◊ ka nun çy karyjy gura<br />
ma laryny◊ „salgyt sal magy◊ we içe ri<br />
syÿa saty◊ äh li me se le le ri ni” çöz mek hukugy<br />
ba ra daky ka rar lar bardy.<br />
Ÿö ne, gu rul taÿy◊ i◊ mö hüm ka rary<br />
„Kon ti nen tal bi le leΔi gi ni” dö ret mek bara<br />
daky ka rar boldy, ol söwda gi ri zi len<br />
ga da gançylygy täze den di kelt me gi we<br />
ko mi tet ler ul gamyny dö ret mek li gi göz<br />
ö◊ün de tutdy. ≈ol ko mi tet ler ul gamyny◊<br />
mak sady güm rük ge çel ge le ri ni bar lamak,<br />
yla laΔygy bo zan söwdagär le ri◊ atlaryny<br />
çap et mek, olary◊ ÿur da ge ti ren<br />
haryt laryny elin den al mak, tygΔytlyly ga,<br />
ykdy sadyÿe ti◊ we se na gaty◊ ös me gi ne<br />
ÿar dam et mek di.<br />
≈ol bi le leΔik des si ne ko lo niÿa larda<br />
baΔtu tanly ga eÿe boldy we ko rollyk<br />
häki miÿe tin den nam-nyΔan göÿmazly ga<br />
ÿer li täze gu ra ma lar üçin iter gi boldy.<br />
Ga raΔsyzlygy◊ ta rap dary bo lan baΔtutan<br />
lary◊ ÿol baΔçylygyn da Δol gu ra ma lar<br />
ilaty◊ di◊e gurp lu lar gat lagyn dan dälde,<br />
eÿsem hünär men se net çi ler to paryndan,<br />
hu su san hem ÿu rist ler ta rapyn dan,
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
gü nor ta daky ho jalyk lary◊ düÿbü ni tutan<br />
lary◊ kö pü sin den we en çe me täjir lerden<br />
gol daw tapdy lar. Olar ikir ji◊lenÿänle<br />
ri öz ha tary na çek me gi, gol daw ta pan,<br />
he re ke te duΔmançylykly ga raÿan la ra<br />
bol sa tem mi ber me gi baΔardy lar. Olar<br />
harby üp jün çi li gi we goΔun top la magy<br />
ber jaÿ edip baΔlady lar. Olar jemgyÿetçi<br />
lik pi ki ri ni rewolÿu siÿa ta rap gö nükdirÿär<br />
di ler.<br />
Ame ri kaly lary◊ kö pü si öz hu kuk laryna<br />
bri tan lar ta rapyn dan kast edil me gi ne<br />
nägi le lik bil dirÿär di ler. ≈eÿle-de bol sa,<br />
olar dartgynlylygy gep leΔik ler ar kaly<br />
yla laΔyk ÿoly bi len pa ra hatçylykly çözmek<br />
li ge sar pa goÿÿardy lar. Gep leΔik ler<br />
to pary na ko rol ta rapyn dan bel le nen gullukçy<br />
lar, zor luk-sü te mi◊ ulanyl magyna<br />
garΔy bolÿan kwa ker le ri◊ ag la basy,<br />
Δeÿle hem, beÿle ki di ni Δa ha lary◊ ag zalary,<br />
täjir ler◊ kö pü si, hu su san-da, merke<br />
zi we gü nor ta ko lo niÿa lar dan birnäçe<br />
nägi le mülk dardyr ser het ÿa kasyn da oturan<br />
raÿat lar girÿär di ler.<br />
Ko rol Δeÿle köp sanly aram pi kir li<br />
raÿatlar bilen ÿaranlyga öz täsirini ÿetirip,<br />
ola ra wagtyn da eg liΔik edip, öz ÿagdaÿyny<br />
berkidip bilerdi, netijede rewolÿusia<br />
meÿil li adam lar onu◊ garΔysy na çykyΔ<br />
etmäge çe ki ner di ler. Em ma Jorj II I-ni◊<br />
hiç hi li eg liΔi ge git mek hyÿaly ÿokdy.<br />
1774-n ji ÿyly◊ sentÿabryn da fi la delfiÿaly<br />
kwakerleri◊ ÿüzlenmesine ol: „Bije<br />
atyldy, ko lo niÿa lar ÿa boÿun eger ler,<br />
ÿa-da ÿe◊er ler” diÿip ÿazdy. Bu he re ket<br />
mejbury kanunlary◊ kabul edilmeginden<br />
so◊ wakalary◊ ÿaÿba◊lanmagyndan gorka<br />
düΔen he re ket edÿän düz gü ni◊ ta rapdarlaryny<br />
çetleΔdirdi.<br />
REWOLŸU SIŸANY÷<br />
BA≈LANMAGY<br />
Aÿaly ame ri kaly bo lan gör me geÿ i◊lis<br />
jentl me ni ge ne ral To mas Geÿj Bos tondaky<br />
harby bö lü me ÿol baΔçylyk edÿär di.<br />
≈ol ÿer de syÿa sat bi len meΔgul bol mak<br />
büs-bü tin leÿ diÿen ÿaly söwdany◊ ornuny<br />
eÿeläp di. Geÿji◊ ko lo niÿa lar daky<br />
esasy we zi pe si sü tem edi ji ka nun lary<br />
güÿje gi riz mek di. Bos ton dan 35 ki lo metr<br />
uzaklyk da ÿer leΔÿän Kon kord Δähe rin de<br />
mas sa çu sets li ko lo niÿaçy lary◊ däri hem<br />
harby en jam lary top laÿandygyny eΔiden<br />
de, ol Δol ÿe re öz harby bö lü min den<br />
güÿç li es ger ler to paryny ibe rip, Δol ÿarag<br />
lary el le rin den al magy tabΔyrdy.<br />
Bri tan harby güÿç le ri uzakly gi je<br />
ÿol ÿöräp, 1775-n ji ÿyly◊ 19-njy ap relin<br />
de Lek sing ton obasy na baryp ÿet di<br />
we säher üm ri ze rarly zor dan gö rünÿän,<br />
aÿgytly ço zuΔa taÿÿar bo lup du ran ÿetmiΔ<br />
„mi nutçyny” gör di. Olary◊ her minut<br />
da söweΔmäge taÿÿardyk lary üçin,<br />
ola ra Δeÿle at ber lip di. Mi nutçy lar sessiz<br />
je garΔylyk bil di rip o◊makçy bol dular,<br />
em ma bri tan goΔunyny◊ baΔtu tany<br />
maÿor Jon Pit keÿrn: „Dar ga◊, nälet si◊en<br />
goz ga la◊çy lar! Güm bo lu◊, it ler!” diÿip<br />
gygyrdy. Mi nutçy lary◊ ÿol baΔçysy kapi<br />
tan Jon Par ker tä öz le ri ne ok atylÿança,<br />
il kin ji at mazlygy to pary na tabΔyrdy.<br />
Il kin ji tü pe◊ se si çy kan pur sady ameri<br />
kaly lar eÿÿäm yza çe ki lip baΔladylar,<br />
aty lan tü pe◊ se si bri tan güÿç le ri ni◊<br />
hem mi nutçy lary oka tu tup baΔla magyna<br />
ge tir di. Bri tan lar so◊ra naÿzaly hüjü<br />
me geç di ler, em ma söweΔ meÿdanynda<br />
8 je set we 10 sany ÿa ra la nan es ger<br />
galdyrdy lar. Ralf Wal do Emer sony◊ bu<br />
ba bat daky ÿygy-ÿygy dan aÿdylÿan sözle<br />
ri ne görä, bu „Bü tin dünÿä ÿa◊ sa lan<br />
tü pe◊ se si” bo lupdy.<br />
Bri tan lar so◊ra Kon kor da hü jüm etdi<br />
ler. Ame ri kan lar köp möç ber de harby<br />
en jam lary alypdy lar, ÿö ne bri tan lar galan<br />
zat lary◊ hem me si ni ÿok et di ler. Ol<br />
wag ta çen li ame ri kaly lar Δähe ri◊ ete gi ne<br />
öz güÿç le ri ni jem le di ler we Kon kor da<br />
ta rap süÿΔdü ler, bri tan lary◊ harby güÿçle<br />
ri uly ÿit gi le re se zewar bo lup, Bos to na<br />
ta rap uza ga çe ken yza çe ki liΔi baΔlady-
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
lar. ≈eÿle-de bol sa, ÿi ti gyzyl re◊k li<br />
eΔikdäki bri tan es ger le ri meÿle tin es gerler<br />
üçin nyΔa na öwrül di ler. Uzakly ÿo lu◊<br />
dowamyn da daΔ diwar lary◊, baÿyr lary◊<br />
we jaÿlary◊ a◊yrsyn dan Midl sek si◊<br />
her obasyny◊ we daÿhan ho jalygyny◊<br />
meÿle tin es ge ri ola ra hü jüm edÿär di.<br />
Tap dan düΔen es ger ler süÿre nip, öz le ri ni<br />
Bos to na atan laryn da, olary◊ öl dü ri len leri<br />
ni◊ we ÿa ra lan laryny◊ sany 250 adamdan<br />
ge çip di. Ame ri kaly lary◊ çe ken ÿitgi<br />
si 93 adam boldy.<br />
1775-n ji ÿyly◊ 10-njy maÿyn da Fila<br />
del fiÿa da, Pen silwa niÿa Δtatyn da<br />
en tek Lek sing ton daky we Kon korddaky<br />
howsa la dö re di ji wa ka lary◊ se si<br />
ÿatyΔman ka, ikin ji kon ti nen tal gu rul taÿ<br />
ge çi ril di. Gu rul taÿ maÿ aÿyny◊ 15-i ne<br />
çen li urΔa baΔla ma ga ses ber di we ko loni<br />
al meÿle tin çi le ri res mi taÿdan goΔun<br />
gul lugy na çagyr mak ba ra da ka rar ka bul<br />
et di, Δeÿle hem, wir ji niÿaly pol kownik<br />
Jorj WaΔing tony ame ri kan güÿç le ri ni◊<br />
BaΔ ser ker de si we zi pe si ne bel le di. ≈ol<br />
wagty◊ dowamyn da ame ri kaly lar Boston<br />
dan uzak da bol madyk Ban ker Hil li◊<br />
ete gin de uly ÿit gi ler çek di ler. Gu rultaÿ,<br />
Δeÿle-de, güÿze çen li de mir gazy ga<br />
ta rap Ka na da git me gi buÿurdy. So◊rak<br />
Mon re aly eÿe le mek le ri ne ga ra maz dan,<br />
ame ri kaly lar gyΔda Kwe be ke eden hü jümin<br />
de ÿe◊liΔe se zewar bol du lar we Nÿu-<br />
Ÿor ka gaÿdyp gel di ler.<br />
Harby çaknyΔyk lary◊ dö re me gi ne<br />
ga ra maz dan, kon ti nen tal gu rul taÿy◊ käbir<br />
ag za lary üçin he ni ze çen li Ang liÿadan<br />
doly aÿryl mak pi ki ri ÿatdy. Iÿul da<br />
Jon Di kin son zeÿtun Δa hasy ÿüz len me<br />
ady bi len ta nalÿan ka rary◊ tas la masyny<br />
taÿÿar lady. On da yla laΔy ga ge linÿänçä,<br />
ÿe ne-de bo laÿjak duΔmançylykly he reket<br />
le ri◊ ö◊ü ni al maklygy ko rol dan haÿyΔ<br />
et di (zeÿtun Δa hasy – pa ra hatçylygy◊<br />
ala maty). Bu ÿüz lenmä Ko rol ga bagyny<br />
hem galdyr mady we 1775-n ji ÿyly◊ awgust<br />
aÿyny◊ 23-ün de ÿüz len me çap edip,<br />
on da ko lo niÿa lar goz ga la◊ ÿag daÿyn da<br />
diÿip yg lan et di.<br />
Bri ta niÿa gü nor ta ko lo niÿa lar özü ne<br />
we paly bo lup ga lar lar diÿip umyt edÿärdi,<br />
sebäbi olar gul çuly ga bil bag laÿardylar.<br />
Günorta plantatorlaryny◊ köpüsi Britaniÿany◊<br />
garΔysyna gozgala◊ turuzmak<br />
gullary◊ ÿer eÿelerine garΔy gozgala◊ turuz<br />
magy na ge ti rer öÿdüp gorkÿardy lar.<br />
1775-nji ÿyly◊ noÿabrynda Wirjiniÿany◊<br />
häki mi Lord Dan mor bri tan lary◊ tarapynda<br />
göreΔjek gullary◊ ählisine azatlyk<br />
bermegi teklip etdi. Ÿöne Danmory◊<br />
bu çagyryΔy öz ge ÿag daÿda bri tan täjine<br />
wepaly bolup galjak wirjiniÿalylary◊<br />
kö pü si üçin goz ga la◊çy lary◊ ta rapy na<br />
geçmäge iter gi bo lup hyz mat et di.<br />
De mir gazyk Ka ro li nany◊ häki mi<br />
JoΔia Mar tin hem de mir gazyk ka ro linaly<br />
lary◊ täje we paly bo lup gal maklary<br />
ugryn da ta gal la baryny et di. Marti<br />
ni◊ çagyryΔy na 1500 adam ses le nen<br />
wagtyn da bri tan goΔunyny◊ kö me gi gelip<br />
ÿe tiΔÿänçä, olar rewolÿu si on goΔun<br />
ta rapyn dan der bi-dagyn edil di. Bri tan<br />
harby gämi le ri ke nar bi len aΔaklygyna<br />
ÿü züp Gü nor ta Ka ro li na Δtatyny◊<br />
Çarls ton Δähe ri ne go laÿlady we 1776-<br />
njy ÿyly◊ iÿunyn da ir er tir den Δähe ri<br />
oka tu tup baΔlady. Ÿö ne, gü nor ta ka roli<br />
naly lary◊ taÿÿar lanyp ÿe tiΔmäge wagtlary<br />
bo lupdy we olar aÿy◊ ahyry na çen li<br />
bri tan lary◊ hü jü mi ni yza ser pik dir me gi<br />
baΔardy lar. Iki ÿyl dan-da uzag rak britan<br />
lar Gü nor ta da gö rün me di ler.<br />
„ KÖP ÇÜLIGI ÷ PAŸ H A SY ” W E<br />
GA RA≈SYZ LYK<br />
1776-njy ÿyly◊ ÿanwarynda<br />
syÿasy te oriÿaçy we ÿazyjy To mas<br />
Peÿn 50 sahy pa dan yba rat „Köp çü ligi◊<br />
paÿhasy” atly ki tap ça çap et dir di.<br />
Ol Ame ri ka Ang liÿa dan 1774-n ji ÿylda<br />
ge lip di. Üç aÿy◊ dowamy da ki tapçany◊<br />
100000 sanysy satyldy. ≈ol iΔin de
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Peÿn mirasdüΔer monarhiÿa düΔünjesini<br />
tankyt lap, „häki miÿet baΔyn da bo lup,<br />
täç geÿip, ÿaΔap ge çen ha ram hor lary◊<br />
hem me sin den bir päk, wy¤danly adam<br />
jemgyÿet üçin has gym matlydyr” diÿip<br />
nyg tady. Ol: „Iki zat dan bi ri ni saÿlamaly:<br />
ÿa ko roly◊ sü te mi ne we san dan<br />
ga lan hö kü me te dyngysyz boÿun bolmagy<br />
dowam et me li ÿa-da öz-ö zü ni üpjün<br />
edÿän azat, ga raΔsyz res pub li kany◊<br />
er kin li gin den we bagt-eΔre tin den lez zet<br />
al maly” diÿÿär di. Ko lo niÿa lary◊ hemme<br />
sin de gi◊den ÿaÿran „Köp çü li gi◊<br />
paÿhasy” kitapçasy bölünip aÿrylyp, özbaΔdak<br />
bol mak hy juwyny◊ biΔiΔme gi ne<br />
ÿardam etdi.<br />
Ÿö ne her bir ko lo niÿa res mi jar namany◊<br />
ma kul lan magyny ga zan malydy.<br />
Ikin ji kon ti nen tal gu rul taÿy◊ bi rin ji mejli<br />
si ni◊ ge çi ril me gi ne laÿyk bir ÿyl bolan<br />
da, 1776-njy ÿyly◊ 10-njy maÿyn da<br />
bö lü nip aÿryl ma ga çagyrÿan ÿüz len me<br />
ka bul edil di. In di di◊e res mi jar na many◊<br />
özi ge rek di. Iÿuny◊ 7-sin de wir ji niÿaly<br />
Ri çard Gen ri Li: „Bu Bir leΔen ko lo niÿalar<br />
azat we ga raΔsyz Δtat lardyr lar we hut<br />
Δeÿle bol ma ga olary◊ hak-hu kuk lary<br />
bardyr...” diÿip yg lan eden ÿüz len me si ni<br />
hö dür le di. Haÿal etmän hem, wir ji niÿaly<br />
To mas Jefersony◊ ÿol baΔçylygyn da resmi<br />
jar na many taÿÿar la mak üçin 5 adamdan<br />
yba rat bo lan iΔ to pary saÿlandy.<br />
Köp bö le gi Jeferson ta rapyn dan<br />
taÿÿar lanyp, 1776-njy ÿyly◊ iÿul aÿyny◊<br />
4-ün de ka bul edi len Ga raΔsyzlyk Jar namasy<br />
di◊e bir täze döwle ti◊ dörän di gi ni<br />
yg lan etmän, eÿsem bü tin dünÿäde he reke<br />
te ge ti ri ji güÿje öwrü len adam zat erkin<br />
li gi ni◊ täze pel se pe si ni◊ düÿbü ni-de<br />
tutdy. Jar na ma köp ba bat da fran suz lary◊<br />
we i◊lis le ri◊ ma garyf syÿasy pel se pe si ne<br />
esas lan sa-da, Jon Lo ku◊ „Döwlet ba rada<br />
ikin ji ylmy iΔi” jar na ma i◊◊än güÿç li<br />
täsi ri ni ÿe tir di. Lok i◊lis le ri◊ adaty hukuk<br />
laryny esas edip aldy we ony kül li<br />
adam zady◊ te bigy hu kuk lary hök münde<br />
umumy laΔdyrdy. Jar na many◊ il kin ji<br />
ben din de Lo ku◊ döwle ti eda ra do landyrmagy◊<br />
jemgyÿet yla laΔygy tagly matyny<br />
ÿady◊a salÿar:<br />
Biz Δu haky katy hem me ler üçin<br />
aÿdy◊ bol sun diÿip jan-te ni miz bilen<br />
uÿyp beÿan edÿäris: ÿagny, äh li<br />
adam lar de◊ ÿa rady landyr, olary◊<br />
Ÿa ra dan ta rapyn dan be ri len eldeg<br />
ril me siz hak-hu kuk lary bardyr<br />
we ola ra ÿaΔa ma ga, azatly ga we<br />
öz bagty na ÿet mek üçin gö reΔmäge<br />
hu kuk lar de giΔli dir. Ÿagny, Δu hukuk<br />
lary üp jün et mek üçin adam lar<br />
öz ara laryn da hö kü me ti dö redÿärler,<br />
hö kü met ler bol sa öz adyl<br />
ygtyÿarlylygy na raÿat laryny◊ razylygy<br />
esasyn da ÿetÿär ler. Ÿagny, hökü<br />
met haÿsy gör nüΔde bol sa hem, Δu<br />
gym matlyk lary boz sa, on da, ony üÿtgetmäge<br />
ÿa-da dargyt ma ga hem-de<br />
adam lary◊ öz le ri üçin aba dançylygy<br />
we bagty üp jin edip biläÿjek i◊ mynasyp<br />
ÿö rel ge le re esas lanÿan we<br />
ygtyÿaryny Δol mak sat la ra ÿetmäge<br />
gö nük dir jek täze hö kü me ti döretmäge<br />
hu kugy bardyr.<br />
Jeferson Δol jar na ma da Lo ku◊ ÿörel<br />
ge le ri ni gö nü den-gö ni ko lo niÿa lardaky<br />
ÿag daÿ bi len bag lanyΔdyr magy<br />
baΔarypdyr. Ame ri kany◊ ga raΔsyzlygy<br />
ug run daky gö reΔ „kons ti tu siÿamy za<br />
ÿat bo lan we bi zi◊ ka nun larymyz tarapyn<br />
dan yk rar edil me dik düz gün lere<br />
bi zi tabyn et mek üçin, öz ge ler bi len<br />
bir leΔen...” ko roly◊ häkim li gin den tapawutlylyk<br />
da köp çü li gi◊ razylygyna<br />
esas la nandyr. Di◊e jemgyÿet çi lik<br />
razyçylygy na esas lanÿan hö kü met ÿaΔamak,<br />
azat bol mak we öz bagty◊ ug run da<br />
gö reΔmek ÿaly te bigy hak-hu kuk lary üpjün<br />
edip bi ler. ≈eÿle lik bi len, ame ri kan<br />
ga raΔsyzlygy ug run daky gö reΔ öz te bigy<br />
hu kuk lary◊ ug run da gö reΔi a◊ladÿar.
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
ŸE÷LI≈LER WE ŸE÷I≈LER<br />
Ame ri kaly lar ga raΔsyzlygyny yg lan<br />
eden le rin den so◊ra, köp aÿy◊ dowamynda<br />
ÿit gi li ÿe◊liΔle re se zewar bo lan-da<br />
bol sa lar, olary◊ er jel li gi we tu tanÿer lili<br />
gi bi de rek bol mady. 1776-njy ÿyly◊<br />
awgustyn da Nÿu-Ÿork daky Long-<br />
Aÿlend de bo lan söweΔler de WaΔingtony◊<br />
eÿe leÿän ÿag daÿy go ran mak<br />
üçin ÿa ra maz ÿag daÿa düΔÿär we ol kiçi<br />
gaÿyk lar da Bruk lin den Man het te ni◊<br />
ke nar lary na örän us satlyk bi len yza çekil<br />
mek iΔi ni ge çirÿär. Bri tan ge ne raly<br />
Wilÿam Howe bol sa iki ge zek ikir je◊lenip,<br />
aÿgytly he re ket edip bilmän, ameri<br />
kaly lary◊ gaçyp ÿe tiΔme gi ne müm kinçi<br />
lik berÿär. Ÿö ne, noÿabr aÿy na çen li<br />
Howe Man het ten adasyn daky WaΔington<br />
ga lasyny eÿe le me gi baΔarÿar. Nÿu-<br />
Ÿork Δähe ri urΔu◊ ahyry na çen li i◊lis leri◊<br />
gö zeg çi li gin de galÿar.<br />
De kabr aÿy na çen li WaΔing tony◊<br />
güÿç le ri halys tap dan düΔüp di, sebäbi wada<br />
edilen üpjünçilikdir kömek berilmändi.<br />
Ÿöne, Howe harby hereketlere baΔlamaklygy<br />
bahara çenli togtatmagy karar<br />
edip, ÿene-de amerikanlary derbi-dagyn<br />
etmek mümkinçiligini elden giderdi. ≈ol<br />
bir wagt da, WaΔing ton Nÿu-Jer si Δtatyny◊<br />
Tren ton Δähe ri ni◊ de mir gazygyn daky<br />
De lawer derÿasyn dan geç di. De kabry◊<br />
26-synda ir ertirden onu◊ esgerleri Trenton<br />
harby bö lü mi ni gürp bas da düΔü rip,<br />
900-den köpräk es ge ri ÿe sir aldy. Bir<br />
hep de den so◊, 1777-n ji ÿyly◊ ÿanwar<br />
aÿyny◊ 3-ün de WaΔing ton Prins ton da<br />
britanlara hüjüm edip, resmi taÿdan britanlar<br />
tarapyndan eÿelenen ÿerleri◊ köpüsini<br />
yzyna gaÿdyp aldy. Trentondaky<br />
we Prins ton daky ÿe◊iΔler gowΔap barÿan<br />
amerikan ruhuny göterdi.<br />
1777-n ji ÿyl da Howe Pen silwa niÿa<br />
Δtatyn daky Brän diwaÿn da ame ri kan<br />
goΔun laryny der bi-dagyn edip, Fi la delfiÿany<br />
eÿe le di. ≈u sebäp li, kon ti nen tal<br />
gurultaÿy gaçmaga mejbur etdi. WaΔington<br />
1777–1778-n ji ÿyl lar aralygyn daky<br />
a◊zak aÿazly gyΔy Pen silwa niÿany◊ Forj<br />
jülgesinde azyk, geÿim-gejim we beÿleki<br />
zerur zatlar ÿetmezçiliginde, horluk çekip<br />
geçirmeli boldy. Amerikanlara garanda,<br />
Britan esgerleri uly kynçylyk çekmediler,<br />
sebäbi harytlaryny kontinental gurultaÿ<br />
ta rapyn dan goÿbe ri len kagyz pu la dälde,<br />
eÿsem bri tan altyn-kümΔü ne sat mak<br />
daÿhanlara we täjirlere has amatlydy.<br />
Forj jülgesinde baΔyndan geçiren günleri<br />
WaΔingtony◊ kontinental goΔuny üçin<br />
i◊ agyr sy nag lary◊ bi ri boldy, ÿö ne 1777-<br />
n ji ÿyl uruΔda öwrü liΔik ÿyly boldy. 1776-<br />
njy ÿyly◊ ahyryn da bri tan ge ne raly Jon<br />
Bergoÿn Çampleÿn kölüni◊ we Gudzon<br />
derÿasyny◊ üs ti bi len ge çip, Nÿu-Ÿorky<br />
we Täze Ang liÿany eÿe le mek meÿil namasyny<br />
oÿlap düz di. Ÿö ne, ÿa man ÿe ri,<br />
onu◊ agyr harby üp jün çi lik en jam lary<br />
aΔa köp bo lan so◊, bat galy je◊◊el lik lerden<br />
geçäÿmek a◊sat iΔ däl di. Nÿu-Ÿork<br />
Δtatyny◊ Oris ka ni obasyny◊ go laÿyn da<br />
generaly◊ serkerdeligine wepaly adamlary◊<br />
we in deÿle ri◊ bir to pary ame rikalylary◊<br />
söweΔlerde taplanan göçme bir<br />
goΔunyny◊ üs tün den barÿar. Ber goÿny◊<br />
azy ga, ok-ÿa ra ga uly mätäç lik çekÿän<br />
goΔunyny◊ ÿe ne-de bir to pary Wer mont<br />
Δtatyny◊ Ben ning ton diÿilÿän ÿe rin de<br />
amerikan goΔunlaryna gabat gelÿär. Ÿüze<br />
çy kan çaknyΔyk Ber goÿny◊ goΔunyny◊<br />
ep-es li yza çe kil me gi ne alyp bardy we<br />
WaΔing to na Nÿu-Ÿork Δtatyn daky Olba<br />
ni ni◊ diÿlen ÿe re go laÿdan geçÿän<br />
Gud zon derÿasyny◊ aΔaky akymyn dan<br />
goΔma ça güÿç le ri◊ ibe ril me gi ne mümkin<br />
çi lik dö ret di. Ber goÿn täze den ö◊e<br />
süÿΔmäge ÿagdaÿ tapÿança, amerikalylar<br />
eÿÿäm o◊a gaÿtawul bermäge taÿÿardylar.<br />
Nÿu-Ÿork Δtatyn daky West-Poÿnt<br />
diÿilÿän ÿer de so◊ra ame ri kan la ra dönüklik<br />
eden Benedikt Arnoldy◊ serkerde<br />
li gin de ame ri kaly lar bri ta niÿaly lary◊<br />
hü jü mi ni iki ge zek yza ser pik dir di ler.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Ber goÿn Nÿu-Ÿork Δtatyn daky ga ban<br />
Saragot Δäherine yza çekilmäge mejbur<br />
boldy. Ol ÿer de ame ri kan goΔun lary gene<br />
ral Ho reÿΔio Geÿt si◊ ser ker de li ginde<br />
bri tan lary◊ goΔunyny ga bawa saldy.<br />
1777-n ji ÿyly◊ 17-n ji oktÿabryn da Bergoÿn<br />
öz äh li goΔuny bi len boÿun eg di.<br />
SöweΔlerde Britaniÿany◊ 6 generaly, 300<br />
ofiseri we 5500 esgeri wepat boldy.<br />
F R A N SUZ -A M E R I K A N<br />
ŸARANLYGY<br />
Fran siÿany◊ için de ame ri kaly lary◊<br />
üs tün lik le ri ne be genÿän örän köp di. A◊düΔün<br />
je li hem-de sowatly fran suz lary◊<br />
öz le ri hem agalyk edi ji hu susyÿet çi we<br />
äh li ÿe◊il lik ler den peÿda lanÿan synpdan<br />
nägi le di ler. Ÿö ne, ko rol häki miÿe ti<br />
ko lo niÿa la ra ide olo giÿa nuk daÿna zaryndan<br />
däl-de, eÿsem ge osyÿasy nuk daÿna<br />
zar dan gol daw berÿär di: fran suz hökü<br />
me ti 1763-n ji ÿyl da ÿe◊liΔe se zewar<br />
bo lan gü nün den so◊ Bri ta niÿa garΔy jeza<br />
landyryjy he re ket et me gi◊ amatly pursadyny◊<br />
göz le gin de di. Ame ri kan üs tünli<br />
gi ni has hem iler let mek üçin, 1776-njy<br />
ÿyl da Ben ja min Frank li ni Pa ri¤e ÿollaÿar<br />
lar. Onu◊ akyl-paÿhasy, çeÿe li gi<br />
we saly hatlylygy tiz wagt da bu ÿur du◊<br />
çägin de ame ri kan harby täsi ri ni◊ duÿulmagy<br />
na alyp bardy we fran suz lary◊ goldawyny<br />
ga zan ma ga uly goΔant et di.<br />
1776-njy ÿyly◊ maÿyn da Fran siÿa<br />
ko lo niÿa la ra kö mek ibe rip baΔlady. ≈onda<br />
ol harby en jam lary ÿükläp, 14 sany<br />
gämäni Ame ri ka ug ratdy. Haky kat da<br />
ame ri kan goΔunyny◊ ulanÿan däri si ni◊<br />
kö pü si Fran siÿa dan gelÿär di. Sa ra got da<br />
bri tan lar ÿe◊liΔe se zewar bo lan dan so◊,<br />
Fran siÿa öz kö ne den gelÿän duΔmanyny<br />
ymykly tap dan düΔürmäge müm kin çi lik<br />
tapdy. ≈eÿle hem, bu ÿe di ÿy la çe ken<br />
(Fran siÿa bi len ÿer li ilaty◊ arasyn daky)<br />
uruΔ ze rarly de◊ag ramlylygyny ÿi ti ren<br />
güÿç le ri ni di keltmäge Fran siÿa üçin<br />
gowy müm kin çi lik di. 1778-n ji ÿyly◊<br />
6-njy fewralyn da Ame ri ka we Fran siÿa<br />
dost lukly gat naΔyk lar hem söwda ba radaky<br />
Δert na ma gol çek di ler. ≈ol res mina<br />
ma da Fran siÿa Ame ri kany yk rar etmek<br />
bi len söwda gat naΔyk laryny ÿo la<br />
goÿmagy tek lip et di. Olary◊ ÿa ran bolmak<br />
ba ra daky gol çe ken Δert na masy na<br />
laÿyklyk da bol sa, eger-de Fran siÿa urΔa<br />
goΔu laÿsa, tä Ame ri ka öz ga raΔsyzlygyna<br />
eÿe bolÿan ça, bu lary◊ hiç bi ri ÿa ragy<br />
el den düΔür me li däl we bu lary◊ bi ri ni◊<br />
razylygy bol maz dan, beÿle ki si Bri ta niÿa<br />
bi len ÿa raΔy ga gol çek me li däl, Δeÿle<br />
hem, olary◊ her si beÿle ki si ni◊ Ameri<br />
ka daky mal-mül kü ne ke pil bol maly.<br />
Bu Bir leΔen ≈tat lary◊ we on dan ö◊ki<br />
döwlet le ri◊ 1949-njy ÿy la çen li go ranmak<br />
ba ra daky iki ta rap laÿyn gol çe ken<br />
ÿal◊yz Δert na masy boldy.<br />
Köp wagt geçmänkä, fran suz-a me rikan<br />
ÿa ranlygy bar bo lan dartgynlylygy◊<br />
has-da ÿaÿba◊lan magy na alyp bardy.<br />
1778-n ji ÿyly◊ iÿunyn da bri tan gämi leri<br />
fran suz gämi le ri ni oka tut du lar we bu<br />
iki ÿur du◊ arasyn da urΔu◊ tu taΔmagyna<br />
sebäp bol du lar. 1779-njy ÿyl da Ispa<br />
niÿa-da bu urΔa baΔ goΔdy, em ma ol<br />
ne Fran siÿa ne-de Ame ri ka bi len ÿa ran<br />
boldy. Onu◊ bu uruΔda öz bäh bi di bardy<br />
– ol ÿe diÿyllyk uruΔda elin den Bri ta niÿa<br />
gi de ren ÿer le ri ni täze den yzy na gaÿdyp<br />
al magy mak sat edi nip di. 1780-n ji ÿyl da<br />
Bri ta niÿa Gol lan diÿa garΔy uruΔ yg lan<br />
et di, onu◊ ame ri kaly lar bi len söwdany<br />
dowam edÿän li gi mu◊a sebäp boldy.<br />
Fran siÿany◊ ÿol baΔçylygyn da ÿewropa<br />
ÿurt laryny◊ bi le lik de salÿan howpy<br />
ame ri kan ko lo niÿa laryny◊ ÿe ke lik de<br />
salÿan howpun dan has uludy.<br />
BRITANIŸALYLARY÷<br />
GÜNORTA SÜŸ≈MEKLERI<br />
Fran siÿa urΔa goΔu lan dan so◊, britan<br />
lar gü nor ta ko lo niÿa lar üçin edÿän
3-N JI BAP: GA RA≈SYZLY GA TA RAP ŸOL DA<br />
ta gal la laryny iki es se güÿç len dir di ler.<br />
Olary◊ pi ki ri çe, gü nor ta daky lary◊ köpü<br />
si ko ro la we palydy. Harby he re ket<br />
1778-n ji ÿyly◊ aÿagyn da Jor jiÿa Δtatyndaky<br />
sawan nany eÿe le mek den baΔlandy.<br />
Onu◊ yzy sü re bri tan es ger le ri Gü norta<br />
Ka ro li na Δtatyny◊ baΔ gämi du ral ga<br />
Δähe ri Çarls to na ta rap he re ket et di. Britan<br />
lar öz de◊iz güÿç le ri ni Δol ÿe re jemläp,<br />
Çarls ton ÿarym adasyn daky ameri<br />
kan güÿç le ri ni ga ba magy baΔardy lar.<br />
Maÿy◊ 12-sin de ge ne ral Ben ja min Linkoln<br />
Δähe ri we 5000 es ger li goΔunyny<br />
i◊lis le re tabΔyrdy. Bu ame ri kaly lary◊ Δol<br />
uruΔdaky i◊ uly ÿe◊liΔi boldy.<br />
Ÿö ne yk baly◊ beÿle oÿny gaÿta ameri<br />
kaly goz ga la◊çy lary◊ güÿjü ne güÿç<br />
goΔdy. Tiz wagt dan gü nor ta ka ro li nalylar<br />
ça pawul lap, bri tan ber kit me le ri ne<br />
hü jüm edip baΔlady lar. Iÿul aÿy na çen li<br />
ame ri kan ge ne raly Ho reÿΔio Geÿts ÿöri<br />
te tür gen leΔik geç me dik meÿle tinç lerden<br />
dü zü len goΔun bi len ge ne ral Çarlz<br />
Kornwol li si◊ ÿol baΔçylygyn daky i◊lis<br />
goΔun lary na gaÿtawul ber mek üçin<br />
Gü nor ta Ka ro li na Δtatyn daky Käm dene<br />
ta rap he re ke te baΔlady. Ÿö ne Geÿtsi◊<br />
goΔunyny◊ taÿÿarlyksyz es ger leri<br />
bri tan lary◊ tej ri be li goΔuny bi len<br />
çaknyΔan laryn da, dowla düΔüp gaçdylar.<br />
Kornwol li si◊ goΔuny ÿe ne en çe me<br />
sa par ame ri kaly lar bi len çaknyΔdy. Ÿöne,<br />
söweΔle ri◊ i◊ ulusy 1781-n ji ÿyly◊<br />
baΔyn da Gü nor ta Ka ro li na Δtatyn da, Kaupen<br />
si◊ ete gin de boldy. ≈on da ame rikaly<br />
lar bri tanly lary uly ÿe◊liΔe se zewar<br />
et di ler. De mir gazyk Ka ro li na da surnukdyryjy<br />
we ne ti je siz yzar la ma lar dan<br />
so◊, Kornwol lis Wir ji niÿa ta rap ug rady.<br />
ŸE÷I≈ WE OKTŸABR<br />
1780-n ji ÿyly◊ iÿulyn da Fransiÿany◊<br />
ko roly Lÿu dowik XVI Ameri<br />
ka Kom ^a◊ de RoΔam bony◊ baΔtutanlygyn<br />
da 6000 adam dan yba rat ag taryΔ<br />
güÿç le ri ni ug ratdy. Onu◊ üs te si ne-de<br />
fran suz floty bri tan gämi le ri ne yn jalyk<br />
ber meÿär di we Nÿu-Ÿork Δähe rin den<br />
Wir ji niÿa daky bri tan goΔun lary na ÿük<br />
alyp barÿan gämä päs gel berÿär di. Umumy<br />
sany 18000 adam yba rat bo lan<br />
fran suz we ame ri kan goΔuny we floty<br />
Kornwollisi◊ hüjümlerini tutuΔ tomus we<br />
güÿz pasyl laryny◊ dowamyn da yza serpikdirdiler.<br />
Ahyry 1781-nji ÿyly◊ 19-njy<br />
oktÿabryn da Çe sa pik aÿlagyny◊ agzyndaky<br />
Ÿorktaunda duzaga düΔenden so◊,<br />
Kornwollis 8000 britan esgerinden ybarat<br />
bo lan öz goΔuny bi len boÿun eg di.<br />
Kornwol li si◊ ÿe◊liΔi bi len uruΔ dessi<br />
ne ta mam lan ma sa-da (çün ki ol ÿene-de<br />
iki ÿyl çe me si dowam et di), täze<br />
bri tan hö kü me ti 1782-n ji ÿyly◊ baΔyn da<br />
Pa ri¤de ame ri kaly lar bi len ÿa raΔyk ba rada<br />
gep leΔik le re baΔla mak ka rary na gel di.<br />
Ame ri ka ta rapy na Ben ja min Frank lin,<br />
Jon Adams we Jon Jeÿ we kil çi lik et di.<br />
Ap rel aÿyny◊ 15-in de Kong res Δert namany◊<br />
ahyrky gör nüΔi ni ma kul lady.<br />
≈on dan so◊, sentÿabr aÿyny◊ 3-ün de<br />
Beÿik Bri ta niÿa we onu◊ ö◊ki ko lo niÿalary<br />
Δert na ma gol çek di ler. „Pa ri¤ Δertna<br />
masy” ady bi len tary ha gi ren Δol para<br />
hatçylyk Δert na masy mun dan bu ÿa na<br />
Δtat lar diÿlip at landyry lan 13 sany ö◊ki<br />
ko lo niÿa lary◊ ga raΔsyzlygyny, azatlygyny<br />
we öz baΔdaklygyny yk rar et di. Beÿik<br />
Bri ta niÿa ola ra Mis si si pi derÿasyny◊<br />
gün ba taryn daky, Ka na dany◊ de mirgazygyn<br />
daky we Flo ri dany◊ gü nor tasyndaky<br />
Is pa niÿa gaÿtarylyp ber len ÿer le ri<br />
peΔgeΔ ber di. Ÿe di ÿyl ozal Ri çard Hen ri<br />
Li ta rapyn dan „ÿe le gi ÿet me dik” diÿip<br />
at landyry lan ko lo niÿa lar ahyry „azat we<br />
ga raΔsyz Δtat lar” bol du lar. Ÿö ne, bir bütewi<br />
mil le ti we döwle ti dö ret mek we zipe<br />
si en tek ö◊de di. 9
AMERIKAN REWOLŸUSIŸASY<br />
DÖWRÜNDÄKI WE PA DAR LAR<br />
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
≈u gün ki ame ri kaly lar oktÿabr ug run daky urΔa rewolÿu siÿa hök mün de ga raÿar lar,<br />
ÿöne wajyplygy nukdaÿ nazardan ol raÿatlyk urΔy bolupdy. Amerikan wepadarlary ÿa-da<br />
olary◊ garΔy daΔlaryny◊ at landyryΔy ÿaly „to ri ler”, rewolÿu siÿa garΔy bol du lar we olary◊<br />
kö pü si eli ne ÿa rag alyp, goz ga la◊çy la ra garΔy gö reΔdi ler. Käbir çak la ma la ra görä, we padar<br />
lary◊ ha taryn da 500 mü◊ adam ÿa-da ko lo niÿa lary◊ äh li akÿagyz ilatyny◊ bäΔden bi ri<br />
bo lupdyr.<br />
We p a d a r l a r y h e r e ke t l e n d i r i j i g ü ÿç n ä m e b ol d y k a B i l i m l i a m e r i k a l y l a r y ◊ kö p ü si ,<br />
olary◊ wepadarlar ÿa-da rewolÿusiÿaçylardygyna garamazdan, Jon Loku◊ ynsany◊ tebigy<br />
hu kuk lary we çäk li hö kü met ba ra daky tagly matyny ka bul et di ler. We pa dar lar hem<br />
goz ga la◊çy lar ÿaly bri tan lary◊ gerb salgydy we mej bury ka nuny akt lar ba ra daky ka nunlaryny<br />
tankyt lady lar. We pa dar lar nägi le lik le ri ni pa ra hatçylykly ÿol bi len beÿan et me gi◊<br />
ta rap darydy lar, sebäbi olar zor lugy◊ baΔ-baΔdakly ga ÿa-da sü temkär düz gü ne alyp barjakdygy<br />
na ynanÿardy lar. ≈eÿle-de, olar ga raΔsyz bol mak bi len bri tan söwda ul gamyn da<br />
ag za bol maklygy◊ berÿän ykdy sady bäh bit le ri ni ÿi tir jek dik le ri ne ynanÿardy lar.<br />
Dur muΔy◊ äh li gat lak laryn da we pa dar lar bardy. Olary◊ kö pü si ownuk mülk dar lar,<br />
se net çi ler we dü kan eÿe le ri di. Bri tan gul lukçy laryny◊ kö pü si ni◊ ko roly◊ täji ne we paly bolup<br />
gal mak lary ge◊ zat däl di. Baÿ täjir ler-de, edil i◊lis din dar lary ÿaly, hu su san-da, täze<br />
pu ri tan lar Ang liÿa da bolΔy ÿaly, täje we paly gal makly ga ymtylÿardy lar. We pa dar lary◊<br />
arasyn da ga raÿagyz lar-da (ola ra Bri ta niÿa azatlyk wa da edip di), in deÿler-de, Δert na malaΔan<br />
hyz matkär ler-de, ne mes göç men le ri-de (ne mes ler ko roly di◊e Jorj II I-ni◊ asly ne mes<br />
bo landygy üçin gol daÿardy lar) bardy.<br />
Ko lo niÿa lary◊ her sin de we pa dar lary◊ sany dür li-dür lü di. So◊ky çak la ma la ra görä,<br />
Nÿu-Ÿor ku◊ ilatyny◊ ÿarysy we pa dar lar dan bo lupdyr; olar rewolÿu siÿa döwrün de brita<br />
niÿaly lary◊ ga ra magyn da bo lan jemgyÿe ti◊ atly-ab raÿly adam larydy. Gü nor ta we demir<br />
gazyk Ka ro li na Δtat laryny◊ uzak et rap laryn daky daÿhan lary-da we pa dar lar dandy.<br />
Taÿdwo ter li plan ta tor lar bol sa rewolÿu siÿany gol daÿardy lar.<br />
Rewolÿusiÿa wagtynda wepadarlar öz ynamlaryndan uly zelel çekmediler. Ÿöne,<br />
olary◊ az ragy, bri tan lar ta rapyn dan ÿa ragdyr beÿle ki ze rurlyk lary bi len üp jün edi len<br />
19 mü◊ çe me si we pa dar çaknyΔy ga baΔ goΔupdy.<br />
Pari¤de gol çekilen ÿaraΔyk Δertnamasyna laÿyklykda, Kongres wepadarlardan alnan<br />
emläk le ri gaÿdyp ber me li di. My sal üçin, pen silwa niÿaly Wilÿam Pe ni◊ we me riländ li<br />
J or j Kol we r t i ◊ m i r a s d ü Δ e r l e r i n e e p - e s l i m a l - mü l k g aÿ t a r yl y p b e r i l d i . We p a d a r l a r b i l e n<br />
rewolÿu siÿaçy lary◊ arasyn daky o◊Δuksyzlyk aÿratyn uly bo lan Gü nor ta we De mir gazyk<br />
K a r o l i n a Δ t at l a r y n d a we p a d a r l a r y ◊ i ◊ ◊ ä n a z aj yg y ö z e m l ä k l e r i n i yz y n a a l y p b i l d i l e r. N ÿ u-<br />
Ÿork d a h e m G ü nor t a we D e m i r g a z yk K a r o l i n a Δ t at l a r y n d a we p a d a r l a r y ◊ e m l ä g i n i el i n d e n<br />
al mak so si al rewolÿu siÿa gör nüΔin de geç di, sebäbi um masyz emläk ler ÿo umen le re, ÿagny<br />
ownuk ÿer eÿelerine paÿlanyp berildi.<br />
Ÿüz mü◊e go laÿ we pa dar ÿurt dan çykyp git di. Olary◊ arasyn da Ben ja mi ni◊ ogly<br />
Wilÿam Frank lin we öz döwrü ni◊ beÿik ame ri kan nak gaΔy Jon Singl ton Kop li dagy bardy.<br />
O l a r y ◊ kö p ü si K a n a d a d a m e s g e n t u t d y. K ä b i r Δ t at l a r y ◊ hö k ü m e t l e r i we p a d a r l a r y d ö wl e t<br />
we z i p e l e r i n e b el l e m e si z e d e n d i g i n e g a r a m a z d a n , ÿ u r d y t e rk e d i p g i d e n l e r i ◊ k ä b i r l e r i yzlary<br />
na do lanyp bardy lar. Rewolÿu siÿa dan so◊ ge çen on lar ça ÿyl lary◊ dowamyn da ame rik<br />
a l y l a r we p a d a r l a r y ÿat l a m a k- d a i s l e m e d i l e r. We p a d a r l a r d a n Kop l i n d e n ö z g e l e r i A m e r i -<br />
kany◊ taryhyn da hiç hi li or na eÿe bol mady lar. 8
CHAPTER<br />
4- NJI<br />
BAP<br />
MIL LI<br />
HÖ KÜ ME TI÷<br />
DÖ RE DIL ME GI<br />
Jorj WaΔing ton Fi la del fiÿa da<br />
ÿyg nanyΔan Kons ti tu siÿany◊<br />
dö re dil me gi ne bagyΔla nan<br />
gu rul taÿa gat naΔyjy lary◊<br />
ö◊ün de söz söz leÿär,<br />
1787-n ji ÿyl.
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
„Ÿer ÿü zündäki her bir adamy◊<br />
we her bir adam to paryny◊<br />
öz- ö zü ni do la ndy r maga hukug y<br />
bardyr.”<br />
To mas Jeferson, 1790-njy ÿyl<br />
≈TATLARY÷<br />
KONS T I T U SI ŸA L A RY<br />
Rewolÿu siÿany◊ üs tün li gi ame ri kalyla<br />
ra jar na ma da beÿan edi len öz oÿ-pi kirle<br />
ri ne ka nuny gör nüΔ bermäge we käbir<br />
ÿet mez çi lik le ri Δtat lary◊ kons ti tu siÿalary<br />
ar kaly dü zetmäge müm kin çi lik döret<br />
di. 1776-njy ÿyly◊ 10-njy maÿyn da<br />
Kong res bir ka rar ka bul et di. ≈ol ka rar da<br />
Kong res ko lo niÿa la ra „öz dü zü mindäkile<br />
ri◊ howp suz hem bagtyÿar bol magy na<br />
has gowy ÿar dam edip bil jek” hö kü met<br />
dö ret me gi tek lip et di. Käbir ko lo niÿalar<br />
ol tek li bi eÿÿäm ber jaÿ edip di ler,<br />
Ga raΔsyzlyk Jar na masy ka bul edi lenden<br />
so◊, bir ÿyly◊ dowamyn da ko loniÿa<br />
lary◊ üçü sin den baΔgasy eÿÿäm öz<br />
Kons ti tu siÿasyny taÿÿar lady.<br />
Täze kons ti tu siÿa lar da de mok ra tik<br />
oÿ-pi kir le ri◊ täsi ri duÿulÿardy. Eÿsemde<br />
bol sa, olary◊ hiç bi ri-de geç miΔden<br />
arasyny üzmän di. Olary◊ hem me si üçin<br />
ko lo ni al tej ri be we i◊lis iΔ tej ri be si esasy<br />
binÿat bo lup hyz mat edÿär di. Ÿö ne her<br />
bir kons ti tu siÿa res pub li kaçylyk ruhy bilen,<br />
ÿagny, uzak wagt lap ma garyf pel sepe<br />
çi le ri ni◊ öwgü li oÿ-pi kir le ri bi len ruhlandyry<br />
landy.<br />
El bet de, Δtat lary◊ kons ti tu siÿa laryny<br />
dü zü ji le ri◊ il kin ji no bat daky we zi pesi<br />
„el deg ril me siz hu kuk lary” üp jün etmek<br />
den yba ratdy. Hut Δeÿle hu kuk lary◊<br />
bo zul magy ze rarly ö◊ki ko lo niÿa lar Brita<br />
niÿa dan arasyny üz dü ler. ≈eÿle lik bilen,<br />
her bir Kons ti tu siÿa hut jar na ma dan<br />
ÿa-da hu kuk lar ba ra daky ka nun lar dan<br />
baΔlanÿardy. Beÿle ki le ri◊ äh li si ne nus ga<br />
bo lup hyz mat eden Wir ji niÿany◊ Konsti<br />
tu siÿasy halky◊ öz baΔdaklygy, we zipä<br />
saÿla nan adam lary◊ bel li bir wag tan<br />
so◊ çalyΔyl magy, saÿlawlary◊ er kin ligi<br />
ÿaly baΔ ÿö rel ge le ri◊ jar na masyny<br />
öz içi ne alÿardy we esasy azatlyk lary◊:<br />
tus saglyk dan goÿbe ri len de za muny◊<br />
möc be ri ni ni◊ çak dan aΔa bol mazlygy<br />
we je za lary◊ yn sanÿet çi lik li bol magy,<br />
kazyÿet de je naÿat iΔi ne çalt se re dil me gi,<br />
met bu gat we wy¤dan azatlygy, köp çü ligi◊<br />
hö kü me ti öz gert mek ÿa-da üÿt ge dip<br />
gur mak hu kugy sa nalyp ge çilÿär.<br />
Beÿle ki Δtat lary◊ azatlyk lar sa nawy<br />
has hem uly bo lup, o◊a söz azatlygy,<br />
ÿyg nanyΔmak azatlygy, haÿyΔ bi len ÿüzlen<br />
mek azatlygy, köp ha lat da o◊a ÿa rag<br />
gö ter mek hu kugy we tus sag edi liΔi◊ adyllygyny<br />
ga zan mak mak sady bi len tus sag<br />
edi le ni kazyny◊ ö◊ü ne elt mek hu kugy<br />
(ha be as cor pus), ÿaΔaÿyΔ jaÿlaryny◊ el-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
deg ril mez lik we ka nun boÿun ça de◊ goran<br />
mak hu kuk lary goΔuldy. Üs te si ne-de,<br />
äh li kons ti tu siÿa lar döwlet häkim li gi ni◊<br />
üç pu dakly – ÿe ri ne ÿe ti ri ji, ka nun çykaryjy<br />
we ka ziÿet pu dakly gur luΔy na<br />
artyk maçlyk ber di ler, Δeÿle hem, olary◊<br />
her si ni◊ beÿle ki ler ta rapyn dan bar lanmalydygy<br />
na we de◊ag ramlylyk da saklan<br />
malydygy na razy bol du lar.<br />
Pen silwa niÿany◊ Kons ti tu siÿasy i◊<br />
ra di kal kons ti tu siÿa boldy. Bu Δtat da äh li<br />
döwlet do lanyΔygy fi la del fiÿaly se net çile<br />
ri◊, hünär men le ri◊, ir land lar dan ge lip<br />
çy kan we ne mes di lin de gür leÿän mülkdar<br />
lary◊ gö zeg çi li gin de bolÿar. We laÿat<br />
Kong re si salgyt tö leÿän her er kek ada ma<br />
we onu◊ ogul lary na ses bermäge hu kuk<br />
berÿän kons ti tu siÿany ka bul et di. Ol wezi<br />
pe de no bat ma-no bat bol malydygyny<br />
(her bir adamy◊ ÿe di ÿyly◊ dowamyn da<br />
4 ÿyl dan artyk we zi pe de bol maly däl digi<br />
ni) ta lap edÿär di we bir pa la taly ka nun<br />
çy karyjy gu ra many kes git le di.<br />
≈tat lary◊ Kons ti tu siÿa laryny◊ käbir<br />
çäk len dir me le ri bardy, hu su san-da,<br />
olar döwre bap öl çeg ler bi len has baglanyΔyklydy.<br />
Adam lary te bigy hu kuklary<br />
bi len ke pil li üp jün et mek üçin döre<br />
dilÿän kons ti tu siÿa lar – her bir raÿaty◊<br />
i◊ wajyp hu kugyny – de◊li gi ni ke pillen<br />
dir me di. Pen silwa niÿa dan gü nor tada<br />
ÿer leΔÿän ko lo niÿa lary◊ hiç bi ri öz<br />
gul laryny◊ ja na-jan hu kuk laryny üp jün<br />
et me di. Aÿal lary◊ syÿasy hu kuk lary<br />
ÿokdy. Hiç bir Δtat Δeÿle „öte geç me di”,<br />
ÿagny, er kek adam lar üçin äh lu mumy<br />
ses hu kugyny ke pil len dir mek üçin, hatda<br />
äh li salgyt tö leÿji le re ses ber mek<br />
hu kugy ber len Δtat lar da (De lawer, Demir<br />
gazyk Ka ro li na, Jor jiÿa we Pen silwaniÿa)<br />
kim de-kim haÿsydyr bir we zipä<br />
saÿla nan bol sa, onu◊ bel li bir de re je de<br />
hu susy eÿe çi li gi bo laÿmalydy.<br />
KON F E DER ASI ŸA L A RY ÷<br />
MAD DA LARY<br />
Ang liÿa bi len gö reΔ ko lo niÿal garaÿyΔlary<br />
öz gert mek de köp täsir etdi.<br />
Ÿer li ÿyg nak lar 1754-n ji ÿyldaky<br />
Ÿa ran bol mak ba ra daky Ol bany<br />
meÿil na masyny ret et mek bi len, özbaΔdaklygyny◊,<br />
hat da, azajyk bö le ji gi nide<br />
baΔga hiç bir gu ra ma, hat da, öz le ri ni◊<br />
saÿlan gu ra masy na-da ber me jek dik le ri ni<br />
nyg tady lar. Ÿö ne rewolÿu siÿa ma halynda<br />
öza ra gol daw öz ne ti je si ni ber di hemde<br />
aÿry-aÿry Δtat lary◊ öz baΔdaklygyny<br />
el den gi dir mek gor kusy ep-es li azaldy.<br />
1776-njy ÿyl da Jon Dik ken son<br />
„Kon fe de ra siÿany◊ we mü di mi lik bi leleΔi<br />
gi◊ mad da lary” diÿen res mi na many<br />
düz di. Kon ti nen tal kong res ony 1777-n ji<br />
ÿyly◊ noÿabryn da ka bul et di we ol ähli<br />
Δtat lar ta rapyn dan ma kul la nan dan so◊,<br />
1781-n ji ÿyl da güÿje gir di. Mad da lar tarapyn<br />
dan kes git le nen döwlet gur luΔyny◊<br />
öz gowΔak ÿer le ri bardy. Mil li hö kü meti◊<br />
ze rur bo lan ha latyn da nyrh-tö leg bellemäge,<br />
söwdany düz gün-ter ti be sal maga<br />
we salgyt sal ma ga ygtyÿary ÿokdy.<br />
≈eÿle-de, onu◊ hal ka ra gat naΔyk laryna<br />
gö zeg çi lik etmäge aÿratyn hu kugy<br />
ÿokdy: birnäçe Δtat daΔary ÿurt lar bi len<br />
gep leΔik ge çi rip baΔlapdy. Do kuz Δtat öz<br />
hu susy goΔunyny dö ret di we Δtat lary◊<br />
birnäçe si ni◊ öz harby-de◊iz floty bardy.<br />
≈tat lary◊ hüm me ti taÿdan gaty çalt gymmatyny<br />
gaçyrÿan her dür li te◊◊e le ri ni◊<br />
we döwlet hem mil li kagyz pul laryny◊<br />
barlygy haÿran galdyrÿardy we baΔy◊y<br />
garyΔdyrÿardy.<br />
UruΔdan so◊ky wagty◊ ykdy sady<br />
kynçylyk lary haÿsydyr bir öz ge riΔlik le ri<br />
ta lap edÿär di. UrΔu◊ ta mam lan magy uruΔ<br />
wagtyn da iki ta rapy◊ hem harby laryny<br />
söweΔde ge rek bo lan zat lar bi len üp jün<br />
edip du ran we bri tan söwda ul gamy na<br />
gat naΔÿandyk lary üçin, ÿe◊il lik ler den<br />
mah rum bo lan söwdagär le re agyr täsi-
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
ri ni ÿe tir di. ≈tat lar ame ri kan haryt lary na<br />
sar pa goÿÿardy lar, çün ki olary◊ nyrh-töleg<br />
syÿa saty ola ra ÿa raÿardy. Em ma Δol<br />
nyrh-tö leg ler dur nukly däl di ler, Δo nu◊<br />
üçin-de bü tewi bir syÿa saty ama la aΔyrjak<br />
mer kez leΔdi ri len döwle te bo lan zerurlyk<br />
artdy.<br />
Rewolÿu siÿa dan so◊ ÿü ze çy kan<br />
ykdy sady kynçylyk lar dan daÿhan lar<br />
has uly zyÿan çek di ler. Daÿhan lary◊<br />
ön dürÿän önüm le ri o◊a bo lan is leg den<br />
artyk gelÿär di we bu esa san ber gi le ri bolan<br />
daÿhan lary bar ha howsa la salÿardy.<br />
Olar borç lary ze rarly el le rin den emläkle<br />
ri ni gi dir mez li gi◊ we tür me le re basylmazlygy◊<br />
ala dasyny edÿär di ler. Ka ziÿetle<br />
ri◊ üs ti ber gi dar la ra de giΔli iΔler bi len<br />
göm lüp di. 1786-njy ÿyly◊ ba haryny◊<br />
dowamyn da birnäçe Δtat lary◊ halk ÿygnak<br />
lary we res mi däl ÿyg nak lary döwlet<br />
do landyrylyΔygyny◊ üÿt ge dil me gi ni talap<br />
et di ler.<br />
1786-njy ÿyly◊ güÿzün de Mäs sa çusets<br />
Δtatyny◊ daÿhan laryny◊ birnäçe topary<br />
ö◊ki goΔun ka pi tany Da ni el ≈eÿzi◊<br />
baΔtu tanlygyn da täze döwlet saÿlawy<br />
ge çi ril mez den, ber gi dar lary◊ iΔi ne gara<br />
mak ÿa-da ola ra de giΔli ka rar kabul<br />
et mek iΔle ri ni ge çir mez li gi ÿur du◊<br />
kazyÿe tin den berk ta lap et di. 1787-nji<br />
ÿyly◊ ÿanwaryn da sa na goΔul maÿan<br />
daÿhan lary◊ 1200-ün den yba rat bir topar<br />
ÿur du◊ Sp ri◊fild de ÿer leΔÿän ÿa rag<br />
am mary na ta rap süÿΔüp baΔlady. Esasan,<br />
taÿakdyr-çarΔak bi len ÿa rag la nan<br />
goz ga la◊çy la ra halk meÿle tin çi le ri◊ uly<br />
bol madyk bir to pary gaÿtawul berÿärdi;<br />
ge ne ral Ben ja min Lin koln goΔma ça<br />
güÿç alyp, Bos ton dan ol ÿe re gelÿär we<br />
ga lan goz ga la◊çy lary dar gadÿar, olary◊<br />
ÿol baΔçysy bol sa Wer mon ta gaçÿp<br />
gidÿär. Goz ga la◊çy lary◊ on dör di döwlet<br />
ta rapyn dan tu tuldy we ölüm je zasy na<br />
hö küm edil di, so◊ra-da olary◊ birnäçe sini◊<br />
günäsi ge çil di, birnäçe si bol sa gysga<br />
möh let lik tus sag edil di. Goz ga la◊çylary◊<br />
ÿe◊liΔin den so◊ ka nun çy karyjy<br />
gu ra ma la ra täze den saÿla nan lary◊ köpü<br />
si goz ga la◊çy lar bi len duÿgu daΔdy lar,<br />
Δo nu◊ üçin-de, olary◊ ber gi le ri ni azaltmak<br />
ba ra daky birnäçe ta labyny ka na gatlandyrdy<br />
lar.<br />
ŸAŸ BA ÷ L A NM A K M E SE LE SI<br />
Rewolÿu siÿany◊ ama la aΔmagy bi len<br />
Bir leΔen ≈tat lar ÿe ne-de Gün ba tary◊ çözme<br />
si kyn me se le si bo lan ÿaÿba◊lan mak<br />
me se le si bi len ÿüz be-ÿüz boldy. Çün ki,<br />
ÿer me se le si, gön önüm le ri ni◊ söwdasy,<br />
ÿer li in deÿler me se le si, ÿurt tu tun mak<br />
we ÿer li häki miÿet me se le si – bu lary◊<br />
äh li si ÿurdy gi◊el dip, ÿaÿba◊lan mak<br />
me se le si ni◊ için de di. Ÿur du◊ çägin de<br />
en tek hem tapylÿan mes top rakly ÿer lere<br />
kowa laΔyp, täze göç men ler güÿç li sil<br />
ÿaly, Ap pa la çi dag laryn dan aΔyp, bar ha<br />
iler leÿär di ler. 1775-n ji ÿyly◊ töwe re ginde<br />
suw ÿol laryny◊ ug run da on da-munda<br />
er kin ÿaÿrap ÿa tan uzak ÿer le re göçüp<br />
ge len le ri◊ sany on lar ça mü◊e ÿet di.<br />
Gün do gar da mer ke zi syÿasy häki miÿetden<br />
ÿüz ler çe km lik daΔlyk da ÿer leΔÿän<br />
we arasy dag lar bi len ke si len Δol ÿerle<br />
ri◊ ilaty öz hö kü met le ri ni dö ret di ler.<br />
Ke narÿa kasyn daky Δtat lar da mes gen tutan<br />
lar derÿa lary◊ ÿa kasyn daky mes toprakly<br />
jül ge le re, ÿur du◊ içrägindäki gür<br />
to kaÿla ra, um masyz gi◊ säh ra la ra ta rap<br />
ok duryldy lar. Ne ti je de, eÿÿäm 1790-njy<br />
ÿyl töwe re gin de Ap pa la çi dag laryny◊<br />
a◊yrsyn da ÿaΔaÿan ilaty◊ sany 120.000<br />
adam dan geç di.<br />
Baryp, urΔu◊ ö◊ÿanyn da hem ko loniÿa<br />
lary◊ birnäçe si Ap pa la çi dag laryny◊<br />
a◊yrsyn daky ÿer le ri◊ be ril me gi ni talap<br />
edÿär di ler. Beÿle ta lap lar dan daΔda<br />
du ran lar üçin ol mes top rakly ÿer le ri<br />
paÿla mak ada latsyz ge çi ri len ÿaly bolup<br />
gö rün di. ≈u lar ÿaly lary◊ bäh bi di ni<br />
go rap çykyΔ eden Me riländ bir çöz güt<br />
hö dür le di. Çöz gü de laÿyklyk da ÿur da
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
de giΔli Δol gün ba tar daky ÿer ler azat we<br />
ga raΔsyz hö kü met le ri◊ arasyn da Kongres<br />
ta rapyn dan bö lü nip be ril me li di. Bu<br />
pi kir uly höwes bi len ka bul edil me di.<br />
≈eÿle-de bol sa, 1780-n ji ÿyl da Nÿu-<br />
Ÿork il kin ji ler ha taryn da eÿelän ÿerle<br />
ri ni Bir leΔen ≈tat la ra gaÿtaryp ber di.<br />
1784-n ji ÿyl da has köp ÿe ri bo lan Wirji<br />
niÿa Ogaÿo derÿasyny◊ de mir gazykdaky<br />
äh li ÿer le ri ni gaÿtaryp ber di. ≈tatlary◊<br />
beÿle ki le ri-de Δu gö reldä eÿe rip, öz<br />
ÿer le ri ni tabΔyrdy lar. ≈eÿle lik de, Ogaÿo<br />
derÿasyny◊ de mir gazygyn daky we Appa<br />
la çi dag laryny◊ a◊yrsyn daky, Äli geni<br />
dag laryny◊ gün ba taryn daky ÿer le ri◊<br />
Kong re si◊ eÿe çi li gi ne geç jek di gi äΔgär<br />
boldy. Mil li on lar ça gek tar ÿe ri◊ Δu lar<br />
ÿaly umumy eÿe çi li ge geç me gi mil li<br />
bir li gi◊, bü tewi li gi◊ aÿdy◊ su but na masy<br />
boldy we mil li öz baΔdaklyk pi ki ri ne<br />
çu◊ many ber di. ≈ol bir wagty◊ özünde-de,<br />
bu um masyz ÿer le ri◊ özi çöz güde<br />
ga raΔÿan ÿe ne-de bir müΔgil lik bo lup<br />
durÿardy.<br />
Kon fe de ra siÿa lary◊ mad da laryn dan<br />
mu◊a jo gap tap mak bolÿardy. Mad dala<br />
ra laÿyklyk da, öz-ö zü◊i do landyryΔy◊<br />
çäk len di ri len ul gamy (1787-n ji ÿylda<br />
De mir gazyk-gün ba tar dek re ti tarapyn<br />
dan tek lip edi len) il ki baΔda Demir<br />
gazyk-gün ba tar ÿer le ri◊ aÿratyn<br />
bir et rap hök mün de dö re dil me gi ni göz<br />
ö◊ün de tutÿardy. Ol Kong res ta rapyn dan<br />
bel le nen häkim we kazy lar ta rapyn dan<br />
do landyryl malydy. Ha çan-da, bu ÿe ri◊<br />
saÿlaw ÿaΔy na ÿe ten azat er kek kiΔi le rini◊<br />
sany 5000-e ÿe ten de, bu ÿer de aΔaky<br />
pa la ta özi ta rapyn dan saÿlanÿan iki pa lataly<br />
ka nun çy karyjy gu ra many dö ret mek<br />
hu kugy na eÿe bo lup bi ler. ≈eÿle-de, ol<br />
Δol wagt ses bermäge haky bol madyk<br />
özü ni◊ bir we ki li ni Kong re se ibermäge<br />
haklydy.<br />
≈ol ÿer ler de dö re dil me li Δtat lary◊<br />
sany bäΔden köp bol maly däl, üç den hem<br />
az bol maly däl we Δol Δtat lary◊ haÿsy-da<br />
bol sa bi ri ni◊ ilat sany 60 mü◊e ÿe ten de,<br />
ol „il ki baΔdaky Δtat lar bi len äh li ba bat da<br />
de◊ hu kuklylyk esas da” ÿa ranly ga kabul<br />
edi lip bil ner. Ka bul edi len gör kezme<br />
raÿat hu kuk laryny we azatlyk laryny<br />
ke pil len dirÿär di, ylym-bi li mi◊ ta rap dary<br />
hök mün de çykyΔ edÿär di we „ady tu tulan<br />
ÿer de gul çulygy◊ we gün lük çi li gi◊<br />
bol ma jakdygyny” ke pil len dirÿär di.<br />
Täze syÿa sat ko lo niÿa lary◊ di◊e<br />
dog duk me kany◊ bäh bi di ni üns merke<br />
zin de goÿÿandygy we olary◊ syÿasy<br />
taÿdan o◊a ga raΔlydygy we dur muΔ<br />
taÿdan on dan pes di gi ba rasyn daky asyrlar<br />
boÿy mu kad des ha sap lanyp ge linÿän<br />
düΔünjäni◊ eÿe si bol malydyr lar diÿen<br />
tu taryk dan el çekÿär. Bu tagly mat bir<br />
ÿö rel ge bi len çalΔyryldy. ≈ol ÿö relgä<br />
laÿyklyk da ko lo niÿa lar ÿur du◊ gi◊eldil<br />
me gin den baΔga zat däl dir we olar<br />
de◊hu kuklylygy◊ hem me artyk maçlyklaryn<br />
dan ÿe◊il lik ler hök mün de däl-de,<br />
eÿsem ka nuny hak-hu kuk hök mün de<br />
peÿda lan malydyr lar. De mir gazyk-günba<br />
tar düz gün na masyny◊ Δu lar ÿaly madda<br />
lary ame ri kan halkyny◊ ÿer ba rasyndaky<br />
syÿa satyny◊ binÿady na öwrül di.<br />
KONS T I T USION KON W EN T<br />
Pa ri¤ Δert na masy bi len Kons ti tusiÿany◊<br />
dö re dil me gi ni◊ arasyn daky<br />
döwür ba ra da ÿaz mak bi len Jorj WaΔington<br />
Δtat lary◊ öza ra di◊e „hyÿaly ÿüp bi len<br />
baglydyk laryny” belläp geç di. Po to mak<br />
derÿasyny gämi ler üçin de◊iz ÿoly hökmün<br />
de ulan mak ba batyn da Me riländ bilen<br />
Wir ji niÿany◊ arasyn da bo lan syÿasy<br />
çe ke leΔik ler 1786-njy ÿyl da Me riländ<br />
Δtatyny◊ An na po lis Δähe rin de 5 Δtaty◊<br />
we kil le ri ni◊ gat naΔmagyn da kon fe rensiÿa<br />
ge çir mek li ge ge tir di. We kil le ri◊ biri<br />
– Alek sandr Ga mil ton söwda-satygy◊<br />
beÿle ki syÿasy hem ykdy sady me se le ler<br />
bi len gaty berk ara bag lanyΔyk dadygyny<br />
we dörän ÿag daÿy◊ beÿle we kil çi lik siz
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
mej lis ta rapyn dan ga ral magyn dan aΔa<br />
çylΔyrymlydygyny nyg tady.<br />
Ol äh li Δtat lary gel jek ba har da Fi ladel<br />
fiÿa da ge çi ril jek duΔuΔy ga öz we kille<br />
ri ni bel lemäge çagyrdy. Kon ti nen tal<br />
Kong res il ki baΔda beÿle batyr gaÿ ga dama<br />
uly nägi le lik bil dir di, ÿö ne, onu◊ äh li<br />
nägi le li gi Wir ji niÿa öz we ki li edip Jorj<br />
WaΔing tony saÿlan dan so◊, ÿatyΔmaly<br />
boldy. Yz ÿanyn daky güÿzü◊ we gyΔy◊<br />
dowamyn da Rod-aÿlend den baΔga äh li<br />
Δtat lar da saÿlawlar ge çi ril di.<br />
1781-n ji ÿyly◊ maÿyn da Fi la del fiÿa<br />
Δtatyny◊ ka nun çy karyjy lar we kil le rini◊<br />
pa la tasyn da mej lis ge çi ren ler görnük<br />
li syÿa satçy lardy. ≈tat lary◊ ka nun<br />
çy karyjy lary bu mej li se ko lo niÿany◊<br />
we Δtat lary◊ do landyryjy eda ra larynda,<br />
Kong res de, döwlet gul lugyn da we<br />
goΔun da ÿol baΔçy we zi pe ler de iΔläp, uly<br />
iΔ tej ri be top lan adam lary ibe rip di ler.<br />
Mej li si alyp baryjy baΔlykly ga saÿlanmak,<br />
dog ruçyllygy we rewolÿu siÿa<br />
döwrün de harby ser ker de li gi üçin ÿurduny◊<br />
gör nük li raÿaty ha sap lanÿan Jorj<br />
WaΔing tony◊ bagty na düΔdi.<br />
≈eÿle hem, Pen silwa niÿa dan iki sany<br />
we kil: Guwer nör Mor ris (ol mil li hö küme<br />
te ge rek zady anyk gör me gi baΔa ran<br />
adam) we Jeÿms Wil son (mil li bü tewilik<br />
pi ki ri ug run da ÿa dawsyz zäh met çeken<br />
adam) gör nük li iΔewür ada ma lary◊<br />
arasyn da has ta pawut lanÿardy lar. ≈eÿlede,<br />
Pen silwa niÿa dan Ben ja min Franklin<br />
we kil çi lik edÿär di. Ol jemgyÿet çi lik<br />
hyz matyn da we ylym da uly üs tün lik lere<br />
bel li-kül li ÿe til me gi ni ÿakyn laΔdy ran<br />
adamdy. Wir ji niÿa dan Jeÿms Mädi son<br />
saÿlandy. Ol ÿaΔ döwlet iΔgäri di. Bir<br />
kär deΔi ni◊ aÿt magy na görä, ol syÿa sat<br />
we taryh bi len iç gin gyzyk lanÿan janypkeΔ<br />
talyp bo lupdyr. Ol „ylym-bi lim we<br />
alan bi li mi ni iΔin de ulan mak nuk daÿ nazaryn<br />
dan is len dik me se le ba batyn da geçi<br />
rilÿän çe kiΔme ler de hem me den ök de<br />
çykÿan adamdy”. Bu gün ki gün Mädison<br />
„Kons ti tu siÿany◊ atasy” hök mün de<br />
ta nalÿar.<br />
Mas sa çu sets we kil edip, ÿaΔ, ukyply<br />
hem tej ri be li adam lar bo lan Ru fus Kin gi<br />
we Elb rij Jer ri ni iber di. Ro jer ≈ör man,<br />
geç miΔde aÿak gap us sasy bo lan kazy,<br />
Kon nek ti kut Δtatyn dan ibe ri len we kille<br />
ri◊ bi ri di. Nÿu-Ÿork dan bu duΔuΔy ga<br />
Alek sandr Ga mil ton gel di. Bu duΔuΔygy<br />
ge çir mek tek li bi ni eden hem onu◊ özüdi.<br />
Fran siÿa da il çi ni◊ we zi pe sin de bolan<br />
To mas Jeferson we Ang liÿa da hut<br />
Δu we zi pe de bo lan Jon Adams ÿyg na ga<br />
gat naΔmady lar. El li bäΔ we ki li◊ arasynda<br />
ÿaΔ adam lar agdyklyk edÿär di: we kille<br />
ri◊ or ta ça ÿaΔy 42-ä de◊di.<br />
Konwen te gat naΔyjy lary◊ ygtyÿary<br />
Kon fe de ra siÿany◊ mad da lary na dü zediΔle<br />
ri ka bul et mek bi len çäk lenÿär di,<br />
ÿö ne, Mädi sony◊ so◊ra ÿazyΔy ÿaly „öz<br />
ÿurt lary na bo lan berk ynam bi len” wekil<br />
ler Δol mad da lary gap dal da goÿup,<br />
döwlet do landyrylyΔyny◊ büs-bü tin täze<br />
gör nüΔi ni dö ret mek bi len bol du lar.<br />
Dür li de re jedäki iki häki miÿet li gi,<br />
ÿagny, eÿÿäm Δtat lary◊ 13-ü sin de ÿo la<br />
goÿlan ÿarym ga raΔsyz ÿer li häki miÿe ti<br />
we baΔ häkimÿe ti ÿa raΔdyr maklygy◊ özle<br />
ri ni◊ esasy we zi pe si bo lup durÿandygyna<br />
we kil ler ö◊at düΔünÿär di ler. Olary◊<br />
ka bul eden ÿö rel ge si ne laÿyklyk da, merke<br />
zi hö kü me ti◊ edÿän iΔi we ygtyÿarlyklary,<br />
hil taÿdan täze, umumy we hemmä<br />
de giΔli bo lanlygy üçin, gaty oÿlanyΔykly<br />
kes git len me li dir, ÿgtyÿarlyk lary◊ we<br />
ber jaÿ edil me li iΔle ri◊ ga lan lary bolsa<br />
Δtat la ra de giΔli dir ler. Em ma mer ke zi<br />
hö kü me ti◊ hakyky häkim li ge eÿe bolmalydygyn<br />
dan ugur alyp, we kil ler o◊a<br />
bir to par ygtyÿarlyk lar bi len bir ha tar da<br />
zik ge kak mak, söwdany ka da laΔdyr mak,<br />
uruΔ yg lan et mek we ÿa raΔyk bag laΔmak<br />
hu kuk laryny ber mek ba rasyn da hem<br />
yla laΔdy lar.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ÇEKI≈MELER WE<br />
YLA LA≈YK LAR<br />
Fi la del fiÿa da duΔuΔan XVII asyry◊<br />
döwlet iΔgär le ri ≈arl Mon teskÿuny◊<br />
syÿa sat da häkimÿe ti de◊ag ram laΔdyrmak<br />
tagly maty na eÿerÿär di ler. Bu ÿö relge<br />
ko lo ni al döwrü◊ tej ri be si ta rapyn dan<br />
hem gol danypdy we we kil le ri◊ kö pü sine<br />
ga raÿyΔlary tanyΔ bo lan i◊lis syÿasy<br />
akyl dary Jon Lo ku◊ ÿa zan iΔle ri bi len<br />
ber ki di lip di. Bu bol sa hö kü me ti◊ üç sany<br />
de◊hu kukly we öza ra yla laΔykly he re ket<br />
edÿän do landyryjy pu dak laryny◊ bolmalydygy<br />
na ynam dö ret di. Hö kü meti◊<br />
ka nun çy karyjy, ÿe ri ne ÿe ti ri ji we<br />
kazyÿet pu dak lary hiç kim häkimÿeti<br />
öz eli ne alyp bil mez ÿaly saz laΔykly<br />
de◊ag ramlylyk da sak lan malydy. ≈eÿle<br />
hem, we kil ler ka nun çy karyjy pu dagy◊<br />
edil ÿer li ko lo ni al ka nun çy karyjy lary◊<br />
we bri tan par la men ti ni◊ bolΔy ÿaly, iki<br />
pa la ta dan yba rat bol malydygy bi len ylalaΔdy<br />
lar.<br />
≈ol me se le ler boÿun ça konwent biragyz<br />
dan yla laΔy ga gel di. Em ma olary<br />
ber jaÿ et me gi◊ tär le ri boÿun ça düÿp li<br />
närazyçylyk lar peÿda boldy. Nÿu-Jer si<br />
ÿaly ki çi Δtat lary◊ we kil le ri gi ri zilÿän<br />
üÿt get me le re garΔy çykdy lar. ≈eÿle bolan<br />
da, kon fe de ra siÿany◊ mad da lary na<br />
laÿyklyk da bolΔy ÿaly, Kong res ag zalaryny◊<br />
döwlet dü zü mi ne esas lanyp dälde,<br />
eÿsem ilaty◊ sany na görä saÿlan magy<br />
olary◊ hö kü metdäki täsi ri ni ujypsyz dere<br />
je de azal dardy.<br />
Wir ji niÿa ÿaly uly Δtat lary◊ we kille<br />
ri bol sa Kong re si◊ ag za laryny◊ ilaty◊<br />
sany na görä saÿlan magyny◊ ta rapyny<br />
tu tup, çykyΔ edÿär di ler. Eger-de Ro jer<br />
≈ör man ÿer lik li tek li bi bi len çykyΔ etme<br />
dik bol sady, Δu je del ler gu tarnyksyz<br />
dowam eder di. Ol Kong re si◊ bir pa latasy<br />
na, ÿagny we kil ler pa la tasy na Δtatlary◊<br />
ilatyny◊ sany na laÿyklyk da ag zalary◊<br />
saÿlan maklygy, beÿle ki si ne bol sa,<br />
ÿagny Se na ta her bir Δtat dan Δon ça wekil<br />
le ri◊ saÿlan magyny tek lip et di.<br />
Iri hem ki çi Δtat lary◊ gap magarΔylygy<br />
Δu nu◊ bi len gu tardy, ÿö ne<br />
ter tip boÿun ça ga ra lan so◊ky me se lele<br />
ri◊ her si diÿen ÿaly, täze çe ke leΔmeler<br />
dö redÿär di we täze yla laΔyk lar bi len<br />
çö zülÿär di. De mir gazykly lar, her bir<br />
Δtaty◊ salgydyny◊ muk dary kes git lenen<br />
de, gul lary◊ ha sa ba alyn magyny, ÿöne<br />
we kil ler pa la tasyn da Δtaty◊ or nuny◊<br />
muk dary kes git le nen de, olary◊ ha sa ba<br />
alyn mazlygyny is le di ler. GarΔylyk bildi<br />
ren le ri◊ ujypsyz ja bol magy bi len gazany<br />
lan yla laΔy ga laÿyklyk da we kil ler<br />
pa la tasyn da her bir Δtaty◊ tutÿan ornuny◊<br />
sany er kin ilaty◊ sany na gul lary◊<br />
bäΔden üçü si ni goΔmak bi len kes git lenme<br />
li edil di.<br />
≈eÿz goz ga la◊yn dan bäri akylly here<br />
ket le ri bi len ta nalyp gelÿän ≈ör man<br />
we Elb rij Jer ri ÿaly we kil le ri◊ birnäçesi<br />
adam lary◊ kö pü sin de öz-ö zü◊i dolandyr<br />
mak ba batyn da en tek ÿe ter lik<br />
ukyby◊ ÿok lugyn dan he der edÿär di ler<br />
we Δo nu◊ üçin, hö kü me ti◊ pu dak laryny◊<br />
hiç haÿsysyny◊ gö nü mel halk ta rapyndan<br />
saÿlan magyny is le me di ler. BaΔgalar<br />
bol sa, ter si ne, mer ke zi döwlet hökü<br />
me ti ne müm kin bol dugy ça gi◊räk<br />
ygtyÿar ber me li diÿip ha sap edÿär di ler.<br />
Konwen ti◊ ag za laryny◊ bir bö le gi ösüp<br />
gelÿän Gün ba ta ra Δtat hu kugyny◊ be rilmez<br />
li gi ni◊ ta rap darydy, Δol bir wagt da<br />
beÿle ki ler bol sa 1787-n ji ÿyly◊ de mirgazyk-gün<br />
ba tar düz gün na masyn da kesgit<br />
le nen de◊hu kuklylyk ÿö rel ge si ni goldap,<br />
çykyΔ et di ler.<br />
Kagyz pullara, ylalaΔylan borçnamalar<br />
ÿaly mö hüm ykdy sady me se le le re,<br />
ÿa-da syÿasatdan çetleΔdirilen aÿallary◊<br />
tutÿan orny babatyndaky kanunlara gezek<br />
gelende, uly çekeleΔikler bolmady. ≈eÿlede<br />
bolsa, dürli pudaklary◊ ykdysady bähbidini<br />
düzgünleΔdirmegi◊ zerurdygy aÿan<br />
boldy. Ÿe ri ne ÿe ti ri ji häki miÿet baΔtu-
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
tanyny◊ ygtyÿarlylygy, we zi pe baΔyn da<br />
bolmagyny◊ möhleti we saÿlanmagyny◊<br />
düzgünleri, Δeÿle-de, federal kazyÿetleri◊<br />
borçlary we gulluk möhleti babatynda<br />
ylalaΔmaklyk gerekdi.<br />
Fi la del fiÿany◊ bü tin jöwzaly tomsun<br />
da gyz ga la◊ly iΔläp, konwent ahyrynda<br />
tas la ma taÿÿar lady. Uly bol madyk Δol<br />
tas la ma da Δol döwre çen li bo lup ge çen<br />
hö kü me ti◊ i◊ çylΔyrymlysyny◊, ÿagny<br />
çürt-ke sik kes git le nen we çäk len di ri len<br />
ul gamy◊ için de i◊ ÿo kary de re je de bolan<br />
hö kü me ti◊ dö re dil me gi ni anyk belle<br />
di. Konwent fe de ral hö kü me te salgyt<br />
sal mak, karz pul al mak, ÿur da ge ti rilÿän<br />
haryt lary◊ käbir le ri ne de giΔli paç ÿygymlaryny<br />
we umumy güm rük tö leg le ri ni giriz<br />
mek, zik ge kak mak, öl çeg we te re zini◊<br />
bir bü tewi ul gamyny ka bul et mek,<br />
iΔ ÿö ret mek ygtyÿarlyk laryny we awtor<br />
hu kuk laryny ber mek, poç ta gul lugyny<br />
we poç ta ÿol laryny dö ret mek ba batynda<br />
doly ygtyÿarlyk lary ber di. Kong res<br />
goΔuny we floty ÿyg na makly ga we sakla<br />
makly ga hem daΔary we içe ri söwdany<br />
düz gün leΔdirmäge ygtyÿarly edil di.<br />
O◊a in deÿle ri◊ iΔle ri ne, daΔary syÿa sata<br />
we uruΔ me se le si ne gö zeg çi lik et mek<br />
ygtyÿary be ril di. ≈eÿle-de, onu◊ daΔary<br />
ÿurt lu la ra raÿatlyk ber mek, oturymly<br />
ÿer le re gö zeg çi lik et mek ba ra da ka nunlary<br />
ka bul etmäge ygtyÿary bardy we<br />
täze dörän Δtat lary ö◊kü ler bi len de◊hukuklylyk<br />
de re je sin de ka bul etmäge haky<br />
bardy. Bu anyk kes git le nen ygtyÿarlyklary<br />
ÿe ri ne ÿe tir mek üçin, äh li ze rur bolan<br />
ka nun lary ka bul et mek hu kuk laryny<br />
alan fe de ral häki miÿet ol ka nun lary◊<br />
gel jek ne sil le ri◊ we ÿaÿba◊la nan döwleti◊<br />
is leg le ri ni ka na gat landyryp bi ler ÿaly<br />
uky ba eÿe boldy.<br />
Ygtyÿarlyk lary paÿla mak ÿö rel ge sine<br />
Δtat kons ti tu siÿa laryny◊ ag la basynda<br />
ada latly ga raldy we iΔ ÿü zün de onu◊<br />
dog rulygy su but edil di. ≈un dan ugur<br />
alyp, Konwent hem ka nun çy karyjy, ÿeri<br />
ne ÿe ti ri ji we kazyÿet pu dak laryn dan<br />
yba rat bir häki miÿet ul gamyny dö ret di.<br />
Bu lary◊ her si ni beÿle ki le ri◊ bar la ma ga<br />
ygtyÿary bardy. Ÿö ne Kong res ta rapyndan<br />
ka bul edi len ka nun lar di◊e Pre zi dent<br />
ta rapyn dan ma kul la nan dan so◊, ka nun<br />
bo lup bilÿär di we di◊e Δon dan so◊ güÿje<br />
girÿär di. Pre zi dent hem öz ge ze ginde<br />
çy karÿan äh li wajyp gör kez me le ri ni<br />
we äh li hal ka ra Δert na ma laryny Se naty◊<br />
tassyk la magy na ber me li di. ≈eÿle hem,<br />
Kong res Pre zi den te garΔy aÿyp la ma lary<br />
beÿan etmäge, hat da ony we zi pe sin den<br />
boΔat ma ga ygtyÿarly edi lip di. Kong resi◊<br />
we kil ler pa la tasyny◊ Kazy lar ko mite<br />
ti Kons ti tu siÿany◊ bo zul magy bi len<br />
bag lanyΔykly äh li iΔle re se ret me li edildi.<br />
Kazyÿet ler ÿur du◊ esasy ka nunyny◊,<br />
Δeÿle-de, beÿle ki ka nun lary◊, akt lary◊,<br />
ka rar lary◊ ber jaÿ edi liΔi ba ra da düΔün diriΔ<br />
ber mek ygtyÿarlylygyny aldy lar. ≈ol<br />
bir wagt da Se naty◊ razylygy bi len Pre zident<br />
ta rapyn dan bel lenÿän kazyÿet ag zalary,<br />
öz ge ze gin de günäde aÿyp lanyp we<br />
we zi pe sin den çet leΔdi ri lip bil ner. ≈eÿlede,<br />
Kong re si◊ we kil ler pa la tasyny◊<br />
Kazy lar ko mi te ti ni◊ Pre zi dent ta rapyndan<br />
bel le nip, Se nat ta rapyn dan ma kul lanan<br />
ag za lary Kong re si◊ özi ta rapyn dan<br />
we zi pe den boΔadylyp bil ner.<br />
Kons ti tu siÿany howul-ha ra we<br />
oÿlanyΔyksyz, üÿt get me ler den go ramak<br />
mak sady bi len, onu◊ V mad dasy<br />
äh li dü ze diΔle ri◊ di◊e Kong re si◊ iki<br />
pa la tasyny◊ hem üç den iki si ni◊ ÿa-da<br />
Δtat lary◊ üç den iki si ni◊ eden tek lip le ri<br />
esasyn da, özem Kons ti tu si on konwent de<br />
yla laΔylyp ge çi ril me gi ni na zar da tutÿar.<br />
Dü ze diΔler iki usulÿe ti◊ bi ri esasynda<br />
ka bul edi lip bil ner, ÿagny usulÿetle<br />
ri◊ haÿsy-da bol sa bi ri ni tek lip eden<br />
Kong res bi len Δtat lary◊ ka nun çy karyjylaryny◊<br />
dört den üçü si ni◊ ÿa-da Δtat lary◊<br />
dört den üçü si ni◊ konwen ti ni◊ yla laΔygy<br />
esasyn da ma kul la mak mak sady bi len<br />
tassyk lanyp bil ner.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Ahyryn da-da, Konwent kynçylyklary◊<br />
i◊ ulusy bi len ÿüz be-ÿüz boldy.<br />
Ol-da täze hö kü me te ber len ygtyÿarlyklary◊<br />
iΔ ÿü zün de ama la aΔyryl ma ÿol lary<br />
bi len bagly me se le boldy. Kon fe de rasiÿany◊<br />
mad da lary na laÿyklyk da milli<br />
hö kü me ti◊ kagyz ÿü zün de um masyz<br />
ygtyÿarlyk lary bardy. Em ma iΔ ÿü zün de<br />
bu beÿle däl di, çün ki Δtat lar Δol mad dalary<br />
äs ger meÿär di we olary◊ äh miÿe tine<br />
ga ra Δaÿy ça-da ba ha ber meÿär di ler.<br />
Täze hö kü me ti◊ hem Δeÿle täleÿe uç ramazlygy<br />
üçin, näme çäre gö rüp bo lar<br />
BaΔda we kil le ri◊ kö pü si bi ragyz dan<br />
bu me seläni çöz mek de güÿç ulan magy<br />
tek lip et di ler. Ÿö ne güÿç ulanyl sa, Bile<br />
leΔik dar gar diÿip, des si ne düΔü nil di.<br />
Ne ti je de, hö kü met edÿän he re ket le ri ni<br />
Δtat la ra däl-de, eÿsem Δtat lary◊ içindäki<br />
adam la ra gö nük dir me li we ÿur du◊ aÿryaÿry<br />
hem me raÿat lary na bil bag la maly<br />
diÿen ka ra ra gel di. Kons ti tu siÿany◊ esasy<br />
ÿö rel ge si hök mün de Konwent iki<br />
sany gys ga, ÿö ne örän wajyp tassyk la ma<br />
ka bul et di:<br />
Kong re si◊ ... Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
hö kü me ti ne Kons ti tu siÿa ta rapyn dan<br />
ber len äh li ygtyÿarlyk lary ama la<br />
aΔyr magy üçin ze rur we ÿer lik li<br />
bo lan äh li ka nun lary iΔläp düzmäge<br />
ygtyÿary bardyr... (I bent, 7-n ji bö lüm)<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ Kons ti tu siÿasy<br />
we o◊a laÿyklyk da ka bul edi len<br />
äh li ka nun lar, Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
ygtyÿaryn da bag laΔy lan ÿa-da geljek<br />
de bag laΔyl jak äh li yla laΔyk lar<br />
ÿur du◊ i◊ ÿo kary ka nuny bolmalydyr;<br />
Δeÿle lik de, hem me Δtat larda<br />
kazy lar, is len dik Δtaty◊ Konsti<br />
tu siÿasyn da ÿa-da ka nun laryn da<br />
çap raz gelÿän is len dik za da ga ramaz<br />
dan, Δu ÿer den ge lip çykÿan la ra<br />
borç ludyr lar. (VI bent)<br />
≈eÿle lik bi len, Bir leΔen ≈tat lary◊ kanun<br />
lary öz kazy lary we ÿe ri ne ÿe ti ri ji le ri<br />
ar kaly mil li kazyÿet le rin de güÿje girÿär,<br />
Δeÿle hem, Δtat lary◊ kazy lary we ÿe ri ne<br />
ÿe ti ri ji le ri ar kaly Δtat kazyÿe tin de güÿje<br />
ge ti rilÿär.<br />
Kons ti tu siÿany◊ awtor lar ta rapyn dan<br />
haÿsy de lil le re esas lanyp ÿazy landygy<br />
ba ra da Δu wag ta çen li je del ler barÿar.<br />
1913-n ji ÿyl da Çarlz Bi erd „Kons ti tusiÿany◊<br />
ykdy sady düΔün di ri liΔi” atly<br />
iΔin de: „Onu◊ binÿadyny tu tujy lar güÿçli<br />
hem ygty barly hö kü me ti◊ özi bi len<br />
alyp gelÿän dur nuklylygyny◊ ber jek<br />
ykdy sady bäh bit le ri ni◊ ta rap darydylar,<br />
sebäbi olary◊ elin de hüm me ti ga çan<br />
gym mat döwlet kagyz laryny◊ um masyz<br />
muk dary bardy” diÿip nyg tady. Ÿö ne<br />
Kons ti tu siÿany◊ baΔ awtor laryny◊ biri<br />
Jeÿms Mädi sony◊ elin de sähel çe-de<br />
döwlet ta rapyn dan goÿbe ri len gym mat<br />
ba haly kagyz bol ma sa-da, Kons ti tusiÿany<br />
gol da maÿan adam lary◊ birnäçesin<br />
de we li, olary◊ köp muk dary bardy.<br />
Ykdy sady bäh bit ler çe kiΔme le ri◊ gi diΔine<br />
öz täsi ri ni ÿe tir di, ÿö ne Δol çe kiΔmele<br />
ri◊ gi diΔi ne döwlet, se bi ta ra we ide ologiÿa<br />
bäh bit le ri-de Δol de re je de öz täsi ri ni<br />
ÿe tir di. Kons ti tu siÿany◊ ata laryny◊ käbir<br />
ide aliz mi ni◊-de äh miÿe ti hem hut Δol<br />
de re je de di. A◊-bi lim eÿÿamyn dan ge lip<br />
çy kan düÿbü ni tu tan ata lar Δahsy azatlygy<br />
üp jün eder we jemgyÿe ti he re ket lendi<br />
ri ji güÿç bo lup bi ler diÿip ta ma edip,<br />
Δeÿle döwlet gur luΔyny oÿlap tapdy lar.<br />
AB≈-ny◊ Kons ti tu siÿasyn da beÿan edilen<br />
mak sa da laÿyk oÿ-pi kir ler ame ri kan<br />
mil li öz bo luΔlylygyny◊ aÿryl maz bir<br />
mö hüm bö le gi dir.<br />
KONS T I T USI ŸA N Y ÷<br />
TASSYK LAN MAGY WE<br />
H U K U KL A R BAR A DA K Y BI L<br />
1787-n ji ÿyly◊ 17-n ji sentÿabryn<br />
da, 16 hep deläp gyz ga la◊ly çe keleΔme<br />
ler den so◊, konwen te gat naΔÿan<br />
we kil le ri◊ 42-sin den 39-y Kons ti tusiÿany◊<br />
gutarnykly görnüΔine gol çekdi.
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
WaΔingtony◊ oturan kürsüsini◊ arkasynda<br />
bril li ant we altyn bi len çe ki len ÿarym<br />
güni görkezip, Franklin Δeÿle diÿdi:<br />
Bi zi◊ mej lis le ri mi zi◊ geçÿän<br />
ma hal lary ... men pre zi den ti◊ oturgujyny◊<br />
ar kasy na çe ki len bu gü nü◊<br />
do gup gelÿän di gi ni ÿa-da ÿaΔyp<br />
barÿandygyny çynym bi len sel jer jek<br />
bo lup az se ret me dim. Em ma in di,<br />
ahyry so◊y, onu◊ ÿaΔyp barÿan<br />
däl-de do gup gelÿän gün dü gi ne göz<br />
ÿe ti re nim üçin men bagtlydyryn.<br />
Konwent iΔi ni ta mam lady we o◊a<br />
gat naΔyjy lar „Δäher meÿha nasy na git diler,<br />
ol ÿer de bi le na har landy lar we tüÿs<br />
ÿü rek den bi ri-bi ri bi len hoΔlaΔdy lar”.<br />
Ÿö ne, has kämil ÿa ranlyk ug run daky göreΔi◊<br />
aÿgytly tapgyry en tek ö◊de di. Kosti<br />
tu siÿany◊ güÿje gir me gi üçin Δtat lar da<br />
halk ta rapyn dan saÿla nan tassyk laÿjy<br />
konwent le ri◊ razylygy ge rek di.<br />
Kons ti tu siÿany dö re di ji ler: „Ony<br />
13 Δtat dan 9-yny◊ ma kul lan ha latynda<br />
güÿje gi ren ha sap la maly” diÿen kara<br />
ra gel di ler. 1788-n ji ÿyly◊ iÿun aÿyna<br />
çen li Kons ti tu siÿa 9 Δtat ta rapyn dan<br />
ma kul landy, em ma ony tassyk lan lary◊<br />
arasyn da uly Δtat lar bo lan Wir ji niÿa<br />
we Nÿu-Ÿork ÿokdy. Raÿat lary◊ köpü<br />
si olary◊ gol dawy bol ma sa, Kons titu<br />
siÿa öz ka nuny güÿjü ne gi rip bil mez<br />
diÿip ha sap laÿardy. Köp le ri bol sa: „Bu<br />
res mi na ma güÿç li mer ke zi hö kü met sütemkäri<br />
ne öwrü lip, so◊ra uly salgyt lar<br />
sal mak bi len adam lary urΔa iteräÿmesin”<br />
diÿen pi kir he der et dirÿär di.<br />
Ÿü ze çy kan Δu so rag lar ba batynda<br />
beÿan edilÿän dür li-dür li ga raÿyΔlar<br />
iki sany syÿasy to par lanyΔygy◊, ÿagny<br />
güÿç li mer ke zi häki miÿe ti◊ ta rap dary<br />
bo lan fe de ralçy lar we öza ra gowΔak<br />
bag lanyΔyk da bo lan aÿry-aÿry Δtat lary◊<br />
bol magyny is leÿän fe de ralçy la ra garΔy<br />
to pary◊ dö re me gi ne ge tir di. Iki ta rapy◊<br />
hem hy juwly de lil le ri met bu gat sahypa<br />
laryn da köp çü li gi◊ dyk gaty na ÿe tiril<br />
di, Δtat lary◊ ka nun çy karyjy gu ra malaryn<br />
da we tassyk laÿjy konwent le rin de<br />
ÿa◊landyryldy.<br />
Wir ji niÿa da fe de ralçy la ra garΔy topary◊<br />
we kil le ri Kons ti tu siÿany◊ tas lamasyny◊<br />
„Biz, Bir leΔen ≈tat lary◊ halky”<br />
diÿen gi riΔ jüm le si ni tankyt la mak bi len<br />
tek lip edilÿän täze hö kü me te nägi le likle<br />
ri ni bil dir di ler. Olar Kons ti tu siÿa da<br />
aÿry-aÿry Δtat lary◊ ady tu tul ma sa, onda<br />
Δtat lar öz baΔdak hak-hu kuk laryny<br />
we ygtyÿarlyk laryny sak lap bil mez ler<br />
diÿip nyg taÿÿardy lar. Wir ji niÿany◊ fede<br />
ralçy la ra garΔy to pary na Pät rik Henri<br />
baΔtu tanlyk edÿär di. Ol täze mer ke zi<br />
hö kü met den he der edÿän we laÿat mülkdar<br />
laryny◊ bäh bi di ni go raÿan baΔ we kil<br />
boldy. Edi len tek lip le ri◊ bi ri ikir ji◊leÿän<br />
we kil le ri yr magy baΔardy. ≈ol tek li be<br />
laÿyklyk da Wir ji niÿany◊ konwen siÿasy<br />
Hu kuk lar hakyn daky bil li◊ (ka nuny<br />
tas la many◊) mej li si◊ ga ra magy na iberil<br />
me gi ni tek lip edip di. ≈eÿle lik bi len,<br />
25-n ji iÿun da Wir ji niÿa daky fe de ralçyla<br />
ra garΔy to par hem Kons ti tu siÿany<br />
tassyk la mak mak sady bi len fe de ralçy lara<br />
goΔuldy.<br />
Nÿu-Ÿork Δtatyn da Alek sandr Gamil<br />
ton, Jon Jeÿ we Jeÿms Mädi son<br />
Kons ti tu siÿany◊ tassyk lan magyny çaltlaΔdyrmak<br />
maksady bilen „federalçy gazet<br />
ler” ady bi len ma ka la lar çap et di ler.<br />
Nÿu-Ÿork ga zet le rin de çap edi len bu<br />
ma ka la lar bi ri-bi ri ni bar lap we de◊ agram<br />
laΔdyryp bilÿän üç sany aÿry-aÿry,<br />
ÿagny kanun çykaryjy, ÿerine ÿetiriji we<br />
kazyÿet pudaklary bolan merkezi federal<br />
häkimiÿete degiΔli döwrebap delil boldy.<br />
Ol de lil ler tassyk laÿjy Konwen ti◊ wekil<br />
le ri ne uly täsir et di we olar Kons ti tusiÿany<br />
iÿul aÿyny◊ 26-da ma kul lady lar.<br />
Güÿç li mer ke zi häki miÿe te bo lan<br />
ÿig renç fe de ral Kons ti tu siÿany◊ garΔydaΔlaryny◊<br />
ÿe ke-täk sebäbi däl di. Köpler<br />
onu◊ Δahsy hu kuk lary we azatlyklary<br />
doly go rap bil me jek di gin den he der
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
edÿär di. 1776-njy ÿyl da Wir ji niÿa da kabul<br />
edi len hu kuk lar jar na masyny◊ awtory<br />
asly wir ji niÿaly Jorj Meÿson hem<br />
Kons ti tu siÿany◊ ahyrky gör nüΔi ne gol<br />
çek mek den boÿun gaçy ran üç adamy◊<br />
bi ri boldy. Olar yn san hu kuk laryny◊<br />
Kons ti tu siÿa da jik me-jik sa nalyp geçil<br />
me gi ni◊ ta rap darydy lar. Pät rik Henri<br />
bi len bir lik de ol hem Wir ji niÿany◊<br />
Kons ti tu siÿasyny◊ ma kul lan magy na<br />
garΔy alnyp barylÿan düΔün di riΔ iΔle ri ne<br />
aÿgytlylyk bi len gat naΔdy. Hut Δu sebäpden,<br />
Δtat lary◊ bäΔi si, Δol san da Mas saçu<br />
sets Δtaty-da di◊e ag za lan goΔma ça<br />
dü ze diΔle ri◊ eg lenmän gi ri zil mek Δer ti<br />
bi len Kons ti tu siÿany tassyk lady.<br />
1789-njy ÿyly◊ sentÿabr aÿyn da<br />
Nÿu-Ÿork da bi rin ji gu rul taÿ ge çi ri lende,<br />
o◊a gat naΔyjy lar bi ragyz dan yn san<br />
hu kuk laryny go raÿjy goΔma ça dü zediΔle<br />
ri◊ ka bul edil me gi ne çagyryΔlar<br />
et di ler. Gu rul taÿ tiz den-tiz Δol 12 düze<br />
diΔi ka bul et di we 1791-n ji ÿyly◊ dekabr<br />
aÿy na çen li Δtat lary◊ ÿe ter lik sany<br />
10 dü ze diΔi ma kul lap, olary◊ Kons ti tusiÿany◊<br />
aÿryl maz bir bö le gi bol magyny<br />
ga zandy lar. Tu tuΔlygy na al nan da, olar<br />
„Hu kuk lar hakyn daky bill” ady bi len tanalÿar.<br />
Olary◊ arasyn da – söz azatlygy,<br />
met bu gat azatlygy, din azatlygy, ÿygnanyΔmak<br />
azatlygy, dü ze diΔler gi rizmek<br />
mak sady bi len nägi le lik bil dir mek<br />
(1-n ji dü ze diΔ); sebäp siz yzar lan malary◊,<br />
emlägi◊ alyn magyny◊ we tus sag<br />
edil me gi◊ ö◊ü ni al mak hu kugy (4-n ji<br />
dü ze diΔ); kazy lar ta rapyn dan der◊ew<br />
iΔle ri ni◊ ada latly we çalt ge çi ril me gini<br />
ta lap et mek hu kugy (5-n ji dü ze diΔ);<br />
ga zaply we adaty bol madyk tem mini<br />
ga da gan et mek lik (8-n ji dü ze diΔ);<br />
Kons ti tu siÿa da ag zal madyk äh li hu kuklar<br />
dan halky◊ peÿda lan ma hu kugy (9-<br />
njy dü ze diΔ) bar. Hu kuk lar hakyn daky<br />
bill ka bul edi le ni bäri, fe de ral Kons ti tusiÿa<br />
ÿe ne-de di◊e 16 dü ze diΔ gi ri zil di.<br />
Dog rusy, so◊ky gi ri zi len dü ze diΔle ri◊<br />
birnäçe si hö kü met gur luΔy na we edÿän<br />
iΔle ri ne täze den ga ral magy na alyp baran<br />
hem bol sa, olary◊ kö pü si Hu kuk lar<br />
hakyn daky bill de iΔle nip dü zü len ler den<br />
ugur aldy we yn san hu kuk laryny◊ we<br />
azatlyk laryny◊ ÿaÿba◊lan magyny üns<br />
mer ke zin de goÿdy.<br />
WA≈ING TONY÷<br />
PREZIDENTLIK ETMEGI<br />
Kon fe de ra siÿa gu rul taÿyn da ara alnyp<br />
mas la hat laΔy lan i◊ so◊ky me se le<br />
il kin ji pre zi dent saÿlawlaryny ge çir mek<br />
me se le si boldy. 1789-njy ÿyly◊ mart<br />
aÿyny◊ 4-ün de AB≈-da eÿÿäm hö kümet<br />
dörär diÿip çak edi lip, Δol gün de<br />
hem pre zi dent saÿlawyny ge çir meklik<br />
ma kul landy. Täze döwle ti◊ baΔtutany<br />
hök mün de di◊e Jorj WaΔing tony◊<br />
ady hem me le ri◊ di lin de di we 1789-njy<br />
ÿyly◊ 30-njy ap rel de ol bi ragyz dan Prezi<br />
dent saÿlandy. ≈on dan bäri döwlet<br />
baΔtu tanlygy na saÿla nan her bir pre ziden<br />
ti◊ ediΔi ÿaly, WaΔing ton öz bor juny<br />
we pre zi dent lik we zi pe si ni ada latly berjaÿ<br />
et jek di gi ne hem „Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
Kons ti tu siÿasyny aÿap sak la jakdygy na<br />
we go ra jakdygy na” ka sam et di.<br />
WaΔing ton we zi pe si ne gi riΔen pursatyn<br />
da täze Kons ti tu siÿa ne-hä däpdes<br />
sury◊, ne-de jemgyÿet çi lik pi ki ri◊<br />
gol dawyny duÿÿardy. Üs te si ne-de, täze<br />
hö kü met öz diwanyny dö ret me li di. Gazna<br />
salgyt lar dan-da pul düΔmeÿär di we<br />
täze kazyÿet ul gamy dö re dilÿänçä, kanun<br />
lar güÿje gi rip bil meÿär di. GoΔun az<br />
sanlydy. Flot ÿok diÿen ÿalydy.<br />
Kong res tiz den-tiz döwlet de par tament<br />
le ri ni we kätip li gi To mas Jefersona<br />
hem Alek sandr Ga mil to na ynany lan maliÿe<br />
mi nistr li gi ni dö ret di. ≈ol bir wagtda<br />
Kong res ada latly kazyÿe ti◊ fe de ral<br />
gul lugyny dö ret di. Ul gamy◊ çägin de<br />
dü zü min de di◊e bir BaΔ kazy we bäΔ<br />
ag zasy bo lan Ÿo kary ka ziÿet däl-de,
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
eÿsem 3 sany fe de ral Δäher we 13 sany<br />
et rap kazyÿet le ri bardy. ≈eÿle-de, harby<br />
mi nistr we BaΔ ak lawçy bel le nip di.<br />
WaΔing ton haÿsydyr bir ka rary ka bul<br />
et me zin den ö◊, pi kir le ri ne ÿo kary ba ha<br />
berÿän adam lary bi len mas la hat laΔmaga<br />
sar pa goÿÿandygy üçin, ol he miΔe Δol<br />
en di gi ne eÿer di, di◊e Δon dan so◊ Ameri<br />
kany◊ Pre zi den ti ni◊ Kong res ta rapyndan<br />
dö re dilÿän de par ta ment le ri◊ baΔtutan<br />
laryn dan yba rat bo lan diwan ha nasy<br />
öz iΔi ne baΔlady.<br />
≈ol bir wagt da ÿurt gyΔarnyksyz<br />
ösÿär di we Ÿewro pa dan gö çüp gelÿän<br />
adam lary◊ sany bar ha artÿardy. Ameri<br />
kaly lar gün ba ta ra süÿΔÿär di ler: Täze<br />
Ang liÿany◊ we Pen silwanÿi any◊ ilaty<br />
Ogaÿony◊ çägi ne gö çüp gidÿär di, wirji<br />
niÿaly lar we de mir gazyk hem gü nor ta<br />
ka ro li naly lar bol sa Ken tukkä we Tennesä<br />
göçÿär di. Köp bol madyk pu la kiçiräk<br />
fer many satyn alyp bolÿardy, iΔçi<br />
güÿji we li, örän köp ge rek bolÿardy.<br />
Nÿu-Ÿork, Pen silwa niÿa we Wir ji niÿa<br />
Δtat laryny◊ gün ba taryn daky um masyz<br />
gi◊ mes top rakly jül ge ler tiz wagt dan<br />
ÿur du◊ gal la meÿdany na öwrül di.<br />
Haryt lary◊ kö pü si ni◊ en tek hem ÿurdu◊<br />
ho jalyk laryn da taÿÿar lanÿandygy na<br />
ga ra maz dan, se na gaty◊ ösÿän di gi äΔgärdi.<br />
Mas sa çu sets de we Rod-Aÿlend de<br />
mö hüm dok ma se na gatyny◊ düÿbi tutuldy.<br />
Kon nek ti kut da sa gat lar we de mir<br />
önüm le ri ÿa salÿardy, Nÿu-Ÿork da, Nÿu-<br />
Jer si de we Pen silwa niÿa da kagyz, aÿna,<br />
çoÿun we de mir ön dü ri lip baΔlandy.<br />
Gämi gur luΔygy Δeÿle bir gi◊ möç be re<br />
eÿe boldy we li, Bir leΔen ≈tat lar de◊iz çilik<br />
de di◊e Ang liÿa dan yza galÿardy we<br />
ikin ji orun da durÿardy. Baryp-ha, 1790-<br />
njy ÿyl dan ö◊ hem ame ri kan gämi le ri<br />
Hy taÿa sü tük li de ri le ri ÿe tirÿär di ler we<br />
ol ÿer den çaÿ, hoΔboÿ ysly zat lar hem<br />
ÿü pek ge tirÿär di ler.<br />
Ÿur du◊ ösüΔi üçin örän çylΔyrymly<br />
bo lan Δol wagt da WaΔing tony◊ pa rasatly<br />
ÿol baΔçylygyny◊ aÿgytly äh miÿeti<br />
boldy. Ol mil li hö kü me ti dö ret di, ö◊<br />
Bri ta niÿa we Is pa niÿa de giΔli ÿer le ri◊<br />
me se le si ni çöz mek mak sady bi len ÿö rite<br />
syÿa sat iΔläp düz di, de mir gazyk-günba<br />
tar ser he di ni ka da laΔdyrdy we üç sany<br />
täze Δtaty◊: Wer monty◊ (1791), Ken tukki<br />
ni◊ (1792) we Ten ne si ni◊ (1796) ÿaranly<br />
ga ka bul edil me gi ne gö zeg çi lik etdi.<br />
Ahyryn da, WaΔing ton özü ni◊ so◊ky<br />
hoΔlaΔyk sö zün de öz halky na: „DaΔary<br />
ÿurt dünÿäsi ni◊ haÿsy-da bol sa bir böle<br />
gi bi len he miΔe lik ÿa ran bol mak dan<br />
ga ça du ru◊” diÿip tabΔyrdy. Ber len Δol<br />
mas la hat ame ri kaly lary◊ gel jek ki ne sille<br />
ri ni◊ dünÿäni◊ ga lan bö le gi bi len gatnaΔyk<br />
lary na täsi ri ni ÿe tir di.<br />
GAMILTON JEFERSONA<br />
GAR≈Y ÇYKŸAR<br />
1790-njy ÿyl lar da ÿü ze çykan<br />
fe de ralçy lary◊ we an ti fe de ralçylary◊<br />
arasyn daky dartgynlylyk ameri<br />
kan taryhy na ep-es li täsi ri ni ÿe tir di.<br />
Fe de ralçy la ra ≈u le rowlary◊ baÿ maΔgalasyny◊<br />
bir gyzy na öÿle nen Alek sandr<br />
Ga mil ton ÿol baΔçylyk et di. Olar de◊iz<br />
port laryny◊ Δäher täjir çi lik bäh bit le rini◊<br />
ta rap darydy lar; fe de ralçy la ra garΔy<br />
to pa ra To mas Jeferson baΔtu tanlyk et di.<br />
Olar bol sa oba lary◊ we gü nor ta Δtat lary◊<br />
bäh bi di ni araÿardy. Iki to pary◊ arasyndaky<br />
je del ler, esa san, mer ke zi hö kü meti◊<br />
we Δtat lary◊ ygtyÿarlyk lary ba ra daky<br />
me se le le re de giΔli di: fe de ralçy lar güÿç li<br />
fe de ral hö kü met ug run da çykyΔ edÿär diler,<br />
fe de ralçy la ra garΔy to par bol sa Δtatlary◊<br />
hu kuk lary ug run da gö reΔÿär di.<br />
Ga mil ton berk mer ke zi hö kü me ti◊<br />
ta rap dary bo lup, täjir çi li gi◊ we se nagaty◊<br />
bäh bi di ni araÿardy. Ol ame ri kan<br />
jemgyÿe tin de ne ti je li iΔle mek li ge, tertip-düz<br />
gü ne we gu ra maçylykly bol maga<br />
söÿgi dö ret di. Kong re si◊ we kil ler<br />
pa la tasyny◊ „jemgyÿet çi lik ynamyny
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
goldamak” meÿilnamasyny kabul etmek<br />
çagyryΔy na jo gap edip, ol di◊e bir halk<br />
hojalygyna degiΔli ykdysady ÿörelgeleri<br />
hödürlemek hem olary kabul etmek bilen<br />
çäk lenmän, eÿsem ÿurdy ne ti je li dolandyrjak<br />
hökümeti◊ hem aladasyny etdi.<br />
Ga mil ton se na gaty◊, söwdany◊<br />
we döwlet iΔi ni◊ ös me gi üçin Ame rika<br />
karz pu lu◊ ze rurdygyny belläp geçdi.<br />
≈eÿle-de, bu iΔler de döwle te halky◊<br />
doly ynamyny◊ we gol dawyny◊ bolmagy<br />
wajypdy. Köp ler döwlet ber gile<br />
ri ni doly ÿa-da bö lek leÿin ÿatyr mak<br />
is le di ler, ÿö ne Ga mil ton onu◊ doly<br />
tö len me gi ni ta lap et di. ≈eÿle hem, ol<br />
Kong re se rewolÿu siÿa wagtyn da Δtatlary◊<br />
eden ber gi le ri ni tö le me gi öz üs tüne<br />
al maklygy tek lip et di.<br />
≈eÿle hem, Ga mil ton ÿur du◊ dürli<br />
ÿer le rin de bö lüm le ri ni aç mak hukugy<br />
bi len Bir leΔen ≈tat lary◊ bankyny<br />
dö ret me gi◊ meÿil na masyny iΔläp düzdi.<br />
Ol döwlet zik ge ha nasyny◊ dö re dilme<br />
gi ni◊ ke pi li hök mün de çykyΔ et di,<br />
ol „se na gaty◊ täze pu dagy” jüm le si ni<br />
ulanyp, paçdyr-tö leg le ri◊ gi ri zil me gi ni◊<br />
äh miÿet li di gi ni nyg tady we Δol çäre le ri◊<br />
täze dörän kär ha na lary◊ bäh bi di ni go ramak<br />
da wagt laÿyn kö mek bol jakdygyny<br />
we öza ra bäs leΔÿän mil li se na gaty◊ ösme<br />
gi ne ÿar dam et jek di gi ni aÿtdy. ≈u lar<br />
ÿaly çäre ler fe de ral hö kü me ti◊ kre ditleΔdir<br />
me gi üçin mäkäm esasy◊ dö re dilme<br />
gi, o◊a ber gi le ri üz mek üçin bü jet<br />
gir de ji çeΔme le ri ni◊ äh li si ni◊ be ril me gi<br />
söwdany◊ we se na gaty◊ ös me gi ne uly<br />
iter gi ber di. ≈eÿle hem, bu çäre ler gujur-gaÿratly<br />
te le ke çi ler to paryny◊ dö reme<br />
gi ne alyp bardy we olar bol sa mil li<br />
hö kü me ti◊ ta rap dary boldy lar.<br />
Jeferson bolsa merkezden dolandyrylmaÿan<br />
oba hojalyk respublikasyny◊ tarap<br />
darydy. Ol mer ke zi hö kü me ti◊ di◊e<br />
daΔary gat naΔyk lar esasyn da berk boljakdygy<br />
na ynanÿardy, öz ge me se le le re<br />
degiΔlilikde bolsa ol merkezi hökümeti◊<br />
berk bolmagyny◊ hökman däldigini nygtaÿÿardy.<br />
Ga mil tony◊ i◊ be lent mak sadyda<br />
has ne ti je li iΔläp bil jek bir gu ra ma<br />
döretmekdi, Jefersony◊ maksady bolsa,<br />
onu◊ birwagt lar: „Men gaty bir iΔje◊ hökümeti◊<br />
tarapdary däl” diÿip aÿdan sözünden<br />
mälim. Gamilton baΔ-baΔdaklykdan<br />
gorkÿardy we düz gün-ter ti bi◊<br />
ta rap darydy; Jeferson zor luk sü te minden<br />
he der edÿär di we azatlyk nuk daÿnazaryndan<br />
pikir ÿöredÿärdi.<br />
Bir leΔen ≈tat lar üçin Δu täsir le ri◊ ikisi<br />
ni◊ hem äh miÿe ti ulydy. Beÿle ÿag daÿ<br />
ÿur du◊ bäh bi di ne boldy, çün ki wagty◊<br />
geç me gi bi len Δu iki adam bi le leΔip, bir<br />
umumy düΔünjä eÿe rip bil jek di. Jeferson<br />
ÿur du◊ Döwlet sek re tary we zi pesi<br />
ne ge çip-geçmänkä, olary◊ arasyn da<br />
ÿü ze çy kan çe ke leΔik fe de ral Kons ti tusiÿany◊<br />
maz munyny◊ baΔga ça we düÿpli<br />
mö hüm ähe◊de beÿan edil me gi ne getir<br />
di. Ha çan-da, Ga mil ton Kong re se<br />
mil li banky dö ret mek ba ra daky ka nun<br />
tas la masyny hö dürlän de, Jeferson o◊a<br />
garΔy çykdy. ≈tat lary◊ hak-hu kukly<br />
bol magyny ta lap edÿän le ri◊ peÿdasy na<br />
çykyΔ edip, ol fe de ral hö kü me te ber len<br />
ygtyÿarlyk lary◊ bi rin-bi rin Kons ti tusiÿa<br />
da sa nalyp ge çilÿän di gi ni we galan<br />
hu kuk lary◊ bol sa Δtat la ra be rilÿändi<br />
gi ni, em ma fe de ral hö kü me ti◊ bank<br />
dö retmäge hu kugyny◊ bardygy dogrusyn<br />
da Kons ti tu siÿany◊ hiç bir ÿe rin de<br />
aÿdyl maÿandygyny nyg tady.<br />
Ga mil tony◊ pi ki ri çe, ka nun tas lamasyn<br />
da aΔa köp jik me-jik le ri◊ ge tirilÿän<br />
li gi ze rarly, mer ke zi hö kü me ti◊<br />
äh li ygtyÿarlyk laryny umumy söz lemler<br />
ar kaly beÿan et me li bo landygyny,<br />
Δo lary◊ bi ri ne laÿyklyk da Kong re se<br />
beÿle ki ag zalÿan hu kuk lary◊ hem me si ni<br />
ama la aΔyr ma ga, „Ze rur bo lan äh li kanun<br />
lary çy kar ma ga” hu kugy◊ be rilÿändi<br />
gi duÿulÿar. Kons ti tu siÿa laÿyklyk da,<br />
fe de ral hö kü met salgyt lary◊ möç be ri ni<br />
kes git lemäge we ÿyg na ma ga, ber gi le-
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
ri tö lemäge, karz al ma ga ygtyÿarlydyr.<br />
Mil li bank bol sa Δu iΔle ri ber jaÿ etmäge<br />
ge rek bo lan maddy kö me gi berme<br />
li dir. Hut Δo nu◊ üçin, özü ne ber len<br />
ygtyÿarlyk lary◊ çägin de, Kong re se Δu lar<br />
ÿaly banky dö ret mek li ge hu kuk be ril di.<br />
WaΔing ton we Kong re si◊ ag za lary Gamil<br />
tony◊ pi ki ri bi len yla laΔdy lar.<br />
RAŸAT ^Ö NE WE DA≈ARY<br />
SYŸASAT<br />
ŸaΔ hö kü me ti◊ il kin ji we zi pe le ri ni◊<br />
bi ri ÿur du◊ ykdy sadyÿe ti ni ber kit mek<br />
we döwleti◊ maliÿe howpsuzlygyny gazan<br />
mak bo lup du ran hem bol sa, Bir leΔen<br />
≈tatlar halkara iΔlerini-de ünsden düΔürmeÿär<br />
di. WaΔing tony◊ daΔary syÿasatyny◊<br />
esasy ugry ÿur du◊ ÿa ra laryny<br />
be jer mek üçin we mil li bü tewi lik ugrun<br />
da alyp barÿan iΔi ni ÿuwaΔ-ÿuwaΔ<br />
dowam etmek üçin, ÿurda zerurdan-zerur<br />
bolan parahatçylygy saklamakdy. Ÿöne,<br />
Ÿewro pa daky ÿag daÿ bu meÿil na malary◊<br />
baΔa bar magy na howp salÿardy.<br />
Amerikalylary◊ köpüsi Fransiÿada bolup<br />
geçÿän rewolÿu siÿany uly gyzyk lan ma<br />
hem duÿgu daΔlyk bi len syn laÿardy lar.<br />
1793-n ji ÿyly◊ ap re lin de ge len täze lik<br />
Δol uruΔ me se le si ni AB≈-ny◊ hem syÿasy<br />
meselesine öwürdi. Fransiÿa Beÿik Brita<br />
niÿa we Is pa niÿa garΔy uruΔ yg lan et di.<br />
Raÿat ^öne bolsa Amerika Fransuz respublikasyny◊<br />
täze ilçisi hökmünde gelmelidi.<br />
1793-n ji ÿyly◊ ÿanwaryn da Lo rol<br />
Lu is XVI öl dü ri len den so◊, Bri ta niÿa,<br />
Is pa niÿa we Gol lan diÿa Fran siÿa bilen<br />
uruΔa gi riΔdi ler. 1778-n ji ÿyl da ÿaranlyk<br />
ba ra da gol çe ki len fran suz-a me rikan<br />
Δert na masy na laÿyklyk da, AB≈ we<br />
Fran siÿa mü di mi lik ÿa randy lar we Ameri<br />
ka Fran siÿa West-Hin di ada laryny gora<br />
ma ga kö mek ber me li di. Em ma Δol<br />
wagt AB≈ harby we ykdy sady taÿdan<br />
gaty gowΔak bo lanlygy üçin, onu◊ güÿçli<br />
ÿewro pa döwlet le ri bi len ÿe ne-de<br />
bir urΔa baΔ goΔma ga ÿag daÿy ÿokdy.<br />
1793-n ji ÿyly◊ 22-n ji ap re lin de WaΔington<br />
1778-n ji ÿyly◊ Δert na masyny◊ Δertle<br />
ri ni üs tün lik bi len ÿatyrdy. Ne ti je de,<br />
AB≈ „dost lukly we uruΔ edÿän ÿurt lar<br />
ba batyn da bi ta rap ÿurt” diÿlip yg lan<br />
edil di. Bu bol sa öz ge ze gin de ame rikan<br />
ga raΔsyzlygyny üp jün et di. Ame rika<br />
ge len wagtyn da ^ö ne ni köp adamlar<br />
gyzgyn ka bul et se ler hem, hö kü met<br />
ony sowuk-sa la res mi lik bi len garΔylady.<br />
Mu◊a ga har lan mak bi len ol ÿe sir<br />
aly nan bri tan gämi si ni hu susy söweΔ<br />
gämi si ne öwrüp ulan mazlyk hakyn daky<br />
wa dasyny bozÿar. ≈eÿle hem, ^ö ne hökü<br />
met eda ra laryny inkär edip, pi kir le rini<br />
özü ni mähir li garΔy lan ame ri kaly la ra<br />
ÿe tirmäge sy nanyΔdy. ≈on dan so◊ köp<br />
wagt geçmänkä, AB≈ ^ö ne ni yzy na<br />
çagyr magy Fran siÿa dan ta lap et di.<br />
^ö ne bi len bagly bu wa ka Ame ri ka<br />
bi len Fran siÿany◊ gat naΔyk laryny kynlaΔdyrdy.<br />
On suz-da, Δol wagt da AB≈ny◊<br />
Beÿik Bri ta niÿa bi len gat naΔyk lary<br />
hem öwer lik li däl di. Bri tan goΔun lary Δol<br />
wag ta çen li AB≈-ny◊ gün ba tar ser het lerin<br />
de ki çi ga la lary el de sak laÿardy lar,<br />
çün ki rewolÿu siÿa döwrün de i◊lis le ri◊<br />
eÿe çi li gi ne ge çen mülk le re ame ri kaly lar<br />
tö leg etmän di ler we yzy na al mandy lar,<br />
Ang liÿany◊ harby-de◊iz gämi ler toplumy<br />
bol sa Ame ri kany◊ söwda gämile<br />
ri ni sak lap, ele salÿardy lar. ≈u me sele<br />
le ri ka da laΔdyr mak üçin, WaΔing ton<br />
1794-n ji ÿyl da Lon do na BaΔ kazy Jeÿi<br />
adat dan daΔary il çi hök mün de ug ratdy.<br />
Ang liÿa da Jeÿ bir Δert na ma bag laΔmagy<br />
baΔardy. ≈ol Δert na ma gün ba tar ga la lardan<br />
bri tan goΔun laryny◊ çy karyl magyna<br />
ke pil geçÿär di, Lon don hem 1793–<br />
1794-n ji ÿyl lar da Bri ta niÿa ta rapyn dan<br />
sak lanyp, ele sal nan gämi le ri◊ we ÿükle<br />
ri◊ öwe zi ni dol ma ga söz ber di. AB≈ny◊<br />
ÿag daÿyny◊ gowΔakdygyny na za ra<br />
al mak bi len Δol Δert na ma ame ri kaly lary◊
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
West-Hin di ada lary bi len söwdasy na<br />
berk çäk len dir me ler gi riz di, em ma geljek<br />
de ame ri kan gämi le ri ni◊ hem ÿükle<br />
ri ni◊ sak lanyp, ele salyn magy, ÿa-da<br />
ame ri kan de◊iz çi le ri ni◊ bri tan harbyde◊iz<br />
gul lugy na alyn magy ba rasyn da<br />
hiç zat ag zal maÿar. ≈eÿle hem, Jeÿ Britan<br />
ta rapyny◊ bir tek li bi bi len yla laΔdy.<br />
≈o◊a laÿyklyk da, äh li azyk üp jün çi li gi,<br />
harby-de◊iz top lumyny◊ emlägi, harby<br />
en jam lar kont ra ban da ha sap landy we<br />
olary bi ta rap gämi ler bi len duΔmany◊<br />
gämi du ral gasy na ÿe tir mek ga dan edilme<br />
li di.<br />
Jeÿi◊ Δert na masy köp lenç res publi<br />
kaçy lar ÿa-da de mok ra tik res pub likaçy<br />
lar at landyrylÿan an ti fe de ralçylary◊<br />
arasyn da güÿç li nägi le lik dö ret di.<br />
Fe de ralçy lar bri tan syÿa saty ug run da<br />
gö reΔÿär di ler, sebäbi olary◊ bäh bi di ni<br />
go raÿan söwda-satyk gul luk lary Beÿik<br />
Bri ta niÿa bi len söwda dan um masyz<br />
peÿda görÿär di ler. Onu◊ ter si ne, respub<br />
li kaçy lar Fran siÿa bi len ÿa ranlyk<br />
ug run da gö reΔÿär di ler, ol köp de re je de<br />
ide olo gi ki sebäp ler bi len düΔün di rilÿär di<br />
we Jeÿi◊ Δert na masyny Beÿik Bri ta niÿa<br />
üçin örän amatly diÿip ha sap laÿardy lar.<br />
Ÿö ne, uza ga çe ken çe kiΔme ler den so◊<br />
Se nat Δert na many ma kul lady.<br />
ADAMS WE JEFERSON<br />
Pre zi dent we zi pe sin de 8 ÿyl dan artyk<br />
gul luk et mez li gi ÿü re gi ne berk düwen<br />
WaΔing ton 1797-n ji ÿyl da döwlet baΔtutanlygy<br />
we zi pe sin den çe kil di. Onu◊<br />
mas sa çu sets li orun ba sary Jon Adams<br />
döwle ti◊ täze baΔtu tanlygy na saÿlandy.<br />
En tek pre zi dent lik we zi pe si ne geçmänkä,<br />
Adams Ga mil ton bi len ters leΔip di –<br />
bu bol sa bü tewi li gi ni ÿi ti ren par tiÿa tarapyn<br />
dan onu◊ peÿda lanyl magy na esas<br />
boldy.<br />
Ÿur du◊ içindäki Δu lar ÿaly kynçylykly<br />
ÿag daÿ hal ka ra de re je sindäki<br />
näsazlyk lar sebäp li has hem çylΔyrymlaΔdy:<br />
Jeÿi◊ Ang liÿa bi len so◊ky gelen<br />
yla laΔygy na ga hary ge len Fran siÿa<br />
duΔman ta rapy◊ port lary na ug radylÿan<br />
azyk üp jün çi li gi ni◊, harby-de◊iz toplumyny◊<br />
emlägi ni◊, harby en jam lary◊<br />
Fran suz harby-de◊iz güÿç le ri ta rapyndan<br />
ele salyn magy ba ra da bri tan lary◊<br />
de li lin den peÿda landy. 1797-n ji ÿyla<br />
çen li Fran siÿa ame ri kan gämi le ri ni◊<br />
300-ü ni ele saldy we AB≈ bi len dip loma<br />
tik gat naΔyk laryny kes di. Ÿag daÿy<br />
ka da laΔdyr mak boÿun ça gep leΔik ler geçir<br />
mek mak sady bi len Adams üç we ki lini<br />
Pa ri¤e ug ra dan da, daΔary iΔler mi nistri<br />
≈arl Mo ris dö Ta leÿrandy◊ agent le ri<br />
(Adams Kong res üçin taÿÿar lan ha sabatyn<br />
da olary „XYZ” diÿip at landyrÿar)<br />
gep leΔik le ri◊ di◊e AB≈-ny◊ Fran siÿa<br />
12 mil li on dol lar karz be ren we fransuz<br />
hö kü me ti ni◊ res mi adam lary na para<br />
ge çi ren ma halyn da baΔlan jakdygyny<br />
ha bar ber di. Bu bol sa ame ri kaly lary◊<br />
Fran siÿa duΔmançylygyny◊ art magy na<br />
sebäp boldy. „XYZ” diÿlip at landyry lan<br />
Δol iΔ goΔun sanyny◊ kö pel dil me gi ne we<br />
Δol wagt lar täze döräp barÿan AB≈-ny◊<br />
harby-de◊iz güÿç le ri ni◊ ber ke me gi ne<br />
alyp bardy.<br />
1799-njy ÿylda amerikalylar fransuzlar<br />
bi len de◊iz de en çe me ge zek söweΔe<br />
giriΔenlerinden so◊, uruΔ gutulgysyz ÿaly<br />
bo lup gö rün di. Bu çylΔyrymly ÿag daÿda<br />
Adams urΔu◊ baΔlan magyny islän Gamil<br />
tony◊ diÿe ni ne gitmän, Fran siÿa üç<br />
sany täze ko mis sar iber di. Edil Δol wagt<br />
häkimiÿet baΔyna gelen Napoleon olary<br />
mähir li garΔy laÿar we dörän howply<br />
ÿag daÿ 1800-n ji ÿyl yla laΔygyny◊ baglaΔyl<br />
magy ne ti je sin de ara dan aÿrylÿar<br />
we Δol yla laΔyk Bir leΔen ≈tat lary 1778-<br />
nji ÿylda Fransiÿa bilen goranmak maksady<br />
bilen döreden ÿaranlygyndan resmi<br />
taÿdan çyk magy na alyp bardy. Ÿö ne,<br />
Amerikany◊ ÿagdaÿyny◊ gowΔaklygyny<br />
hasaba alyp, Fransiÿa fransuzlar tarapyn-
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
dan basylyp alnan amerikan gämilerini◊<br />
öwe zi ni dol mak üçin 20 mil li on dol lar<br />
tölemekden boÿun gaçyrdy.<br />
Fran siÿa bo lan duΔmançylyk Kongres<br />
de daΔary ÿurt lu lar we nägi le lik döredÿän<br />
ler ba ra daky ka nun lary◊ ka bul<br />
edil me gi ne alyp bardy. Bu ka nun lary◊<br />
ame ri kan raÿat azatlyk laryny berk go ramak<br />
da äh miÿe ti bardy. Raÿatlyk ber megi◊<br />
möh le ti ni ö◊ki 5 ÿyl bol magyn dan<br />
14 ÿy la üÿt ge den raÿatlyk ber mek ba radaky<br />
täze ka nun „res pub li kaçy lary goldaÿar”<br />
diÿlip Δüb he edilÿän ir lan diÿaly<br />
we fran siÿaly im mig rant lary◊ garΔysy na<br />
gö nük di ri lip di. Bary-ÿogy iki ÿyl he reket<br />
eden daΔary ÿurt lu lar ba ra daky kanun<br />
Pre zi den te uruΔ döwrün de daΔary<br />
ÿurt lu lary ÿurt dan çy kar mak ÿa-da tussag<br />
et mek ÿaly hu kuk lar ber di. Nägi lelik<br />
dö redÿän ler ba ra daky ka nun ÿur du◊<br />
Pre zi den ti ÿa Kong re si ba ra da „ÿa lan,<br />
gal ma gally ÿa my ja bat atyjy” zat lary<br />
ÿaz magy, aÿt magy ÿa-da çap et megi<br />
ga da gan et di. Nägi le lik dö redÿän ler<br />
ba ra daky ka nu na esas lanyp, üs tün likli<br />
ge çi ri len iki-ÿe ke der◊ew iΔle ri raÿat<br />
azatlyk lary ug run daky gö reΔde pajy galy<br />
ÿag daÿla ra alyp bardy we res pub li kaçyla<br />
ra uly gol daw be ril me gi ne ge tir di.<br />
Bu ka nun lar güÿç li garΔyly ga du çar<br />
boldy. Jeferson we Mädi son 1798-n ji<br />
ÿyly◊ noÿabr we de kabr aÿlaryn da Kentuk<br />
ki we Wir ji niÿa Δtat laryny◊ ka nun<br />
çy karyjy gu ra ma lary na jar na ma laryny<br />
ka bul et mek de he maÿatkär bol du lar.<br />
≈ol jar na ma la ra laÿyklyk da Δtat lar fe deral<br />
lary◊ he re ket le ri ba ra da öz pi kir le rini<br />
„aÿdyp” bilÿär ler we olary „ÿatyryp”<br />
bilÿär ler. „Ÿatyr mak” tagly maty so◊ra<br />
gü nor ta Δtat lary◊ de mir gazyk Δtat lar bilen<br />
ba ha lar ba bat daky hem, el bet de, gulçulyk<br />
ba ra daky me se le ler de bo lan göreΔle<br />
rin de gü nor taly lary◊ bäh bit le ri ni<br />
go ra mak üçin ulany lar.<br />
1800-n ji ÿyly◊ ö◊üsy rasyn da ame rikan<br />
halky nähi li-de bol sa öz ge riΔlik le re<br />
ga raΔdy. WaΔing ton we Adams döwründe<br />
fe de ralçy lar güÿç li häki miÿe ti döret<br />
di ler, ÿö ne olar käte onu◊ ame ri kan<br />
halkyny◊ bäh bit le ri ne gul luk et mek ÿörel<br />
ge si ne sar pa goÿmagy baΔar mady lar.<br />
Olary◊ saÿlan Δu syÿasy ugry jemgyÿeti◊<br />
uly-uly to par laryny◊ öz le rin den<br />
daΔlaΔmagy na alyp bardy. My sal üçin,<br />
1798-n ji ÿyl da olar jaÿa, ÿe re we gul la ra<br />
salgyt salmak barada kanun kabul etdiler.<br />
Bu kanun ÿurdu◊ hususy eÿeçiligi bolan<br />
her bir adamy◊ bäh bi di ne dahyllydy.<br />
Jeferson ownuk mülk dar lar dan, dükançy<br />
lar dan we beÿle ki köp sanly ÿö nekeÿ<br />
zähmetkeΔlerden özüne berk goldaw<br />
döretdi, olar 1800-nji ÿylda bolan prezident<br />
saÿlawlaryny◊ ne ti je si ne ägirt uly<br />
täsi ri ni ÿe tir di ler. Jefersony◊ hut amerikan<br />
idealizmine eden çagyryΔlary ony<br />
örän meΔhur et di. Täze paÿtagt Δäher<br />
WaΔing ton da pre zi dent lik we zi pe si ne<br />
geç mez den ö◊ ge çi ri len il kin ji ka sam<br />
ediΔ dabarasynda sözlän sözünde Jeferson<br />
ÿur du◊ ÿaΔaÿjy lary na öz iΔle ri bi len<br />
meΔgullanmaga we kämilleΔmäge erkinlik<br />
ber jek di gi ne we olary◊ asu da durmuΔyny<br />
up jün et jek „ paÿhasly we salyhatly<br />
hökümeti” döretjekdigine söz berdi.<br />
Jefersony◊ di◊e Ak Tam da bolmagyny◊<br />
özi de mok ra tik he re ket lere<br />
iter gi berÿär di. Ol öz elin de iΔleÿän<br />
adam la ra öz le ri ni halky◊ ynam bil di ren<br />
adam lary diÿip ha sap la magy öwredÿärdi.<br />
Ol oba ho jalygyny we gün ba tar daky<br />
ÿer le ri öz leΔdi rip, bar ha ÿaÿba◊lan magy<br />
höwes len dirÿär di. „Ame ri ka ejiz ler<br />
üçin jen net bo lar” diÿÿän ynamyn dan<br />
ugur alyp, ol raÿatlyk ber mek ba radaky<br />
li be ral ka nuny◊ ka bul edil me gi ni<br />
çalt laΔdyrdy. Pre zi dent lik we zi pe si ni◊<br />
ikin ji tapgyry ta mam lanyp barÿar ka,<br />
onu◊ ö◊den gö rü ji ma liÿe mi nist ri Albert<br />
Gäl le tin AB≈-ny◊ döwlet ber gi si ni<br />
560 mil li on dol lar dan hem azalt magy<br />
baΔardy. Bü tin ÿurt „Jefersony◊ ta galla<br />
joΔgunyny◊” tol kuny bi len süÿΔüp
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
barΔy na, ame ri kan Δtat lary yzly-yzy na<br />
saÿlawla ra gat naΔmak da ta lap edilÿän<br />
mülk li bol mak düz gü ni ni ÿatyrdy lar,<br />
je naÿat eden ler we ber gi dar lar üçin has<br />
yn san perwer ka nun lary◊ ka bul edil megi<br />
ni ga zandy lar.<br />
LUIZIANA WE BRITANIŸA<br />
Jefersony◊ ge çi ren çäre le ri ni◊ bi ri<br />
ame ri kan döwle ti ni◊ çäk le ri ni iki es se<br />
gi◊elt di. Ÿe di ÿyl lap dowam eden urΔu◊<br />
ahyryn da Fran siÿa Mis si si pi derÿasyny◊<br />
gün ba tarlygyn daky ÿer le ri Is pa niÿa berdi.<br />
≈ol ÿer ler bi len bir ha tar da derÿany◊<br />
aΔaky akymyn daky Täze Or le an gämi<br />
du ral gasy hem Is pa niÿany◊ eÿe çi li gi ne<br />
geç di. ≈ol gämi du ral gasy bol sa Ogaÿo<br />
we Mis si si pi jül ge le rin de ön dü rilÿän<br />
ame ri kan oba ho jalyk önüm le ri ni◊<br />
daΔal magyn da mö hüm bir du ral ga bo lup<br />
hyz mat edÿär di. Jefersony◊ AB≈-ny◊<br />
Pre zi den ti we zi pe si ne gi riΔme gi ni◊ yzysü<br />
re Na po le on gowΔak is pan hö kü metin<br />
den Lu izi ana diÿlip at landyrylÿan bir<br />
zo lak ÿe ri◊ Fran siÿa gaÿtarylyp be ril megi<br />
ni ta lap et di. Beÿle he re ket ame ri kalylary<br />
howatyr landyrdy we ga har landyrdy.<br />
Na po le ony◊ Bir leΔen ≈tat lary◊ gün ba tar<br />
ser het le rin de äpet ko lo ni al im pe riÿany<br />
dö ret mek ba ra daky meÿil na ma lary<br />
ÿur du◊ için de dörän hem me oba lary◊<br />
howp suzlygy na we söwda et mek hukuk<br />
lary na howp salÿardy. Fran siÿa Luizi<br />
anany eÿeläÿse, „Δol pur sat dan biz<br />
bri tan flo tu na we halky na boÿun bolmalydyrys”<br />
diÿip Jeferson nyg tady.<br />
Beÿik Bri ta niÿa bi len ÿe ne-de bir<br />
urΔu◊ gu tulgysyzdygy na düΔü nen Napo<br />
le on gaz nasyny◊ üs tü ni ÿe tir mek we<br />
Lu izi anany Ame ri ka sat mak bi len ony<br />
Ang liÿa üçin elÿet mez et mek ka rary na<br />
gelÿär. Bu mak sat bol sa Jefersony Konstitusiÿa<br />
nukdaÿ nazaryndan kyn ÿagdaÿa<br />
saldy: Kons ti tu siÿa ÿer satyn al ma ga<br />
hu kugyny hiç bir häki miÿe te bermän di.<br />
Bir ba da Jeferson Kons ti tu siÿa dü ze diΔ<br />
gi riz mek çi boldy, ÿö ne onu◊ ge◊eΔçi leri<br />
munu◊ wagt talap etjekdigini, wagty◊<br />
geçmegi bilen Napoleony◊ pikirini◊ üÿtge<br />
me gi ni◊ müm kin di gi ni, Δeÿle hem,<br />
ÿer satyn al mak ygtyÿarlygyny◊ Δertna<br />
ma lary taÿÿar la mak ygtyÿarlygyny◊<br />
aÿrylmaz bir bölegi bolup durÿandygyny<br />
düΔün dir di ler. Jeferson: „Bi zi◊ ÿurdumyzy◊<br />
gowΔak binÿady er bet ne ti jeler<br />
berende, sagdyn pikir ony düzetmegi<br />
baΔa rar” diÿip köΔeΔdi.<br />
1803-n ji ÿyl da AB≈ 15 mil li on dol lara<br />
Lu izi anany satyn aldy. Ne ti je de, AB≈<br />
Täze Or le an gämi du ral gasy bi len birlik<br />
de 2,6 mln. ine dör dül km den-de köp<br />
tutÿan ÿer le re eÿe boldy. Ÿurt dagly, tokaÿly<br />
we derÿaly mes top rakly meÿda na<br />
eÿe boldy, ol ÿer ler 80 ÿyly◊ için de ÿurdu◊<br />
mer ke zi ne we dünÿäde i◊ köp gal la<br />
ön dürÿän meÿdan lary◊ bi ri ne öwrül di.<br />
1805-n ji ÿyl da Bri ta niÿa bi len Fransiÿany◊<br />
arasyn da uruΔ gi dip dur ka, Jeferson,<br />
pre zi dent li gi◊ ikin ji möh le ti ne<br />
gi riΔmek bi len: „AB≈ bi ta rapdyr” diÿip<br />
yg lan et di. SöweΔÿän ta rap lary◊ hersi<br />
beÿle ki ta rapy◊ gämi du ral ga lary na<br />
bi ta rap gämi le ri◊ bar magyny çäk lendir<br />
mek li ge çalyΔÿardy. Mu◊a ga ra mazdan,<br />
Bri tan ta rapyny◊ de◊iz ler de edÿän<br />
gö zeg çi li gi ze rarly, onu◊ gi ri zen ga dagançylygy<br />
we basy balyjylykly he re ketle<br />
ri Na po le on Fran siÿasyny◊ ge çirÿän<br />
çäre le rin den has howply boldy.<br />
1807-n ji ÿy la çen li bri ta niÿaly lar<br />
harby-de◊iz gämi ler ul gamyny has hem<br />
ber kit di ler. In di onu◊ ha taryn da harby<br />
gämi le ri◊ 700-i bardy, Δeÿle hem, 150<br />
mü◊e go laÿ de◊iz çi hem de◊iz pyÿada<br />
goΔunyny◊ es ger le ri bardy. De◊iz<br />
ÿol lary na köp sanly güÿç ler ta rapyn dan<br />
gö zeg çi lik edilÿär di. Olar fran suz gämi<br />
du ral ga lary na hiç bir ga mi goÿber meÿärdi<br />
ler we Bri ta niÿany◊ söwda kerwenle<br />
ri ni we ko lo niÿa lary na barÿan de◊iz<br />
ÿol laryny go ra mak bi len onu◊ söwda
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
howp suzlygyny üp jün edÿär di ler. Ÿöne<br />
bri tan de◊iz flo tuny◊ es ger le ri diÿse◊<br />
agyr Δert ler de ÿaΔaÿardy lar, Δo nu◊ üçin<br />
on da gul luk etmäge is leg bil dirÿän leri<br />
a◊satlyk bi len tap mak müm kin däldi.<br />
Hat da, de◊iz çi le ri◊ kö pü si gaçyp,<br />
pe na göz le gin de, ame ri kan gämi le rine<br />
barÿardy lar. Mun dan ha barly bri tan<br />
harby-de◊iz ofi ser le ri AB≈-ny◊ gämile<br />
ri ni bar la ma ga we on dan bri tan raÿatlaryny<br />
tapyp al ma ga öz le ri ni hu kukly<br />
saÿÿardy lar. Bu ÿag daÿ ame ri kaly lary◊<br />
namysy na degÿär di. Has be te ri-de, ameri<br />
kan de◊iz es ger le ri ni◊ bri tan ofi ser le ri<br />
ta rapyn dan zor bi len öz gul lugy na çe kilme<br />
gi di.<br />
Jeferson bri tan gämi le ri ni◊ Ame rika<br />
de giΔli suwlary◊ çägin den çyk magy<br />
ba rasyn da hö küm çy ka ran da, bri tan lar<br />
mu◊a jo gap edip, has köp de◊iz çi le ri iΔe<br />
çek di ler. Jeferson ykdy sady gysyΔ ulanmak<br />
bi len Ang liÿany egilΔi ge gelmäge<br />
mej bur et mek çi boldy. 1807-n ji ÿyly◊<br />
de kabryn da Kong res daΔary söwdany◊<br />
äh li si ni ga da gan edÿän bir ka nun kabul<br />
et di. Ki niÿaly hem bol sa, res publi<br />
kaçy lar (aslyn da hö kü me ti ni◊ çäk li<br />
bol magyny◊ ta rap dar lary) hö kü me ti ni◊<br />
ygtyÿarlyk laryny tü ke nik siz artdy ran<br />
bir ka nuny ka bul eden dik le ri ni duÿdular.<br />
≈on dan so◊ky di◊e bir ÿyly◊ için de,<br />
Ame ri kany◊ eks porty ö◊ki si ni◊ bäΔden<br />
bir bö le gi ne gaçdy. Ÿük ÿük le mekden<br />
we daΔa mak dan gelÿän peÿda ÿo ga<br />
çykdy. Täze Ang liÿa da we Nÿu-Ÿork da<br />
nägi le lik ler bar ha artdy. Oba ho jalygynda<br />
hem uly yza gi diΔlik ler duÿlup<br />
baΔlandy, çün ki gü nor ta we gün ba tar<br />
daÿhan lary◊ in di öz le rin den ar tan däne<br />
hasylyny, et önüm le ri ni we temmäki leri<br />
ni daΔary ba za ra ug radyp bil meÿän dikle<br />
ri sebäp li, nyrh lar ju da pe sel di.<br />
Ga raz, gi ri zi len Δeÿle ga da gançylyk<br />
Beÿik Bri ta niÿany açly ga se zewar edip,<br />
syÿa satyny üÿt getmäge mej bur eder<br />
diÿen umyt puç boldy. Ÿur du◊ için de<br />
nägi le li gi◊ art magy bi len Jeferson ÿük<br />
ÿük le mek den we ÿük daΔa mak dan ÿurda<br />
gelÿän peÿda lary ka da laΔdyryp bil jek<br />
aram rak bir çärä ÿüz urdy. Ol 1809-njy<br />
ÿyl da Çäk li ara gat naΔyk hakyn daky kanu<br />
na gol çek di. Bu ka nun Beÿik Bri taniÿa,<br />
Fran siÿa we olary◊ go lastyn daky<br />
ÿurt lar dan baΔga äh li ÿurt lar bi len söwda<br />
etmäge rug sat ber di.<br />
1809-njy ÿyl da Jeÿms Mädi son Jefersony◊<br />
or nu na AB≈-ny◊ pre zi dent ligi<br />
ne geç di. Beÿik Bri ta niÿa bi len gatnaΔyk<br />
bar ha ÿa ra maz laΔÿardy we bu<br />
iki ÿur du◊ arasyn da tiz den-tiz urΔu◊<br />
tu taΔjagy me se-mälim di. Pre zi dent britanly<br />
lary◊ mü◊ler çe ge zek AB≈-ny◊<br />
raÿat laryny zor bi len iΔe çe ken li gi ni<br />
aÿan edÿän ha sa baty taÿÿar lap, Kong resi◊<br />
ga ra magy na ber di. Üs te si ne-de, demir<br />
gazyk-gün ba tar ser he di◊ ÿa kasyn da<br />
ÿaΔaÿan lar in deÿle ri◊ gal ta mançylykly<br />
ço zuΔlaryn dan ejir çekÿär di ler. Munda<br />
Ka na da daky bri tan içaly laryny◊ eli<br />
bar diÿlen ynamly pi kir beÿan edil di.<br />
≈u sebäp li, ame ri kaly lary◊ ag la basy<br />
Ka na da basy balyjylykly hü jüm ama la<br />
aΔyr magy◊ ta rap dary boldy. El bet de, Δu<br />
iΔde ga zanyl jak üs tün lik ÿer li ame ri kan<br />
in deÿle ri ne bri tanly lary◊ edÿän täsi ri ne<br />
no kat goÿardy we Ame ri ka üçin ko loniÿa<br />
lar dö retmäge, täze ÿer ler aç ma ga<br />
müm kin çi lik bo lardy. Ame ri kan de◊iz<br />
es ger le ri ni◊ bri tan ofi ser le ri ta rapyndan<br />
zor bi len öz gul lugy na çe ki len li gi<br />
ze rarly dörän namys duÿgusy Ka na da<br />
basy balyjylykly hü jüm ama la aΔyr mak<br />
is le gi ni, urΔa gi riΔmek hy juwyny bar ha<br />
artdyrdy we 1812-n ji ÿyl da AB≈ Bri taniÿany◊<br />
garΔysy na uruΔ yg lan et di.<br />
1812-N JI ŸYLY÷ UR≈Y<br />
Bir leΔen ≈tat lar Bri ta niÿa bi len ÿene<br />
bir urΔa taÿÿar lanÿan döwrün de ÿurdu◊<br />
için de eme le ge len çu◊◊ur bö lüniΔik<br />
bi len ÿüz be-ÿüz boldy. Gü nor ta
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
we Gün ba tar urΔu◊ bol magyny is le se,<br />
Nÿu-Ÿork we Täze Ang liÿa urΔu◊ öz<br />
söwdasy na zyÿan et jek di gin den ugur<br />
alyp, o◊a garΔy bol du lar. ≈eÿle lik bi len,<br />
en tek doly taÿynlyk ÿok ka, uruΔ yg lan<br />
edil di. GoΔuny◊ ha taryn da adaty es gerle<br />
ri◊ sany ÿe di mü◊e-de ÿet meÿär di.<br />
Olar At lan ti kany◊ ke nar ÿa ka laryn da,<br />
Ka na da ser het le rin de, ÿur du◊ için de biri-bi<br />
rin den uzak aralyk da ÿer leΔen harby<br />
no kat la ra paÿlanypdy. ≈tat lar dan harby<br />
gul lu ga al nan tälim dir ter tip-düz gün<br />
gör me dik meÿle tin çi ler ola ra gol daw<br />
bol malydy.<br />
Harby he re ket ler ame ri kan goΔunyny◊<br />
Ka na da gir me gi bi len baΔlandy. Hü jüm<br />
wagtyn da we baΔarnykly ama la aΔyrylan<br />
bol sady, bir jem bo lup, Mon re ala<br />
garΔy edi len he re ket üs tün lik li bo lardy.<br />
Em ma äh li ÿö riΔ Δowsuz bo lup çykdy<br />
we ol bri tan lary◊ Det roÿty eÿe le me gi<br />
bi len gu tardy. Ÿö ne AB≈-ny◊ harbyde◊iz<br />
güÿç le ri uly üs tün lik ler ga zanyp,<br />
ame ri kaly lary◊ özü ne bo lan ynamyny<br />
galkyndyryp ber kit me gi baΔardy. ≈eÿle<br />
hem, At lan ti kany◊ suwlaryn da gat naÿan<br />
köp sanly hu susy gämi çi le ri◊ bir to pary<br />
1812–1813-n ji ÿyl lary◊ güÿzün de we<br />
gyΔyn da bri tan söwda gämi le ri ni◊ 500-<br />
ü ni ele saldy lar.<br />
1813-n ji ÿyl da ge çi ri len uruΔ he reket<br />
le ri Nÿu-Ÿork Δtatyn daky Eri kö lüni◊<br />
daΔyn da bo lup geç di. So◊ra AB≈ny◊<br />
Pre zi den ti bo lan Ge ne ral Wilÿam<br />
Gen ri Gar ri son halk meÿle tin çi le rin den<br />
we adaty harby es ger ler den yba rat bir<br />
goΔuny bi len Ken tuk ki den Det roÿta tarap<br />
ony basyp al mak mak sady bi len ugrady.<br />
Sentÿabr aÿyny◊ 12-sin de, en tek ol<br />
ÿo karky Ogaÿo da ka, ame ri kan gämi le rini◊<br />
bir to pary na baΔtu tanlyk edÿän Oliwer<br />
Ha zard Per ri ta rapyn dan Eri kö lün de<br />
i◊lis harby gämi le ri ni◊ der bi-dagyn edilen<br />
li gi ba ra da ha bar alÿar. Gar ri son Detroÿty<br />
eÿeläp, yza çe ki lip barÿan i◊lis leri<br />
we olary◊ in deÿ ÿa ran laryny Tem za<br />
derÿasyn da kowup dargyt mak bi len Kana<br />
da gir di. ≈eÿle lik de, Ka na dany◊ äh li<br />
ÿer le ri ame ri kaly lary◊ gö zeg çi li gi astyna<br />
geç di.<br />
Bir ÿyl ge çen den so◊, ÿagny 1814-<br />
nji ÿyl da uruΔda ÿe ne bir aÿgytly öwrüliΔik<br />
boldy, ser ker de To mas Mak do naf<br />
Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ de mir gazygyn daky<br />
≈amp leÿn kö lün de bri tan harby gämile<br />
ri bi len bo lan söweΔde üs tün çykdy.<br />
De◊iz den edilÿän gol dawyn dan ke silen<br />
i◊lis le ri◊ 10 mü◊ adam dan yba rat<br />
basy balyjy goΔuny Ka na da ta rap çekilmäge<br />
mej bur boldy. Edil Δol wagt<br />
diÿen ÿaly, „ÿu mur maly we weÿran etme<br />
li” diÿen buÿruk dan ugur alÿan i◊lis<br />
harby de◊iz gämi ler to pary At lan ti kany◊<br />
ke nar ÿa kasyn daky ame ri kaly lary gü nüne<br />
goÿmaÿardy. Awgust aÿyny◊ 24-i ni◊<br />
gi je sin de bar lag-ag taryΔ goΔuny AB≈ny◊<br />
mer ke zi hö kü me ti ni◊ ÿer leΔÿän ÿe ri<br />
bo lan Ko lum biÿa ok rugyny◊ WaΔing ton<br />
Δähe ri ne duÿdansyz baryp gir di we ony<br />
ot lady. Pre zi dent Jeÿms Mädi son Wir jiniÿa<br />
gaçyp git di.<br />
UruΔ dowam et me gi bi len, gep leΔikler<br />
alyp barÿan ame ri kan we i◊lis diplo<br />
mat lary bi ri-bi rin den eg liΔik et me gi<br />
ta lap edÿär di ler. Di◊e ser ker de To mas<br />
Mak do nafy◊ ≈amp leÿn kö lün de uly<br />
ÿe◊iΔ ga za nandygyny eΔi den den so◊,<br />
i◊lis ler eg liΔik et mek ba rasyn da ka ra ra<br />
gel di ler. 1814-n ji ÿyly◊ de kabr aÿyn da<br />
Beÿik Bri ta niÿany◊ adyn dan gep leΔik lere<br />
gat naΔan lar Gent (Bel giÿa da) Δert namasy<br />
na gol çek di ler. Ger sog Wel ling ton<br />
mu nu◊ hut Δeÿle bol magy ug run da tagal<br />
la baryny et di. Hu su san-da, uly çykdajy<br />
lary ta lap eden Na po le on uruΔlary<br />
sebäp li, Bri tan gaz nasyny◊ boΔap galmagy-da<br />
olary mu◊a mej bur et di. ≈ertna<br />
ma harby he re ket le ri◊ bes edil me gi ni,<br />
basylyp al nan ÿer le ri◊ di kel dil me gi ni,<br />
Δeÿle hem, ser het je del le ri ni çöz mek<br />
üçin, bir der◊ew to paryny◊ dö re dil megi<br />
ni ta lap edÿär. ≈ol ÿa raΔyk Δert na-
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
masyny◊ gol çe ki len li gin den bi ha bar<br />
ta rap lar Lu izi ana Δtatyny◊ Täze Or le an<br />
Δähe rin de söweΔle ri ni dowam et dirÿärdi<br />
ler. ≈ol ÿer de ge ne ral Änd ru Jäk sony◊<br />
ser ker de li gin de ame ri kaly lar bü tin urΔu◊<br />
dowamyn da i◊ uly ÿe◊Δe ÿet di ler.<br />
I◊lis ler we ame ri kaly lar yla laΔy ga<br />
gel mek ba ra da gep leΔik ler ge çirÿärkäler,<br />
Mas sa çu sets, Rod-aÿlend, Kon nek tikut,<br />
Wer mont we Nÿu-GempΔir Δtatlaryny◊<br />
fe de ralçy we kil le ri Kon nek tikut<br />
Δtatyny◊ Hart ford Δähe rin de „Je nap<br />
Mädi sony◊ urΔu na” garΔylyk bil dirÿän<br />
bir ÿyg na ga (konwen siÿa) jem len di ler.<br />
Täze Ang liÿa bir tär bi len duΔman bi len<br />
bü tin urΔu◊ dowamyn da söwda et me gi<br />
baΔarypdy, aslyn da, käbir ÿer ler, hat da,<br />
Δol söwdany◊ ar kasyn dan pa jar lap ösüpdi.<br />
≈eÿle-de bol sa, fe de ralçy lar uruΔ mil li<br />
ykdy sadyÿe ti çö kerÿär diÿip nyg tady lar.<br />
≈ol ÿyg na ga gat naΔan lary◊ käbir le ri ÿaranlyk<br />
dan çyk maly diÿip çykyΔ et di ler,<br />
ÿö ne we kil le ri◊ ag la basy res pub li kaçylary◊<br />
ygtyÿarlyk laryny çäk len dir megi<br />
na zar da tu tup, Kons ti tu siÿa birnäçe<br />
üÿt get me gi ri zil me gi ba rasyn da ylalaΔdy<br />
lar. ≈ol san da, olar 60 gün den uzak<br />
möh let li ga da gançyly ga, Δeÿle-de pre zident<br />
lik we zi pe si ne Δol bir Δtat dan yzlyyzy<br />
na saÿlan makly ga ÿol ber mez li gi<br />
tek lip et di ler. Ÿö ne Hart ford ÿyg nagy na<br />
gat naΔyjy lar Δeÿle ha bary WaΔing to na<br />
(Ko lum biÿa ok rugy) ÿe tirÿänçäler, olar<br />
urΔu◊ eÿÿäm ta mam la nandygyny bil diler.<br />
Hart ford konwen siÿasy na gat naΔyjylar<br />
fe de ralçy lary biwe pa lik da aÿyp ladylar.<br />
Fe de ralçy lar bu aÿyp la ma lar dan hiç<br />
wagt hem aÿ◊alyp bil me di ler. 9
IKIN JI BEŸIK GALKYNY≈<br />
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
XVI II asyry◊ ahyr laryn da bi lim li ame ri kaly lary◊ kö pü si adaty hris ti an dini<br />
ne uÿma laryny bes edip baΔlapdy lar. XIX asyry◊ bi rin ji ÿarymyn da Δol döwrü◊ di ne<br />
garΔy akymy na jo gap hök mün de di ni galkynyΔ he re ke ti gün ba ta ra ta rap ÿaÿrap baΔlady.<br />
Ame ri kany◊ taryhyn da ÿü ze çy kan Δol ikin ji beÿik di ni galkynyΔ birnäçe dür li di ni<br />
yba dat dan yba rat boldy. Olar yba dat ÿer le ri we di ni ynanjy◊ beÿan edi liΔi bi len ta pawutlanÿardylar.<br />
Täze Angliÿada dine bolan gyzyklanmany◊ täzeden döreÿΔi durmuΔ iΔewürligi<br />
ni◊ tol kunyny eme le ge tir di. Gün ba tar Nÿu-Ÿork da galkynyΔ ruhy di ni ynanç lary◊ täze<br />
görnüΔlerini◊ peÿda bolmagyna alyp bardy. Kentukkini◊ Appalaçi sebitlerinde we Tennesi<br />
de bu galkynyΔ me to dist we bap tist sek ta laryny güÿç len dir di, Δeÿle hem, di ni yba daty◊<br />
düΔel ge ÿer le rin de ama la aΔyrylyΔy ÿaly täze bir gör nüΔi ni◊ dö re me gi ne sebäp boldy.<br />
1730-njy ÿyl lar da ÿü ze çy kan Beÿik galkynyΔdan ta pawutlylyk da Gün do gar daky<br />
bu galkynyΔ he re ket le ri ne Δowhun-gowga we iç ki hy juwyny aç-a çan beÿan et mek<br />
ÿaly häsiÿetnamalar mahsus däldi. Gaÿtam, ynanmaÿanlar ynanÿanlary◊ „sarpaly<br />
dymyΔlygyn dan” to ba gelÿär di ler.<br />
Täze Ang liÿa daky pro tes tantçylyk akymy di ni wagyz edÿän le ri◊ umumy gör nüΔli<br />
jemgyÿet le ri ni◊ dö re me gi ne alyp bardy. ≈ol jemgyÿet le ri◊ mak sady pro tes tantçylygy<br />
g ü n b a t a r a ÿaÿ r at m a kd y. B u j e m g y ÿe t l e r i ◊ a g z a l a r y d i ◊ e b i r d i n e u ÿ ÿa n l a r hö k mü n d e<br />
däl-de, eÿsem a◊-bilim ÿaÿradyjylar, raÿat jemgyÿetçiligini◊ ÿolbaΔçylary hökmünde we<br />
gündogar Δäher medeniÿetini◊ nusgalary hökmünde-de hereket edÿärdiler. Çap etmek<br />
we bi lim ÿaÿrat mak bi len meΔgul lanÿan jemgyÿet ler hris ti an di ni ni wagyz et mek iΔle ri ne<br />
ÿar dam berÿär di; olary◊ arasyn da, esa san-da, Ame ri kany◊ 1816-njy ÿyl da dö re di len In jil<br />
Jemgyÿeti has meΔhurdy. GalkynyΔy◊ döreden durmuΔ iΔewürligi abolision toparlary◊ we<br />
aramlygy wagyz edi ji jemgyÿe ti◊ dö re me gi ne, Δeÿle-de, tür me le ri üÿt ge dip gur mak hem<br />
beden we akyl taÿdan Δikesli adamlary◊ aladasyny etmek ÿaly tagallalary◊ artmagyna<br />
ge tir di.<br />
Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ gün ba taryn da galkynyΔ köp ba bat da Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ Adams<br />
Δäherinden bolan ÿurist Çarlz Grädison Finnä borçludyr. Ontario kölünden Adirondak<br />
dag lary na çen li bo lan ÿer geç miΔde en çe me galkynyΔy baΔyn dan ge çi rip dir we hut Δo nu◊<br />
üçin bu et rap „Ÿa nan ÿer” ady bi len ta nalÿar. 1821-n ji ÿyl da Fin ni Hu daÿ ta rapyn bir gudrat<br />
görÿär we Δol pur sat dan baΔlap, gün ba tar Nÿu-Ÿork da in ji li wagyz edip baΔlaÿar. Onu◊<br />
di ni galkynyΔ he re ket le ri ne jik me-jik meÿil na ma laΔdyr mak, özü ne üns çek me gi baΔarmak<br />
we rek la ma et mek us satlygy mah susdy. 1835-n ji ÿyl da Ogaÿo gö çüp gidÿänçä, Fin ni<br />
„Ÿa nan ÿer de” bü tin 1820-n ji ÿyl lary◊ dowamyn da we 1830-njy ÿyl lary◊ baΔlaryn da di ni<br />
wagyz ÿö redÿär. 1835-n ji ÿyl da ol Ober lin kol le jin de ylahyÿet ka fed rasyny◊ mü dir lik we zipe<br />
sin de iΔle mek üçin, Ogaÿo gö çüp barÿar. So◊ra ol Ober li ni◊ Pre zi den ti boldy.<br />
Amerikada ÿörgünli güÿçli dini sektalary◊ beÿleki ikisi bolan mormon we ÿedinji<br />
günü◊ adwen tist le ri öz baΔlangyjyny „Ÿa nan ÿer den” aldy lar.
4-JI BAP: MIL LI HÖ KÜ ME TI÷ DÖ RE DIL ME GI<br />
Ap pa la çi se bit le rin de ÿü ze çy kan galkynyΔ ge çen asyry◊ Beÿik galkynyΔyny◊ döreÿΔi<br />
ne me◊zeΔ boldy. Ÿö ne, mun da kem ping ler galkynyΔ mer kez le ri bo lup hyz mat et di.<br />
Bu merkezler öÿlerinden uzakda ÿedi günläp dini ybadatlar amala aΔyrylÿan adamlar<br />
to pary na pe na bolÿardy. ≈eÿle kem ping ler de ge çi rilÿän di ni ÿyg nak lar ilaty az bo lan serhetÿaka<br />
ÿerlerden gatnaΔÿan adamlar üçin adaty ÿal◊yzlykdan gaçybatalga bolup hyzmat<br />
edÿär di. Ÿüz ler çe, bel kem mü◊ler çe adam bi len bir ha tar da di ni galkynyΔa gat naΔÿandyklaryn<br />
dan göwnü hoΔ adam lar Δu lar ÿaly ÿyg nak lar da tans edÿär di ler, wagt laryny Δa gala◊da<br />
ge çirÿär di ler.<br />
Kem ping ÿyg nak laryny◊ il kin ji si 1800-n ji ÿyly◊ iÿulyn da Ken tuk ki ni◊ gü nor ta-günba<br />
taryn daky Gas per derÿasyny◊ ke naryn da ÿer leΔÿän but ha na da bo lup geç di. Mun dan<br />
has ulu rak ÿyg nak bol sa 1801-n ji ÿyly◊ awgustyn da Ken tuk ki Δtatyny◊ Keÿn Rij Δäherin<br />
de ge çi ril di. O◊a 10 mü◊den 25 mü◊e çen li adam hem-de preswi te ri an, bap tist we<br />
me do tist din le ri ni◊ ru hany lary gat naΔdy lar. Hut Δol ÿyg nanyΔyk me to dist we bap tist<br />
mez hep le ri ni◊ but ha na laryny◊ ÿaÿra magyn da gu ra maçylykly galkynyΔy◊ äh miÿet li täre<br />
öwrül me gi ne uly iter gi boldy.<br />
Beÿik galkynyΔ Ken tuk ki, Ten ne si ÿaly Δtat lar da we Ogaÿo Δtatyny◊ gü nor ta bö leginde<br />
çalt ÿaÿraÿardy. Mundan gelÿän maddy girdejilerden ilkinji nobatda metodistler<br />
we bap tist ler peÿda lanyp bilÿär di. Her bir di ni◊ öz maddy se riΔde si bardy. Se riΔde den<br />
dini◊ serhet ÿakalaryna ÿaÿradylmagynda peÿdalanyp bolÿardy. Metodistleri◊ „emläge<br />
aÿl a n ÿa n l a r ” a d y b i l e n t an a l ÿa n r u h a n y l a r a g a r a Δl y ö r ä n n e t i j e l i i Δ a l y p b a r ÿa n g u r a-<br />
masy bardy. ≈ol ru hany lar uzak ser het etek le rindäki ÿer ler den adam lary gözläp tapÿardylar.<br />
„Emläge aÿlanÿan lar” sa da adam lary◊ ha taryn dan çy kan lardy, olar öz di ni ne çek mek<br />
umydy bi len ser het ÿa ka laryn daky maΔga la lar bi len gat naΔygy ÿo la goÿma ga kö mek<br />
edÿär di.<br />
Bap tist le ri◊ res mi taÿdan but ha na gu ra masy ÿokdy. Olary◊ daÿhan-ru hany lary, Hudaÿy◊<br />
„çagyryΔyny” alan, in ji li öwre nen we so◊ra öz le ri ni din dar lar diÿip, yg lan eden<br />
buthanany esaslandyran adamlardy. Ruhanylyga dalaΔ edÿän beÿleki adamlar Δol butha<br />
na dan ge lip çy kan adam lar we hut Δo lar but ha nany◊ öz leΔdi ril me dik uzak ÿer le re ornaΔdyryl<br />
magy na kö mek eden adam lar boldy. ≈eÿle tär le ri ulan mak bi len bap tist ler Δtat lar<br />
bi len araçäk deΔ ÿer ler de we gü nor ta ÿer le ri◊ ag la basyn da agalyk et me gi baΔardy lar.<br />
Ikin ji beÿik galkynyΔ Ame ri kany◊ taryhy na um masyz uly täsi ri ni ÿe tir di. Bap tist leri◊<br />
we me to dist le ri◊ san taÿdan bo lan kuwwaty ko lo ni al döwür de agalyk eden din sekt<br />
a l a r y n a , ÿa g n y a n g l i k a n , pr e s w i t e r i a n ÿa- d a kon g r e g a si on a l i s t s e k t a l a r y n a d e g i Δl i l i k d e<br />
artdy. Dur muΔda duΔ gel nen kynçylyk lary çöz mek de Δu ag za lan sek ta lary◊ arasyn da<br />
hris ti an tagly matyny◊ peÿda lanyl magy XIX asyry◊ ahyryn da in ji le ÿykgyn edil jek di gi ni<br />
a◊ladÿardy. XIX asyry◊ baΔlaryn dan or ta lary na çen li aralyk da Ame ri ka ilatyny◊ dü züm<br />
taÿdan dür lü li gi bi len ta nalÿan ÿur da öwrü lip baΔlady, Ame ri kany◊ pro tes tant but hanasyny◊<br />
için de bar ha kö pelÿän täze ugur lar bol sa Δu nu◊ ÿaly dür lü lik den ha bar ber mek<br />
bi len bir ha tar da o◊a goΔant boldy. 8
1829–1837-n ji ÿyl lar da AB≈-ny◊ Pre zi den ti Änd ru Jäk sony◊<br />
su raty. Hy juwly, gu jur-gaÿratly we janyp keΔ Jäk son de mok ratik<br />
par tiÿany◊ gün ba tarly lar, mülk dar lar we iΔçi ler bi len ne ti je li<br />
bir leΔi gi ni ga zanyp bil di.<br />
ŸURDY<br />
ÖZ GER DEN LER<br />
ÖZ GER DI JI LE RI÷ KE≈P LE RI SU RAT LAR DA<br />
Bir leΔen ≈tat lar XIX asyry◊ ahyr laryn da we XX asyry◊ baΔlaryn da köpta<br />
rap laÿyn öz ger di. Ösen oba ho jalykly ag rar ÿurt bol magyn dan, ol uly<br />
se na gatly döwle te öwrül di we onu◊ esasyny düzÿän zat lar bol sa po lat,<br />
kömür, demir we bug energiÿasydy. IlkibaΔda Missisipi derÿasy bilen<br />
gal la nan ÿaΔ döwlet bü tin De mir gazyk Ame ri ka yklymy na we um man<br />
aralyk lary na çen li gi◊e di. Bu gul çulyk me se le si boÿun ça yla laΔy ga gelme<br />
dik we Raÿatlyk urΔuny◊ ga zaply sy nagyn dan ge çen ÿurt dünÿäde i◊<br />
kuwwatly döwle te öwrül di. Il kin ji ge zek onu◊ täsi ri Bi rin ji Ja han urΔy<br />
döwrün de dünÿä mil let le ri ni◊ yk balyny◊ çö zül me gin de anyk duÿuldy.
Ken tu ki den Gen ri<br />
Kleÿ (ÿo kar da), ol hiç<br />
ha çan ÿur du◊ Pre ziden<br />
ti bol madyk-da<br />
bol sa, XIX asyry◊ bi rin ji<br />
ÿarymyn da i◊ täsir li<br />
ame ri kan syÿa satçylaryny◊<br />
bi ri bo lupdy.<br />
Kleÿi◊ ta gal lasy bi len<br />
1820-n ji ÿyl da bag laΔylan<br />
Mi zu ri yla laΔygyny◊<br />
we 1850-n ji ÿyl daky<br />
yla laΔygy◊ ka bul edilme<br />
gi ÿa ranlygy sak lamak<br />
da ba hasy na ÿe tip<br />
bol ma jak i◊◊än wajyp<br />
äh miÿe te eÿe boldy.<br />
Iki ka nuny per man,<br />
wagt laÿyn-da bol sa,<br />
gul çulyk ba batyn daky<br />
je de li çöz di.<br />
Sag da, XIX asyr da ze nanlary◊<br />
hu kugy ug run da<br />
beÿik gö reΔi ji ler Eli za bet<br />
Keÿdi Sten ton (otu ran<br />
ze nan) we Sÿu zan Än toni.<br />
Sten ton Nÿu-Ÿork<br />
Δtatyny◊ Se ne ka-Folls<br />
diÿen ÿer ja gazyn da 1848-<br />
n ji ÿyl da Aÿal lary◊ I gu rultaÿyny<br />
ge çirmäge kö mek<br />
et di. So◊ra ol Än to ni bi len<br />
bi rik di we olar aÿal lary◊<br />
hu kugy ug run daky gö reΔ<br />
boÿun ça Mil li Bir leΔi gi<br />
esas landyrdy lar. Sten ton<br />
öz ar kalyΔyk laryny: „Men<br />
ÿyldyrymy tap ladym, ol<br />
bol sa ol ÿyldyrymy çakdy”<br />
diÿip häsiÿet len dir di.
GarΔy daky sahy pa da, aΔak da: i◊<br />
gör nük li gö reΔi ji ler we gul çulygy<br />
ÿok et me gi◊ ta rap dar laryny◊ iki si<br />
Wilÿam Lloÿd Gar ri son we Fre derik<br />
Dug las (çep de).<br />
≈eÿle-de, Dug las Raÿatlyk urΔy<br />
döwrün de ga raÿagyz es ger le ri<br />
Bi le leΔi gi◊ goΔun lary na çek me gi◊<br />
ta rap dary bo lup çykyΔ et di.<br />
Gar riÿet Tub men, ö◊ki ta la ban, ÿüz ler çe guly<br />
ÿe rasty de mirÿol bi len ge çi rip ha las et di.
1863-n ji ÿyly◊ maÿyn da Çan sel lorswill kam pa niÿasy döwrün de we pat<br />
bo lan gu ra ma lar bir leΔme si ne gat naΔyjy lar daΔ diwary◊ ete gin de ÿatyr lar.<br />
Bu kam pa niÿa da üs tün çy kan gü nor taly lar de mir gazy ga, Pen silwa niÿa Δtatyna<br />
ta rap süÿΔdü ler, ÿö ne Get tes burgy◊ ete gin de bo lan üç gün lük söweΔde
olar ÿe◊il di ler. Bu söweΔ Raÿatlyk urΔun da öwrü liΔik pur saty hem-de De mirgazyk<br />
Ame ri kany◊ taryhyn da i◊ uly söweΔ boldy. Ame ri kany◊ taryhyn da bü tin<br />
Raÿatlyk urΔuny◊ dowamyn da (1861–65) we pat bo lan ame ri kalyny◊ sany i◊<br />
ÿo kary de re je de di.
Nÿu-Ÿork dan ge len ÿa ranlyk goΔun laryny◊<br />
Wir ji niÿa Δtatyny◊ Alek sand riÿa Δähe rindäki edil<br />
Po to mak derÿasyny◊ ga badyn daky la ge ri.
Raÿatlyk urΔuny◊ beÿik ser ker de le ri –<br />
ÿa ranlyk ge ne raly Ulis siz Grant (ÿo kar da)<br />
we bü tewi li gi◊ ta rap dar laryny◊ ge ne raly<br />
Ro bert Li. Olary◊ Wiks burg, Çan se lorswill<br />
we Waÿl der ness ÿaly söweΔler de saÿlap<br />
alan tär le ri harby taryhçy lar ta rapyn dan Δu<br />
wag ta çen li öwre nilÿär.
Gra¤danlyk urΔuny◊ yzy sü re baΔla nan di kel diΔ döwrün de AB≈-ny◊ Kong re si ne<br />
ag zaly ga saÿla nan il kin ji af ro-a me ri kaly lar. Çep den çet de: Mis si si pi li se na tor<br />
Rewels otyr. Ga lan lar – Ala ba ma, Flo ri da, Gü nor ta Ka ro li na we Jor jiÿa Δtatlaryn<br />
dan we kil ler pa la tasyny◊ ag za lary.<br />
Emi li Di kin son (1830–<br />
1886) öz öm rün de hakykat<br />
da ta nal madyk bol sada,<br />
häzir Ame ri ka da Δu<br />
wag ta çen li ÿü ze çy kan i◊<br />
ajaÿyp we hakyky Δahyrlary◊<br />
bi ri ha sap lanÿar.
Änd ru Kar ne gi – uly yn san perwer te le ke çi. Ol ≈ot lan diÿa da ene den doglan.<br />
Kar ne gi ga ra me tal lur giÿa we po lat se na gatyny◊ ÿurt da i◊ uly kor po rasiÿasyny<br />
esas landyryp, uly üs tün lik ga zandy. So◊ra ol AB≈-ny◊ äh li ÿe rin de<br />
köp çü lik ki tap ha na laryny açdy.<br />
Mark Twen la kamy bi len<br />
has gowu rak ta nalÿan<br />
Sa mu el Lan gorn Klemenz<br />
(1835–1910) i◊ köp<br />
okalÿan we lez zet alynÿan<br />
ame ri kan ÿazyjysy we<br />
ÿo makçysy bol sa ge rek.<br />
„Gekl ber ri Fin ni◊ baΔdan<br />
ge çi ren le ri” diÿen we<br />
beÿle ki eser le rin de Twen<br />
kuwwatly, hakyky, ame rikan<br />
gep leΔik di li ne esas lanan<br />
sti li ös dür di.
Si ting Bul – siu taÿpasyn dan bo lan in deÿle ri◊ serdary.<br />
Ol säh ra in deÿle ri ni◊ AB≈-ny◊ goΔuny bi len<br />
bo lan i◊ so◊ky uly söweΔin de baΔtu tanlyk et di<br />
we 1876-njy ÿyl da Litl Big horny◊ ete gin de bo lan<br />
söweΔde ge ne ral Jorj Kas te ri◊ ser ker de li gindäki<br />
harby güÿç le ri der bi-dagyn et di.<br />
Kas te ri◊ goΔuny Litl Big hor na<br />
ta rap ÿol da.
Ÿo kar da: 1889-njy ÿyl, Ok la ho ma Δähe ri, Ok la ho many◊<br />
meÿdany gö çüp gelÿän ler üçin açy lan dan dört hep de so◊ra.<br />
Gö çüp ge len ler öz mel lek le ri ni◊ daΔy na sim aÿlady lar, çadyrlar<br />
dik di ler, tiz den-tiz gün ba tar daky beÿle ki gö çüp ge len le re<br />
gö rel de bo lup, agaç jaÿlary gur ma ga baΔlady lar.<br />
Ge çen sahy pa da, çep de: 1914-n ji ÿyl da açy lan ÿap-ÿa◊y ja<br />
gur lup gu tary lan Pa na ma ka naly na il kin ji gi ren gämi le ri◊ bi ri.<br />
AB≈ 1903-n ji ÿyl da ka naly gur ma ga hu kuk aldy. Ol hu kuk edil<br />
Δol wagt goz ga la◊ tur zup, Ko lum biÿa dan bö lü nen Pa na ma<br />
bi len Δert na masyn da ber ki dil di. 1978-n ji ÿyly◊ Δert na masyna<br />
laÿyklyk da ka nal 2000-n ji ÿyl da Pa na many◊ ygtyÿary na<br />
geçÿär.
GarΔy daky sahy pany◊ çe pin de: Nÿu-Ÿork Δähe rindäki AB≈ny◊<br />
XIX asyry◊ ahyryn da, XX asyry◊ baΔyn da baΔ derwe zesi<br />
bo lan Eli-Aÿlen de ge len göç men ler. 1890–1921-n ji ÿyl lar<br />
aralygyn da Bir leΔen ≈tat la ra 19 mil li ona go laÿ adam gö çüp<br />
gel di.<br />
AΔak da: 1908-n ji ÿyl da In di ana Δtatyny◊ aÿna zawodyn da<br />
iΔleÿän ça ga lar. Ça ga lar zäh me ti ba ra daky ka nun lary◊ ka bul<br />
edil me gi Δol döwrü◊ prog res çi ler he re ke ti ni◊ düÿp mak sady<br />
bo lupdy.
In di ki sahy pa lar da: Nÿu-Ÿork da XX asyry◊<br />
baΔlaryn da „Ki çi jik Ita liÿa” hök mün de<br />
ta nalÿan Map be ri kö çe si. Täze gelÿän<br />
im mig rant lary◊ maΔga la lary, esa san,<br />
Gün do gar we Gü nor ta Ÿewro pa dan<br />
gelÿän ler, Δähe ri◊ gür ilatly we beÿle ki<br />
Δtat lar bi len ser het leΔÿän ÿer le rin de<br />
ÿer leΔÿär di ler. Olary◊ ça ga lary we<br />
agtyk lary wagty◊ geç me gi bi len<br />
beÿle ki Δäher le re we ÿur du◊<br />
beÿle ki ÿer le ri ne dar gap git di ler.
To mas Edi son Jorj Ist men bi len (ÿo kar da) bi le lik de oÿlap<br />
ta pan ki no len ta laryny ki nop roÿek tor da ulany lan dan so◊<br />
göz den ge çirÿär ler. Edi sony◊ oÿlap tap ma laryny◊ ÿüz ler çesi<br />
ni◊ için de i◊ ajaÿyby elekt rik çy rasy boldy.
Wi bur we Orwill Raÿt, 1903-n ji ÿyl da De mir gazyk Ka ro li na<br />
Δtatyny◊ Kit ti Ho uk diÿen ÿe rin de bi rin ji bo lup ae rop lany gu ran<br />
we on da uçan adam lary◊ su raty. Bu su rat da olar 1909-njy ÿylda<br />
i◊ so◊ky gur lan uçary◊ nus gasyny gör kezÿär ler.<br />
Alek sandr Gre hem Bell 1892-n ji ÿyl da Nÿu Ÿork Si ti den Çi kago<br />
te le fon ar kaly il kin ji ge zek ja◊ edÿär. Bos to na ge lip or naΔan<br />
Δot lan diÿaly im mig rant Bell Δon dan 16 ÿyl ö◊ 1876-njy ÿyl da<br />
te le fony oÿlap tapypdy.
1918-n ji ÿyl da Bi rin ji Ja han urΔy döwrün de 37 mil li metr ÿa ragy ula nan ame ri kan<br />
es ger le ri ni◊ ne mes le ri◊ ÿer leΔÿän ÿer le ri ne ymykly ara laΔÿan pur sat lary.<br />
1919-njy ÿyl daky Bi rin ji Ja han urΔuny◊ gu ta randygyny ala mat landy ran Pa ri¤<br />
pa ra hatçylyk kon fe ren siÿasy wagtyn da „Uly dört lük”. Çep den sa ga: Ita liÿany◊<br />
premÿer-mi nist ri Wit to rio Or lan do, Beÿik Bri ta niÿany◊ premÿer-mi nist ri Deÿwid<br />
Lloÿd Jorj, Fran siÿany◊ premÿe ri Jorj Kle menkÿu we AB≈-ny◊ Pre zi den ti Wudrow<br />
Wil son. Näçe jan et se-de, Wil son AB≈-ny◊ Se natyny uruΔdan so◊ dö re di len<br />
täze Mil let ler bir leΔi gi ne girmäge yryp bil me di.
Bi lim li-sowatly we barly ame ri kaly lar üçin 20-n ji ÿyl lar Er nest He min gu eÿ ÿaly ÿazyjylary◊<br />
su rat landyryΔy ÿaly „ÿi ti ri len ne sil” eÿÿamy boldy. Ol AB≈-ny taΔlap, Pa ri¤e<br />
meÿle tin sür gü ne git di. Bu, Δeÿle-de, „bu lam-bu jarlyk eÿÿamy” bo lup, ÿaΔlar ÿaΔuly<br />
nes li◊ äh li ber ka rar eden däp-des sur laryny ret et di ler.<br />
Ÿo karky su rat: 1920-n ji ÿyl daky gi je ki meÿlis wagty. AΔak da: Gen ri Ford we onu◊<br />
ogly i◊ il kin ji awto mo bil we Ford Mo del-T mar kasyn dan bo lan 10 mil li onynjy awtomaΔyn<br />
lary bi len. Onu◊ elÿe ter ba hasy um masyz köp ada ma ol maΔyny edinmäge<br />
müm kin çi lik be rip di.
CHAPTER<br />
5- N JI<br />
BAP<br />
GÜN BA TA RA<br />
TA RAP<br />
ŸAŸRA MAK<br />
WE SE BI TA RA<br />
TA PAWUT LAR<br />
At la ra goΔu lan kom baÿn lar<br />
bi len Or ta Gün ba tar da XIX<br />
asyr da bug daÿ or luΔy.
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
„Ÿi git, gün ba ta ra git hem ÿurt<br />
bilen bilelikde ös!”<br />
Jon So ul, 1851-n ji ÿyl<br />
1812-n ji ÿyly◊ urΔy bir ta rap dan oktÿabr<br />
ug run daky ikin ji uruΔ boldy, çün ki Δol<br />
wag ta çen li Bir leΔen ≈tat la ra beÿle ki<br />
ÿurt lary◊ maΔga lasyn da de◊hu kuklylyk<br />
be rilmän di. ŸaΔ res pub li kany◊ rewolÿusiÿa<br />
dan bäri baΔyn dan ge çi ren agyr<br />
kynçylyk laryny◊ kö pü si-de Δol urΔu◊<br />
gu tar magy bi len ÿok bo lup git di. Konsti<br />
tu siÿany◊ çar çuwasyn da ga zany lan<br />
mil li bü tewi lik azatlyk bi len düz gün-terti<br />
bi◊ de◊ag ram laΔmagy na ge tir di. Döwlet<br />
ber gi si ni◊ azlygy, öz leΔdi riΔ iΔle ri ne<br />
sabyrsyzlyk bi len ga raΔyp ÿa tan mes<br />
top rakly tarp ÿer li kon ti nent de halky◊<br />
aba dançylygy na, gülläp ös me gi ne we<br />
dur muΔ taÿdan üs tün lik le re gi◊ mümkin<br />
çi lik bardy.<br />
MILLI BÜTEWILIGI<br />
GAZANMAK<br />
Söwdany◊ ös me gi mil le ti je bisleΔdirÿär<br />
di. UruΔ ze rarly mätäç lik çe kenle<br />
ri◊ kö pü sin de Ame ri kany◊ önüm ön düri<br />
ji le ri ni tä olar daΔary ÿurt bäs deΔli gin de<br />
üs tün cyk ma ga ukyply bolÿan ça lar go ramagy◊<br />
örän wajypdygy na ynam dö re di.<br />
Olary◊ kö pü si ykdy sady ga raΔsyzlygy◊<br />
äh miÿe ti ni◊ syÿasy ga raΔsyzlygy◊kydan<br />
pes däl di gi ni nyg tady lar. Ÿur du◊<br />
öz-ö zü ni üp jün et mek ukybyny has çalt<br />
ga zan magy na zar da tu tan Kong re si◊<br />
ÿol baΔçy lary ken tuk ki li Hen ri Kleÿ we<br />
gü nor ta ka ro li naly Jon Si Kol ha un protek<br />
si onizm syÿa saty na eÿer me gi ta lap<br />
et di ler. ≈ol syÿa sa ta laÿyklyk da ÿur da<br />
ge ti rilÿän haryt la ra çäk len dir me ler giriz<br />
me li di, Δeÿdip hem, Ame ri kany◊ sena<br />
gatyny◊ ösüΔi ni ga zan malydy. ≈ol<br />
wagt güm rük salgydyny◊ möc be ri ni<br />
galdyr ma ga amatly wagt boldy. Wermont<br />
we Ogaÿo Δtat laryny◊ ço pan lary<br />
hem öz le ri ni◊ i◊lis ler den gelÿän ÿü◊ü◊<br />
ÿe tirÿän ze le lin den go ral magyny is ledi<br />
ler. ≈ot lan diÿany◊ hal talyk ma ta öndürÿän<br />
gülläp ösen se na gaty Ken tuk ki<br />
Δtatyn daky täze önüm çi li ge, ÿagny ÿerli<br />
ke nep den hal talyk ma tany◊ taÿÿarlan<br />
magy na uly bäs deΔ bo lup durÿardy.<br />
Pen silwa niÿa da ösüp barÿan iri de mir<br />
eredÿän mer kez bo lan Pitts burgy◊ demir<br />
çi le ri i◊lis le ri◊ we Δwed le ri◊ demir<br />
üp jün edi ji le ri bi len bäs leΔmäge<br />
taÿÿardy lar. 1816-njy ÿyl da güÿje gi ren<br />
tö leg ler ba ra daky ka nu na laÿyklyk da<br />
bel le nen uly möç ber li paç lar ÿer li ön düri<br />
ji ler üçin hakyky go rag bo lup hyz mat<br />
et di. ≈eÿle hem, gün ba tarly lar Gün batary<br />
Gün do gary◊ Δäher le ri hem gämi dural<br />
ga lary bi len bi rik di rip bil jek ÿol lardyr
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ka nal lary◊ döwlet ul gamyny, Δeÿle hem,<br />
ser hetÿa ka ÿer le re gö çüp bar mak üçin<br />
Δert dö ret me gi◊ wajypdygyny nyg tadylar.<br />
Em ma ÿur du◊ içer ki ÿag daÿyny düzet<br />
mek ug run da olary◊ eden ta gal la lary<br />
Δowsuzly ga uç rady, çün ki Täze Ang liÿa<br />
we ÿur du◊ gü nor tasy ola ra uly garΔylyk<br />
gör kez di. ≈eÿle lik de, tä 1916-njy ÿyl da<br />
döwlet de re je sin de ga raÿol lar ba rasyn da<br />
fe de ral ka nun ka bul edilÿänçä, ÿol lar we<br />
ka nal lar me se le si aÿry-aÿry Δtat lary◊ öz<br />
me se le si bo lup galdy.<br />
≈ol wagt fe de ral hö kü me ti◊ tutÿan<br />
orny Ÿo kary kazyÿe ti◊ çy ka ran birnäçe<br />
ka rar lary esasyn da has artdy. 1801-nji<br />
ÿyl da tüÿs fe de ralçy wir ji niÿaly Jon<br />
MarΔal baΔ kazy we zi pe si ne bel lenÿär<br />
we tä 1835-n ji ÿyl da ara dan çykÿan ça,<br />
Δol we zi pe de iΔleÿär. MarΔal Ÿo kary<br />
kazyÿe ti◊ baΔlygy we zi pe si ne geçÿänçä,<br />
gowΔak bo lan kazyÿet ada laty◊ kuwwatly<br />
eda rasy na öwrül di we tutÿan<br />
orny taÿdan Kong res hem Pre zi dent bilen<br />
de◊ ha tar da boldy. Taryhy äh miÿe te<br />
eÿe bo lan birnäçe ka rar lary ka bul edende,<br />
MarΔal hiç wagt esasy ÿö rel ge si ni,<br />
ÿagny Kons ti tu siÿany◊ ga raΔsyzlygyny<br />
be lent sak la mak ÿö rel ge si ni üÿt get me di.<br />
MarΔal çy ka ran ka rar lary bi len<br />
Kons ti tu si yany many-maz muny we<br />
ulanylyΔ taÿdan kämil leΔdir mek de Ÿokary<br />
kazyÿe ti◊ köp sanly kazy laryny◊<br />
arasyn da il kin ji boldy. Onu◊ bu we zipe<br />
de uzak möh let iΔlän döwrün de ga ralan<br />
iΔle ri◊ 50-ä go laÿy hut Kons ti tu siÿa<br />
de giΔli iΔler di. 1803-njy ÿyl da ga ra lan<br />
Mar be ri ni◊ Mädi so nu◊ garΔysy na gozgan<br />
iΔi boÿun ça MarΔaly◊ beÿan eden<br />
pi ki ri has uly meΔhurly ga eÿe boldy.<br />
Son da MarΔal AB≈-ny◊ Ÿo kary kazyÿeti<br />
ni◊ Kong re si◊ ÿa-da Δtat lary◊ ka nun<br />
çy karyjy eda rasyny◊ cy ka ran her bir<br />
ka nunyny◊ Kons ti tu siÿa laÿyklygyny<br />
bar la ma ga hak-hu kugyny◊ bardygyny<br />
go rap aÿgytly çykyΔ et di. „Mk Kal lok<br />
Me rilän di◊ garΔysy na” diÿlen Kons ti tusiÿany◊<br />
hö kü me te be ren ygtyÿarlyk lary<br />
bi len bagly kö ne me seläni goz gaÿan bir<br />
iΔi◊ ga ral magyn da, ol Alek sandr Gamil<br />
tony◊ tagly matyny◊ ta rapyn da berk<br />
dur magy baΔardy. Ga mil tony◊ pi ki ri çe,<br />
Kons ti tu siÿa fe de ral hö kü me te Kons titu<br />
siÿany◊ özün de anyk ÿazy lan hu kuklar<br />
dan baΔga-da ygtyÿarlyk lar berÿär.<br />
GULÇULYGY÷ ŸAŸRAMAGY<br />
≈u wag ta çen li ame ri kaly lary◊ ün süni<br />
kän bir çek me dik gul çulyk me se le si<br />
mil li me se le hök mün de bar ha uly ähmiÿe<br />
te eÿe bo lup baΔlady. Res pub likany◊<br />
il kin ji ÿyl laryn da, de mir gazyk<br />
Δtat lar gul lary◊ des si ne ÿa-da kem-kemden<br />
azat edi lip baΔlan magyny◊ aladasyny<br />
edip ug ran ma halyn da syÿasy<br />
ÿol baΔçy lary◊ kö pü si gul çulygy◊ ÿok<br />
bo lup git jek di gi ne ynandy lar. 1786-njy<br />
ÿyl da Jorj WaΔing ton „gul çulygy◊ kemkem<br />
den, ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan gyΔarnyksyz<br />
ÿok edil me gi ni◊” bir tas la masyny◊ kabul<br />
edil me gi ni tüÿs ÿü rek den is leÿän digi<br />
ba rasyn da ÿazdy. Döwlet gul lugyn da<br />
bo lan wir ji niÿaly Jeferson, Mädi son,<br />
Mon ro ÿaly gör nük li Δahs lar we gü nortaly<br />
lary◊ birnäçe si hut Δu lar ÿaly beÿanat<br />
lar bi len çykyΔ et di ler. 1787-n ji ÿyly◊<br />
De mir gazyk-gün ba tar per many ÿur du◊<br />
de mir gazyk-gün ba taryn da gul çulygy<br />
ga da gan et di. 1808-n ji ÿyl da hal ka ra dere<br />
je sin de gul söwdasy ga da gan edi len de,<br />
gul çulyk ÿatyry lar diÿip pi kir eden günor<br />
taly köp boldy. Em ma bu çak la malar<br />
nädogry bo lup çykdy, çün ki Gü nor ta<br />
gel jek ki ÿyl lary◊ dowamyn da gul çulyk<br />
düz gü ni ni örän berk gol dap çykyΔ et di.<br />
Täze ykdy sady gör ke zi ji le re görä, gulçulyk<br />
1790-njy ÿyl dan ö◊ki döwür den<br />
has düΔewünt li ha sap edil di.<br />
Ÿur du◊ gü nor tasyn da pag ta aras salaÿjy<br />
se na gaty◊ peÿda bol magy we depgin<br />
li ös me gi Δol gör ke zi ji le ri◊ i◊ esasysy<br />
boldy. Mu◊a bol sa gowa çany◊ täze
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
gör nüΔle ri ni◊ tapyl magy we Eli Wit ni<br />
ta rapyn dan pag tany çi gi din den aras salaÿan<br />
bir en jamy◊ oÿlanyp tapyl magy<br />
ÿar dam et di. ≈ol bir wagt da se na gat<br />
rewolÿu siÿasy ne ti je sin de egir me-dokma<br />
önüm çi li gi ni◊ uly dep gin ler bi len<br />
ös me gi çig mal hök mün de pag ta bo lan<br />
is le gi◊ has hem art magy na alyp bardy.<br />
1812-n ji ÿyl dan so◊ gowa ça meÿdanyny<br />
has gi◊elt mek mak sady bi len ÿur du◊<br />
gün ba taryn da täze ÿer ler hem öz leΔdiril<br />
di. Gowa ça eki ni At lan ti kany◊ ke narlaryn<br />
dan ÿur du◊ aΔaky gü nor ta bö le gi ni◊<br />
üs ti bi len Mis si si pi derÿasyny◊ aÿagy na<br />
ta rap gi◊ meÿda na we on dan a◊ryk Teha<br />
sa çen li aralyk da çalt ÿaÿrady.<br />
Köp zäh met ta lap edÿän Δe ker çi◊◊irik<br />
AB≈-ny◊ gü nor tasyn da gul çulygy◊<br />
gi◊den ÿaÿra magy na ze rurlyk dö ret di.<br />
Lu izi ana Δtatyny◊ mes top rakly we yssy<br />
howaly gü nor ta-gün do gar bö le gi Δe kerçi◊◊i<br />
ri gi düΔewünt li ös dü rip ÿe tiΔdirmek<br />
de amatlydy. 1830-njy ÿyl lar da bu<br />
ÿer den ÿurt da harç edilÿän Δe ke ri◊ de◊<br />
ÿarysy na go laÿy ön dü rilÿär di. Temmäki<br />
ön dü ri ji ler hem gul çulygy◊ ÿaÿra magyna<br />
öz bo luΔly goΔant et di ler. Olar täze<br />
plan ta siÿa lary aç mak mak sady bi len<br />
ÿur du◊ gün ba tary na ta rap baryp, öz ÿanlary<br />
bi len gul çulygy alyp gel di ler.<br />
De mir gazygy◊ azat-er kin jemgyÿe tini◊,<br />
gü nor tany◊ bol sa gul çulyk jemgyÿeti<br />
ni◊ gün ba ta ra ta rap ÿaÿra magy ÿur du◊<br />
gün ba taryn da peÿda bo lan täze Δtatlary◊<br />
de◊hu kuklylygyny üp jün et me gi<br />
syÿasy nuk daÿ na zar dan wajyp bir meselä<br />
öwür di. 1818-n ji ÿyl da Ili noÿy azat<br />
Δtat hök mün de ka bul edi len de, Δtat lary◊<br />
10-usy gul çuly ga rug sat be ren bol sa,<br />
olary◊ 11-i gul çulygy ga da gan edÿär di.<br />
Em ma Ala ba ma Δtatyny◊ gul eÿe çi likli<br />
Δtat hök mün de ka bul edil me gi bi len<br />
de◊ag ramlylyk sak landy. De mir gazykda<br />
ilat sany çalt rak artÿardy, bu bol sa<br />
de mir gazykly la ra we kil ler pa la tasyn da<br />
artyk maçly ga eÿe bol makly ga müm kinçi<br />
lik berÿär di. ≈eÿle-de bol sa, Se nat dere<br />
je sin de De mir gazyk bi len Gü nor tany◊<br />
arasyn da de◊lik sak landy.<br />
1819-njy ÿyl da 10 mü◊ guly bo lan<br />
Mi zu ri özü ni◊ ÿa ranly ga ka bul edil megi<br />
ni haÿyΔ et di. De mir gazykly lar Mizu<br />
ri Δtatyny◊ azat Δtat hu kugy bi len ÿaranly<br />
ga ka bul edil me gi ni ta lap et di ler<br />
we ÿurdy nägi le lik ler tol kuny gap lady.<br />
Kong res az salymlyk çykgynsyz ÿagdaÿa<br />
düΔdi. Ÿö ne Gen ri Kleÿe Mi zu ri<br />
yla laΔygyny gur na mak baΔartdy. ≈on da<br />
Mi zu ri gul eÿe çi lik Δtaty hök mün de ÿaranly<br />
ga ka bul edil di we Δol bir wagty◊<br />
özün de Meÿn Δtaty er kin Δtat hök mün de<br />
ÿa ranly ga goΔuldy. ≈eÿle-de, Kong res<br />
Lu izi ana Söwdasy esasyn da satyn al nan<br />
Mi zu ri ni◊ gün ba tar ser he di ni◊ de mirgazyk<br />
ta rapyn daky ÿer le ri◊ çägin de gul<br />
eÿe çi li gi ga da gan edÿän ka rar ka bul et di.<br />
≈ol wagt da bu ka rar gü nor ta Δtat lar üçin<br />
uly ÿe◊iΔ bo lup gö rün di, sebäbi, on dan<br />
ö◊ Δol „Beÿik ame ri kan çöl lü gi” ha çanda<br />
bol sa bir ma hal oturymly ÿe re öwrüler<br />
diÿen umyt ÿokdy. Bu dawa wagtlaÿyn<br />
çö zü lip di, ÿö ne To mas Jeferson<br />
öz dos tu na ÿa zan hatyn da: „Bu wajyp<br />
me se le ÿangyn ba rasyn da gijäni◊ içinde<br />
ge len Δum ha bar ki min me ni uku dan<br />
gor kuzyp tu ruzdy. Men des si ne muny<br />
„ÿa ranlygy◊ so◊uny a◊ladÿan” bir ha bar<br />
diÿip ha sap lapdym” diÿip ÿazypdyr.<br />
LATYN AMERIKASY WE<br />
MONRO DOKTRINASY<br />
XIX asyry◊ il kin ji onÿyllyk larynda<br />
is pan im pe riÿasyny◊ dü zü mi ne gi ren<br />
Mer ke zi we Gü nor ta Ame ri ka re volÿusiÿa<br />
ÿüz urdy. Ang liÿany◊ de mir gazyk<br />
ame ri kan ko lo niÿa lary ga raΔsyzlygyny<br />
ga za nany bäri, azatlyk ba ra daky oÿ-pikir<br />
latyn ame ri kaly lary◊ a◊y na dynçlyk<br />
ber meÿär di. 1808-n ji ÿyl da Na po le ony◊<br />
Is pa niÿa basy balyjylykly ço zuΔy latyn<br />
ame ri kaly la ra „aÿa ga gal maly” diÿlen
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
yΔa rat ki min hyz mat et di. 1822-n ji ÿyly◊<br />
baΔlaryn da Si mon Bo liwary◊, Fran sis ko<br />
Mi randy◊, Ho se de San-Mar ti ni◊ we Migel<br />
Gi dal gony◊ baΔar ja◊ ÿol baΔçylygy<br />
astyn da äh li Is pan Ame ri kasy – gü norta<br />
da Ar gen ti na dan Çilä, de mir gazykda<br />
bol sa Mek si ka we Ka li for niÿa çen li<br />
aralyk da – ga raΔsyzly ga eÿe boldy.<br />
AB≈-ny◊ halky olary◊ gö reΔi ne<br />
çu◊◊ur gyzyk lan ma bil dirÿär di, sebäbi<br />
ol ÿewro pa döwlet le ri ni◊ gol astyndan<br />
öz le ri ni◊ azatly ga çykyΔlaryny ÿatladÿardy.<br />
Latyn Ame ri kasyny◊ oktÿabr<br />
ug run daky gö reΔi onu◊ öz-ö zü◊i dolandyr<br />
mak ÿö rel ge si ba ra daky ynamy na<br />
laÿyk gelÿär di. 1822-n ji ÿyl da AB≈-ny◊<br />
Pre zi den ti Jeÿms Mon ro jemgyÿet çi lik<br />
pi ki ri ni◊ gysyΔy astyn da Latyn Ameri<br />
kasyny◊ täze döwlet le ri ni, Δol san da<br />
ö◊ki por tu gal ko lo niÿasy bo lan Bra ziliÿany-da<br />
res mi taÿdan yk rar etmäge<br />
ygtyÿar aldy we tiz wagt dan gat naΔyklary<br />
ÿo la goÿdy, il çi ler alΔyldy. Bu ÿagdaÿ<br />
met ro po liÿa dan ga raΔsyz, ÿagny<br />
Ÿewro pa bi len ö◊ki gat naΔygyny ke sen<br />
täze döwlet ler hök mün de olary◊ hak-hukugyny<br />
berk leΔdir di.<br />
Edil Δol wagt da Orusÿet, Prus siÿa<br />
we Awst riÿa rewolÿu siÿa dan go ranmak<br />
mak sady bi len Mu kad des ÿa ranlyk<br />
diÿlip at landyry lan bir bi le leΔi gi dö retdi<br />
ler. Mo nar hiÿany ag dar mak howpuny<br />
salÿan he re ket ler ÿol alan ÿurt lary◊ iΔine<br />
baΔ goΔmak bi len Mu kad des ÿa ranlyk<br />
(käwagt o◊a Fran siÿa-da goΔulÿardy) öz<br />
ga ra magyn daky ÿer le re rewolÿu siÿany◊<br />
ÿaÿra magyny◊ ö◊ü ni alaryn diÿip ta ma<br />
edÿär di. Bu syÿa sat bol sa Ame ri kany◊<br />
öz-ö zü◊i do landyr maklyk ÿö rel ge si ne<br />
gö nü den-gö ni ters gelÿär di.<br />
Mu kad des Ÿa ranlyk, alyp barÿan<br />
iΔle ri bi len Kö ne dünÿäni◊, yagny<br />
Ÿewro pany◊ çäk le rin den çyk man ÿörkä,<br />
AB≈-da ul la kan bir ala da dö ret me di.<br />
Ÿö ne, ha çan-da ol Is pa niÿa ö◊ki ko loniÿa<br />
laryny gaÿtaryp ber mek ba rasyndaky<br />
is le gi ni aÿan eden de, ame ri kaly lar<br />
howsa la düΔdü ler. Bri ta niÿa hem Is paniÿany◊<br />
öz im pe riÿasyny di kelt me gi ne<br />
päs gel ber mek ka rary na gel di, sebäbi,<br />
bri tan söwda-satyk bäh bit le ri üçin<br />
Latyn Ame ri kasy bi len hyz mat daΔlyk<br />
örän mö hüm di. Lon don i◊lis-a me ri kan<br />
gat naΔyk lary ba batyn daky ke pil na malary◊<br />
Latyn Ame ri kasyny hem öz içi ne<br />
al magyny ta lap et di, em ma döwlet sekre<br />
tary Jon Kwin si Mon rony bir ta raplaÿyn<br />
he re ket et mek li ge çagyr mak bilen,<br />
„Eger-de biz Orusÿet we Fran siÿa<br />
ba ra daky öz ÿö rel ge le ri mi zi anyk yg lan<br />
et sek, has dogry we de ger li bo lar” diÿip<br />
ynandyrdy. 1823-n ji ÿyly◊ de kabryn da<br />
bri tan harby gämi le ri ni◊ Latyn Ame rikasyny<br />
Mu kad des ÿa ranlyk dan we Fransiÿa<br />
dan go ra jakdygy na göz ÿe ti ren Prezi<br />
dent Mon ro, Kong re si◊ ö◊ün de adat ça<br />
ÿyl da bir ge zek edÿä◊ çykyΔlaryny◊<br />
no bat dakysyn dan peÿda lanyp, so◊ra<br />
Mon ro dokt ri nasy ady bi len ta nal jak<br />
çykyΔyny et di. ≈ol dokt ri na ame ri kan<br />
kon ti nen tin de ÿewro pa döwlet le ri ni◊<br />
öz täsi ri ni ÿaÿba◊landyr magy na çy dap<br />
otur mak dan el çek mek lik dog rusyn daky<br />
jar na madyr:<br />
Ame ri ka kon ti nen ti ne mun dan<br />
beÿläk hiç bir ÿewro pa döwle ti ge le jekki<br />
ko lo niÿa laΔdyryΔ ÿe ri hök mün de gara<br />
maly däl dir.<br />
Ÿer to ga lagyny◊ Δu ÿe ri ne öz<br />
[syÿasy] ul gamyny ÿaÿrat mak mak sady<br />
bi len olar ta rapyn dan edi len is len dik synanyΔy<br />
ga biz pa ra hatçylygymy za we<br />
howp suzlygymy za salynÿan howp hökmün<br />
de ga ra jakdyrys.<br />
Biz ÿewro pa döwlet le ri ni◊ bar bolan<br />
ko lo niÿa laryny◊ we ga raΔly ÿerle<br />
ri ni◊ hiç bi ri si ni◊ iΔi ne gatyΔmadyk<br />
we gel jek de hem gatyΔmarys.. Ÿö ne öz<br />
ga raΔsyzlygyny yg lan eden, ony saklaÿan<br />
döwlet ler bi len we biz ta rapdan<br />
ga raΔsyzlygy yk rar edi len döwletler<br />
ba rasyn da aÿdy lan da bol sa ... on da
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
haÿsydyr bir ÿewro pa döwle ti ni◊ olary<br />
özü ne tabyn et mek ÿa-da baΔga bir hi li<br />
ÿol lar bi len olary◊ yk bal laryny çöz mek<br />
mak sady na gul luk edÿän he re ket le ri ne<br />
biz Bir leΔen ≈tat lar ba batyn da di◊e dostlukly<br />
bol madyk gat naΔyk lary◊ ÿü ze çykmagy<br />
hök mün de ga ra maly bo larys.<br />
Mon ro dokt ri nasy Latyn Ame rikasyny◊<br />
ga raΔsyzlygyny ÿa◊y alan respublikalary<br />
bilen raÿdaΔlyk ruhuny beÿan<br />
etdi. ≈ol respublikalar bolsa öz gezeginde<br />
Konstitusiÿalary üçin Demirgazyk Ameri<br />
ka nus gasyny esas edip aldy lar, Δeÿlelikde,<br />
syÿasy meselelere gezek gelende,<br />
umumylyklary◊ bardygyny ykrar etdiler.<br />
FRAKSIŸALYLYK WE<br />
SYŸASY PARTIŸALAR<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ için de Jeÿms Monrony◊<br />
pre zi dent lik eden döwri (1817–<br />
1825) „HoΔ duÿgu lar eÿÿamy” diÿlip<br />
at landyryldy. Bir ta rap dan bu adal ga<br />
to pa ra ra we se bi ta ra o◊uΔuksyzlygy◊<br />
eÿÿamyny a◊lat sa, ikin ji ta rap dan bu<br />
adal ga res pub li kaçy par tiÿasyny◊ fede<br />
ralçy lar par tiÿasyn dan üs tün cykanlygyny<br />
a◊ladÿardy. Umu man, fe deralçy<br />
lar par tiÿasy mil li güÿç hök mün de<br />
öz äh miÿe ti ni doly ÿi ti rip di.<br />
Fe de ralçy lary◊ ÿe◊il me gi pre zident<br />
saÿla mak ul gamyny◊ gowΔa magyna<br />
ge tir di. ≈ol döwür de Δtat lary◊ ka nun<br />
çy karyjy eda ra lary öz kan di dat laryny<br />
belläp bilÿär di ler. 1824-n ji ÿyl da Ten nesi<br />
we Pen silwa niÿa Δtat lary Ändrÿu Jäksony<br />
saÿlady lar, Gü nor ta Ka ro li nany◊<br />
gu ber na tory Jon Kol ha un bol sa onu◊<br />
bi len bir wagt da wi se-p re zi dent lik we zipe<br />
si ne da laΔ et di. Ken tuk ki öz kan di daty<br />
hök mün de we kil ler pa la tasyny◊ baΔlygy<br />
Gen ri Kleÿi saÿlady; Mas sa çu sets döwlet<br />
sek re tary Jon Ku in si Adamsy, Kongre<br />
si◊ ÿapyk mas la haty bol sa ma liÿe minist<br />
ri Wilÿam Kra ufordy kan di dat edip<br />
hö dür le di.<br />
Hö dür le nen kan di dat lary◊ Δahsy<br />
aÿratynlyk lary we to par lary na bo lan wepa<br />
darlyk lary saÿlawy◊ ne ti je si ni kes gitle<br />
mek de mö hüm äh miÿe te eÿe boldy.<br />
Adams Täze Ang liÿa da saÿlawçy lary◊<br />
doly gol dawy na my nasyp boldy we Nÿu-<br />
Ÿork Δtatyny◊ saÿlawçy laryny◊ ag la ba<br />
kö pü si o◊a ses ber di; Kleÿ bol sa Kentuk<br />
ki de, Ogaÿo da we Mi zu ri de ÿe◊iΔ gazandy;<br />
Jäk son gü nor ta-gün do gar da, Il linoÿda,<br />
In di ana da, Ka ro li na Δtat laryn da,<br />
Pen silwa niÿa da, Me riländ de we Nÿu-<br />
Jer si de üs tün lik ga zandy; Kra uford Wirji<br />
niÿa da, Jor jiÿa da we De lawer de ÿe◊iΔ<br />
ga zandy. Hö dür le nen kan di dat lary◊ hiç<br />
bi ri si-de saÿlawçy lar kol le giÿasyn da<br />
(bir leΔme sin de) ÿe ter lik se se my nasyp<br />
bol mady, Δeÿle lik de, Kons ti tu siÿany◊<br />
düz gün le ri ne laÿyklyk da, saÿlawlar wekil<br />
ler pa la tasy na ge çi ril di, ol ÿer de bolsa<br />
Kleÿi◊ sö zi geçÿär di. Ne ti je de, onu◊<br />
gol dap çykyΔ et me gi bi len Adams pre zident<br />
li ge saÿlandy.<br />
Ÿurt Adams ta rapyn dan do landyrylan<br />
wagt da täze par tiÿa bi le leΔik le ri<br />
peÿda boldy. Adamsy◊ ÿo luny dowam<br />
edi ji ler öz le ri ne „mil li res pub li kaçylar”<br />
adyny dakdy lar, so◊ra ola ra „wigz”<br />
(ame ri kan ko lo nist le ri) ady be ril di.<br />
Ÿurdy ada latly we ne ti je li do landyrsa-da,<br />
Adams halky◊ diÿen pre zi denti<br />
bol mady, ÿagny Pre zi dent hök münde<br />
uly meΔhurly ga eÿe bol mady, onu◊<br />
hö kü me ti köp Δowsuzlyk la ra uç rady.<br />
Adam sa ÿol lary◊ we aka ba lary◊ bir bütewi<br />
ul gamyny dö ret mek baΔart mady.<br />
Onu◊ ÿurdy do landy ran ÿyl lary täze den<br />
saÿlan mak ug run daky gö reΔi◊ bir uzyn<br />
möwsü mi ne öwrül di, onu◊ sowuk-sa la<br />
häsiÿe ti bol sa o◊a täze dost edin mekde<br />
zyÿan ber di. On dan ta pawutlylykda<br />
Jäk son i◊◊än uly meΔhurly ga eÿedi,<br />
aÿratyn-da, täze de mok ra tik par tiÿa<br />
ady ber len res pub li kaçy par tiÿasyny◊<br />
ha taryn daky öz Δägirt le ri ni◊ arasyn da.<br />
Bu par tiÿa göz baΔyny Jeferson, Mädi-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
son we Mon ro ÿaly pre zi dent ler den alyp<br />
gaÿdÿar. 1828-n ji ÿyl da ge çi ri len prezi<br />
dent saÿlawlaryn da Jäk son saÿlawçylary◊<br />
ag la ba kö pü si ni◊ gol dawy na mynasyp<br />
bo lup, Adams dan üs tün çykdy.<br />
In deÿle ri◊ hu kuk lary ug run da göreΔi<br />
ji we 1812-n ji ÿyl da Täze Or le an<br />
söweΔi ni◊ gahry many, ten nes li syÿasatçy<br />
Jäk son Gün ba tary◊ uΔak mülkdar<br />
laryny◊ we Gün do gary◊ iΔçi le ri ni◊,<br />
dür li el hünär us sa laryny◊ we ownuk<br />
söwdagär le ri◊ güÿç li gol dawyny gazandy.<br />
Olar öz ses le ri ni se na gat öwrüliΔi<br />
gi ni◊ ala mat lary bo lan bar ha ösüp<br />
barÿan täjir çi li ge we önüm çi li ge nägi lelik<br />
le ri ni beÿan et mek de ulandy lar.<br />
1828-nji ÿylda geçirilen saÿlawlar ses<br />
berÿän le ri◊ has gi◊iΔleÿin gat naΔmagynda<br />
uly äh miÿe te eÿe boldy. Wer mont<br />
Δtaty ÿa ranly ga goΔul mak bi len ilaty◊<br />
er kek gö bek li si ni◊ äh lu mumy ses bermek<br />
hukugyny gazandy; Tennesi Δtatynda<br />
salgyt töleÿjileri◊-de köpüsi saÿlamak<br />
hukugyndan peÿdalanÿardylar. Nÿu-Jersi,<br />
Me riländ we Gü nor ta Ka ro li na Δtatlaryny◊<br />
hem me si 1807–1810-njy ÿyl lar<br />
aralygyn daky emläk we salgyt ta laplaryny<br />
ÿatyrdy lar. 1815-n ji ÿyl dan so◊<br />
ÿaranlygy◊ hataryna giren Δtatlarda ähli<br />
akÿagyz erkek adamlary◊ saÿlamaga ählu<br />
mumy hu kugy bardy ÿa-da ol ÿer ler de<br />
i◊ pes salgyt talaplary bellenipdi. 1815–<br />
1821-nji ÿyllar aralygynda Konnektikut,<br />
Mas sa çu sets we Nÿu-Ÿork Δtat laryn da<br />
hem äh li emläk ta lap lary ÿatyryldy. 1824-<br />
nji ÿylda saÿlawçylar kollegiÿasyny◊ agza<br />
lary he niz hem Δtat lary◊ alty ka nun çykaryjy<br />
eda rasy ta rapyn dan saÿlanÿardy.<br />
1828-nji ÿyla golaÿlanda bolsa Delawer<br />
we Günorta Karolina Δtatlaryndan baΔga<br />
äh li Δtat lar da pre zi dent saÿlawçy lary<br />
gö nü mel ses ber mek ar kaly saÿlandy.<br />
Hem me le ri◊ ün sü ni özü ne çe ken Ändru<br />
Jäk sony◊ saÿla nan saÿlawlary Δol demokrat<br />
duÿgularyny◊ ussatlyk bilen sahnalaΔdyrylmagyna<br />
öwrüldi.<br />
KA NUNY÷<br />
ŸATYRYLMAGYNA DEGI≈LI<br />
ÇYKGYNSYZ ŸAG DAŸ<br />
Pre zi dent li gi ni◊ bi rin ji möh le ti ni◊<br />
ahyryn da Jäk son ÿe◊il lik li paç me se lesi<br />
boÿun ça Gü nor ta Ka ro li na Δtaty babatyn<br />
da çäre gör me li boldy. Bu Δtaty◊<br />
söwda we daÿhançylyk bi len meΔgullanÿan<br />
te le ke çi le ri uzak wagt lap eden<br />
umyt laryny◊ Jäk sony◊ pre zi dent lik<br />
edÿän döwrün de haky ka ta öwrül me gi ne<br />
ga raΔdy lar, ÿagny olar ta rapyn dan köp<br />
ÿyl lary◊ dowamyn da nägi le lik bil di rilen<br />
paç lar ba ra daky ka nun lary◊ olary◊<br />
peÿdasy na üÿt ge dil jek di gi ne ynanÿardylar.<br />
Olary◊ pi ki ri çe paç lar ba batyn da ähli<br />
ÿe◊il lik ler den peÿda lanÿan di◊e demir<br />
gazykly ön dü ri ji ler di, Δo nu◊ üçin-de,<br />
bü tin ÿur du◊ baÿap barÿan ma halyn da,<br />
uly möç ber li paç tö le me li bolÿan Gü norta<br />
Ka ro li na garyp laΔÿardy.<br />
1832-n ji ÿyl da Kong res ta rapyn dan<br />
ka bul edi lip, Pre zi dent ta rapyn dan kanun<br />
hök mün de güÿje gi ri zi len Paç alyΔ<br />
düz gün na masy 1828-n ji ÿyl daky degiΔli<br />
ka nu na ga ran da gowΔag rakdy, emma<br />
mu◊a ga ra maz dan, ol bu Δtat da halk<br />
köp çü li gi ni◊ ga har-ga za ba mün me gi ne<br />
alyp bardy. Mu◊a jo gap edip, Gü norta<br />
Ka ro li nany◊ ilaty Δtat lary◊ „ka nuny<br />
ÿatyr mak” ba ra daky ÿö rel ge si ni tek lip<br />
et di. Bu pi kir 1832-n ji ÿy la çen li Jäksony◊<br />
Pre zi den ti◊ orun ba sary we zi pe sini<br />
ÿe ri ne ÿe ti ren Jon Kol ha un ta rapyndan<br />
„Gu nor ta Ka ro li nany◊ nägi le lik<br />
bil dir me si” atly çykyΔyn da (1828 ÿ.)<br />
beÿan edil di. Nägi le lik di◊e güÿç len di.<br />
Gü nor ta Ka ro li na „Paç la ra de giΔli kanuny◊<br />
ÿatyryl magy” atly ÿö ri te bir karar<br />
çy kardy. ≈ol ka rar Δtat lary◊ paç la ra<br />
de giΔli 1828-n ji we 1832-n ji ÿyl lar da<br />
ka bul edi len ka nun lary◊ iki si ni◊ hem<br />
ÿatyrylÿandygyny jar et di. ≈eÿle hem,<br />
harby üp jün çi li gi, Δol san da harby güÿçle<br />
ri ber kitmäge we ÿa rag lan ma ga ge rek
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
bo lan maddy se riΔde le ri artdyr mak barasyn<br />
daky ka nun lar ka bul edil di.<br />
Ka nuny ÿatyr mak ba ra daky ka rar<br />
fe de ral hö kü me ti◊ ygtyÿarlyk laryny◊<br />
garΔysy na Δtat lar ta rapyn dan edi len köpsanly<br />
päs gel çi lik le ri◊ so◊kusy boldy.<br />
≈tat lar bi len fe de ral hö kü me ti◊ arasynda<br />
häki miÿet ug run da we raÿat lary◊<br />
ynamyny ga zan mak ug run da res pub likany◊<br />
dörän gü nün den baΔlap diÿen ÿaly<br />
elmy da ma öz bo luΔly çe ke leΔik bo lup<br />
geç di. 1798-n ji ÿyl daky Ken tukkä we<br />
Wir ji niÿa de giΔli 1798-n ji ÿyl da ka bul<br />
edi len ka rar lar, my sal üçin, daΔary ÿurtlu<br />
la ra we hö kü me te garΔy wagyz et mek<br />
ba ra daky ka nun lary kes git lemäge esas<br />
boldy, Hart ford kon fe ren siÿasyn da bolsa<br />
Täze Ang liÿa Pre zi dent Mädi sony◊<br />
we Ang liÿany◊ garΔysy na urΔa nägi lelik<br />
le ri ni beÿan et di.<br />
Günorta Karolinany◊ salÿan howpuna<br />
jo gap edip, Jäk son 1832-n ji ÿyly◊<br />
noÿabryn da Çarls to na bir harby we 7 sany<br />
ki çi gämi ni ug ratdy. De kabry◊ 10-yn da<br />
ol kanuny ÿatyryjylara garΔy jarnama çykardy.<br />
Günorta Karolina „galagoplugy◊<br />
we haÿynlygy◊ çägin de” dur diÿip, Prezident<br />
bellemek bilen, Δtaty◊ raÿatlaryny<br />
ata-babalaryny◊ tagalla baryny edip gazanan<br />
ÿaranlygyna wepalydygyny subut<br />
etmeklige çagyrdy.<br />
Paç me se le si ÿe ne-de Kong re si◊<br />
ö◊ünde ör-boÿuna galan mahalynda, Δol<br />
ba bat da bir aram çäräni◊ Kong res tarapyndan<br />
kabul edilmegini gazanyp biljek<br />
ÿe ke-täk bir adamy◊ bardygy na, onu◊-da<br />
olary◊ goragyny◊ tarapdary bolup çykyΔ<br />
edi ji (we Jäk sony◊ syÿasy garΔy daΔy) sena<br />
tor Gen ri Kleÿdi gi anyk boldy. 1833-<br />
n ji ÿyl da çalt ka bul edi len Kleÿi◊ paç lar<br />
ba ra daky ka nuny na laÿyklyk da ÿur da<br />
ge ti rilÿän haryt lary◊ gym matyn dan 20<br />
gö te rim ÿo kary bo lan äh li güm rük paçlary<br />
az-az dan alyn maly, ne ti je de 1842-<br />
nji ÿy la çen li 1816-njy ÿyly◊ aram mukdardaky<br />
pajyna de◊leΔmelidi.<br />
Ka nun ÿatyryjy lary◊ Gü nor ta Karo<br />
li na daky ÿol baΔçy lary Gü nor ta Δtatlary◊<br />
beÿle ki le rin den hem gol dawa garaΔdy<br />
lar, em ma olary◊ äh li si uç dan tut ma<br />
Gü nor ta Ka ro li nany◊ tu tan tu tumyny<br />
oÿlanyΔyksyz we Kons ti tu siÿa çap raz<br />
diÿip ha sap lady. Ahyryn da Gü nor ta Karo<br />
li na öz eden he re ke tin den el çek me li<br />
boldy. Em ma mu◊a ga ra maz dan, tarap<br />
lary◊ iki si hem özü ni ÿe◊i ji saÿdy:<br />
Jäk son fe de ral hö kü met de ÿa ranlygy◊<br />
artyk maçlyk ÿö rel ge si ni gi riz di. ≈eÿlede<br />
bol sa, garΔylygyny bil dir mek bi len,<br />
Gü nor ta Ka ro li na ö◊e sü ren ta lap laryny◊<br />
kö pü si ni◊ ber jaÿ edil me gi ni ga zandy we<br />
Δeÿle et mek bi len hat da ÿe ke Δtaty◊-da<br />
Kong res den ta lap et mek ar kaly is le gi ne<br />
ÿe tip bilÿän di gi ni aÿdy◊ gör kez di.<br />
BANK UG RUN DAKY GÖ RE≈<br />
Hat da, ka nun ÿatyr mak me se le si entek<br />
çö zülmänkä, Pre zi dent Jäk son üçin<br />
ÿe ne bir sy nag bo lan baΔga bir je del li<br />
me se le ÿü ze çykdy. Ol Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
ikin ji bankyny◊ ygtyÿarlylygyny<br />
uzalt ma ga de giΔli me se le di. Bi rin ji<br />
bank Ga mil tony◊ gör kez me si boÿun ça<br />
1791-n ji ÿyl da 20 ÿyllyk möh let bi len<br />
dö re di lip di. Dog rusy, maÿany◊ bir böle<br />
gi fe de ral hö kü me te de giΔli-de bol sa,<br />
ol hakyky döwlet banky däl di, gaÿtam<br />
ter si ne, ol gir de ji si paÿdar la ra düΔÿän<br />
bir hu susy kor po ra siÿa bo lup durÿardy.<br />
Aslyn da, Δol bank gyzyl pu lu◊ gymmatyny<br />
dur nuk laΔdyr mak we söwdany<br />
höwes len dir mek mak sady bi len dö redi<br />
lip di; em ma ol gün ba tarly lary◊ kö püsin<br />
de we mi zu ri li se na tor To mas Ben ton<br />
bi len bir ha tar da zäh met keΔler de nägile<br />
lik dö ret di. Olary◊ pi ki ri çe, Δol bank<br />
uly ygtyÿarlyk la ra eÿe bo lan adam lary◊<br />
bar mak basyp, sa naÿmalysy na aÿratyn<br />
ÿe◊il lik ler berÿän bir „wagΔydy”. 1811-<br />
n ji ÿyl da ygtyÿarlyk lary ta mam la nan dan<br />
so◊, Δol bank öz iΔi ni bes et di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
So◊ky birnäçe ÿyl lary◊ dowamynda<br />
bank iΔle ri ni döwlet ta rapyn dan<br />
ygtyÿarly bo lan bank lar ama la aΔyrdy..<br />
Olar bol sa kagyz puly ge re gin den artykmaç<br />
muk dar da çy kardy lar. Bu bi düzgün<br />
çi lik le re we pu lu◊ hüm me ti ni◊ gaçmagy<br />
na alyp bardy. Bu ÿag daÿ bol sa<br />
döwlet bankyny◊ ÿurdy bir bi tewi pul<br />
bir li gi bi len üp jün edip bil me je gi ni aÿan<br />
et di. ≈o nu◊ üçin-de, 1816-njy ÿyl da<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ ikin ji banky na ÿene-de<br />
20 ÿyl möh let bi len do landyryΔ<br />
ygtyÿarlygy be ril di. Ol hem bi rin ji banka<br />
me◊zeΔ bankdy.<br />
Tu ruwbaΔdan Δol ikin ji banky◊ täzeräk<br />
dörän Δtat lary◊ we ÿer le ri◊ arasynda<br />
bi ab raÿlyk dan gö zi açyl mady, onu◊<br />
müΔde ri le ri bol sa ilaty◊ uly baÿlaryndan<br />
däl di. Onu◊ garΔy daΔlary: „Bank<br />
karz ber mek me se le sin de we pul dolanyΔygyn<br />
da agalyk edi ji bolÿar hem<br />
ilaty◊ baÿ gat lak laryny◊ az sanly adamlaryny◊<br />
bäh bi di ne hyz mat edÿär” diÿip<br />
nyg taÿÿardy lar. Umu man alany◊da,<br />
bank gowy do landyrylÿardy we gowy<br />
hyz mat lary üp jün edÿär di. Mu◊a ga ramaz<br />
dan, halk ta rapyn dan ban ka garΔy<br />
çykyΔ edÿän le ri◊ arasyn da meΔhur ÿe◊i ji<br />
hök mün de saÿla nan Jäk son, banky◊ ikinji<br />
möh le te ygtyÿarlygyny uzalt mak ba radaky<br />
ka nuny güÿjü ni ÿi ti ren diÿip yg lan<br />
et di. Kong re si◊ ö◊ün de eden çykyΔyn da<br />
ol banky◊ agalygyny we ÿö ri te ÿe◊il likle<br />
ri ni ÿaz gardy hem on da: „Bi zi◊ baÿ<br />
adam larymyz äh li goÿumçy lary◊ bähbit<br />
le ri ni◊ bir me◊zeΔ de◊ go ral magy we<br />
hem me ler üçin de◊ bäh bit li bol magy bilen<br />
ka na gat lan mady lar, gaÿta Kong re si◊<br />
çy ka ran ka nunyn dan peÿda lanyp, has<br />
baÿlaΔma ga bi zi◊ kö mek ber me gi mi zi<br />
haÿyΔ et di ler” diÿip gör kez di. Gi ri zi len<br />
ga da ganlygy ÿatyr mak ug run da olary◊<br />
eden ta gal la lary hiç ne ti je ber me di.<br />
Mun dan so◊ baΔla nan saÿlaw möwsümin<br />
de bank ba ra daky me se le jemgyÿeti◊<br />
için de bö lü niΔi gi◊ peÿda bol magy na<br />
sebäp boldy. Olary◊ bir bö le gi (umuman,<br />
bar bo lan pu luny tygΔytly ulanyp,<br />
köpräk peÿda gör me gi◊ ta rap dar lary)<br />
täjir ler, ön dü ri ji ler we ma liÿe çi ler bolsa,<br />
beÿle ki si köpräk pul kö me gi ni◊ we<br />
az rak gö te ri mi◊ ta rap dar lary bo lan, köplenç<br />
ha lat da bank la ra ber gi dar iΔçi ler we<br />
daÿhan lardy. Bu bol sa „Jäk so nizm” ylalaΔygyny◊<br />
peÿda bol magy bi len gu tardy.<br />
Jäk son 1832-n ji ÿyl da özü ni◊ täze den<br />
saÿlan magy na banky◊ gu tarnykly derbi-dagyn<br />
edil me gi ne alyp bar jak bir<br />
ygtyÿar na ma hök mün de ga rady. Banky◊<br />
jemgyÿet çi lik maÿa goÿum laryny aÿyrmakly<br />
ga ÿol açÿan ygtyÿar na masyny<br />
bol sa ol bu iΔi ama la aΔyr mak da tüÿs<br />
ge rek bo lan taÿÿar ÿa rag ha sap laÿardy.<br />
1833-n ji ÿyly◊ sentÿabryn da ol „bank da<br />
mun dan beÿläk hö kü met pul goÿup bilmeÿär<br />
we Δo◊a çen li goÿlan pul lar döwlet<br />
ha jat lary na ge rek bo lan ma halyn da<br />
ter tip boÿun ça ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan alynmaly”<br />
diÿlen per man çy kardy. Mer kezi<br />
banky◊ or nu na yh las bi len saÿlanyp<br />
al nan we ygtyÿarlyk lary berk den-berk<br />
çäk len di ri len döwlet bank lary geldi.<br />
AB≈-ny◊ in di ki nes li ol diÿen sazlaΔykly<br />
bol madyk bank ul gamyn dan<br />
peÿda landy. Bu ar zan karz pul lar ar kaly<br />
gün ba tar eks pan siÿasyny◊ ÿaÿra magyna<br />
ÿar dam et se-de, ilaty häli-Δin di ÿü ze<br />
çykÿan howsa la lar sebäp li biyn jalyk etdi.<br />
Tä Raÿatlyk urΔy tu taΔÿan ça, AB≈-da<br />
hö kü met ta rapyn dan de giΔli ygtyÿarlyk<br />
ber len döwlet bank ul gamy bol mady.<br />
WIGLER (LIBERALLAR),<br />
DEMOKRATLAR WE<br />
„ZAT BIL MEŸÄN LER”<br />
Gap ma-garΔylykly mak sat lar dan el<br />
çek me se ler, as la üs tün lik ga zanyp bil mejek<br />
di gi ne göz ÿe ti ren Jäk sony◊ syÿasy<br />
bäs deΔle ri nägi le adam lary◊ hem me sini<br />
„Wigz” atly bir umumy par tiÿany◊<br />
ha tary na je bis leΔdirmäge sy nanyΔdy-
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
lar. Olar 1832-n ji ÿyly◊ saÿlawlaryny◊<br />
yzy sü re bir leΔmäge baΔlan-da bol salar,<br />
ag za lalyk lary saz la mak hem bir<br />
bü tewi syÿasy binÿady iΔläp düz mek<br />
üçin, ola ra 10 ÿyl dan-da köp wagt gerek<br />
boldy. Wigz le ri◊ arasyn da i◊ ajaÿyp<br />
döwlet iΔgär le ri Gen ri Kleÿi◊ we Da niel<br />
Webs te ri◊ ta gal lasy bi len bu par tiÿa<br />
öz ha tar laryny ber kit di. Ÿö ne, 1836-<br />
njy ÿyly◊ saÿlawlaryn da öz le ri ni◊ bir<br />
ÿol baΔçysyny saÿlap alar dan ÿa-da bir<br />
bü tewi syÿasy binÿady dö ret mek den<br />
wigz ler en tek hem ju da dagynykdy lar.<br />
Ge çi ri len saÿlawlar da Jäk sony◊ orun basary<br />
bo lan nÿu-ÿorkly Mar tin Wan Buren<br />
ÿe◊iΔ ga zandy.<br />
≈ol döwür de ÿurdy bas mar lan ykdysady<br />
çök gün lik we ÿurdy Wan Bu renden<br />
ö◊ do landy ran pre zi den ti◊ pel se pe<br />
my saly Δahsyÿe ti, onu◊ özü ne my nasyp<br />
bo lan artyk maçlyk laryny◊ gö rünmän<br />
gal magy na sebäp boldy. Hö kü met we kili<br />
hök mün de Wan Bu re ni◊ jemgyÿet de<br />
eden he re ket le ri ilaty◊ göwnün den turmady,<br />
sebäbi on da mil li ÿol baΔçyny◊<br />
ta la be di ji lik ukyby-da, Jäk sony◊ky<br />
ÿaly her bir he re ke ti ni ge liΔdi rip du ran<br />
aktÿorlyk ukyby-da ÿokdy. Döwrün de<br />
ka bul edi len ka nun lar adam lary◊ arasynda<br />
hiç bir Δowhun-Δöh ra ta eÿe bol mady,<br />
1840-njy ÿyl daky saÿlawlar ÿur du◊<br />
kyn gün le ri baΔyn dan ge çirÿän, iΔ haklaryny◊<br />
pe se ga çan döwrü ne ga bat gel di,<br />
Δo nu◊ üçin-de, de mok rat lar go ran ma ga<br />
mej bur bol du lar.<br />
Ogaÿoly Wilÿam Gen ri Gar ri son<br />
wig le ri◊ pre zi dent li ge kan di daty boldy.<br />
Ol ÿer li in deÿler bi len ÿü ze çy kan<br />
çaknyΔyk lary◊, Δeÿle-de, 1812-n ji ÿyldaky<br />
urΔu◊ gahry many hök mün de gi◊den<br />
ta nalÿardy. Ol Jäk son ÿaly de mok ra tik<br />
Gün ba tary◊ we ki li ha sap lanÿardy. Ge çiri<br />
len saÿlawlar da onu◊ wi se-p re zi dentli<br />
gi ne da laΔ eden wir ji niÿaly Jon Taÿler<br />
boldy. Ol Δtat lary◊ hak-hu kuk lary we<br />
pes paç lar dog rusyn da beÿan eden oÿpi<br />
kir le ri bi len gün ba tary◊ uly hor maty na<br />
we gol dawy na my nasyp boldy. Ne ti je de,<br />
Gar ri son uly ÿe◊iΔ ga zandy.<br />
Em ma we zi pe si ne gi riΔe ni ne bir aÿ<br />
bo lup-bol man ka, 68 ÿaΔly Gar ri sony◊<br />
ara dan çyk magy bi len Taÿler Pre zident<br />
boldy. Taÿle ri◊ ga raÿyΔlarydyr<br />
ynanç lary ÿur du◊ en tek hem i◊ täsirli<br />
syÿa satçy lary bo lup du ran Kleÿi◊ we<br />
Webs te ri◊ ga raÿyΔlaryn dan düÿp li tapawut<br />
lanÿardy. ≈ol sebäp li-de, Taÿleri◊<br />
pre zi dent lik möh le ti ta mam lanÿan ça,<br />
bar bo lan Δol çap razlyk lar Pre zi dent bilen<br />
ony saÿlan par tiÿany◊ arasyny◊ aça<br />
çan bo zul magy na alyp bardy.<br />
Eÿsem-de bol sa, ame ri kaly lary◊<br />
düΔen dagynyk ÿag daÿy wig ler bi len demok<br />
rat lary◊ arasyn da peÿda bo lan ag zalalyk<br />
dan hem has çylΔyrymlydy. My sal<br />
üçin, Ame ri ka gö çüp ba ran ka to lik le ri◊<br />
uly to pary, hu su san-da, asly ir lan diÿaly<br />
we ger ma niÿaly ka to lik ler, XIX asyry◊<br />
bi rin ji ÿarymyn da Ame ri ka da dog lup,<br />
önüp-ö sen pro tes tant la ra o◊yn bol madyk<br />
täsir le ri ni ÿe tir di ler.<br />
Gö çüp ba ran lar ame ri kan ke nar ÿaka<br />
lary na öz le ri bi len täsin lik de öte ge çen<br />
däp-des sur lary we di ni ga raÿyΔlardyryba<br />
dat lary alyp bardy lar. Gün do gar kenar<br />
ÿa kasyn da ÿer leΔÿän Δäher ler de olar<br />
iΔ orun laryny tap mak da ÿer li ilat bi len<br />
uly bäs deΔlik edÿär di ler. Onu◊ üs te sine-de,<br />
1820-n ji we 1830-njy ÿyl lary◊<br />
syÿasy öz ge riΔlik le ri gö çüp ba ran lary◊<br />
täsi ri ni◊ bar ha art magy na ÿar dam et di.<br />
≈ol iki on ÿyllygy◊ dowamyn da Δtat lary◊<br />
kons ti tu siÿa lary na täze den ga ralypdy.<br />
Mu nu◊ mak sady ilaty◊ akÿagyz er kek leri<br />
ni äh lu mumy ses ber mek hu kugy bi len<br />
üp jün et mek di. Bu ÿag daÿ ÿur du◊ ilaty◊<br />
ÿo kary gat lagyny◊ syÿasy we kil le ri tarapyn<br />
dan do landyryl magyny◊ so◊u na<br />
çykdy. Olar öz le ri ni◊ hö kü met den çetleΔdi<br />
ril me gi ni◊ sebäpkäri hut gö çüp gelen<br />
ler diÿip ha sap et di ler. Ahyr so◊unda-da,<br />
al ko gol iç gi le rin den el çek me gi
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
wagyz edÿän he re ke ti◊ ka to lik but hanasy<br />
ta rapyn dan gol dan manlygy: „Rim<br />
AB≈-ny al ko golly iç gi ler bi len dar gatmakçy<br />
bolÿar” diÿlen aÿyp la ma lary◊<br />
peÿda bol magy na ge tir di.<br />
1849-njy ÿyl da esas landyry lan<br />
„Ÿyldyzly fewral” atly giz lin jemgyÿet<br />
Δol döwür de ke ma la ge len ÿer li gu rama<br />
lary◊ i◊ mö hü mi boldy. Ha çan-da,<br />
onu◊ ag za lary öz le ri ni ta nat mak dan<br />
ÿüz öwren le rin de, ola ra des si ne „zat<br />
bil meÿän ler” adyny dakdy lar. 1853-n ji<br />
ÿyl da „zat bil meÿän ler” Nÿu-Ÿork Δäherin<br />
de Uly ge◊eΔ gu rady lar. ≈ol ge◊eΔ<br />
täze Kons ti tu siÿany◊ döwlet gu ra malary<br />
na gö zeg çi lik et mek ygtyÿaryny◊<br />
bol magyny wesÿet et di.<br />
„Zat bil meÿän le ri◊” esasy mak satlaryny◊<br />
arasyn da täze Δert le re uÿgunlaΔma<br />
ga ge rek bo lan möh le ti 5 ÿyl dan<br />
21 ÿy la çen li uzalt mak, Δeÿle-de, daΔary<br />
ÿurt lu lary we ka to lik le ri döwlet we zi pele<br />
rin den daΔlaΔdyr mak ÿaly mak sat lar<br />
bardy. 1855-n ji ÿyl da bu gu ra ma Nÿu-<br />
Ÿork daky we Mas sa çu setsdäki ka nun<br />
çy karyjy eda ra lary öz gö zeg çi li gi ne<br />
ge çir me gi baΔardy; 1855-n ji ÿy la çenli<br />
AB≈-ny◊ 90-a go laÿ kong res me ni bu<br />
par tiÿa bi len ara gat naΔyk dady.<br />
Gul çulyk me se le si boÿun ça yla laΔyga<br />
ge lip bil mez lik bu par tiÿany◊ mil li<br />
syÿa sat da my nasyp orun tut magy na päsgel<br />
ber di. Gü nor tany◊ „zat bil meÿänle<br />
ri” gul çulygy gol dap çykyΔ et se ler,<br />
de mir gazykly lar gul çuly ga garΔydy lar.<br />
1856-njy ÿyl da pre zi dent li ge we wi sep<br />
re zi dent li ge kan di dat lary bel lemäge<br />
bagyΔlanyp ge çi ri len konwen siÿa da Mizu<br />
ri yla laΔygyny gol da mak ba ra daky<br />
tek lip inkär edi len li gi sebäp li, De mirgazygy◊<br />
42 de le gaty mej lis ler otagyny<br />
terk edip git di, Δon dan so◊ Δol par tiÿa<br />
syÿasy güÿç hök mün de syndy.<br />
RE FOR MA LARY÷<br />
HAŸDADYL MAGY<br />
Jäk sony◊ saÿlan magy de mok ra tik<br />
öz ge riΔi◊ janly beÿany bol mak bi len<br />
ame ri kaly lary◊ raÿat hu kuk laryny we<br />
müm kin çi lik le ri ni bar ha artdyr mak ugrun<br />
daky uzak göz leg ler ÿo luny◊ di◊e bir<br />
ujypsyz ja tapgyrydyr. 1835-n ji ÿyl da Fila<br />
del fiÿa Δtatyny◊ Pen silwa niÿa Δähe rini◊<br />
iΔçi le ri kö ne den gelÿän „da◊ atan dan<br />
gün ÿaΔa ra çen li” dowam eden iΔ gü nüni◊<br />
10 sa ga da çen li gys galdyl magyny<br />
ga zandy lar. Hut Δu lar ÿaly üÿt ge dip<br />
gur ma lar Nÿu-GempΔir, Rod-Aÿlend,<br />
Ogaÿo Δtat laryn da we ÿa ranly ga 1850-<br />
n ji ÿyl da ka bul edi len täze Ka li for niÿa<br />
Δtatyn da hem ge çi ril di.<br />
Ses ber mek we saÿla mak hu kugyny◊<br />
bar ha ÿaÿra magy a◊-bi li me täze çe gara<br />
ma ga alyp bardy. In di ÿur du◊ hemme<br />
ÿe rin de ÿi ti düΔün je si bo lan döwlet<br />
iΔgär le ri bi lim-sowady bol madyk<br />
saÿlawçy lary◊ äh lu mumy ses be riΔli ge<br />
ne ne◊si howp bo lup durÿandygy na göz<br />
ÿe tir di ler. ≈eÿle adam lar, ÿagny Nÿu-<br />
Ÿork dan De Witt Klin ton, Ili noÿdan Abra<br />
ham Lin koln, Mas sa çu sets den Go ras<br />
Man in di kär deΔler ar ka laΔygy ta rapyndan<br />
uly gol dawa my nasyp bol du lar.<br />
Olary◊ ÿol baΔçy lary salgyt tö leÿji le ri◊<br />
se riΔde le ri ne esas lanyp, äh li ça ga lar üçin<br />
mugt mek dep le ri◊ açyl magyny ta lap etdi<br />
ler. Kem-kem den äh li Δtat lar da tö legsiz<br />
mek dep ler bi len üp jün etmäge rug sat<br />
berÿän de giΔli ka nun lar ka bul edil di. Neti<br />
je de, ÿur du◊ de mir gazygyn da döwlet<br />
mek dep ul gamy adaty hady sa öwrül di.<br />
Ÿur du◊ beÿle ki ÿer le rin de bol sa Δeÿle<br />
döwlet mek dep ul gamyny or naΔdyr mak<br />
ug run daky ta gal la lar ÿe ne-de köp ÿyl lar<br />
dowam et di.<br />
≈ol döwür de ÿü ze çy kan gör nük li<br />
jemgyÿet çi lik he re ket le ri ni◊ ÿe ne bi ride<br />
al ko gol iç gi le ri sat ma ga we içmäge<br />
de giΔli beÿan edi len garΔylyk boldy.
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
Bu he re ke ti◊ peÿda bol magy na dürli-dür<br />
li ala da lar we ähe◊ler – dür li di ni<br />
ynanç lar, al ko goly◊ iΔ ÿer le ri ne ÿe tirÿän<br />
zyÿany we al ko goly aΔa köp içÿän le ri◊<br />
ga ra magyn daky aÿal lary◊ we ça ga lary◊<br />
baΔyn dan ge çirÿän hor luk larydyr, sütem-zor<br />
lugy sebäp boldy. 1826-njy ÿylda<br />
Bos tony◊ ru hany lary al ko gol iç gi lerin<br />
den sak lan magy düz gün leΔdirÿän bir<br />
jemgyÿe ti dö ret di ler. ≈on dan ÿe di ÿyl<br />
ge çen den so◊, Fi la del fiÿa da bu jemgyÿet<br />
döwlet de re je sin de bir gu rul taÿ ge çir di.<br />
≈on da Al ko gol dan sak lan mak me se lesi<br />
boÿun ça ame ri kan bir leΔi gi dö re dildi.<br />
Bir leΔik al ko gol iç gi le ri ni ret etmäge<br />
çagyrdy hem-de döwlet ka nun çy karyjy<br />
eda ra laryn dan al ko gol ön dür me gi we<br />
sat magy ga da gan edÿän ka nun lary çykar<br />
magy ta lap et di. 1855-n ji ÿy la çen li<br />
Δtat lary◊ on üç sanysy hut Δeÿle hem, etdi,<br />
em ma wagty◊ geç me gi bi len bu lary◊<br />
çy ka ran ka nun lary kazyÿet de re je sin de<br />
päs gel çi lik le re du çar boldy. Olar di◊e<br />
Täze Ang liÿany◊ de mir gazyk bö le gin de<br />
bol malysy ÿaly güÿje gir di, ÿö ne 1830–<br />
1860-njy ÿyl lar aralygyn daky döwür de<br />
al ko goly ret et mek he re ke ti ni◊ ne ti je sinde<br />
AB≈-da al ko golly iç gi le ri◊ jan baΔyna<br />
içi liΔi azaldy.<br />
Üÿt ge dip gu rujy lary◊ beÿle ki le ri<br />
tür me ler we ruhy ke sel li adam la ra ideg<br />
ber mek me se le le ri ni üns mer ke zin de<br />
goÿdu lar. Ta gal la lar je naÿaty◊ je zasyny<br />
çekÿän li gi◊i garΔy ÿat ladyp du ran türme<br />
le ri tem mi be riΔ eda ra lar dan, tus sag<br />
edi len le ri täze den adaty dur muΔa uÿgunlaΔdyrÿan<br />
dü ze diΔ-zäh met eda ra lary na<br />
öwürmäge gö nük di ri lip di. Mas sa çu setsde<br />
Do ro ti Diks azatlyk dan mah rum edilip,<br />
halys gu ta ran ideg et me jaÿlar da we<br />
tür me ler de sak lanÿan ruhy ke sel li adamlary◊<br />
sak lanyΔ Δert le ri ni gowu laΔdyrmak<br />
ug run da gö reΔdi. Mas sa çu sets de<br />
öz ta gal la laryny üs tün lik li ta mam lan dan<br />
so◊, Do ro ti Diks bu ugur daky he re ke ti ni<br />
dowam edip, Gü nor ta ta rap ÿo la düΔdi.<br />
1845 we 1852-n ji ÿyl lar aralygyn daky<br />
döwür de Gü nor tany◊ 9 Δtatyn da ruhy kesel<br />
li adam lar üçin has sa ha na lar açyldy.<br />
AŸALLARY÷<br />
HAK-HU KUK LARY<br />
≈eÿle üÿt ge dip gur ma lar aÿal-gyzlary◊<br />
jemgyÿet de öz le ri ne de◊ ga ralmaÿanlygy<br />
na göz ÿe tir me gi ne alyp<br />
bardy. Ko lo ni al döwür den baΔlap, durmuΔa<br />
çyk madyk aÿal-gyz lar er kek ler<br />
bi len bir ha tar da Δol bir hak-hu kuk lardan<br />
peÿda lanyp gel se ler-de, däp-des sura<br />
laÿyklyk da olar dur muΔa ir çyk maly<br />
bolÿardy lar. Dur muΔ gur mak bi len bol sa<br />
ka nuny◊ ö◊ün de aÿal lar öz baΔdaklygyny<br />
ÿi tirÿär di ler. Aÿal lary◊ ses bermäge hukugy<br />
ÿokdy. XVI I-X VI II asyr lar da<br />
olary◊ bi li mi, esa san, oka mak, ÿaz mak,<br />
sa za düΔün mek we ti kin-çatyny baΔarmak<br />
bi len çäk lenÿär di.<br />
Aÿal maΔga la lary◊ a◊-düΔün je si ni◊<br />
oÿan magy ≈ot lan diÿa dan lek tor hem<br />
¤ur na list ze nan Fren sis Raÿty◊ Ameri<br />
ka gel me gi bi len baΔlandy. 1820-n ji<br />
ÿyl lar da ol AB≈-ny◊ çäk le rin de aÿalgyz<br />
lary◊ hu kuk laryny◊ ber jaÿ edil me gi<br />
ug run da aç-a çan iΔ alyp bardy. Her gezek,<br />
ha çan da jemgyÿet çi lik ÿer le rin de<br />
aÿal-gyz la ra söz söz le mek ga da gan edilen<br />
de, Raÿt di◊e çykyΔ et mek bi len çäklenmän,<br />
eÿsem aÿal-gyz lary◊ maΔga la<br />
meÿil na ma laΔdyryl magy na, ça ga do gurmakly<br />
ga we ni kany boz makly ga de giΔli<br />
mag lu mat lary bilmäge de giΔli hu kuklaryny<br />
wagyz edip, öz ga raÿyΔlaryny<br />
beÿan et mek bi len, di◊leÿji le ri haÿran<br />
galdyrÿady.<br />
1840-njy ÿyl lar da aÿal-gyz lary◊<br />
hak-hu kuk lary ug run daky il kin ji he reke<br />
ti ö◊e ta rap ÿö re dip bil jek ame ri kan<br />
aÿal-gyz laryny◊ bir to pary peÿda boldy.<br />
Eli za bet Keÿdi Sten ton olary◊ arasyn da<br />
i◊ gör nük li le ri ni◊ bi ri di. 1848-n ji ÿyl da<br />
Keÿdi Sten ton we aÿal-gyz lary◊ hak-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
hu kuk lary ug run da ÿe ne-de bir gö reΔi ji<br />
Luk riΔia Mott, Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ Sene<br />
ka Follz diÿlen ÿe rin de aÿal-gyz lary◊<br />
hak-hu kuk lary boÿun ça taryh da il kinji<br />
ÿö ri te gu rul taÿ ge çir di ler. O◊a gatnaΔyjy<br />
lar bir jar na ma iΔläp düz dü ler. Ol<br />
aÿal-gyz la ra ka nun ö◊ün de, ses ber mekde,<br />
bi lim al mak da we iΔe ÿer leΔmek de<br />
er kek ler bi len de◊ hak-hu kuk lary◊ we<br />
müm kin çi lik le ri◊ be ril me gi ni ta lap et di.<br />
≈ol ÿyly◊ için de PolΔa dan göçüp<br />
ge len Er nes ti na Ro uz Nÿu-Ÿork<br />
Δtatyn da dur muΔa çy kan aÿal lary◊ öz<br />
mal-emlägi ni at lary na ge çirmäge mümkin<br />
çi lik berÿän ka nuny◊ ka bul edil megin<br />
de i◊◊än uly rol oÿnady. Ÿur du◊<br />
ka nun laryny◊ il kin ji le ri ni◊ arasyn da<br />
„dur muΔa çy kan aÿal lary◊ emlägi barasyn<br />
daky” ka nun beÿle ki Δtat lar da hem<br />
Δu◊a me◊zeΔ ka nun lary◊ ka bul edil megi<br />
ne iter gi boldy.<br />
1869-njy ÿyl da Ro uz Eli za bet Keÿdi<br />
Sten to na we aÿal-gyz lary◊ hak-hu kuklary<br />
ug run da iΔje◊ gö reΔi ji Sÿu zan Änto<br />
ni atly beÿle ki aÿa la Aÿal-gyz lary◊<br />
ses ber mek hu kugy boÿun ça mil li bile<br />
leΔi gi◊ düÿbü ni tut ma ga kö mek et di.<br />
Bu bi le leΔik aÿal-gyz lary◊ ses ber mek<br />
hu kugy ba ra daky dü ze diΔi Kons ti tusiÿa<br />
gi riz mek boÿun ça iΔ alyp bardy. Bu<br />
aÿal lary◊ iki si aÿal lar he re ke ti ni◊ aÿalgyz<br />
lar hak-hu kuk lary ug run da gö reΔi jile<br />
ri◊ i◊ iΔe◊◊i ri boldy. So◊ra öza ra hyzmat<br />
daΔlyk ba rasyn da söz açan da, Keÿdi<br />
Sten ton: „Men de mir us sa ha nasyn da<br />
ÿyldyrym dö redÿän ok lary taÿÿar ladym,<br />
ol bol sa olary atdy” diÿip aÿtdy.<br />
GÜNBATARA TARAP<br />
Ame ri kan dur muΔyny bel li bir keΔbe<br />
ge tir mek de ser he di◊ tutÿan orny uly<br />
boldy. AB≈-ny◊ gün ba taryn da oturymly<br />
ÿer le ri◊ ser he di ni◊ üÿtgäp dur magy tutuΔ<br />
ame ri kan jemgyÿe ti ne uly täsi ri ni<br />
ÿe tir di. Bü tin At lan tik ke nar ÿa kasyny◊<br />
ÿaΔaÿyΔ Δer ti ilaty◊ täze, has az oturymly<br />
ÿer le ri ne gö çüp git me gi ne ÿar dam et di.<br />
Top ragyn dan bug daÿy◊ bol hasylyny<br />
alyp bol maÿan Täze Ang liÿa dan er kekler<br />
we aÿal lar yzyny üzmän, to par-to par<br />
bo lup göçÿär di ler. Olar ke narÿa ka daky<br />
ekin ÿer le ri ni we oba laryny taΔlap, bagt<br />
göz le gin de ke nar dan daΔda bo lan baÿ<br />
ÿe re ta rap süÿΔÿär di ler. Wir ji niÿa we<br />
Ka ro li na Δtat laryny◊ etek le rindäki ekerançylyk<br />
ÿer le ri◊ ilaty hem ke narÿa ka<br />
ba zar la ra taÿÿar önüm le ri ni ÿe tir mek<br />
üçin ge rek bo lan ÿol dur-a ka ba lary◊ ÿetmez<br />
çi li gi sebäp li we Taÿdwo ter planta<br />
tor laryny◊ syÿasy agalyk et me gin den<br />
kynçylyk çek mek den halys bo lup, Günba<br />
ta ra ta rap ug rady lar. 1800-n ji ÿy la<br />
çen li Mis si si pi we Ogaÿo derÿa laryny◊<br />
ÿa ka lary beÿik ser hetÿa ka se bi ti ne<br />
öwrül di. Mü◊ler çe gö çüp barÿan lary◊<br />
agzyn dan: „Biz gidÿäris uza ga, haÿ-o,<br />
bi zi alyp barÿar derÿa Ogaÿo-o” söz le ri<br />
olar üçin aÿdy ma öwrül di.<br />
XIX asyry◊ baΔlaryn da ilaty◊ Günba<br />
ta ra ta rap süÿΔme gi kö ne ÿer le ri◊<br />
bö lün me gi ne we täze ser het le ri◊ geçi<br />
ril me gi ne ge tir di. Täze Δtat lary◊ ÿaranly<br />
ga ka bul edil me gi bi len, ÿur du◊<br />
syÿasy çäk le ri Mis si si pi derÿasyn dan<br />
gün do gar da baryp ÿet di. 1816-njy ÿyldan<br />
1821-n ji ÿy la çen li alty sany täze<br />
Δtat – In di ana, Ili noÿ we Men (bu lar<br />
azat Δtat lar) we Mis si si pi, Ala ba ma we<br />
Mi zu ri (gul eÿe çi lik Δtat lary) dö re dil di.<br />
Bi rin ji ser het Ÿewro pa gaty go laÿdady,<br />
ikin ji ser het bol sa at lan ti kany◊ ke narÿaka<br />
laryn daky oturymly ÿer le re go laÿdy,<br />
Mis si si pi jül ge si we li ga raΔsyzdy, onu◊<br />
adam lary bol sa gün do ga ra däl-de, günba<br />
ta ra ta rap ymtylÿardy lar.<br />
Ser hetÿa ka jemgyÿet çi li gi bir me◊zeΔ<br />
däl di. Bir i◊lis syÿa satçysy olary Δeÿle<br />
su rat landyrypdy: „Bu garyp kül be ler de<br />
ÿaΔaÿan adam lary◊ ti re si mert we çydamly,<br />
dur muΔda tap la nan adam lar dan<br />
bol maly... Olar keΔp taÿdan gör me geÿ
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
bol ma sa lar hem, adamçylyk lary gowy,<br />
myh man söÿer, baΔga ÿurt dan ge len le re<br />
my la katly, dog ruçyl we ynam dar adamlar.<br />
Olar pes boÿly in deÿ mek ge jöwe nini,<br />
kädi ni◊ dür li gör nüΔle ri ni ekÿär ler,<br />
do◊uz, käma hal bir-i ki sygyr-da saklaÿar<br />
lar. Ÿö ne tü pe◊ we li, ÿaΔaÿyΔ üçin<br />
olary◊ i◊ esasy gu ralydyr. Pal tany ez berlik<br />
bi len ulanyp, ga pan gur magy◊ we balyk<br />
tut magy◊ höt de sin den gelÿän adamlar.<br />
Olar to kaÿlar da ÿol açan adam lar,<br />
il kin ji agaç kül be le ri gu ran lar we ÿer leri<br />
ne gö çüp ba ran dan so◊, in deÿler bi len<br />
ÿüz be-ÿüz bo lup, o◊Δup otur magy baΔaran<br />
adam lar. ”<br />
Öz leΔdi ril me dik tarp ÿer le re gö çüp<br />
gelÿän le ri◊ sany kö pel di gi çe, olary◊<br />
kö pü si di◊e eke rançylyk bi len däl-de,<br />
eÿsem, awçylyk bi len hem meΔgul lanmaly<br />
boldy. In di ö◊ki kül be le ri◊ ÿe ri ne<br />
aÿna pen ji re li, o◊aÿly otagly, tüs seçykarly<br />
o◊at peç li agaç jaÿlar gu ruldy.<br />
Suwy bol sa olar in di çeΔme den däl-de,<br />
guÿulardan alÿardylar. Zähmetsöÿer ilat<br />
ba ran ÿer le ri ni des si ne agaç lar dan arassalaÿardy,<br />
kesilen agaçlary potaΔ (kömürturΔy<br />
ka liÿ) al mak üçin ot laÿardy, tö◊◊ele<br />
ri bol sa çüÿre mek üçin galdyrÿardy.<br />
Olar gal la, gök önüm we miwe ös dü rip<br />
ÿetiΔdirÿärdiler, sugunlary, ÿabany hind<br />
towuk lary awlaÿardy lar, to kaÿdan bal<br />
ÿyg naÿardy lar, ÿakyn daky çeΔme lerden<br />
balyk tutÿardy lar, do◊uzdyr beÿle ki<br />
mal lary bakÿardy lar. Ÿe ri◊ söwdasyny<br />
na zar da tu tan lar uly dan-uly mel lek ÿerle<br />
ri ni ar zan ja satyn alÿardy lar we ÿe ri◊<br />
ba hasy ga lan da, ho jalyk laryny täze göçüp<br />
ge len le re satyp, öz ge le re ÿol açyp,<br />
günbatara tarap has a◊ry gidÿärdiler.<br />
Mülk dar lary◊ yzy bi len luk man lar,<br />
hu kuk hünär men le ri, dü kançy lar, ga zet<br />
neΔir çi le ri, ru hany lar, hünär men ler, iΔçiler,<br />
syÿa satçy lar gel di ler. Ÿö ne we lin,<br />
mülk dar lar agdyklyk edÿär di ler. Olar<br />
ça ga laryny◊-da Δol ÿer de zäh met çekme<br />
gi ni◊ umydy bi len, il ki gö çüp ge len<br />
ÿer le rin de gal ma ga meÿil li di ler. ≈o nu◊<br />
üçin de uly-uly am mar lar we berk ker piçdir<br />
çap ma agaç dan jaÿlar bi na edÿär di ler.<br />
Olar öz le ri bi len to hum mal lary ge tirÿärdi<br />
ler, ÿer le ri ni yh las bi len be jerÿär diler<br />
hem i◊ gowy to hum lary ekÿär di ler.<br />
Käbir le ri de gir men, byçgy ha na, çakyr<br />
des gasyny, gowy ÿol lary gurÿardy lar,<br />
mek dep dir but ha na lar açÿardy lar. Gysga<br />
wagty◊ için de täze ÿer ler de uly öz geriΔlik<br />
ler bo lup geç di. My sal üçin, 1830-<br />
njy ÿyl da Ili noÿ Δtatyny◊ Çi ka go Δähe ri<br />
hiç bir ge le je gi bol madyk söwda edilÿän<br />
oturymly ÿer di. O ÿer de di◊e bir ga la<br />
bardy, ÿö ne o◊a il kin ji gö çüp ge len leri◊<br />
birnäçe si he niz aÿat da di rikä, ol ÿer<br />
AB≈-ny◊ i◊ uly we i◊ baÿ Δäher le ri ni◊<br />
bi ri ne öwrül di.<br />
Fer ma edin mek kyn däl di. 1820-n ji<br />
ÿyl dan so◊ döwle ti◊ ÿe ri ni◊ ÿarym gektaryny<br />
1,25 dol la ra satyn alyp bolÿardy,<br />
1862-n ji ÿyl da Emläk ba ra daky ka nun<br />
ka bul edi len den so◊ bol sa, ÿe re gö çüp<br />
baryp, ony ide dip, hasyllylygyny gowulandyr<br />
magy baΔardygy◊, ÿe ri◊ eÿe si bolup<br />
bolÿardy. On so◊am, ÿer de iΔle mek<br />
üçin ge rek bo lan gu ral lar elÿe ter li di. ≈ol<br />
döwür ¤ur na list Go ras Gri li◊ ÿazyjy Jon<br />
So lu◊ aÿdany na esas lanyp, ÿör gün li ulanan<br />
sö zü ne görä, ÿaΔlar üçin „Gün ba ta ra<br />
gi dip, ÿur du◊ özi bi len bir lik de ösmäge”<br />
pur sat dörän döwür boldy.<br />
Amerikalylary◊ Tehasa aralaΔmagyny<br />
ha sa ba al many◊da, oba ho jalyk oturymly<br />
ÿer le ri ni◊ ser he di AB≈-ny◊ çäk le rin den<br />
daΔy na, Mi zu ri den gün ba ta ra ta rap di◊e<br />
1840-njy ÿyl dan so◊ ÿaÿrady. 1819-njy<br />
ÿyl da AB≈ öz raÿat laryny◊ Is pa niÿa bildirÿän<br />
5 mln. dol lar muk daryn daky talabyny<br />
özi ka na gat landyr magy boÿnu na<br />
alyp, o◊a de rek Is pa niÿa dan äh li Flo ridany◊<br />
we Uzak Gün ba tar daky Ori gony◊<br />
ÿer le ri ne eÿe çi lik hu kugyny ber me gini<br />
ga zandy. Sü tük li de ri söwdagär le ri<br />
bu ÿer de öz iΔle ri ni ÿaÿba◊landyrdy lar,<br />
ÿö ne olary◊ bu edÿän iΔle ri ni◊ de ri ni◊
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ba hasyn dan has gym matly äh miÿe ti<br />
bardy. Fran suz lary◊ Mis si si pi jül ge sine<br />
il ki baΔda ara laΔmagyn da bolΔy ÿaly,<br />
hut söwdagär ler gö çüp gelÿän ler üçin<br />
ÿol-ÿo da lary gözläp tapÿardy lar. Uly<br />
derÿa lar da we olary◊ goΔant laryn da gözleg<br />
ge çirÿän, Δeÿle hem, Ro ki we Si er ra<br />
dag laryn dan geçÿän äh li ÿol-ÿo da lary<br />
tapÿan asly fran siÿaly we ir land-Δot landiÿaly<br />
ga pan goÿujy awçy lar 1840-njy<br />
ÿyl lar da gury ÿer üs ti bi len gö çüp barmagy<br />
na we so◊ra ilaty◊ ke nar dan daΔda<br />
bo lan ÿer le re tu tuΔ ÿaÿra magy na mümkin<br />
çi lik dö re dip di.<br />
Umu man, ilaty◊ ösüΔi örän artdy:<br />
ol 1812-n ji ÿyl da 7,25 mil li on adam<br />
bo lanlygyn dan 1850-n ji ÿyl da 23 milli<br />
on adam dan aΔdy. Bu döwrü◊ için de<br />
ilaty or naΔdyr mak üçin ÿa ramly ÿerle<br />
ri◊ meÿdany Ÿewro pa kon ti nen ti ni◊<br />
meÿdany na ba ra bar, ÿagny, 4,4 mln<br />
ine dör dül km den 7,8 mln ine dör dül<br />
kme çen li gi◊e di. Ÿö ne, kö ki se bi ta ra<br />
ta pawut la ra or naΔyp gidÿän esasy ag zalalyk<br />
lar he ni ze çen li çö zülmän galÿardy.<br />
1860-njy ÿyl lar da bu ag za lalyk lar<br />
raÿatlyk urΔu na ge çip di. Gö çüp gelÿänle<br />
ri◊ gün ba ta ra süÿΔmek le ri-de ol ÿerler<br />
de ata-ba ba otu rumly bo lan in deÿler<br />
bi len çaknyΔyk la ra ge tir di.<br />
XIX asyry◊ bi rin ji ÿarymyn da Δol<br />
ÿü ze çy kan çaknyΔyk la ra dahyly bo lan,<br />
Δol döwrü◊ gör nük li adam laryny◊ bi ri<br />
Änd ru Jäk sondy. Ol Ak Ta ma düΔen ilkin<br />
ji „gün ba tarly” boldy. 1812-n ji ÿyly◊<br />
urΔuny◊ or ta laryn da Δol wagt en tek Tenne<br />
si Δtatyny◊ meÿle tin çi le ri ni◊ baΔtutany<br />
bo lan Jäk son Gü nor ta Ala ba ma<br />
ug radyldy we ol ÿer de ol Krik taÿpasyndan<br />
bo lan in deÿle ri◊ goz ga la◊yny gazap<br />
bi len basyp ÿatyrdy. Krik ler Δon dan<br />
so◊ tiz den-tiz öz ÿer le ri ni◊ üç den iki sini<br />
Bir leΔen ≈tat la ra ber di ler. So◊ra Jäkson<br />
se mi nol taÿpasyn dan bo lan in deÿleri<br />
is pan lary◊ eÿe çi li gindäki Flo ri da daky<br />
gaçy ba tal ga laryn dan gysyp çy kardy.<br />
1820-n ji ÿyl lar da Pre zi dent Mon ro<br />
Jo nu◊ harby mi nist ri Jon Kol ha un günor<br />
ta-gün ba tar daky kö ne taÿpa lary◊ galan-ga<br />
çan laryny Mis si si pi ni◊ a◊yrsyndaky<br />
ÿer le re gö çür mek syÿa satyny<br />
ÿö ret di. Ÿur du◊ pre zi dent lik we zi pe si ne<br />
ge çe nin den so◊, Jäk son hem Δol syÿasaty<br />
dowam et dir di.<br />
1830-njy ÿyl da Kong res in deÿle ri<br />
gö çür mek ba ra da ka nun ka bul et di we<br />
gün do gar taÿpa lary Mis si si pi ni◊ a◊yrsyna<br />
gö çür mek üçin, ma liÿe se riΔde le ri ni<br />
goÿber di. 1834-n ji ÿyl da häzir ki Ok laho<br />
ma diÿilÿän ÿer de ÿö ri te in deÿ ÿer le ri<br />
dö re dil di. Jäk sony◊ pre zi dent lik eden iki<br />
möh le ti ni◊ dowamyn da taÿpa lar umuman<br />
94 Δert na ma gol çek di ler, Δo la ra<br />
laÿyklyk da olar fe de ral hö kü me te milli<br />
on lar ça gek tar ÿer ber di ler we on lar ça<br />
taÿpa lary mü di mi otu ran ÿurt laryn dan<br />
ola ra ata-ba ba laryn dan mi ras ga lan ÿerle<br />
re gö çür di ler.<br />
Ähtimal, bu wakalarda 1791-nji ÿyly◊<br />
Δertnamasy bilen olary◊ Demirgazyk Karolinadaky<br />
we Jorjiÿadaky ÿerlerini◊ eldegrilmesizdigini<br />
kepillendirmek çeroki<br />
taÿpasyndan bolan indeÿleri◊ baΔdan geçiren<br />
wakalary has pajygaly bolan bolsa<br />
ge rek. 1829-njy ÿyl da Gün do gar taÿpalary◊<br />
arasyn da i◊ ö◊de baryjy düΔü◊jeli<br />
si bo lan in deÿle ri◊ çe ro ki taÿpasyny◊<br />
ÿe rin de altyn tapy lan da, olary◊ yk balyna<br />
gara çekildi. Hatda, Ÿokary kazyÿeti◊<br />
olar babatynda çykaran adalatly kanunyda<br />
ola ra kö mek edip bil me di. Jäk sony◊<br />
hö kü me ti ni◊ razylygy bi len çe ro ki<br />
taÿpasy 1835-n ji ÿyl da uzak ÿoly sö küp,<br />
köp-köp hup bat-sü tem ler çe kip, Ok laho<br />
ma göçmäge mej bur boldy lar. Olary◊<br />
kö pü si ke sel çi lik den, hor luk lar dan we<br />
mätäç lik den „göz ÿaΔlary◊ yzy” adyny<br />
alan bu uzak ÿol da ara dan çykdy. 9
5-N JI BAP: GÜN BA TA RA TA RAP ŸAŸRA MAK WE SE BI TA RA TA PAWUT LAR<br />
SENEKA FOLZ<br />
Feministleri◊ ilkinjilerini◊ biri bolan zenan Elizabet Keÿdi Stenton barypÿatan abolisi<br />
onist ze nany bo lan Luk re siÿa Mott bi len ÿa ran boldy. Bu lary◊ iki si 1840-njy ÿyl da gul<br />
eÿe çi li gi ne garΔy gö reΔe bagyΔlanyp, Lon don da ge çi ri len kon fe ren siÿa da duΔuΔdy lar. Konferensiÿa<br />
baΔlan dessine bular konferensiÿada delegat aÿallary o diÿen halamaÿandyklaryna<br />
düΔündiler. Konferensiÿada çykyΔ etmek we söz almak mümkinçiliginden kesilen<br />
Keÿdi Sten ton we Mott nägi le lik bil di rip, öz le ri bi len beÿle ki aÿal de le gat lary-da alyp, mejlis<br />
ler otagyn dan çykyp git di ler. Hut Δon da-da, Keÿdi Sten ton Mot ta aÿal-gyz lary◊ dur muΔ,<br />
r aÿat l yk we d i n i hu k u k l a r y m e s e l e l e r i n e g a r a m a k mü m k i n ç i l i g i n i d ö r e d i p b i l j e k aÿa l - g yzlary◊<br />
hukuklary baradaky meseleler boÿunça konferensiÿa çagyrmagy teklip etdi. ≈ol<br />
kon fe ren siÿany çagyr mak di◊e se kiz ÿyl dan so◊ müm kin boldy, Δon da, ÿagny, 1848-n ji<br />
ÿylda iki feminist Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ Seneka-Folz diÿen ÿerjagazynda aÿal-gyzlary◊ huk<br />
u g y b o ÿ u n ç a b i r i n j i g u r u l t aÿ y g u r a d y l a r.<br />
Gurultaÿda Keÿdi Stenton GaraΔsyzlyk Jarnamasyna esaslanan „Pikirler jarnamasyny”<br />
beÿan etdi. Ol jarnamada erkekler tarapyndan aÿallary◊ gysylÿandygy babatda<br />
18 Δi kaÿat sa nalyp ge çilÿär. Olary◊ arasyn da är li aÿal äri ta rapyn dan azar be rilÿän<br />
ha latyn da öÿü ni taΔlap git mek çi bo lan da ÿa-da aÿrylyΔmakçy bo lan da, öz ça ga laryny alma<br />
ga hu kugy bol madyk ÿag daÿ ba ra daky Δi kaÿat-da bardy. Eger-de aÿal aÿrylyΔan bol sa,<br />
onu◊ hünär ba zaryn da ÿaz mak ÿa-da okat mak dan baΔga hiç hi li iΔ bi len meΔgul bol ma ga<br />
haky ÿokdy. Aÿaly◊ kazyÿet de öz adamsyny◊ garΔysy na gör kez me bermäge haky ÿokdy.<br />
Fab rik ler de iΔleÿän är li aÿal lar iΔ ga zanjyny özün de galdyr man, äh li ga zanjyny är le ri ne<br />
ber me li di ler. Aÿal maΔga la dur muΔa çy kan da, onu◊ dur muΔa çyk mazyn dan ö◊ bar bo lan<br />
zat laryny◊ äh li si tu tuΔlygy na adamsyny◊ eli ne gür rü◊siz geçÿär di. Eÿe çi li gi bo lan ÿeke<br />
ba ra aÿal lar öz emlägin den er kek ler bi len de◊ de re je de salgyt tö leÿär di ler, ÿö ne Δol bir<br />
wagt da salgyt bi len meΔgul lanÿan ka nun çy karyjy lar saÿla nan da, ses ber mek hu kugyndan<br />
mah rumdy lar. Hut Δu ÿag daÿda-da ame ri kan ko lo niÿa laryny◊ Beÿik Bri ta niÿa dan<br />
b ö l ü n i p aÿ r yl m a g y n y ◊ s e b äp l e r i n i ◊ b i r i d i .<br />
Aÿallar gurultaÿyna gatnaΔyjylar aÿal-gyzlary◊ saÿlaw hukugyna degiΔli bir kararyn<br />
dan baΔga äh li si ni bi ragyz dan ka bul et di ler. Di◊e ga raÿagyz abo li si onist Fe de rik<br />
Dug las aÿal-gyz lary◊ hu kugyny go rap, çyn la kaÿ çykyΔ eden den so◊, ol ka rar-da ka bul<br />
edildi. ≈eÿle-de bolsa, gurultaÿa gatnaΔyjylary◊ köpüsi erkekleri◊ki ÿaly aÿallary◊-da<br />
saÿlaw hu kugyny◊ bol jakdygy ba ra daky pi kir bi len öwre niΔip bil meÿär di ler.<br />
S e n e k a- Fol z d a Ke ÿd i S t e n t on aÿa l l a r y ◊ hu k u g y u g r u n d a k y gö r e Δ i j i we s ö z e ç e p e r<br />
ÿazyjy hök mün de meΔhurlyk ga zandy. Köp ÿyl lar ge çen den so◊, ses bermäge hu kugy<br />
bol madyk aÿal maΔga lany◊ hiç ha çan er kek adam lar bi len de◊ ha ta ra çyk ma jagy na düΔünen<br />
di gi ni aÿdÿar. Abo li si onist-re for ma tor Wilÿam Lloÿd Gar ri sony özü ne nus ga edi nip, ol<br />
is len dik iΔde ÿe◊iΔ ga zan mak üçin, haÿsydyr bir par tiÿany◊ he re ke ti däl-de, jemgyÿet çi lik<br />
p i k i r i n i ◊ ü ÿ t g e m e g i n i ◊ g e r e k d i g i n e d ü Δ ü n ÿä r. Aÿa l - g yz l a r y ◊ i Δl e ÿä n Δ e r t l e r i n d e e d i l ÿä n<br />
a d a l at s yz l yk l a r a ol a r y ◊ gö z ü n i a ç y p, S e n e k a- Fol z d a k y g u r u l t aÿ g e l e j e k k i ö z g e r i Δl i k l e r i ◊<br />
hamyr maÿasy na öwrül di. On dan so◊ aÿal lary◊ hu kugy ug run da baΔga gu rul taÿlar ge çiril<br />
di, beÿle ki aÿal lar-da er kek ler bi len aÿal-gyz lary◊ syÿasy hem dur muΔ de◊li gi ug rundaky<br />
gö reΔ meÿdany na çykdy lar. 8
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Bir leΔen ≈tat lar ta rapyn dan ter ri to riÿa lary◊ köp eÿe len me gi we Δtat lary◊<br />
ka bul edil me gi ni◊ se ne le ri<br />
Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat laryny◊ kar tasy. On da 1803–1898-n ji ÿyl lar aralygyn da ilaty◊ ÿaÿraÿΔy gör ke zilÿär.
CHAPTER<br />
6- NJY<br />
BAP<br />
GA RAŸY≈LARY÷<br />
GAP MA-<br />
GAR≈YLYGY<br />
Pre zi dent Ab ra ham Lin koln<br />
(or ta da) 1862-n ji ÿyly◊<br />
oktÿabryn da An ti etamy◊<br />
ete gindäki söweΔden so◊<br />
ÿa ranlyk goΔun laryny◊ la ge rin de.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
„Ikä bö lü nen jaÿ du rup bil mez.<br />
Bi zi◊ döwle ti mi zi◊ ÿarym<br />
gul çulyk, ÿarym azat bo lup,<br />
hemiΔe ÿaΔap bilmejegine men<br />
ynanÿaryn.”<br />
Ab ra ham Lin koln, 1858-n ji ÿyl<br />
XIX asyry◊ or ta laryn da Bir leΔen ≈tat lar<br />
daΔary ÿurt lu lary◊ yzy gi der li ge lip-gi dip<br />
du ran ÿur du na öwrül di. Bu ba bat da bir<br />
taryhçy Δeÿle ÿazypdy: „Geç miΔde kolo<br />
ni al eziΔi◊ Δaÿady bo lan, dek düÿnü◊<br />
özün de hiç hi li gyzyk lan ma bil di rilmeÿän,<br />
käwagt bol sa ma ha bat landyry lan<br />
bu ÿer göz açyp-ÿu masy salym da jik mejik<br />
öwre nil me gi ta lap edÿän bir ÿe re we<br />
ba ha be ril me gi ta lap edÿän syÿasy we<br />
ah lak tej ribä öwrül di”.<br />
IKI AME RI KA<br />
Bir leΔen ≈tat la ra çet ÿurt lar dan syÿahat<br />
eden ler den fran suz ÿazyjysy we<br />
syÿasy pel se pe çi si Alek sis de Tokwilden<br />
baΔga hiç bi ri si ol ÿurt ba ra da we<br />
o◊a syÿa hat ba ra da Δeÿle köp ÿazgy<br />
galdyryp gi den däl dir. Onu◊ il kin ji ge zek<br />
1835-n ji ÿyl da çap edi len „Ame ri ka daky<br />
de mok ra tiÿa” atly ki taby Δu gü ne çen li<br />
AB≈-ny◊ dur muΔ we syÿasy tej ri be si<br />
ba rasyn da i◊ anyk we çu◊◊ur sel je riΔi<br />
berÿän iΔle ri◊ bi ri bo lup galÿar. Synçy<br />
hök mün de aΔa ÿi ti na zarÿe te eÿe bo lan<br />
Tokwil ame ri kan haky katyny tankytla<br />
man du rup bil mez di, em ma onu◊ ÿazan<br />
lary o◊yn häsiÿe te eÿe di. Ol: „Demok<br />
ra tik gur luΔly häki miÿet ler syÿasy<br />
hak-hu kuk lar dog rusyn daky düΔünjäni,<br />
hat da, i◊ sa da raÿat la ra-da ÿe tirÿär. Bu<br />
hut baÿlygy◊ paÿlan magy bi len eÿeçi<br />
lik ba ra daky düΔünjäni◊ jemgyÿe ti◊<br />
äh li ag za lary na ÿe ti ri liΔi ÿalydyr” diÿip<br />
ÿazdy. ≈eÿle-de bol sa: „≈eÿle uly de◊lik<br />
jemgyÿet se na gat iΔçi si hem täze te leke<br />
çi ler synpy na bö lü nen Δert le rin de-de<br />
sak la narmy ka” diÿen so rag di◊e bir<br />
Tokwi li oÿlandyr mandyr.<br />
Beÿleki syÿasatçylary „ähli ÿerde oba<br />
ho jalygyny◊, söwdany◊ we jemgyÿet çilik<br />
iΔle ri ni◊ gülläp ösüΔi ni◊ we çalt ö◊e<br />
gi diΔi ni◊ hakyky su but na masyny görmek<br />
müm kin bo lan” ÿur du◊ ok gunly<br />
ösüΔi we dur muΔy◊ um masyz uly güÿji<br />
haÿran edipdir. Ÿöne amerikan tejribesi<br />
ba ra daky Δeÿle o◊yn ga raÿyΔlar hem mele<br />
re mah sus däl di. Il kin ji ge zek AB≈-a<br />
1841–42-n ji ÿyl lar da syÿa hat eden i◊lis<br />
ÿazyjysy Çarlz Dik kens hem Δeÿle o◊yn<br />
bol madyk pi kir le re eÿerÿän adam lary◊<br />
hataryndady. Ol hatlaryny◊ birinde: „Bu<br />
me ni◊ görmäge howlu gan res pub li kam<br />
däl. Bu me ni◊ hyÿal larym da göz ö◊ü ne<br />
getiren respublikam däl... Onu◊ ÿaΔlygy<br />
we kuwwaty ba rasyn da näçe köp pi kir etdi<br />
gim çe, Δon ça-da ol me ni◊ göz ö◊üm de,<br />
haÿsy tarapdan seretsem-de, gowΔak we<br />
nalajedeÿin bolup görünÿär. Onu◊ maha-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
bat landyrÿan her bir zadyny, Δol san da,<br />
onu◊ halky na niÿetlän bi li mi ni we garyplary◊<br />
çagalary baradaky aladasyny hasaba<br />
alany◊da-da ol me ni◊ be ren ba hamdan<br />
gaty pes, ölçäp bol ma jak de re jedäki<br />
pes ba ha my nasyp” diÿip ÿazypdy.<br />
Beÿle ba ha ber mek de Dik kens ÿeke<br />
däl di. Bü tin taryhyny◊ dowamyn da<br />
bolΔy ÿaly, XIX asyr da Ame ri ka adamlar<br />
da onu◊ has çylΔyrymly we dünÿewi<br />
haky katy na laÿyk gel meÿän umyt lary<br />
we duÿgu lary dö ret di. Ÿur du◊ ululygy<br />
we dür li-dür lü li gi umumylyk lary inkär<br />
et dirÿär di we gap ma-garΔylyk la ra ÿol<br />
berÿär di: Ame ri ka azatlyk-er kin li gi<br />
söÿü ji, Δol bir wagt da-da gul eÿe çi lik li<br />
jemgyÿet di ol um masyz uzyn we geçme<br />
gi a◊sat araçägi bo lan ÿurtdy.<br />
TAMA DÖREDŸÄN TOPRAK<br />
1850-n ji ÿyl lar da Ame ri kany◊<br />
çägi gi◊äp, to kaÿlary◊, gi◊ säh ra lary◊<br />
we dag lary◊ üs tün den aΔyp geç di. ≈ol<br />
äpet ÿer le re ÿaÿran bu gi◊iΔlik de 31<br />
Δtat dan dörän ÿa ranlygÿ◊ çägin de 23<br />
mil li on adam ÿaΔaÿardy. Gün do gar da<br />
se na gat pa jar lap ösÿär di. Or ta Gün batar<br />
da we Gü nor ta da oba ho jalyk ösÿär di.<br />
De mirÿol lar ÿur du◊ gür ilatly ÿer le ri ni<br />
mäkäm bir leΔdi rip di, 1849-njy ÿyl dan<br />
so◊ bol sa Ka li for niÿany◊ kän le rin den<br />
al nan altyn söwda ÿol laryny◊ ös me gi ne<br />
goΔant bo lan bir altyn çeΔmä öwrül di.<br />
Täze Ang liÿa we or ta at lan tik Δtat lar<br />
se na gaty◊, söwdany◊ we ma liÿe se riΔdele<br />
ri ni◊ esasy mer kez le ri boldy. Ol ÿer de<br />
ma ta do kalÿardy, geÿim, agaç önüm leri,<br />
maΔyn we me ha nizm ler, gön we ÿü◊<br />
önüm le ri ön dü rilÿär di. ≈ol bir wagty◊<br />
özün de gämi gat nawy ÿo kary de re je de<br />
gülläp ös di, ame ri kan baÿdagyny◊ astynda<br />
gämi ler-de äh li ÿurt lary◊ haryt laryny<br />
um many◊ üs ti bi len daΔaÿardy lar.<br />
At lan tik ke nar ÿa kasyn dan Mis sisipä<br />
çen li we on dan a◊ry köp ÿer tutmaÿan,<br />
syÿasy taÿdan has o◊aÿly Günor<br />
tany◊ esa san oba ho jaly ga esas la nan<br />
ykdy sadyÿe ti bardy. Wir ji niÿany◊, Merilän<br />
di◊ we De mir gazyk Ka ro li nany◊<br />
ykdy sadyÿe ti üçin temmäki ni◊ äh miÿeti<br />
uludy. Gü nor ta Ka ro li nany◊ ÿer le ri<br />
bol Δaly hasylyny berÿär di, Lu izi anany◊<br />
howasydyr top ragy bol sa Δe ker çi◊rik<br />
ekmäge müm kin çi lik berÿär di. Ÿö ne,<br />
ahyry gowa ça uly sar pa goÿulÿan ekine<br />
öwrül di we tu tuΔ Gü nor ta Δol eki ne<br />
ÿykgyn et di. 1850-n ji ÿy la çen li Ameri<br />
kany◊ Gü nor tasy dünÿäde ön dü rilÿän<br />
pag tany◊ 80 gö te ri mi ni ber di. Bu eki ni<br />
ös dü rip-ÿe tiΔdir mek de gul lary◊ zäh metin<br />
den peÿda lanyldy.<br />
A◊yrsy na-bär si ne göz ÿet meÿän düzle<br />
ri we çalt ösÿän ilaty bo lan Or ta Günba<br />
tar-da amatly ÿag daÿdady. Ol ÿer de<br />
ön dü rilÿän et we bug daÿ Ÿewro pa da we<br />
AB≈-ny◊ ir ki oturym laΔan et rap larynda<br />
ÿo kary is leg den peÿda lanÿardy. Gol<br />
zäh me ti ni◊ maΔyn laΔdyryl magy, esa sanda,<br />
Mak kor mik ki◊ orak iΔin de maΔyny◊<br />
gi ri zil me gi oba ho jalygyny◊ gör lüp-eΔidil<br />
me dik ÿag daÿda ös me gi ne Δert dö retdi.<br />
Ÿurt da umumy ÿyg nalÿan bug daÿ<br />
1850-n ji ÿyl da 35 mil li on gek to litr bolanlygyn<br />
dan 1860-njy ÿyl da 61 mil li ona<br />
ÿet di, Δol dänäni◊ ÿarsyn dan kö pü si ni<br />
bol sa Or ta Gün ba tar ber di.<br />
Ulag se riΔde le ri ni◊ has kämil leΔdiril<br />
me gi Gün ba tary◊ gülläp ös me gi üçin<br />
iter gi boldy. 1850–1857-n ji ÿyl lar da Orta<br />
Gün ba tary Gün do gar bi len bir leΔdiren<br />
bäΔ de mirÿol ma gist raly Ap pa la çi<br />
dag laryny◊ gaÿa laryny ke sip geç di. Bu<br />
ÿol lar 1861–1865-n ji ÿyl lary◊ arasyndaky<br />
döwür de ÿa ranlygy◊ syÿasy birleΔme<br />
sin de jem le nen ykdy sady bäh bitle<br />
ri◊ esasyny düz di. Il ki baΔda Gü nor ta<br />
de mirÿol ba batyn da yza galÿardy, di◊e<br />
1850-n ji ÿyl lary◊ ahyryn da de mirÿol<br />
dag lar dan ge çip, aΔaky Mis si si pi ni Gü-
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
nor ta At lan ti kany◊ ke nar ÿa kasy bi len<br />
bag lanyΔdyrdy.<br />
GULÇULYK WE TOPARLARA<br />
BÖLÜNI≈IK<br />
Bir me se le De mir gazyk bi len Gü nortany◊<br />
arasyn daky se bi ta ra we ykdy sady<br />
ta pawut lary has çu◊laΔdyrÿardy, ol-da<br />
gul çulyk me se le si di. De mir gazykly te leke<br />
çi le ri◊ pag tasyny sat mak dan ulu danuly<br />
gir de ji görÿän li gin den nägi le gü nortaly<br />
lar öz se bit le ri ni◊ yza ga laklygyny<br />
De mir gazygy◊ has ÿaÿrap, aΔa köp<br />
ÿer le re eÿe bo lanlygy bi len düΔün dir diler.<br />
De mir gazykly lar bol sa öz ÿanyn dan<br />
Gün ba tary, öz ykdy sadyÿe ti ni◊ ös me gi<br />
üçin aÿratyn bir eda rany◊, ÿagny gulçulygy◊<br />
olary◊ yza ga laklygy na sebäp<br />
bolÿandygyny nyg tady lar.<br />
Baryp, XIX asyry◊ 30-njy ÿyl larynda<br />
gul çulyk me se le si ba batyn da iki topary◊<br />
arasyn daky dartgynlyk bar ha<br />
güÿç le nip barÿardy. Ga raÿyΔlary◊ bölü<br />
niΔi gi olary◊ bi rin de gul çulygy◊ bolandygy<br />
üçin, güÿç lenmäge baΔlady.<br />
De mir gazyk da gul çulygy ÿatyr magy◊<br />
ta rap dary bo lan he re ket ösÿär di. Olary<br />
Gün do gar daky gul çulygy en tek Δtat<br />
hök mün de yk rar edil me dik täze ÿer le re<br />
ÿaÿrat magy◊ garΔysy na aÿgytly çykyΔ<br />
edÿän „fri-soÿl” he re ke ti gol daÿardy.<br />
1850-n ji ÿyl lar da gü nor taly lar üçin<br />
gul çulyk olary◊ jo gapkär çi li gin de bolmadyk<br />
bir dur muΔy ÿag daydy. Olary◊<br />
nyg ta magy na görä, gul çulyk me se le sine<br />
i◊lis dil de gep leÿiΔle ri ne ÿa-da olary◊<br />
we kil çi lik edÿän eda ra lary ba bat da bildi<br />
rilÿän ala da dan hem az ala da bil dirilÿär<br />
di. 1850-n ji ÿy la çen li Gü nor tany◊<br />
ke narÿa ka et rap laryny◊ käbi rin de gulçulygy◊<br />
dur muΔa or naΔmagy na 200 ÿyldan-da<br />
köp bo lupdy we ol se bi ti◊ ykdysadyÿe<br />
ti ni◊ düÿp li pu dak laryny◊ esasy<br />
bö le gi bo lup durÿardy.<br />
Di◊e ak gü nor taly lary◊ az sanlysy gul<br />
sak laÿardy. 1860-njy ÿyl da gul çulygy<br />
bo lan Δtat lary◊ äh li sin de, umu man,<br />
46274 plan ta tor bardy, özi-de i◊ azyndan<br />
20 guly bo lan is len dik adam planta<br />
tor ha sap lanÿardy. Gul lary◊ ÿarsyn dan<br />
kö pü si plan ta siÿa lar da iΔleÿär di. Käbir<br />
mülk dar-ÿo men le ri◊ (öz baΔdak ho jalyk<br />
alyp barÿan daÿhan lary◊) um masyz<br />
sanly guly bardy, ÿö ne mülk dar lary◊<br />
kö pü si ni◊ as la guly ÿokdy. ≈ol daÿhanlary◊<br />
ÿüz den 70 bö le gi ni◊ 40 gek tar dan<br />
az bo lan ÿer le ri bardy. „Garyp akÿagyzlar”<br />
gü nor ta jemgyÿe ti◊ aΔaky bas gançak<br />
laryn da ÿaΔaÿardy lar we olary◊ as la<br />
guly ÿokdy. Plan ta tor lary◊ gul çulyk dan<br />
görÿän bäh bi di ne düΔün mek kyn däl –<br />
olar gul lary◊ kö pü si ne eÿe di. Ÿö ne, ÿomen<br />
ler we garyp akÿagyz lar hem gulçulygy◊<br />
bol magyny gol daÿardy lar. Olar<br />
ga raÿagyz lar azat ediläÿse ler, ÿer al mak<br />
hu kugy ug run da öz le ri bi len bäs leΔerler<br />
öÿdüp gorkÿardy lar. ≈eÿle-de, ÿe ne<br />
bir mö hüm ÿag daÿ bardy, gul çulygy◊<br />
dowam et me gi ÿo men le ri◊ we garyp<br />
akÿagyz lary◊ dur muΔ bas gan çagyn daky<br />
ÿag daÿyny ber kitmäge ÿar dam et di; olar<br />
Δol ÿe ten de re je si ni el den gi der mek isle<br />
meÿär di.<br />
De mir gazykly lary◊ ga raÿΔy na<br />
gaÿtawul ber mek ugryn da ta gal la edip<br />
barΔy na, Gü nor tany◊ syÿasy ÿol baΔçylary,<br />
hünär men synp lary we din darlaryny◊<br />
kö pü si in di gul çulyk ba bat da<br />
to ba gel meÿär di ler-de, ter si ne jan-tenden<br />
onu◊ ta rap dary hök mün de çykyΔ<br />
edÿär di ler. Gü nor ta Δtat lary◊ ¤ur na list leri:<br />
„De mir gazygy◊ iΔçi ni haky na tut mak<br />
ul gamy bi len de◊eΔdi re ni◊de, gul çulykda<br />
zäh met bi len ka pi taly◊ arasyn daky<br />
gat naΔyk has yn san perwer dir” diÿip<br />
ÿazÿardy lar.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
XIX asyry◊ 30-njy ÿyl lary na çenli<br />
döwre ö◊ki, pat ri ar hal usul da dolandyrylÿan<br />
plan ta siÿa lar ul gamy, ÿagny<br />
gul lary◊ öz ho jaÿyn lary ta rapyn dan eÿeçi<br />
lik edil me gi mah susdy. ≈eÿle-de bolsa,<br />
ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan aΔaky Gü nor ta da<br />
uly göwrüm li pag taçylyk önüm çi li gi<br />
dö re di lip baΔlan da, plan ta tor lar gul la ra<br />
hut öz le ri gö zeg çi lik et mek den el çekdi<br />
ler we bu iΔi uzak ÿurt lar dan ge ti ri len<br />
hünär men le re tabΔyrdy lar. Olary◊ iΔde<br />
gal magy bol sa gul lary ne ti je li iΔle dip<br />
bil mek le ri ne bagly boldy.<br />
Aslyn da, gul çulyk zor luk we zulum<br />
ul gamy bol mak bi len ten tem mi si,<br />
Δeÿle hem, gul lary◊ satyl magy ze rarly,<br />
maΔga lany bi ri-bi rin den aÿyr mak ÿaly<br />
ÿag daÿlar adatydy. Em ma mu◊a ga ramaz<br />
dan, ahyr so◊un da aÿry-aÿry gul<br />
eÿe le ri ni◊dir ho jaÿyn lary◊ we çet ÿurtlar<br />
dan ge ti ri len ök de hünär men le ri◊<br />
gul la ra de giΔli lik de öz le ri ni alyp barΔy<br />
ÿaz garyl mady-da, gul çulygy◊ her bir<br />
yn sany◊ azat-er kin li ge bo lan hak-hukugyny<br />
güÿç li ÿoÿanlygy uly ÿaz gar mala<br />
ra se zewar edil di.<br />
GULÇULYGY ŸATYRMAGY÷<br />
TARAPDARLARY<br />
Mil li syÿa sat da gü nor taly lar, esa san,<br />
pag taçylykly-gul çulyk ul gamynyny◊<br />
bäh bit le ri ni has artdyr mak we go ra mak<br />
ÿol laryny göz leÿär di ler. Eki ni◊ di◊e bir<br />
gör nüΔi ni, ÿagny pag tany, ös dü rip ÿetiΔdir<br />
mek bir ta rap dan is rip çi lik di, çun ki<br />
bu ÿer le ri◊ çalt hor lan magy na, hasyllylygyny<br />
ÿi tir me gi ne alyp barÿardy, ne ti jede,<br />
täze mes ÿer le ri◊ açyl magy na mätäçlik<br />
dö reÿär di. ≈o nu◊ üçin, täze-täze<br />
ÿer le ri◊ açyl magy wajyp ha sap lanÿardy.<br />
Mun dan öt ri, gü nor taly lar goΔma ça gul<br />
eÿe çi lik Δtat lary aç mak üçin, täze ÿer le ri<br />
aç mak mö hüm, beÿle ki ta rap dan, Δeÿle<br />
et mek bi len ÿa ranly ga täze azat Δtat lary◊<br />
goΔul magy na päs gel çi lik dö re der diÿip<br />
ha sap lady lar. De mir gazykly lar Gü nortany◊<br />
beÿle nuk daÿna zary na gul eÿe leri<br />
ni◊ bü tin ÿurt da agalygyny ber ka rar etmek<br />
mak sady bi len gur na lan dil düwüΔik<br />
hök mün de ba ha ber di ler we 1830-njy<br />
ÿyl lar da olary◊ garΔylygy güÿç len di.<br />
Ame ri ka rewolÿu siÿasyny◊ bir pudagy<br />
ha sap la nan ir wagt da ÿü ze çy kan<br />
gul çuly ga garΔy he re ket 1808-n ji ÿyl da<br />
i◊ so◊ky ÿe◊Δi ni ga zandy, Δon da Kongres<br />
Af ri ka bi len gul söwdasyny et megi<br />
ga da gan et di. ≈on dan so◊ gul çuly ga<br />
garΔy çäre, esa san, kwa ker ler ta rapyn dan<br />
ge çi ril di. Em ma olary◊ bu he re ke ti aram<br />
geç se-de, ne ti je ber me di, çün ki pag ta<br />
aras sa laÿjy zawody◊ iΔe gi ri zil me gi we<br />
Mis si si pi derÿasyny◊ de◊ze guÿÿan ÿerle<br />
ri ne ta rap ÿaÿba◊lan mak he re ke ti gulla<br />
ra bo lan ta laby◊ dö re me gi ne we artmagy<br />
na ge tir di.<br />
1830-njy ÿyl lary◊ baΔlaryn da peÿda<br />
bo lan gul çulygy ÿatyr mak ug run daky<br />
he re ket özü ni◊ gaÿduwsyzlygy bi len<br />
ta pawut landy. Ol he re ke te gat naΔyjylar<br />
haÿal etmän, gul çulygy ÿatyr magy<br />
ta lap et di ler. Bu çe me leΔik öz ÿolbaΔçysy<br />
hök mün de mas sa çu sets li ÿaΔ<br />
ÿi git Wilÿam Lloÿd Gar ri sony saÿlap<br />
aldy. Ol öz Δahsyÿe tin de ejir çe ke ni◊<br />
mert li gi ni de ma gogy◊ gyz malygy bi len<br />
ut gaΔdyr magy baΔardy. 1831-n ji ÿyly◊<br />
1-n ji ÿanwar da Gar ri son özü ni◊ „Libe<br />
reÿtor” atly ga ze ti ni◊ bi rin ji sanyny<br />
çap et di we on da ol: „Men äh li güÿjümi<br />
bi zi◊ gul larymyzy◊ haÿal etmän, azat<br />
edil me gi ne sarp ede rin... Men bu ba ra da<br />
aram ähe◊de ne pi kir et me gi, ne gep leme<br />
gi, ne-de ÿaz magy baΔarÿaryn... Men<br />
çynymy aÿdÿaryn – mu◊a ge zek ge lende,<br />
men iki lik et me rin – hiç ki me ge çirim<br />
li lik et me rin, men ÿarym ädim-de<br />
yza tes me rin we me ni hök man eΔi der ler”<br />
diÿip ÿazdy.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
Gar ri son Δeÿle täsin galdyryjy çeme<br />
leΔme le ri bi len, köp ler ta rapyn dan<br />
uzak wagt lap üÿt gewsiz ha sap lanyp<br />
gel nen gul çulygy◊ bet bagtçylykdygyna<br />
de mir gazykly lary◊ ün sü ni çek di. Ol<br />
gul çulygy◊ äh li eÿmenç ta rap laryny jema<br />
gaty◊ ö◊ün de jik me-jik paΔ et megi<br />
we gul eÿe le ri ni sü temkär ler hem-de<br />
di ri adam lary◊ söwdagär le ri hök münde<br />
ÿaz gar maklygy özü ne we zi pe edip<br />
goÿupdy. Gar ri son gul eÿe le ri ni◊ gul la ra<br />
bo lan hu kuk laryny◊ hiç bi ri ni yk rar etmeÿär<br />
di, hiç hi li eg liΔi ge git meÿär di, hiç<br />
hi li haÿal-ÿa gally ga çy dam et meÿär di.<br />
Gul çulygy ÿatyr magy◊ ta rap dar laryny◊<br />
ÿe ne-de birnäçe si onu◊ ka nu na çap raz<br />
gelÿän tär le ri ni gol da mak is le meÿär diler<br />
we re for ma lary◊ ka nu na laÿyklyk da,<br />
asu dalyk ÿag daÿyn da ge çi ril me gi ni◊ tarap<br />
darydy lar. Gar ri sony◊ ta gal la lary na<br />
Fre de rik Dug las atly ÿe ne-de bir täsir li<br />
adam goΔuldy. Onu◊ özi birwagt lar gul<br />
eÿe çi lik düz gü nin den gaçyp, Mas sa çusets<br />
Δtatyny◊ gul çuly ga garΔy jemgyÿeti<br />
ni◊ we ki li, güÿç li ora tor hök mün de<br />
de mir gazykly lary◊ ün sü ni özü ne çek di,<br />
Δeÿle-de, so◊ra ol özü ni abo li si onis tik<br />
„Nor zern star” hep de lik ga ze ti ni◊ neΔirin<br />
de çe per dil li re dak tor hök mün de tanatdy.<br />
Gul çuly ga garΔy gö reΔi◊ bas gan çaklaryny◊<br />
bi ri gul la ra de mir gazyk daky<br />
gaçy ba tal ga la ra ÿa-da ser het den ge çip,<br />
Ka na da gaçyp gitmäge ÿar dam bermek<br />
li ge bagyΔlanypdy. 1830-njy ÿyllar<br />
da De mir gazygy◊ hem me ÿer le rin de<br />
„ÿe rasty de mirÿol” diÿlip at landyry lan<br />
giz lin ÿol lary◊ oÿlanyΔykly ge çi ri len<br />
ul gamy dö re di lip di. Esa san-da, de mirgazyk-gün<br />
ba tar daky ÿol lar da has üstün<br />
lik li iΔler alnyp baryldy. ≈ol ÿol lary◊<br />
üs ti bi len 1830–1860-njy ÿyl lar da di◊e<br />
Ogaÿo Δtatyn da gaç gak gul lary◊ 40 mü◊<br />
çe me si ne azatly ga çyk ma ga kö mek beril<br />
di. Ÿer ler de gul çuly ga garΔy gö reΔ<br />
alyp barÿan jemgyÿet le ri◊ sany Δeÿle<br />
çalt ösÿär di we 1840-njy ÿy la çen li ÿurtda<br />
ha taryn da 200 mü◊ çe me si adam duran<br />
2 mü◊e go laÿ gul çulygy ÿatyr mak<br />
ug run da gö reΔÿän jemgyÿet bardy.<br />
Gul çulyk me se le si ni wy¤dan me sele<br />
si ne öwür mek ug run da iΔewür aboli<br />
si onist le ri◊ eden ta gal la lary na ga ramaz<br />
dan, de mir gazykly lary◊ kö pü si<br />
bu he re ket den daΔda durÿardy ÿa-da<br />
iΔewür lik bi len o◊a garΔylyk bil dirÿärdi<br />
ler. 1837-n ji ÿyl da, my sal üçin, Ili noÿ<br />
Δtatyn da, El ton da adam lary◊ bir to pary<br />
gul eÿe çi li gi ne garΔy gö reΔ alyp barÿan<br />
re dak tor Eli jah Lawjoÿy◊ üs tü ne hü jüm<br />
edip, ony öl dür di ler. Ÿö ne, gü nor talylary◊<br />
eden käbir he re ket le ri abo li si onistle<br />
re gul çulyk me se le si ni akÿagyz ilaty◊<br />
azat-er kin lik hak-hu kugy me se le si bilen<br />
bag lanyΔdyr ma ga müm kin çi lik berdi.<br />
1835-n ji ÿyl da Gü nor ta Ka ro li na da,<br />
Çarls tony◊ poç ta bö lü min de ga har-gaza<br />
ba mü nen märe ke abo li si onis tik edebiÿaty<br />
ÿok et di. Ha çan-da, poç ta eÿe si<br />
abo li si onis tik ede biÿaty gör ke zi len salgy<br />
boÿun ça el tip ber mek iΔi ne rug sat ber mejek<br />
di gi ni aÿdan da, bu me se le ba batyn da<br />
Kong res de güÿç li je del ler tu taΔdy. Üste<br />
si ne-de, abo li si onist ler Kong re si◊ üstü<br />
ni Ko lum biÿa ok rugyn da gul çulygy<br />
ga da gan etmäge çagyrÿan haÿyΔna ma lar<br />
bi len göm me gi wa da et di ler. 1836-njy<br />
ÿyl da we kil ler pa la tasy Δeÿle haÿyΔnama<br />
lary ÿü zug ra ret etmäge, ÿagny biruç<br />
dan dyngysyz ÿok et mek li gi gol dap,<br />
ses ber di. 1830-njy ÿyl da we kil ler pa latasy<br />
na saÿla nan ö◊ki Pre zi dent Jon Kuin<br />
si Adams „Agyz bag la mak syÿa saty”<br />
adyny alan bu düz gü ne garΔylyk bil dirdi<br />
we o◊a Kons ti tu siÿany◊ bi rin ji dü zediΔi<br />
ni◊ bo zul magy hök mün de ga rady.<br />
We kil ler pa la tasy 1844-n ji ÿyl da „Agyz<br />
bag la mak syÿa satyny” ÿatyrdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
MEKSIKA BILEN URU≈<br />
WE TE HAS<br />
20-n ji ÿyl lary◊ için de Te hasy◊<br />
(Mek si kany◊ we laÿaty) gi◊ ÿer le rin de<br />
ame ri kaly lar mes gen tut du lar, köp lenç<br />
ha lat lar da mek si ka hö kü me ti ta rapyndan<br />
ola ra ÿol ge çirmäge ÿa-da ekerançylyk<br />
bi len meΔgul la nar ÿaly ÿer ler<br />
be rilÿär di. Olar ol ÿe re Δeÿle bir köp<br />
gö çüp barÿardy lar we lin, hat da, hö kümet<br />
ÿol baΔçy laryn da uly ala da dö re di<br />
we ahyryn da 1830-njy ÿyl da olar Te hasa<br />
baΔga ÿurt dan gö çüp bar magy ga dagan<br />
et di ler. 1834-n ji ÿyl da ge ne ral Anto<br />
nio Lo pes de Sen ta An na Mek si ka da<br />
dik ta torçylyk düz gü ni ni ber ka rar et di,<br />
Δon dan so◊ky ÿyl da bol sa Te has da gozga<br />
la◊ turdy. 1836-njy ÿyly◊ baΔlarynda<br />
Sen ta An na Ala mony◊ alkymyn da<br />
ame ri kan pit ne çi le ri ni der bi-dagyn etdi,<br />
ÿö ne bir aÿdan so◊ te hasly lar Säm<br />
Hÿus tony◊ ÿol baΔçylygy astyn da San-<br />
Ha sin tony◊ ete gin de bo lan söweΔde<br />
mek si ka goΔunyny çym-pyt rak et di hem<br />
Sen ta An nany ÿe sir aldy. Bu ÿe◊iΔ Tehasy◊<br />
ga raΔsyzlygyny◊ ke pi li boldy.<br />
≈on dan so◊ Te has takmy nan on ÿyly◊<br />
dowamyn da ga raΔsyz res pub li ka bo lup<br />
galdy, 1845-n ji ÿyl da bol sa 28-n ji Δtat<br />
hök mün de AB≈-ny◊ dü zü mi ne ka bul<br />
edil di.<br />
Te hasy◊ Δtat hök mün de hu kuk de reje<br />
si ni kes git le mek de Mek si ka AB≈ bi len<br />
ara gat naΔygyny ke sen-de bol sa, bu täze<br />
Δtaty◊ ser het le ri ba ra daky me se le i◊ jedel<br />
li me se le boldy: eger te hasly lar onu◊<br />
Ri o-G ran da derÿasy boÿun ça geç me gi ni<br />
ta lap eden bol sa lar, mek si ka hö kü me ti<br />
onu◊ de mir gazy ga ta rap has daΔda Nueses<br />
derÿasyny◊ ug run dadygyny nygtady<br />
lar. Ser het me se le si boÿun ça je del ler<br />
gi dip dur ka, Nÿu-Mek si kany◊ we Kali<br />
for niÿany◊ çägi ne gö çüp gelÿän le ri◊<br />
yzy üzülmän dowam edip durdy. Bu-da<br />
ame ri kaly lary◊ kö pü si ni◊ AB≈-ny◊ öz<br />
ÿer le ri ni ŸuwaΔ um many na çen li günba<br />
ta ra ta rap gi◊elt me gi „onu◊ ma◊laÿyna<br />
anyk ÿazy lan” diÿip nyg taÿan wagty<br />
bi len ga bat ge lip di.<br />
Nÿu-Mek si kany we Ka li for niÿany<br />
satyn al mak ba ra daky AB≈-ny◊ ta gal lalary<br />
Δowsuz boldy. 1846-njy ÿyl da Rio-<br />
G ran da derÿasyn da bo lan çaknyΔykdan<br />
so◊ AB≈ Mek si ka uruΔ yg lan et di.<br />
Ame ri kan goΔun lary Nÿu -Mek si kany<br />
basyp aldy lar, so◊ra bol sa Ka li for niÿa<br />
gö çüp ba ran lary◊ pit ne si ni gol dadylar.<br />
AB≈-ny◊ goΔuny ge ne ral Za ha riÿ<br />
Teÿlory◊ ser ker de li gin de Mek si ka gir di<br />
we Mon te reÿ hem Bu ena-Wis tany◊ etegin<br />
de ÿe◊iΔ ga zandy, em ma Mek si kany<br />
yla laΔyk lar sto luny◊ baΔy na ge tir mek<br />
we lin ola ra baΔart mady. 1847-n ji ÿyly◊<br />
martyn da Win fild Sko tu◊ ser ker de ligindäki<br />
ame ri kan harby güÿç le ri Mek sikany◊<br />
gün do gar ke nar ÿa kasyn da, We ra<br />
Krus Δähe ri ni◊ go laÿyn da düΔle di ler we<br />
agyr söweΔler den so◊ ÿur du◊ paÿtagty<br />
Me hi ko Δähe ri ne baryp gir di ler. Ÿö ne<br />
di◊e Sen ta An nany◊ hö kü me ti çe ki lenden<br />
so◊, AB≈ Mek si ka bi len Gu ada lupe-I<br />
dal go da Δert na ma bag laΔdy. ≈ol Δertna<br />
ma laÿyklyk da Mek si ka 15 mil li on<br />
dol la ra öz ÿer le ri ni◊ gü nor ta-gün ba tar<br />
bö le gi ne hem Ka li for niÿa eÿe bol mak<br />
hu kugyn yAB≈-a ber di.<br />
Mek si ka bi len uruΔ so◊ra Raÿatlyk<br />
urΔuny◊ söweΔ meÿdan laryn da bi ri-bi rini◊<br />
garΔysy na uruΔmaly bo lan ame ri kan<br />
es ger le ri we ser ker de le ri üçin uly türgen<br />
leΔik meÿdany boldy. Ol uruΔ syÿasy<br />
nuk daÿ na zar dan bö lü niΔi ge-de alyp baran<br />
uruΔ boldy: gul çuly ga garΔy bo lan<br />
wig ler (Ili noÿ Δtatyn dan bo lan ak lawçy<br />
Ab ra ham Lin koln-da Δo la ra de giΔlidi)<br />
Jeÿms Po uki◊ de mok rat eda rasyny<br />
ÿaÿba◊lan magy◊ ta rap dary bol mak da<br />
ÿaz gardy lar.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
Mek si ka urΔuny◊ ta mam lan magy bilen<br />
AB≈ 1,36 mln. ine dör dül kme bara<br />
bar bo lan, häzir ki Ari zo na, Newa da,<br />
Ka li for niÿa, Ÿu ta Δtat laryny◊ äh li ÿerle<br />
ri ni we Nÿu-Mek si ka, Ko lo ra do we<br />
Waÿo ming Δtat laryny◊ käbir bö lek le ri ni<br />
öz içi ne alÿan um masyz gi◊ ÿer le re eÿe<br />
boldy. Ÿö ne, bu söwda biyn jalygy döre<br />
den söwda boldy, çün ki ol ame ri kan<br />
syÿa satyny◊ Δol döwrü ne mah sus i◊ wajyp<br />
so ragyny◊, ÿagny „Täze ÿer ler azat<br />
bo larmy ka ÿa-da gul çulykly” diÿlen<br />
so ragy◊ täze den ör-boÿu na gal magy na<br />
esas boldy.<br />
1850-N JI ŸYLY÷ YLA LA≈YGY<br />
Gul eÿe çi li gi 1845-n ji ÿy la çen li<br />
di◊e bar bo lan ÿer le ri ni◊ çägin de galyp,<br />
onu◊ daΔy na ÿaÿra ma jak ÿaly bolup<br />
gö rünÿär di. 1820-n ji ÿyly◊ Mi zu ri<br />
yla laΔygy na laÿyklyk daky gul eÿe çi ligi<br />
ni◊ çäk le ri kes git len di we onu◊ daΔyna<br />
ÿaÿra ma ga hiç hi li müm kin çi li gi<br />
ÿokdy. Em ma täze ÿer le ri◊ alyn magy<br />
bi len gul eÿe çi li gi ni◊ täze den ÿaÿramagy<br />
na gowy müm kin çi lik tapy lan<br />
ÿaly bo lup gö rün di.<br />
De mir gazykly lary◊ kö pü si gul eÿeçi<br />
li gi◊ ÿaÿra magy na müm kin çi lik be rilme<br />
se, on da onu◊ çäk le ri örän ke me lip,<br />
ahyryn da ÿok bo lup gi der diÿip ha sap<br />
edÿär di ler. Täze ÿer le ri◊ goΔulyp, gulçulyk<br />
Δtat laryny◊ sanyny◊ art magy na<br />
bil dirÿän garΔylygyny de lil len dir mek<br />
üçin, olar WaΔing tony◊ we Jefersony◊<br />
aÿdan lary na, Δeÿle hem, gul çulygy◊ demir<br />
gazyk-gün ba ta ra ta rap ÿaÿba◊lanmagyny<br />
ga da gan edÿän 1787-n ji ÿyly◊<br />
ka rary na salgy landy lar. Gul çuly ga rugsat<br />
be ren Te has ÿa ranly ga, el bet de, gulçulykly<br />
Δtat hök mün de ka bul edil di.<br />
Ÿö ne Ka li for niÿa da, Nÿu-Mek si ka da<br />
we Ÿu ta da gul çulyk ÿokdy, Δo nu◊ üçinde<br />
bu ÿer le ri 1846-njy ÿyl da AB≈ öz<br />
ygtyÿary na ge çir mek çi bo lan wagtynda<br />
bu lary◊ yk baly ba batyn da gap magarΔylykly<br />
tek lip ler edi lip di.<br />
Gü nor ta Δtat lary◊ aΔa berk çäre leri◊<br />
ta rap dary bo lan ekst re mist le ri Meksi<br />
ka dan al nan äh li ÿer le ri gul eÿe le ri◊<br />
eli ne tabΔyr magy ta lap edÿär di ler. Olar<br />
ÿur du◊ baΔyn dan aÿagy na äh li Δtat lar da<br />
gul sak la mak bo lar diÿip ha sap laÿardylar.<br />
De mir gazykly lar bol sa täze ÿer leri◊<br />
hem me si ni◊ gul eÿe çi lik üçin ÿapyk<br />
bol magyny ta lap et di ler. Aram pi ki re<br />
eÿerÿän syÿa satçy lary◊ bir to pary bol sa<br />
gul çulyk ba batyn da Mi zu ri yla laΔygynda<br />
kes git le nen çäk le ri◊ ŸuwaΔ um manyna<br />
çen li ÿaÿba◊landyryl magyny we<br />
onu◊ de mir gazyk ta rapyn daky Δtat lary<br />
„er kin”, gü nor ta ta rapyn daky Δtat lary<br />
bol sa „gul çulyk Δtat lary” diÿip yg lan<br />
et me gi tek lip et di. To par lary◊ ÿe ne-de<br />
bi ri bol sa bu me seläni „halky◊ ÿo kary<br />
häki miÿet eda rasyny◊” ga ra magy na<br />
goÿmagy, ÿagny hö kü met ta rapyn dan<br />
Δol täze ÿer le re gö çüp bar jak adam la ra<br />
bu me seläni öz baΔdak çözmäge – is le seler,<br />
er kin lik de, is le me se ler, gul çulyk da<br />
ÿaΔa ma ga – ygtyÿar ber me gi tek lip etdi.<br />
Bu to pary◊ pi ki ri çe, bu ÿer le ri◊ Δtat<br />
hu kuk de re je si ni kes git le mek wagty gelen<br />
de, bu me seläni çözmäge adam lary◊<br />
özü ne ygtyÿar ber mek ge rek.<br />
Gün do garly lar ÿer le ri◊ hem me si ni◊<br />
gul çulygy res mi esas da ma kul la ma ga<br />
haky bardyr diÿen pi ki ri beÿan et di ler.<br />
1848-n ji ÿyl da 300 mü◊e go laÿ adam<br />
Fri-Soÿl (er kin top rak) par tiÿasyny◊ kandi<br />
dat laryny gol dap ses ber di. Bu par tiÿa<br />
„gul çulygy çäk len dir me li, onu◊ ÿaÿramagy<br />
na ÿol ber me li däl, gol da maly däl”<br />
diÿlen syÿa saty i◊ gowy syÿa sat diÿip<br />
jar et di. Bu me selä ba batyn da ÿur du◊<br />
gün ba taryny◊ mer ke zi we ser hetÿa ka<br />
se bit le ri◊ ÿer le ri – Me riländ, Ken tuk ki,<br />
Mi zu ri – bir-bi rin den düÿbün den tapawut<br />
lanÿan pi ki re eÿerÿär di ler. ≈eÿlede<br />
bol sa, olary◊ adam laryny◊ arasyn da<br />
bu me seläni◊ „halky◊ ÿo kary häki miÿet
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
eda rasy” ta rapyn dan ga ral magy na meÿil<br />
bil dirÿän ler köp di.<br />
1848-n ji ÿyly◊ ÿanwaryn da Ka lifor<br />
niÿa da altyn kän le ri ni◊ açyl magy ol<br />
ÿe re di◊e bir 1849-njy ÿyly◊ için de aÿagaldygy<br />
na gö çüp barÿan lary◊ sanyny◊<br />
80 mü◊e ÿet me gi ne alyp bardy. Ka lifor<br />
niÿa örän wajyp me selä öwrül di. Indi<br />
bol sa Kong re si◊ eg lenmän, ol ÿer de<br />
gu ra maçylykly hö kü met dö re dilmänkä,<br />
Δol Δtaty◊ hu kuk de re je si ni kes git le megi◊<br />
örän wajypdygy aç-a çandy. Bu mese<br />
le de ÿurt äh li umydyny se na tor Gen ri<br />
Kleÿe bag lady. Ol mun dan ö◊ hem iki<br />
ge zek çykgynsyz ÿag daÿa düΔü len de,<br />
yla laΔykly çöz gü de gel mek de ta gal la<br />
eden adamdy. Bu ge zek hem o◊a ÿene-de<br />
özü ni◊ iΔläp dü zen çylΔyrymly<br />
we saz laΔykly meÿil na masy bi len Demir<br />
gazyk hem Gü nor tany◊ arasyn da<br />
tu taΔjak bo lup du ran dawa-jen je li◊ ö◊üni<br />
alyp, ÿurdy howp dan ha las et mek<br />
baΔartdy.<br />
Onu◊ so◊ra Kong res ta rapyn dan käbir<br />
dü ze diΔler gi ri zi len meÿil na masynda<br />
mö hüm mad da lary◊ birnäçe si bardy:<br />
Ka li for niÿa ÿa ranly ga er kin ÿer li li gi<br />
ma kul bilÿän, (ÿagny gul çulygy ga dagan<br />
edÿän) Kons ti tu siÿasy bar bo lan Δtat<br />
hök mün de ka bul edi ler; eÿe bol nan ÿerle<br />
ri◊ ga lany bol sa iki bö le ge – Nÿu-Meksi<br />
ka we Ÿu ta bö lün me li we ola ra Δtat<br />
hu kuk de re je si, gul çulyk ba ra da hiç dil<br />
ÿar maz dan ber ler; Nÿu-Mek si kany◊ bir<br />
bö le gi ne eÿe bol mak ba ra daky Te hasy◊<br />
ta laby di◊e öwe zi ne 10 mil li on dol lar<br />
tö le nen ÿag daÿyn da ka na gat landyry lar;<br />
Gaç gak gul lary tut mak we olary eÿe leri<br />
ne gaÿtaryp ber mek üçin has ne ti jeli<br />
bol jak hö kü met eda ra lary dö re di ler;<br />
Ko lum biÿa fe de ral ok rugyn da bol sa gul<br />
söwdasy (gul çulyk däl) ga da gan edi ler.<br />
„1850-n ji ÿyly◊ yla laΔygy” ady bi len<br />
tary ha gi ren Δu çäre ler ma kul bi lin di we<br />
Δon dan so◊ ÿurt ra hat landy.<br />
Üç ÿyly◊ dowamyn da bu yla laΔyk<br />
äh li ag za lalyk lary iΔ ÿü zün de çözäÿjek<br />
ÿaly bo lup gö rün di. Ÿö ne, kem-kem den<br />
dartgynlylyk ös me gi ni dowam et dir di.<br />
Gaç gak gul lar ba ra daky täze ka nun köp<br />
de mir gazykly lary◊ göwnü ne deg di we<br />
olar gaç gak lary tut ma ga gat naΔmak dan<br />
doly boÿun gaçyrdy lar. Gaÿtam ter sine,<br />
olar gaç gak la ra kö mek ber me le ri ni<br />
dowam et di ler we „ÿe rasty de mirÿol ulgamyny◊”<br />
ö◊kü den-de ne ti je li iΔle me gi<br />
ug run da has köp ta gal la et di ler.<br />
ŸUR DU÷ BÖ LÜ NI≈I GI NI÷<br />
BA≈LANMAGY<br />
Syÿasy nuk daÿ na zar dan 1850-n ji ÿyllary<br />
Δowsuzlygy◊ onÿyllygy diÿip atlandyr<br />
mak bo lar. ≈ol döwür de AB≈-ny◊<br />
hö kü me ti ag za lalygy◊ düÿp sebäbi bolup<br />
du ran gul çulyk ba ra daky me seläni◊<br />
ne-hä çöz gü di ni tapyp bil di, ne-de ony<br />
mil le te zyÿan ber mek den sak lap bildi.<br />
My sal üçin, 1852-n ji ÿyl da Gar riÿet<br />
Bi çer Stou „Tom agany◊ kül be si” atly<br />
ro manyny neΔir et dir di. Bu ro many◊<br />
dünÿä in me gi ne „Gaç gak gul lar barasyn<br />
daky ka nuny◊” ka bul edil me gi<br />
iter gi boldy we ol eser de mir gazyk Δtatlaryny◊<br />
jemgyÿet çi lik pi ki ri ne güÿç li<br />
täsir et di. Ha num Stou bu ki tabyny ÿazma<br />
ga baΔlan da, ol ony bir ki çe◊räk oçerk<br />
hök mün de göz ö◊ü ne ge tirÿär di, ÿö ne<br />
bu iΔi◊ iler le me gi bi len, onu◊ göwrümi<br />
gi◊e di. Ki tap çap dan çy kan des si ne<br />
uly täsi ri ni ÿe tir di. Di◊e bir ÿyly◊ için de<br />
onu◊ 300 mü◊ sanysy satyldy, o◊a bo lan<br />
is le gi ka na gat landyr mak üçin, çap ha nalar<br />
dur man gi je-gün diz iΔle di ler.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
Okyjy lary◊ duÿgu laryny oÿar ma ga<br />
niÿet le nen li gi ne we bir me◊zeΔ adaty gatnaΔyk<br />
lardyr gahry man lar dan do lulygyna<br />
ga ra maz dan, „Tom agany◊ kül be si”<br />
gul eÿe çi li gi ni◊ ÿowuz sü te mi ni, Δeÿle<br />
hem, azat we gul çulyk jemgyÿet le ri ni◊<br />
arasyn daky gap ma-garΔylygy inkär edip<br />
bol ma jak ök de lik bi len su rat landyrÿar.<br />
Bu ki tap de mir gazykly saÿlawçy lary◊<br />
ÿaΔ nes lin de gaty uly gyzyk lan ma döret<br />
di. Ol gul eÿe çi li ge garΔy gi◊den<br />
ÿaÿran he re ket üçin ruh landyryjy boldy.<br />
Bu ki tap yn san duÿgu lary na täsir edÿärdi,<br />
ada latsyzlyk dan nägi le le ri◊ göwnü ni<br />
tapÿardy we re him siz ezi ji lik düz gü ni<br />
ze rarly agyr gü ne düΔen pu ka ra adamla<br />
ra duÿgu daΔlyk bil di rip, olary◊ gulçuly<br />
ga garΔy ga har-ga zabyny joΔdurdy.<br />
Ki tap bo lan ada latsyzly ga ga har-ga zap<br />
we ol adam la ra re him darlyk duÿgusyny<br />
oÿardy.<br />
1854-n ji ÿyl da gul çulyk ba ra daky<br />
kö ne me se le ÿer ler de ÿe ne ör-boÿu na<br />
galdy we ag za lalyk has hem güÿje di.<br />
Häzir ki Kan zas we Neb ras ka Δtat laryny<br />
öz içi ne alÿan se bit de gö çüp barÿan lar<br />
ta rapyn dan gu rulÿan otu rumly oba lary◊<br />
sany gaty çalt kö pelÿär di, bu bol sa se bitleÿin<br />
we döwlet hö kü met le ri ni◊ dö re dilme<br />
gi ni ta lap edÿär di.<br />
1820-n ji ÿyly◊ Mi zu ri yla laΔygy na<br />
laÿyklyk da bu se bi ti◊ äh li ÿer le ri gulçulyk<br />
üçin ÿapykdy. Em ma 1850-n ji<br />
ÿyl daky Yla laΔyk bu me seläni tötänleÿin<br />
täze den goz gady. Mi zu ri ni◊ agalyk<br />
edi ji gul eÿe le ri go◊Δy Kan zasy◊<br />
gul çulyk dan azat bir ÿer diÿlip yg lan<br />
edil me gi bi len yla laΔmady lar, çün ki<br />
Δeÿle bo lan da, gul çulyk dan azat üç sany<br />
Δtat (Ili noÿ, Aÿowa we Kan zas) olar bilen<br />
go◊Δuçylyk da bol maly bolÿardy. Bu<br />
ÿag daÿda, olar öz Δtat laryny◊ hem gulçulyk<br />
dan azat Δta ta öwrül me gi ne gö nükdi<br />
ri len gysyΔla ra se zewar bol magyn dan<br />
he der edÿär di ler. Mi zu ri li ler gü nor talylary◊<br />
gol da magyn da Kong re si◊ Kan zas<br />
ba ra daky me seläni çözmäge eden äh li<br />
sy nanyΔyk laryny pu ja çy kardy.<br />
≈ol wagt Ili noÿ Δtatyn dan uly demok<br />
rat se na tor Ste fen Dug las Kan zas-<br />
Neb ras ka ka nunyny◊ tas la masyny tek lip<br />
et mek bi len uly nägi le lik dö ret di. Bu tasla<br />
ma gul çulyk dan azat ÿer le ri◊ ta rap darlaryny◊<br />
äh li si ni ga har-ga za ba mün dür di.<br />
Dug las bol sa ÿu taly la ra we nÿu-mek sikaly<br />
la ra gul çulyk me se le si ni öz baΔdak<br />
çözmäge ygtyÿar be ren 1850-n ji ÿyly◊<br />
yla laΔygyny◊ Mi zu ri yla laΔygyn dan üstün<br />
durÿandygyny tek rar lady. Onu◊ tasla<br />
masy iki ÿe re Kan za sa we Neb ras ka<br />
gö çüp gel mek li ge de giΔli di we ol ÿerler<br />
de mes gen tit jak la ra ÿany bi len gul<br />
ge tirmäge-de rug sat et me gi na zar da<br />
tutÿardy. Ÿa ranly ga gul çulyk dan azat<br />
Δtat ÿa-da gul çulykly Δtat hök mün de girjek<br />
di gi ba rasyn daky ka ra ra Δol ÿer le ri◊<br />
ilatyny◊ özi gel me li di.<br />
De mir gazykly lar Dug lasy 1856-njy<br />
ÿyl daky pre zi dent saÿlawlaryn da goldawyny<br />
al jak bo lup gü nor taly la ra ÿaran<br />
ja◊lyk et mek de aÿyp lady lar. Ga hargazaply<br />
geçirilen çekeleΔikler Δol kanun<br />
taslamasyny◊ üstünlige eÿe bolanlygyny◊<br />
nyΔanydy. Gul çulyk dan azat ÿer le ri◊<br />
ta rap dar laryny◊ met bu gaty ony güÿçli<br />
ÿaz garyp, çykyΔ et di. De mir gazygy◊<br />
ruhanylary ony näletlediler. Mundan ö◊<br />
günortalylar bilen dostluk gatnaΔykda bolan<br />
telekeçiler indi olardan ÿüz öwürdiler.<br />
≈eÿle-de bol sa, 1854-n ji ÿyly◊ maÿyn da<br />
günortalylary◊ ruhybelent höwesje◊leri◊<br />
Δatlyk-Δagala◊ gurap, top atmagy Kanzas-<br />
Neb ras ka ka nunyny◊ Se nat ta rapyn dan<br />
kabul edilendigini ÿa◊zytdy. ≈ondan köp<br />
wagt geçmänkä, Dug las özü ni ak la mak<br />
üçin, Çikago gelende, gämi duralgasyndaky<br />
gämi le ri◊ fewral lary adaty be lentliginden<br />
aΔak goÿberilipdi, buthanalary◊<br />
ja◊y di◊män, bir sa gat lap kakylyp durdy,<br />
10 mü◊ adam dan yba rat mähel le, sykylyk,<br />
galmagal turuzdy welin, asla onu◊<br />
sesi hiç kime ÿetmedi.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Dug lasy◊ ge çi ren Δol ma◊laÿy gara<br />
çäre si ni◊ des si ne be ren ne ti je le ri aΔa<br />
uly äh miÿe te eÿe boldy. ≈eÿle Δowsuz<br />
gö rel de si haÿal etmän öz ne ti je si ni berip<br />
baΔlady. Gul çulygy◊ ÿaÿradyl magy<br />
ba bat da iki ÿüz li syÿa saty ÿö re den wigle<br />
ri◊ par tiÿasyny◊ jan da mary üzül di,<br />
onu◊ de re gi ne bol sa täze gu ra ma peÿda<br />
boldy. Ol tu ruwbaΔdan äh li ÿer de gulçulygy<br />
ÿatyr magy ta lap eden Res publi<br />
kaçy par tiÿasydy. 1856-njy ÿyl da Δol<br />
par tiÿa Jon Fri monty pre zi dent li ge dalaΔgär<br />
li ge hö dür le di. Fri mont Uzak<br />
Gün ba tar da ge çi ren der◊ew eks pe disiÿasy<br />
bi len meΔhurly ga eÿe bo lupdy.<br />
Par tiÿa saÿlawlaryn da ÿe◊liΔe uç randa<br />
bol sa, ol de mir gazykly lary◊ ag la ba<br />
kö pü si ni◊ gol dawy na my nasyp boldy.<br />
Azat top rakly lary◊ Säl mon Çeÿz we<br />
Wil li am Sÿu ard ÿaly ÿol baΔçy lary hiç<br />
wagt gör lüp-eΔi dil me dik ab raÿ ga zanmady<br />
lar. Syÿasy sah na olar bi len bir hatar<br />
da Ili noÿdan bo lan uzyn, hor ak lawçy<br />
Ab ra ham Lin koln-da çykdy.<br />
Kan za sa gü nor taly gul eÿe le ri ni◊,<br />
Δeÿle hem, gul çulyk dan nägi le maΔga lalary◊<br />
dyngysyz gö çüp bar magy, olary◊<br />
arasyn da ÿa ragly çaknyΔygy◊ baΔlanmagy<br />
na ge tir di we tiz wagt dan ol ÿe re<br />
„Ga nap du ran Kan zas” adyny ber diler.<br />
Ÿe ne-de birnäçe wa ka, hu su san-da,<br />
1857-n ji ÿyl da Ÿo kary kazyÿe ti◊ Dred<br />
Skot ba batyn da çy ka ran ka rary, ÿurdy<br />
syÿasy ag darylyΔygy◊ bo sa gasy na alyp<br />
bardy.<br />
Sko tu◊ özi mi zu ri li gul bo lup, 20 ÿyl<br />
ö◊ ony eÿe si Ili noÿy◊ we Wis kon si ni◊<br />
çäk le rin de ÿaΔa ma ga alyp gaÿdypdyr.<br />
Ol ÿer ler de bol sa De mir gazyk-gün ba tar<br />
per many na laÿyklyk da gul çulyk ga dagan<br />
edi lip di. Mi zurä do lanyp ba ran dan<br />
so◊, Skot özü ni◊ Δol ÿerdäki ÿaΔaÿΔyndan<br />
nägi le bolÿar we ol azat top rakda<br />
ÿaΔaÿandygyny de lil ge tir mek bilen,<br />
özü ni◊ azat edil me gi ni ta lap edip<br />
kazyÿe te ÿüz tutÿar. ≈on ça ÿaΔanyny<br />
tu taryk edi nip, kazyÿe ti◊ üs ti bi len azat<br />
bol magy◊ ug ru na çykÿar. Ag la ba köpü<br />
si gü nor taly bo lan AB≈-ny◊ Ÿo kary<br />
kazyÿe ti Skoty◊ Δol ÿe ri◊ raÿaty däl digi<br />
sebäp li, onu◊ iΔi ne ga rap bil meÿändi<br />
gi ba ra da ka rar çy karÿar. Kazyÿe ti◊<br />
düΔün di riΔi ne görä, gul çulyk dan azat<br />
Δtaty◊ (Ili noÿy◊) ça gin de ÿö reÿän kanun<br />
lary◊ onu◊ ÿag daÿy na hiç hi li täsi ri<br />
ÿok, çün ki ol gul çulyk Δtatyny◊ (Mi zuri<br />
ni◊) raÿaty, mun dan öt ri hem, gul eÿele<br />
ri ni◊ AB≈-ny◊ çäk le rin de is len dik ÿere<br />
öz „emlägi ni” alyp gi dip bi ler ler we<br />
Kong res gul çulygy◊ ÿaÿra magyny çäklen<br />
di rip bil mez. ≈eÿle lik bi len, Ÿo kary<br />
kazyÿe ti◊ çy ka ran bu ka rary en çe me<br />
ÿyly◊ dowamyn da gul çulyk me se le si ni<br />
çöz mek de ulanyp ge len yla laΔyk çärele<br />
ri ni◊ bir to paryny ka nuny güÿjün den<br />
mah rum et di.<br />
Dred Skoty◊ iΔi ba ra da çy karylan<br />
ka rar bü tin De mir gazygy◊ çägin de<br />
güÿç li nägi le lik le ri◊ ÿü ze çyk magy na<br />
alyp bardy. Ÿur du◊ Ÿo kary kazyÿeti<br />
Δon dan ö◊ hiç ha çan beÿle ÿaz garylmadyr<br />
nälet le re se zewar bol mandy.<br />
Ÿö ne gü nor taly de mok rat lar üçin bolsa<br />
bu ägirt uly ÿe◊iΔdi, sebäbi bu ka rar<br />
gul çulygy◊ ag za lan ÿer le re ÿaÿra magy<br />
dog rusyn da olary◊ ge ti ren de lil le ri ni<br />
ka nun laΔdyrdy.<br />
LIN KOLN, DUG LAS<br />
WE BRA UN<br />
Ab ra ham Lin koln ö◊den bäri gulçulygy<br />
uly bet bagtçylyk ha sap lap<br />
gelÿär di. 1854-n ji ÿyl da Ili noÿ Δtatynda<br />
Pi ori de çykyΔ edip, ol ÿur du◊ äh li<br />
ka nun laryny◊ gul çulygy çäk len dir mek<br />
we ahyr so◊un da ÿok et mek ÿö rel ge si ne<br />
esas lan malydygyny nyg tady. ≈eÿle hem,<br />
ol bu me se le de halky◊ ÿo kary häki miÿet<br />
eda rasyny◊ ÿö rel ge si ni◊ nädogrydygyny<br />
bel le mek bi len: „Çün ki gün ba tar<br />
se bit le rindäki gul çulyk di◊e ÿer li ilaty◊
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
ala dasy bo lup dur man, eÿsem bü tin BirleΔen<br />
≈tat lary◊ hem ala dasydyr” diÿdi.<br />
Bu çykyΔ onu◊ adyny bü tin Gün ba tar da<br />
meΔhur et di.<br />
1858-n ji ÿyl da Lin koln AB≈-ny◊ Senaty<br />
na ge çi ri len saÿlawlar da Ili noÿdan<br />
Ste fen Dug lasy◊ da laΔgäri boldy.<br />
Iÿuny◊ 17-sin de bu saÿlaw möwsü mini<br />
aç mak üçin eden çykyΔyny◊ bi rin ji<br />
ben din de, Lin koln ame ri kan taryhyny◊<br />
so◊ky ÿe di ÿyly ba ra da Δeÿle bir möhüm<br />
pi kir beÿan et di:<br />
Ikä bö lü nen jaÿ du rup bil mez<br />
diÿen söz bar. Bi zi◊ döwle ti mi zi◊<br />
ÿarym gul çulyk, ÿarym azat bolup,<br />
he miΔe ÿaΔap bil me je gi ne men<br />
ynanÿaryn. Men bi zi◊ bir leΔi gi mizi◊<br />
dar ga magy na ga raΔmaÿaryn.<br />
Men jaÿy◊ hem ÿykyl magy na hem<br />
ga raΔmaÿaryn, em ma onu◊ ikä bö lünen<br />
ÿag daÿda dowam et me gi ni bes<br />
et jek di gi ne anyk göz ÿe tirÿärin.<br />
Lin koln we Dug las 1858-n ji ÿyly◊<br />
so◊ky aÿlaryn da ÿe di sany köp çü likleÿin<br />
çe kiΔme gu rady lar. Guÿlan ke nek<br />
ÿaly kel te, ÿagny, boÿy bäΔ fut, „ki çi jikmäh<br />
net” la kamyny alan se na tor Dug las<br />
di lewarlyk bi len edÿän çykyΔlary bi len<br />
de◊siz-taÿsyz Δöh rat ga zandy. Ol Linkolny<br />
özü ne my nasyp bäs deΔ ha sap lady.<br />
Lin koln halky◊ ÿo kary häki miÿet edarasy<br />
ba rasyn daky Dug lasy◊ we onu◊ ÿaran<br />
laryny◊ be ren kes git le me si ne de giΔli<br />
ÿi ti den-ÿi ti söz ler aytdy. Ne ti je de, Duglas<br />
sähel çe ses artyk maçlygy bi len Se nata<br />
ge çi ri len saÿlawlar da ÿe◊iΔ ga zandy,<br />
Lin koln bol sa ÿur du◊ gör nük li Δahsyÿe ti<br />
hök mün de halky◊ gö zü ni◊ ö◊ün de ösüp<br />
ke ma la gel di.<br />
De mir gazyk bi len Gü nor tany◊<br />
arasyn daky gö res git di gi çe mowç<br />
alÿardy. 1859-njy ÿyly◊ oktÿabr aÿyny◊<br />
16-sy na ge çi len gi je si gul çulygy ÿek<br />
ÿig renÿän we üç ÿyl ö◊ Kan zas da gulçulygy◊<br />
ta rap dary bo lan bäΔ adamy tutup,<br />
so◊ra öl dü ren Jon Bra un pi kir deΔlerin<br />
den dü zü len bir to par bi len häzir ki<br />
Gün ba tar Wir ji niÿa Δtatyn daky Har pers-<br />
Fer ri Δähe rin de ÿer leΔen fe de ral ÿa rag lar<br />
gor ha nasy na hü jüm et di. Iki gün atyΔykdan<br />
so◊ Bra un we onu◊ di ri ga lan adamlary<br />
pol kownik Ro bert Li ni◊ ser ker de ligindäki<br />
de◊iz pyÿa da goΔuny ta rapyn dan<br />
ÿe sir alyndy lar.<br />
Ÿurt howsa laly ÿag daÿa düΔdi, çünki<br />
Bra uny◊ eden bu he re ke ti gü nor talylary◊<br />
gor kusy na gorky goΔdy. Beÿle ki<br />
ta rap dan bol sa, gul çulygy◊ jany ÿanyp<br />
du ran duΔman lary, Jon Bra uny mu kaddes<br />
iΔ ug run da je pa çekÿän adam hökmün<br />
de Δöh rat landyrdy lar. Onu◊ eden<br />
iΔi ni ka nundyr ter tip-düz gü ni äs ger mezlik<br />
diÿip, de mir gazykly lary◊ kö pü si ony<br />
nälet le di. Bra uny dil düwΔük de, döwle te<br />
dö nük lik de we adam öl dür mek de aÿyplap,<br />
1859-njy ÿyly◊ 2-n ji de kabryn da<br />
dar dan asdy lar. Ol i◊ so◊ky de mi ne çenli<br />
özü ni◊ Haky◊ buÿrugyny ÿe ri ne ÿe tiren<br />
di gi ne ynandy.<br />
DÖWLE TI÷ DÜ ZÜ MIN DEN<br />
ÇYK MAK WE<br />
RAŸATLYK UR≈Y<br />
1860-njy ÿyl daky pre zi dent<br />
saÿlawlarynda Abraham Linkoln respubli<br />
kaçy par tiÿa dan da laΔgär boldy. „Gulçulyk<br />
mun dan beÿläk ÿaÿrap bil mez”<br />
diÿip, syÿasy ÿol baΔçy lary◊ çykyΔ etme<br />
gi bu par tiÿany◊ ru huny bar ha be lende<br />
galdyrdy. Bu par tiÿa ÿer li se na gaty◊<br />
ösüΔini gorar ÿaly, ÿörite paçlar girizmegi<br />
we Gün ba tary◊ açyl magy na ÿar dam<br />
etjeklere mugtuna ÿer bermegi wada etdi.<br />
De mok ra tik par tiÿa je bis däl di. Gü nor-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
taly lar bu par tiÿany terk edip, Ken tuk ki li<br />
wise-prezident Jon Brekenriji prezidentli<br />
ge hö dür le di ler. Ste fen Dug las bol sa<br />
de mir gazykly de mok rat lary◊ hö dürlän<br />
wekili boldy. Konstitusion BirleΔik partiÿasyny<br />
dö re den ser hetÿa ka Δtat lary◊<br />
„ma◊laÿy daΔdan” bo lan gaÿduwsyz<br />
wig le ri Ten ne si den Jon Bel li pre zi dentlige<br />
öz kandidaty edip bellediler.<br />
Lin koln we Dug las de mir gazyk da,<br />
Bre ken rij bi len Bil bol sa gü nor ta da bäsleΔdi<br />
ler. Lin koln saÿlawçy lary◊ ÿüz den<br />
di◊e 39 gö te ri mi ni ga zan sa-da, saÿlaÿjylary◊<br />
ses be riΔli gin de 180 se se my nasyp<br />
bo lup, azat 18 Δtaty◊ äh li sin de doly<br />
gol daw ga zandy. Bell Ten ne si de, Kentuk<br />
ki de we Wir ji niÿa da üs tün çykdy;<br />
Bre ken rij – Mi zu ri den baΔga gul çulyk<br />
Δtat laryny◊ hem me sin de, Mi zu ri de bolsa<br />
Dug las ÿe◊iΔ ga zandy. Saÿlawçy lary◊<br />
ses be riΔli gin de uly üs tün lik ga zan masa-da,<br />
ses be ri ji le ri◊ gol dawy na ge zek<br />
ge len de, Dug las di◊e Lin koln dan yza<br />
galdy.<br />
Lin kolny◊ saÿlan magy Gü nor ta Karo<br />
li nany◊ ÿa ranlyk dan çyk magy na getir<br />
di we Δeÿle ka ra ra olary◊ bi reÿÿäm<br />
ge len di gi ni su but et di. Bu Δtat gü nortaly<br />
lary◊ gul çuly ga garΔy güÿç ler bilen<br />
gö reΔde je bis leΔme gi ne iter gi boljak<br />
bir pur sa ta köp den bäri ga raΔÿardy.<br />
Saÿlawlary◊ ne ti je le ri anyk la nan des sine,<br />
Gü nor ta Ka ro li na da ÿö ri te gu rul taÿ<br />
ge çi ril di we Δon da: „Häzir ki wagt Günor<br />
ta Ka ro li na bi len beÿle ki Δtat lary◊<br />
arasyn da Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat lary<br />
diÿlip at landyrylÿan ÿa ranlyk in di Δu nu◊<br />
bi len ÿok diÿlip yg lan edilÿär” diÿip jar<br />
et di. 1861-n ji ÿyly◊ fewral aÿyny◊ 1-ine<br />
çen li gü nor ta Δtat lary◊ ÿe ne-de altysy<br />
ÿa ranlygy◊ ha taryn dan çykdy. Fewraly◊<br />
7-sin de bö lü nip aÿry lan ÿe di Δtat Ameri<br />
kan ≈tat laryny◊ Kon fe de ra siÿasyny◊<br />
wagt laÿyn Kons ti tu siÿasyny ka bul etdi.<br />
Gü nor ta Δtat lary◊ ga lany bol sa en tek<br />
hem ÿa ranlygy◊ ha taryn da galdy.<br />
Bir aÿ ge çip-geçmänkä, 1861-nji<br />
ÿyly◊ mart aÿyny◊ 4-ün de Ab ra ham<br />
Lin koln Bir leΔen ≈tat lary◊ Pre zi den ti<br />
we zi pe si ne ka bul ediΔlik ka samyny iç di.<br />
We zipä geç me zi ni◊ ö◊ÿany eden res mi<br />
çykyΔyn da ol gü nor ta Δtat lary◊ bö lünme<br />
gi ni „hu kuk taÿdan güÿç süz” diÿip,<br />
ony yk rar et me gi ret et di. Ol öz sö zü ni<br />
ÿa ranlygy di keltmäge wa da ber mek bilen<br />
ta mam lady. Ÿö ne, gü nor taly lar bu<br />
beÿan na ma üns ber me di ler we 1861-<br />
nji ÿyly◊ 12-n ji ap re lin de Çarls ton daky<br />
(Gü nor ta Ka ro li na) Sam ter ga lasyn daky<br />
fe de ral goΔun lary◊ ga lan harby güÿç leri<br />
ni top oku na tut du lar. Bu Ame ri kany◊<br />
taryhyn da i◊ gan dö küΔik li urΔu◊ tutaΔmagy<br />
na alyp bardy.<br />
Gü nor tany◊ ÿa ranlyk dan çy kan ÿedi<br />
Δtatyny◊ ilaty Ame ri kan ≈tat laryny◊<br />
Kon fe de ra siÿasyny◊ täze Pre zi denti<br />
Jeferson Dewi si◊ Gü nor ta Ka ro linany◊<br />
ÿüz len me si ne eÿer mek ba ra daky<br />
çagyryΔy na çalt ses len di. In di ta raplary◊<br />
iki si-de ÿa ranly ga so◊ky wag ta<br />
çen li we paly bo lup ge len gul çulyk Δtatlaryny◊<br />
özü ni nähi li alyp bar jakdyklaryny<br />
dartgynlylyk bi len syn laÿardy.<br />
Sam ter ga lasyny◊ top oku na tu tul magyna<br />
jo gap edip, 17-n ji ap rel de Wir ji niÿa,<br />
onu◊ yzy sü re bol sa Ar kan zas, Ten nesi<br />
we De mir gazyk Ka ro li na yzly-yzyna<br />
ÿa ranlyk dan çykdy. ≈tat lary◊ bi ri-de<br />
Wir ji niÿa ÿaly ÿa ranlyk dan göwün siz<br />
çyk mady. Bu Δtaty◊ gör nük li döwlet<br />
iΔgär le ri rewolÿu siÿany◊ ÿe◊iΔ ga zanmagyn<br />
da we Kons ti tu siÿany◊ iΔle nip<br />
dü zül me gin de ÿol baΔçy hök mün de uly<br />
or na eÿe bol du lar, ge pi◊ ger diΔi ne görä<br />
aÿt sak, ÿur du◊ pre zi dent le ri ni◊ bäΔi si<br />
Δu Δtat dandy. Wir ji niÿany◊ ÿa ranlykdan<br />
çyk magy pol kownik Ro bert Li ni◊<br />
ame ri kan goΔu nuny◊ ser ker de lik wezi<br />
pe sin den git me gi ne alyp bardy, çünki<br />
ol öz Δtaty na we paly bo lup gal magy<br />
is le di. Çägi ni gi◊el den Kon fe de ra siÿa<br />
bi len gul çulyk dan azat De mir gazygy◊
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
arasyn da ser hetÿa ka De lawer, Me riländ<br />
we Ken tuk ki Δtat lary ÿer leΔÿär di. Olar<br />
gü nor taly la ra duÿgu daΔlyk eden dik le rine<br />
ga ra maz dan, ÿa ranly ga we paly bo lup<br />
galdy lar.<br />
Tu taΔan urΔa baΔ goΔan ta rap lary◊<br />
iki si hem der hal ÿe◊iΔ ga za naryn diÿip<br />
ta ma edÿär di. Maddy üp jün çi lik taÿdan<br />
De mir gazygy◊ uly artyk maçlygy<br />
bardy. 22 mil li on adamy bo lan 23 Δtat,<br />
9 mil li on ilatly 11 sany gü nor ta Δtaty◊<br />
garΔysy na çykypdy. De mir gazygy◊<br />
se na gat ön dü ri ji lik müm kin çi li gi ni◊<br />
äh miÿe ti bol sa, hat da, onu◊ ilat artykmaçlygyn<br />
dan hem mö hüm di, çün ki bu<br />
ÿa rag, ok-däri, egin-eΔik we baΔga-da<br />
ze rur zat lar bi len üp jün etmäge mümkin<br />
çi lik berÿär di. ≈eÿle hem, de mirgazygy◊<br />
de mirÿol lar ul gamy fe de ral<br />
harby kuwwatyny artdyrÿardy.<br />
Gü nor tany◊ hem öz artyk maçlyklary<br />
bardy. Olar dan esasy laryny◊ biri<br />
onu◊ ge og ra fi ki ÿer leΔiΔ ÿag daÿydy;<br />
Gü nor ta öz ÿe rin de go ranyΔ urΔuny alyp<br />
barÿardy. Gü nor ta berk harby däp le ri bilen<br />
ta pawut lanÿardy, Δo nu◊ üçin-de, ol<br />
baΔdan özü ni◊ has tej ri be li harby ser kerde<br />
le ri ne buÿsanÿardy.<br />
GÜ N BA TA RY ÷ H Ü J Ü M I ,<br />
GÜNDOGARY÷ PETIGE<br />
DIREMEGI<br />
UrΔu◊ il kin ji uly söweΔi (ol Bi rinji<br />
Ma nas sas ady bi len hem ta nalÿar)<br />
WaΔing tony◊ go laÿyn daky Wir ji niÿa<br />
Δtatyny◊ Bul Ran diÿilÿän ÿe rin de bolup<br />
geç di. Bu söweΔ ÿe◊Δi◊ çalt we a◊sat<br />
bol jakdygy ba ra daky äh li hyÿal-umytlary<br />
dar gatdy. ≈ol söweΔ, hiç bol man da,<br />
AB≈-ny◊ gün do gar bö le gin de gü nortaly<br />
lary◊ ganly ÿe◊iΔle re my nasyp bolandygy<br />
ba rasyn da gür rü◊le ri◊ ÿaÿramagy<br />
na alyp bardy, em ma ne ti je de, Δol<br />
ÿe◊iΔler hiç wagt aÿgytly harby artykmaçlyk<br />
ber me di, çün ki bi rin ji ÿyl lar da<br />
Gü nor ta köp lenç söweΔde ÿe◊iΔ ga zandy<br />
em ma uruΔdan ÿe◊i ji bo lup çyk mady.<br />
Gün do gar da harby ÿe◊liΔle re uçranlygy<br />
na ga ra maz dan, ÿa ranlygy◊<br />
güÿç le ri söweΔ meÿdan laryn da ÿe◊iΔ<br />
ga zandy, de◊iz de we Gün ba tar da haÿalda<br />
bol sa, st ra te gi ki üs tün lik le re ÿet di ler.<br />
UruΔ tu ran da, harby-de◊iz güÿç le ri ni◊<br />
köp bö le gi ÿa ranlygy◊ ygtyÿaryn da galypdy,<br />
ÿö ne olar dar gan hem me jalsyz<br />
ÿag daÿdady. Harby-de◊iz de par ta menti<br />
ni◊ baΔlygy Gi de on Wel les olary berkit<br />
mek üçin, gys sagly çäre le ri ge çir di.<br />
≈on dan so◊ Lin koln gü nor ta ke nar lary◊<br />
ga bawa al nandygyny jar et di. Il ki baΔda<br />
onu◊ ne ti je si uly bol ma sa-da, 1863-n ji<br />
ÿy la çen li mu nu◊ ne ti je sin de Ÿewro pa<br />
pag tany◊ alyp gi dil me gi ni◊ we Gü nortany◊<br />
uly mätäç lik çekÿän ok-däri sini◊<br />
egin-eΔi gi ni◊ we däri-der manyny◊<br />
ÿur da ge ti ril me gi ni◊ ö◊ü ni al mak doly<br />
diÿen ÿaly baΔartdy.<br />
≈ol wagt da Dewid Far ra gut atly<br />
akylly ser ker de iki ge zek ÿat dan çyk majak<br />
ajaÿyp harby he re ke ti ama la aΔyrdy.<br />
Olary◊ bi rin de ol es kad rony Mis si si pi<br />
derÿasyny◊ aΔaky akymy na saldy we<br />
ol ÿer de Gü nor tany◊ i◊ uly Δähe ri bo lan<br />
Lu izi ana Δtatyny◊ Täze Or le an Δähe ri ni<br />
boÿun eg dir di. Ikin ji sin de bol sa Alaba<br />
ma Δtatyny◊ Mo bil aÿlagyny◊ ber kidi<br />
len gi rel ge sin den ge çip, kon fe de ratlary◊<br />
ok geç meÿän gämi si ni ele saldy<br />
we porty ga bady.<br />
Mis si si pi derÿasyny◊ jül ge le rinde<br />
de mir gazykly lar ÿe◊iΔ yzy na ÿe◊iΔ<br />
ga zandy lar. Olar bu ÿe◊iΔle ri Ten ne si<br />
Δtatyn da kon fe de ra siÿany◊ uzyn söweΔ<br />
ha taryny böwsüp geç mek bi len baΔladylar.<br />
Bu bol sa ola ra bu Δtaty◊ äh li gün batar<br />
ta rapyny diÿen ÿaly eÿe lemäge mümkin<br />
çi lik dö ret di. Mem fisdäki mö hüm<br />
Mis si si pi derÿasyny◊ porty al nan da,<br />
ÿa ranlygy◊ güÿç le ri kon fe de ra siÿany◊<br />
or tasy na ta rap 320†. Tu tanÿer li Ge neral<br />
Ÿu lis siz Granty◊ ser ker de li gin de ÿa-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ranlygy◊ güÿç le ri Ten ne si derÿasyny◊<br />
ÿa kasyn daky be lent lik de ÿer leΔen<br />
≈aÿlou Δähe rin de kon fe de rant lary◊<br />
duÿdansyz hü jü mi ni ser pik dir me gi<br />
baΔardy lar. Olar tä kö mek gelÿänçä, yza<br />
çe kilmän, du ran ÿer le rin den but na man<br />
mert ler çe go randy lar. ≈ol söweΔde tarap<br />
lary◊ her si ni◊ ÿit gi si 10 mü◊ adamdan<br />
geç di. Ame ri ka beÿle pi da lary hiç<br />
ha çan görmän di, ÿö ne bu eÿmenç gyrgynçylygy◊<br />
di◊e baΔlangyjydy.<br />
Wirjiniÿada, mundan tapawutlylykda<br />
federal goΔunlar yzly-yzyna Δowsuzlyga<br />
uç raÿardy. Kon fe de ra siÿany◊ paÿtagty<br />
Riç mond Δähe ri ni eÿe le mek ug rundaky<br />
en çe me gan dö küΔik li söweΔden<br />
so◊ olar her ge zek yza çe kilmäge mejbur<br />
bolÿardy lar. Bu ÿer de kon fe de rantlary◊<br />
iki sany uly artyk maçlygy bardy:<br />
WaΔington bilen Riçmondy◊ arasyndaky<br />
ÿoly ke sip geçÿän köp sanly derÿa lar dan<br />
peÿda lanÿan güÿç li go ranyΔ çäk le ri we<br />
ukyplylygy boÿun ça ÿa ranlygy◊ ir ki serkerdelerinden<br />
has ökde baΔarja◊ generallary<br />
Ro bert Li we „daΔ diwar” la kamly<br />
Jäk son bardy. 1862-n ji ÿyl da ÿa ranlygy◊<br />
serkerdesi Jorj Maklellan Riçmond Δaheri<br />
ni basyp al mak ug run da haÿal we aΔa<br />
seresaply synanyΔygyny etdi. Ÿöne „ÿedi<br />
gü ne çe ken söweΔden” so◊ (1862-n ji<br />
ÿyly◊ iÿun aÿyny◊ 25-i bi len iÿul aÿyny◊<br />
1-i aralygy) fe de ral goΔun lar uly hü jü me<br />
se zewar bol du lar. Ta rap lary◊ iki si-de<br />
ummasyz ÿitgi çekdi.<br />
Kon fe de rant lar Bul-Rany◊ ÿanynda<br />
ÿü ze çy kan ikin ji söweΔde (ol Ikin ji<br />
Ma nas sas ady bi len hem ta nalÿar) ÿe◊iΔ<br />
ga za nan dan so◊, ge ne ral Li Po to mak<br />
derÿasyn dan ge çip, Me rilän de ara laΔdy.<br />
GoΔunyny◊ Li ta rap dan dar gady landygy<br />
we es ger sanyny◊ ep-es li aza landygy<br />
ba ra daky ha bary eΔi den Mak lel lan ÿe nede<br />
bir sy nag ge çirÿän ÿaly he re ket et di.<br />
1862-n ji ÿyly◊ 17-n ji sentÿabryn da ÿaranlygy◊<br />
we kon fe de ra siÿany◊ goΔun lary<br />
≈arps ber gi◊ Δähe ri ni◊ (Me riländ Δtaty)<br />
go laÿyn daky An taÿtämi◊ alkymyn da<br />
çaknyΔdy lar. Bu i◊ gan dö küΔik li urΔu◊<br />
ÿe ke je gü nün de ta rap lary◊ her sin den 4<br />
mü◊den gowrak es ger we pat bo lup, 18<br />
mü◊i-de ÿa ra landy. San taÿdan artykmaçlygy<br />
na ga ra maz dan, Makk lel lan<br />
ne-hä Li ni◊ söweΔ ha tar laryny böwsüp<br />
geç di ne-de hü jü mi ni güÿç len dir me gi<br />
baΔardy. Li goΔuny bi len zyÿan çek mezden,<br />
Po to mak derÿasyny◊ a◊yrsy na geçip,<br />
yza çe kilmäge ÿe tiΔdi. Bu Mak lellany◊<br />
Lin koln ta rapyn dan we zi pe sin den<br />
boΔadyl magy na alyp bardy.<br />
An taÿtämi◊ ete gindäki söweΔ urΔu◊<br />
gu tar magyny ÿakyn laΔdyr ma sa-da, onu◊<br />
mö hüm ne ti je si boldy. Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
Kon fe de ra siÿasyny yk rar et me gi◊<br />
edil sep gi di ne ÿe ten Beÿik Bri ta niÿa we<br />
Fran siÿa döwlet le ri ni◊ iki si hem bu babat<br />
da ka rar ka bul et me gi goÿbol sun etdi<br />
ler, ne ti je de, Gü nor ta eden ta gal la laryna<br />
ga ra maz dan, Ÿewro pa ta rapyn dan<br />
dip lo ma tik taÿdan yk rar edil me gi ne we<br />
onu◊ ykdy sady kö me gi ne hiç wagt ÿetip<br />
bil me di.<br />
An taÿtämi◊ ete gindäki söweΔ, Δeÿlede,<br />
Pre zi dent Lin koln üçin „Gul lary◊<br />
azat edil me gi ba rasyn daky jar na many◊”<br />
tas la masyny çy kar ma ga iter gi boldy.<br />
≈ol jar na ma: „Gü nor ta Δtat lary◊ kon fede<br />
ra siÿasyn daky hem me gul lar 1863-nji<br />
ÿyly◊ 1-n ji ÿanwaryn da azatly ga çykarylÿar<br />
lar” diÿip jar et di. IΔ ÿü zün de<br />
Jar na ma des si ne ne ti je ber me di, çün ki ol<br />
di◊e Kon fe de ra siÿany◊ çägindäki gullary<br />
azat et di, em ma ser hetÿa ka laryndaky<br />
Δtat lary◊ gul çulygy na täsi ri ni ÿe tirme<br />
di. Ÿö ne syÿasy ta rap dan bu jar na ma<br />
ÿa ranlygy◊ uruΔdaky ta gal la laryny◊ ÿaranlygy<br />
abat sak la mak bi len bir ha tar da,<br />
gul çulygy ÿatyr mak mak sady na gö nükdi<br />
ri len di gi ni a◊ladÿardy.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
1863-n ji ÿyly◊ 1-n ji ÿanwaryn da<br />
çap dan çy kan „Gul lary◊ azat edil me gi<br />
ba rasyn daky Jar na many◊” gu tarnykly<br />
gör nüΔi ga raÿagyz lary◊ hem ÿa ranlygy◊<br />
goΔuny na harby gul lu ga çagyryl magyna<br />
ygtyÿar ber di. Bu ba ra da abo li sionist<br />
le ri◊ Fre de rik Dug las ÿaly syÿasy<br />
ÿol baΔçy lary Raÿatlyk urΔy baΔla naly<br />
bäri, aÿdyp gelÿär di ler. Haky kat da, ÿaranlygy◊<br />
güÿç le ri gaç gak gul lary „harby<br />
kont ra ban da” hök mün de ele salyp, olara<br />
pe na be rip baΔlapdy lar, em ma jarna<br />
ma çy kan dan so◊ we lin, ÿa ranlygy◊<br />
goΔuny ga raÿagyz ÿi git le ri goΔun hatary<br />
na çagyryp, ola ra tälim be rip<br />
baΔlady lar. Olar Wir ji niÿa dan Mis si sipä<br />
çen li aralyk lar da bo lan äh li söweΔlerde<br />
ta pawut landy lar. Asly af ri kaly ameri<br />
kaly lary◊ 178 mü◊e go laÿy AB≈-ny◊<br />
ga raÿagyz lar goΔunyn da gul luk eden<br />
bol sa, ga raÿagyz lary◊ ÿe ne-de 29500-i<br />
ÿa ranlygy◊ harby-de◊iz flo tun da gul lukda<br />
boldy.<br />
„Gul lary◊ azat edil me gi ba rasyndaky<br />
jar na many◊” syÿasy äh miÿe ti ne<br />
ga ra maz dan, De mir gazygy◊ Gün dogar<br />
daky harby ÿag daÿy öwer lik li däl di,<br />
sebäbi Li ni◊ De mir gazyk Wir ji niÿa daky<br />
goΔuny ÿa ranlygy◊ Po to mak derÿasyndaky<br />
goΔunyny il ki 1862-n ji ÿyly◊ dekabryn<br />
da Wir ji niÿa Δtatyny◊ Fre de riksbörg<br />
diÿlen ÿe rin de, so◊ra-da 1863-n ji<br />
ÿyly◊ maÿyn da Çan se lorswil li◊ ete gin de<br />
der bi-dagyn edip di. Ÿö ne, Çan se lorswill<br />
Li ni◊ ga za nan i◊ ajaÿyp ÿe◊iΔle ri ni◊ biri<br />
bol sa-da, äh ti mal, i◊ gym mat düΔen<br />
ÿe◊iΔ bo lan bol sa ge rek: Δon da onu◊ i◊<br />
ÿo kary ba ha be rilÿän ge ne ral leÿte nantlaryny◊<br />
bi ri bo lan Jäk son-DaΔ Diwar<br />
ÿal◊yΔlyk bi len öz adam lary ta rapyn dan<br />
atylyp öl dü rilÿär.<br />
GETIZBÖRGDEN<br />
A P PO M ATOKSA ÇEN LI<br />
≈eÿle lik de, Gü nor tany◊ ga za nan<br />
ÿe◊iΔle ri ni◊ hiç bi ri si-de urΔu◊ gür rü◊siz<br />
ta mam lan magy na alyp bar mady. Her gezek<br />
Δowsuzly ga uç ranyn dan so◊, fe de ral<br />
hö kü met täze güÿç le ri ÿyg naÿardy we<br />
ÿe ne hü jü me geçÿär di. Çan se lorswil li◊<br />
alkymyn daky de mir gazykly lary◊ ÿe◊liΔi<br />
o◊a in di ki üs tün li ge müm kin çi lik dö reder<br />
diÿen umydy bi len Li de mir gazy ga<br />
ta rap ö◊e süÿΔdi we 1863-n ji ÿyly◊ iÿul<br />
aÿyn da Pen silwa niÿany◊ paÿtagty Gärris<br />
bör ge go laÿlady. Ÿa ranlygy◊ kuwwatly<br />
bir goΔuny Ge tiz bör gi◊ ÿanyn da Li ni◊<br />
pyÿa da goΔunyny ele sal magy baΔardy.<br />
≈on da üç günläp dowam eden aΔa<br />
aÿgytly hü jüm de – aslyn da ol Raÿatlyk<br />
urΔuny◊ hü jüm le ri ni◊ i◊ ulusy bo lupdy<br />
– kon fe de rant lar ÿa ranlygy◊ söweΔ hataryny<br />
böwsüp geç mek ugryn da gahrymançylykly<br />
gö reΔdi ler. Ÿö ne olar üs tün<br />
çykyp bil me di ler we uly ÿit gi ler çe kip,<br />
Po to ma ga ta rap yza çe kil di ler.<br />
Ge tiz börg söweΔin de ÿa ranlygy◊ 3<br />
mü◊den-de köp es ge ri, kon fe de rant lary◊<br />
4 mü◊e go laÿ es ge ri we pat boldy, her<br />
ta rapy◊ ÿa ra la nan laryny◊ we de rek siz<br />
ÿi ten le ri ni◊ sany 20 mü◊den geç di. Getiz<br />
börg de täze açy lan mil li go namçylykda<br />
1863-n ji ÿyly◊ 19-njy noÿabryn da<br />
Lin kolny◊ eden ÿüz len me si, me ge rem,<br />
Ame ri kany◊ taryhyn da pre zi dent le ri◊<br />
eden ÿüz len me le ri ni◊ i◊ meΔhurydyr. Ol<br />
bu ÿüz len me si ni Δeÿle söz ler bi len tamam<br />
lady:<br />
... bu ÿe re jem le nip, biz bu adamlary◊<br />
haÿp ÿe re we pat bol mandyklaryny,<br />
Haky◊ saÿasyn daky bu<br />
halky◊ azatlygy◊ täze den dünyä<br />
in me gi ni gör jek di gi ni we halk tarapyn<br />
dan halk üçin do landyrylÿan<br />
halk häki miÿe ti ni◊ ÿer ÿü zün den<br />
ÿi tip git me jek di gi ni aÿgytlylyk bi len<br />
jar edÿäris!
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Mis si si pi derÿasyn da ÿa ranlygy◊<br />
edÿän gö zeg çi li gi ne Wiks börg Δähe ri ni◊<br />
ete gin de päs gel be ril di. Ol ÿer de kon fede<br />
rant lar be lent gaÿa lary◊ üs tü ne çykyp,<br />
öz harby ÿag daÿyny gaty ber ki dip di ler,<br />
ola ra suwdan hü jüm et mek müm kin çili<br />
gi-de ÿokdy. 1863-n ji ÿyly◊ baΔyn da<br />
Grant derÿa dan aΔaklygy na we Wiksbör<br />
gi◊ daΔyn da he re ket edip baΔlady.<br />
≈eÿle et mek bi len, ol duΔmany 6 hepde<br />
lik ga bawa saldy, iÿul aÿyny◊ 4-ün de<br />
bol sa Δähe ri kon fe de rant lary◊ gün ba tar<br />
goΔun laryny◊ esasy güÿç le ri bi len birlik<br />
de eÿe le di. In di derÿa durΔu na diÿen<br />
ÿaly ÿa ranlygy◊ elin de di. Kon fe de rasiÿa<br />
bol sa ikä bö lün di we Te has dan hem<br />
Ar kan zas dan kö me gi◊ gel me gi in di as la<br />
müm kin däl diÿen ÿalydy.<br />
Gan dö küΔli gi◊ ÿe ne-de ÿyl ÿarym<br />
dowam eden di gi ne ga ra maz dan, 1863-<br />
n ji ÿyly◊ iÿul aÿyn da de mir gazykly lary◊<br />
Wiks börg de we Ge tiz börg de ga za nan<br />
ÿe◊iΔle ri bu uruΔda düÿp li öwrü liΔi gi<br />
a◊ladÿardy.<br />
Lin koln Granty gün do ga ra ge çi rip,<br />
ony ÿa ranlygy◊ goΔun laryny◊ BaΔ serker<br />
de baΔysy edip bel le di. 1864-n ji ÿyly◊<br />
maÿyn da Grant Wir ji niÿa gir di we sümme<br />
to kaÿlyk ÿer de Li ni◊ kon fe de rant lar<br />
goΔuny bi len ÿüz be-ÿüz bo lup üç günläp<br />
ga zaply söweΔ alyp bardy. Iki ta rap-da<br />
um masyz ÿit gi çek di, ÿö ne, ÿa ranlygy◊<br />
beÿle ki ser ker de le rin den ta pawutlylykda,<br />
Grant sars man durdy. Gaÿtam tersi<br />
ne, kon fe de rant lary◊ goΔun laryny<br />
ÿaÿba◊landyryp, ar til le riÿasy we pyÿada<br />
goΔun lary bi len hü jü me ge çip, Lini◊<br />
goΔunyny◊ daΔyny ga ba ma ga synanyΔdy.<br />
Gün do gar da bo lup ge çen bir<br />
ÿyllyk söweΔi häsiÿet len dirÿän Spotsilwa<br />
niÿa diÿen ÿer de bäΔ gü ne çe ken<br />
gan dö küΔik lik wagtyn da Grant: „Men,<br />
hat da, bi ze Δu ÿer de tu tuΔ to mus döwnäp<br />
dur maly-da bol sa, iΔi hut Δu ÿer de so◊una<br />
ÿe tir me gi tek lip edÿärin” diÿdi.<br />
1863-n ji ÿyly◊ güÿzün de ÿa ranlygy◊<br />
güÿç le ri gün ba tar söweΔ meÿdanyn da<br />
Ten nesä gö zeg çi li gi ni di kelt di. Mu◊a<br />
Ça ta nu ga Δähe ri ni◊ ÿanyn da we o◊a golaÿ<br />
Lu ka ut Ma un tin dagyny◊ ete gin de<br />
ga zany lan ÿe◊iΔle ri◊ ne ti je sin de ÿe tildi.<br />
Bu bol sa ge ne ral Wilÿam ≈er many◊<br />
goΔuny na Jor jiÿany basyp al ma ga<br />
müm kin çi lik dö ret di. ≈er man kon fe derant<br />
güÿç le ri◊ birnäçe ki çe◊räk goΔunlaryny<br />
al dawa salyp, At lan ta Δtatyny◊<br />
paÿtagtyny eÿe le di we so◊ra At lan tik<br />
um manyny◊ ke nary na ta rap süÿΔdi. Bu<br />
ÿö riΔ ma halyn da ol ÿo lun da du çar bo lan<br />
äh li de mirÿol lary, zawod-fab rik le ri, ammar<br />
lary we öz ge des ga lary re him siz lik<br />
bi len weÿran et di. Onu◊ adaty üp jün çilik<br />
ul gamyn dan uza ga düΔen es ger le ri<br />
iÿmäge zat gözläp, oba lary ta laÿardylar.<br />
Ke narÿa ka dan ≈er man de mir gazy ga<br />
ta rap ug rady we 1865-n ji ÿyly◊ fewral<br />
aÿy na çen li Gü nor ta Ka ro li na Δtatyny◊<br />
Çarls ton Δähe ri ni eÿe le di. Bu Δäher de<br />
Raÿatlyk urΔuny◊ il kin ji tü pe◊ ok lary<br />
atylypdy. Gü nor taly lary ruh dan düΔürme<br />
gi◊, garΔyly ga bo lan er ki ni bas magy◊<br />
äh miÿet taÿdan olary◊ goΔunyny dar gatmak<br />
dan pes de dur maÿandygy na ≈er man<br />
harby ser ker de le ri◊ beÿle ki le rin den has<br />
gowy düΔünÿär di.<br />
≈ol wagt da Granty◊ es ger le ri Pi tersber<br />
gi (Wir ji niÿa) ga bawa aldy lar. ≈äheri◊<br />
ga baw ÿag daÿy, tä 1865-n ji ÿyly◊<br />
mart aÿyn da gü nor ta ta ra pa çe kil mek<br />
mak sady bi len Li Pits burgy we kon fede<br />
rant lary◊ paÿtagt Δähe ri Riç mondy<br />
terk edip gidÿänçäler, 9 aÿlap dowam<br />
et di. Em ma olar gaty gijä galypdy lar<br />
we 1865-n ji ÿyly◊ 2-n ji ap re lin de ÿaranlygy◊<br />
ägirt uly goΔuny ta rapyn dan<br />
ga bawa düΔen Li Ap po ma toks Δäheri<br />
ni◊ kazyÿe ti ni◊ jaÿyn da Gran ta ÿesir<br />
düΔdi. ≈on dan so◊, ÿe ne-de birnäçe<br />
aÿy◊ dowamyn da on da-mun da aÿryaÿry<br />
söweΔler dowam et se-de, Raÿatlyk<br />
urΔy ta mam lanypdy.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
Ap po ma toks da ÿe◊len ta rapy◊ boÿun<br />
eg mek Δert le ri aΔa re him li boldy we Li<br />
bi len duΔuΔygyn dan gaÿdyp gelÿärkä,<br />
goh-gal ma gal bi len ö◊ün den çy kan ÿöriΔçi<br />
le ri Grant: „Pit ne çi ler ÿe ne-de bi zi◊<br />
wa tan daΔlarymyzdyr“ diÿen söz ler bi len<br />
köΔeΔdir di. Oktÿabr ug run daky Gü nortany◊<br />
urΔy „baΔa bar madyk tu tumlygyna”<br />
galdy. Bu urΔu◊ gahry many Ro bert<br />
Li bol sa akylly ser ker de li gi we ÿe◊liΔde<br />
özü ni artyk maç alyp barΔy bi len uly Δöhra<br />
ta my nasyp boldy.<br />
HIÇ KIM DEN ÖŸKE-KI NE<br />
ETMÄN<br />
Bu uruΔ De mir gazyk üçin has-da<br />
ajaÿyp bir Δahsy – Ab ra ham Lin kolny<br />
ÿü ze çy kady. Bu adam – ÿa ranlygy täzeden<br />
di kelt mek iΔi ni äh li we zi pe den ö◊<br />
ha tar da goÿmagy mak sat edi nip, ony<br />
güÿç we zor luk bi len däl-de, eÿsem mylaÿymlyk<br />
we yn san perwer lik bi len amala<br />
aΔyr ma ga taÿÿardy. 1864-n ji ÿyl da<br />
Lin kolny pre zi dent lik we zi pe si ne ikin ji<br />
möh le te saÿlady lar. ≈eÿle lik de, ol özüni◊<br />
de mok rat lar dan ho dür le nen bäs deΔi<br />
Jorj Mak lel lan dan üs tün çykdy. Ol Antaÿtämi◊<br />
ete gindäki söweΔde Δowsuzlyga<br />
uç rap, we zi pe sin den boΔady lan ge neraldy.<br />
Lin koln pre zi dent lik we zi pe si ni◊<br />
ikin ji möwsü mi ne geç me zin den ö◊, geçi<br />
ri len ka sam et mek da ba rasyn da sözlän<br />
sö zü ni Δeÿle ta mam lady:<br />
... Hiç kim den öÿke-ki ne etmän,<br />
hem me le re haÿyr-sa hawat edip,<br />
Hu daÿy◊ bi ze dogry ÿoly gör ke ziΔi<br />
ÿaly, ada laty◊ ta rapyn da berk<br />
du rup, baΔlan iΔi mi zi ta mam la ma ga<br />
güÿç-kuwwat diläp, ÿur du◊<br />
ÿa ra laryny be je re li◊, söweΔle re<br />
gat naΔjak lary◊ ala dasyny edeli◊,<br />
we pat bo lan lary◊ yzyn da<br />
galan aÿal laryny◊ we ÿe tim ça galaryny◊<br />
ala dasyny ede li◊..., ÿagny<br />
öz aramyz da we bü tin dünÿäni◊<br />
halk lary bi len dowamly we adalatly<br />
pa ra hatçylygy ga zan mak hem<br />
sak la mak üçin eli miz den ge le ni ni<br />
aÿa maly◊.<br />
≈un dan üç hep de, Li ni◊ bol sa boÿun<br />
ege nin den iki gün den so◊, Pre zi dent Linkoln<br />
halky na i◊ so◊ky ÿüz len me si bi len<br />
çykyΔ et di. ≈on da ol Gü nor tany◊ üÿt gedip<br />
gur ma st ra te giÿasyny beÿan et di.<br />
Ap rel aÿyny◊ 14-ün de Pre zi dent<br />
Lin koln ka bi ne ti ni◊ mej li si ni ge çir di.<br />
Bu onu◊ ge çi ren i◊ so◊ky mej li si boldy.<br />
≈ol agΔam ol aÿaly hem olar da myhmançylyk<br />
da bo lan ÿaΔ çatyn ja lar bi len<br />
For du◊ te atry na oÿun görmäge git di.<br />
≈on da ol te atry◊ Pre zi dent üçin niÿetle<br />
nen ÿe rin de otyr ka, onu◊ jany na kast<br />
edil di. Lin kol na ölüm ÿa rasyny sa lan,<br />
Gü nor tany◊ ÿe◊liΔi sebäp li jany ÿanyp<br />
du ran, wir ji niÿaly te atr oÿunçysy Jon<br />
Wilk Busdy. Birnäçe gün den so◊ onu◊<br />
özü ni hem Wir ji niÿany◊ oba ÿer le ri ni◊<br />
bi rindäki mal ÿa tagyn da atyp öl dür di ler.<br />
Bu su◊ ÿa ran laryny-da tut du lar we dardan<br />
asdy lar.<br />
Ap rel aÿyny◊ 15-in de ir bi len Fordu◊<br />
te atryny◊ garΔysyn daky jaÿy◊ aΔaky<br />
gatyn da ÿer leΔÿän ÿatylÿan otag da Linkoln<br />
ara dan çykdy. ≈ahyr Jeÿms Ras sel<br />
Lo uwell bu has ratly wa ka ba ra da Δeÿle<br />
ÿazdy:<br />
Ap rel aÿyny◊ Δol aÿyl ganç er ti rinden<br />
ö◊ hiç wagt adam lary◊ Δeÿle köp<br />
mukdary asla tanamadyk adamy üçin<br />
Δeÿle gözÿaΔ dö ken däl dir; ha ma na<br />
diÿer si◊, onu◊ dünÿäden öt me gi bilen<br />
bir hoΔniÿet li ÿakyn adam olary◊<br />
arasyndan sogrulyp gidip, olara<br />
do◊ÿüreklilik we tümlük aralaΔdyran<br />
ÿalydy. Mun dan ö◊ hiç wagt oka lan<br />
jy na za Δol gün ÿa sa ge len ÿat adamlary◊,<br />
biri-birine gözi düΔende, sessiz<br />
paÿlaΔÿan gy nanç duÿgusy bi len<br />
saz laΔykly bo lan däl dir. Olary◊ mert<br />
ilaty hos saryny aldyrdy ahyry.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
In di ÿe◊iΔ ga za nan De mir gazygy◊ ilkin<br />
ji de re je li mö hüm we zi pe si 1861-n ji<br />
ÿyl da ÿa ranlyk dan çy kan Δtat lary◊ hukuk<br />
de re je si ni kes git le mek di. Bu iΔ indi<br />
De mir gazy ga ÿol baΔçylyk edÿän, ÿaranly<br />
ga we paly bo lup ga lan gü nor taly,<br />
Lin kolny◊ orun ba sary Änd ru Jon sony◊<br />
paÿy na düΔdi. Pre zi dent Lin koln eÿÿäm<br />
mu◊a ta rap ga dam basypdy. Onu◊ piki<br />
ri çe, gü nor ta Δtat lar ÿa ranlyk dan hiç<br />
wagt ka nuny taÿdan çyk mandy lar, olar<br />
nähi li-de bol sa, weÿrançylykly raÿatlar<br />
ta rapyn dan al dawa salnyp, fe de ral<br />
döwle ti◊ der bi-dagyn edil me gi ne baΔ<br />
goΔan adam lardy. UrΔu◊ hem aÿry-aÿry<br />
Δahs lar ta rapyn dan tu ruzy lanlygy sebäpli,<br />
fe de ral hö kü met hem Δtat lar bi len<br />
däl-de, eÿsem aÿry-aÿry Δahs lar bi len<br />
iΔ salyΔmaly bo lar. Ÿog sa-da, 1863-n ji<br />
ÿyl da yg lan eden jar na masyn da Lin koln<br />
eger haÿsydyr bir Δtat 1860-njy ÿyl daky<br />
sa naw boÿun ça saÿlawçy lary◊ ÿüz den<br />
10 gö te ri mi AB≈-ny◊ Kons ti tu siÿasyny<br />
yk rar edÿän we Kong re si◊ ka nun laryna<br />
we Pre zi den ti◊ per man lary na boÿun<br />
bolÿan hö kü met düz se, on da onu◊ Prezi<br />
dent ta rapyn dan, ÿagny özi ta rapyn dan<br />
Δol Δtaty◊ ka nuny hö kü me ti hök mün de<br />
yk rar edil jek di gi ni res mi beÿan edip di.<br />
≈on da Kong res bu meÿil na many<br />
ret et mek bi len Lin kolny◊ Kong re se<br />
sa la sal man, beÿle me seläni çözmäge<br />
ygtyÿaryny◊ ÿok dugyny beÿan edipdi.<br />
Kong re si◊ käbir ag za lary ÿa ranlykdan<br />
çy kan Δtat lary◊ hem me si ne tem mi<br />
ber me gi gol dap, çykyΔ edip di ler. Ÿö ne<br />
mu◊a ga ra maz dan, en tek uruΔ doly gutart<br />
man ka, Wir ji niÿa da, Ten ne si de, Arkan<br />
zas da we Lu izi ana da täze häki miÿetler<br />
dö re di lip di.<br />
Ö◊ki gul lary◊ Δert le ri bi len baglanyΔykly<br />
ala daly me se le si ni çöz mek<br />
üçin Kong res 1865-n ji ÿyly◊ martyn da<br />
Gul çulyk dan boΔady lan lary◊ eda rasyny<br />
dö ret di. Bu eda rany◊ we zi pe si asly af rikaly<br />
ame ri kan raÿat laryny◊ he maÿatkärle<br />
ri hök mün de he re ket et mek we ola ra<br />
öz-ö zü ni üp jün et mek de gol daw ber mek<br />
bo lup durÿardy. ≈ol ÿyly◊ de kabrynda<br />
Kong res AB≈-ny◊ Kons ti tu siÿasy na<br />
gul çulygy ÿatyrÿan 13-n ji dü ze diΔi makul<br />
lady.<br />
1865-n ji ÿyly◊ tom sun da Pre zi dent<br />
Jon son Gü nor tany üÿt ge dip gur mak<br />
boÿun ça Lin kolny◊ meÿil na masyny<br />
dur muΔa ge çir mek bi len meΔgul landy.<br />
Ol o◊a az-kem dü ze diΔler gi ri zip di. Ö◊<br />
bö lü nip aÿry lan kon fe de rant Δtat lary◊<br />
äh li si ne ol häkim le ri bel le di, Pre zi denti◊<br />
günä ge çiΔ ba ra daky per man laryn dan<br />
peÿda lanyp, ol Gü nor tany◊ raÿat laryny◊<br />
kö pü si ni◊ syÿasy hu kuk laryny di kelt di.<br />
Kon fe de ra siÿany◊ ö◊ki Δtat laryny◊<br />
her sin de bel le nen wagt da ÿyg nak lar<br />
ge çi ril di we olar ÿa ranlyk dan çyk maga<br />
de giΔli per man lary ÿatyr mak, harby<br />
ber gi le ri tö le mek den boÿun gaçyr mak<br />
we täze Δtat lary◊ kons ti tu siÿa laryny<br />
iΔläp düz mek ba ra daky ka rar lary ka bul<br />
et di ler. Ne ti je de, ÿa ranlygy◊ ha taryndaky<br />
de giΔli Δtat lary◊ her bi rin de ÿer li<br />
ilaty◊ we ki li häkim boldy. Ola ra we paly<br />
saÿlawçy lary◊ ÿyg nagyny ge çirmäge<br />
ygtyÿar be ril di. Jon son ÿyg nak lary◊<br />
her si ni ÿa ranlyk dan çyk magy bi ka nun<br />
diÿip ha sap la ma ga, gul çulygy ÿatyr maga<br />
Kon fe de ra siÿany ge rek bo lan zat lar<br />
bi len üp jün et mek ug run da edi len ber giler<br />
den geçmäge we Kons ti tu siÿa edi len<br />
13-n ji dü ze diΔi ma kul la ma ga çagyrdy.<br />
1865-n ji ÿyly◊ aÿagy na çen li bu iΔler<br />
doly diÿen ÿaly ber jaÿ edil di.
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
DÜŸPLI ÜŸTGEDIP GURMAK<br />
Lin koln we Jon son Kong re si◊ günor<br />
taly ka nun çy karyjy eda ra lary na<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ Se natyn da ÿa-da<br />
We kil ler Pa la tasyn da orun ber me jekdi<br />
gi ne ö◊den gö rü ji lik bi len a◊ÿardy lar.<br />
Bu Kons ti tu siÿany◊ aΔak da ge ti rilÿän<br />
ben din den mälim di: „her pa la ta... öz agza<br />
laryny◊ iΔe ge rek bi lim dir-ukyby na<br />
özi ba ha be rer.” Bu bent ra di kal res publi<br />
kaçy lar diÿlip at landyrylÿan kong resmen<br />
le ri◊ bir to pary na Ta de uΔ Stiwen son<br />
baΔtu tanlyk eden de ma kul landy. ≈on da<br />
olar Gü nor tany◊ saÿlan se na tor lary na<br />
we we kil le ri ne tem mi ber mek mak sady<br />
bi len ola ra Kong res den orun ber mekden<br />
ÿüz öwür di ler. So◊ra birnäçe aÿy◊<br />
dowamyn da Kong res Gü nor tany üÿt gedip<br />
gur mak boÿun ça Lin kolny◊ baΔlan<br />
we Jon sony◊ dowam eden meÿil namasyn<br />
dan düÿp li ta pawut lanÿan meÿilna<br />
many iΔläp düzmäge gi riΔdi.<br />
Wagty◊ geç me gi bi len, ga raÿagyzla<br />
ra doly raÿat hu kuk laryny◊ be ril me gi<br />
ze rur diÿip ha sap laÿan kong res men ler<br />
jemgyÿe ti◊ uly gol dawy na my nasyp boldu<br />
lar. 1866-njy ÿyly◊ iÿul aÿy na çen li<br />
Kong res raÿat hu kuk lary ba ra daky ka nun<br />
tas la masyny ka bul et di we Gul çulyk dan<br />
boΔady lan lary◊ eda rasyny täze den döret<br />
di. Bu çäre le ri◊ iki si-de gü nor ta Δtatlary◊<br />
ka nun laryny◊ jyns taÿdan kem sitme<br />
le ri◊ ö◊ü ni al magy na niÿet le nip di.<br />
So◊ra Kong res Kons ti tu siÿa 14-ün ji düze<br />
diΔi ka bul et di. On da: „Bir leΔen ≈tatlar<br />
da dog lan ÿa-da onu◊ raÿatlygyny<br />
alan we onu◊ ka nun lary na boÿun bolÿan<br />
adam lary◊ hem me si Bir leΔen ≈tat lary◊,<br />
Δeÿle hem, olary◊ ÿaΔaÿan Δtat laryny◊<br />
raÿat larydyr” diÿilÿär.<br />
Gü nor ta Δtat lary◊ Ten ne si Δtatyn dan<br />
baΔgasyny◊ kanun çykaryjy edaralary bu<br />
düzediΔi makullamakdan boÿun gaçyrdylar,<br />
olary◊ käbir le ri bol sa o◊a bi ragyz dan<br />
garΔylyk bildirdi. Üstesine-de, urΔu◊ ÿetiren<br />
täsiri bilen günorta Δtatlary◊ kanun<br />
çy karyjy eda ra lary azat bo lan gul lary<br />
täze den gul çuly ga tabΔyr magy mak sat<br />
edinÿän al dawa sal ma ga gö nük di ri len<br />
„Gara kanunlary” kabul etdiler.<br />
≈ol mad da lar dür li Δtat da dür li-dür lüdi<br />
ler, ÿö ne, olary◊ käbir le rin de me◊zeΔlik<br />
bardy. ≈ol ka nun la ra laÿyklyk da garaÿagyz<br />
lar her ÿyl zäh met Δert na masyny<br />
bag laΔmalydy lar, ol Δert na ma lar bo zu lan<br />
ha latyn da tem mi be ril me gi göz ö◊ün de<br />
tu tulÿardy; ene-a tasyny◊ ga ra magyn da<br />
bo lan ça ga lar öz ho jaÿyn laryn da ÿö rite<br />
iΔ täli mi ni al malydy lar, özem olary◊<br />
ho jaÿyn lary ta rapyn dan ten tem mi si ni◊<br />
be ril me gi ne-de rug sat edilÿär di; yk manda<br />
lar bol sa eger-de olary◊ ÿowuz je rime<br />
le ri tö lemäge gurby çat ma sa, hu susy<br />
adam la ra satylyp bi linÿär di.<br />
De mir gazykly lar mu◊a jo gap edip,<br />
„ga raÿagyz lary◊ hu kugyny go ra maga<br />
ge zek ge len de, goΔu luΔmaly” diÿen<br />
pi ki ri beÿan edip baΔlady lar. 1867-n ji<br />
ÿyly◊ martyn da Kong res Gü nor tany üÿtge<br />
dip gur mak ba ra da akt ka bul et di we<br />
gü nor ta Δtat lar da dö re di len hö kü met le ri<br />
ret edip, ol ÿer le ri harby lar ta rapyn dan<br />
do landyrylÿan bäΔ ok ru ga böl di. Di◊e<br />
we pa darlyk ka samyny ka bul etmäge,<br />
14-ün ji dü ze diΔi tassyk la ma ga we garaÿagyz<br />
la ra ses ber mek hu kugyny bermäge<br />
razy bo lan Δtat lar mun dan çykyp<br />
bilÿär di ler.<br />
Bu dü ze diΔ 1868-n ji ÿyl da ma kullandy.<br />
So◊ky ÿyl Kong res ta rapyn dan<br />
15-n ji dü ze diΔ ma kul lanyp, 1870-n ji<br />
ÿyl da Δtat lary◊ ka nun çy karyjy eda ralary<br />
ta rapyn dan ka bul edil di. Onu◊ Δerti<br />
Δeÿle di: „AB≈-ny◊ raÿat laryny◊ ses<br />
ber mek hu kugy AB≈-ny◊ hö kü me ti<br />
ÿa-da haÿsydyr bir Δtaty◊ häki miÿet le-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ri ta rapyn dan onu◊ jynsy na, ten re◊ki ne<br />
ÿa-da ö◊ki ÿag daÿy na de giΔli lik de ret<br />
edil me li däl dir ÿa-da ÿoÿul maly däl dir.”<br />
Pre zi dent Jon sony◊ azatlygyny täze<br />
alan ga raÿagyz lary go raÿan we we zipe<br />
baΔy na geç mek hu kugyn dan mahrum<br />
et mek ar kaly ö◊ki kon fe de rant la ra<br />
tem mi berÿän ka nun la ra we to goÿmagy<br />
Kong resdäki ra di kal res pub li kaçy lary<br />
ga har-ga za ba mün dür di. Kong re si◊ o◊a<br />
bo lan ÿig ren ji Δeÿle bir artdy we li, Ameri<br />
kany◊ taryhyn da il kin ji ge zek Δon da<br />
Pre zi den te ynamsyzlyk bil dir mek – impiç<br />
ment çäre le ri gi ri zil di.<br />
Jon sony◊ nägi le lik dö redÿän esasy<br />
ÿal◊yΔy Kong re si◊ je za landyryjy çärele<br />
ri ne garΔylyk bil dir me gi we olary<br />
berk ÿaz gar magy boldy. Ony aÿyp laÿan<br />
duΔman laryny◊ ÿö◊käp biläÿjek i◊ uly<br />
günäsi „we zi pe de gal mak ba ra daky”<br />
ka nuny◊ (ol bol sa Se nat ta rapyn dan ö◊<br />
we zipä bel le nen her bir iΔgäri iΔin den<br />
aÿyr mak üçin, ÿe ne-de Se naty◊ ma kulla<br />
magyny ta lap edÿär) bardygy na ga ramaz<br />
dan, Kong re se we paly harby mi nistri<br />
we zi pe sin den boΔat mak bi len onu◊<br />
we zi pe li adam lary◊ gul luk möh let le ri<br />
ba ra daky ka nuny boz magy boldy. Impiç<br />
ment ba ra daky iΔe Se nat da ga ra landa,<br />
Ka bi net ag zasyny iΔden aÿran da,<br />
Jon sony◊ ka nun taÿdan öz ygtyÿarlyklaryny◊<br />
çägin den çyk mandygy anyklandy.<br />
Has mö hümrägi-de, Pre zi dent<br />
bi len Kong res köp çü li gi ni◊ arasyn daky<br />
ag za lalygy◊ dö re me gi sebäp li, Pre ziden<br />
ti◊ çet leΔdi ril me gi ni◊ howply ÿagdaÿla<br />
ra ge ti rip bil jek di gi anyk boldy.<br />
Im piç ment baΔa bar mady we Jon son<br />
ygtyÿarlyk möh le ti gu tarÿan ça, öz we zipe<br />
sin de galdy.<br />
1868-n ji ÿyly◊ iÿun aÿy na çenli<br />
Kong res „Harby üÿt ge dip gur ma barasyn<br />
daky” ka nun boÿun ça Ar kan zasy,<br />
De mir gazyk we Gü nor ta Ka ro li na Δtatlaryny,<br />
Lu izi anany, Jor jiÿany, Ala bamany<br />
we Flo ri dany täze den ÿa ranlyga<br />
ka bul et di. Üÿt ge dip gur lan bu ÿe di<br />
Δtaty◊ kö pü sin de häkim le ri◊, we kil le ri◊<br />
we se na tor lary◊ ag la ba kö pü si ÿur du◊<br />
gü nor tasyn da de ger li täsi re we baÿly ga<br />
eÿe bo lup, jan edÿän „hor junçy lardy”.<br />
Raÿatlyk urΔun dan so◊ olar, bagtyny<br />
täze azatlyk alan asly af ri kaly ame rikaly<br />
lar bi len bir lik de syÿa sat da sy na mak<br />
mak sady bi len Gü nor ta ge lip di ler. Lu i-<br />
zi anany◊ we Gü nor ta Ka ro li nany◊ kanun<br />
çy karyjy laryn da asly af ri kaly ameri<br />
kaly lar orun lary◊ kö pü si ne my nasyp<br />
bol du lar. Gü nor ta Δtat lary◊ gul çulyk dan<br />
azat edi len so◊ky üçü si – Mis si si pi, Tehas<br />
we Wir ji niÿa – ahyr so◊un da Kongre<br />
si◊ Δert le ri ni ka bul et di we 1870-n ji<br />
ÿyl da ÿe ne-de ÿa ranlygy◊ ha tary na kabul<br />
edil di.<br />
Gü nor tany◊ akÿagyz laryny◊ kö pü si,<br />
syÿasy we dur muΔ pu dagyn da ga za nan<br />
artyk maçlyk lary na howp aban mak dan<br />
he der edip, ga raÿagyz lary◊ de◊lik gazan<br />
mak ug run da et jek ta gal la laryny◊<br />
ö◊ü ni al mak üçin, ka nu na ters gelÿän<br />
ÿol lar dan peÿda landy lar. 1870-n ji ÿylda<br />
bar ha artyp barÿan bi düz gün çi lik ler<br />
Kong res ta rapyn dan „mej bur et mek barasyn<br />
daky” ka nuny◊ ka bul edil me gi ne<br />
alyp bardy. ≈ol ka nu na laÿyklyk da gulçulyk<br />
dan azat edi len ga raÿagyz lary raÿat<br />
hu kuk laryn dan mah rum et mek li ge synanyΔan<br />
adam lar güÿç li je za landyrylyp<br />
bil ner.<br />
ÜŸTGEDIP GURMAGY÷<br />
TA MAM LAN MAGY<br />
Wagty◊ geç me gi bi len Gü nor tany◊<br />
me se le le ri ni◊ ö◊ki kon fe de rant lary◊<br />
garΔysy na berk den-berk ka rar lary◊ çykaryl<br />
magy we duΔmançylygy◊ dowam<br />
et me gi bi len çö zül me jek di gi has aÿdy◊<br />
bolÿardy. 1872-n ji ÿyly◊ maÿyn da<br />
Kong res kon fe de ra siÿany◊ ta rap darlaryny◊<br />
takmy nan 500-ün den ga lanlaryny◊<br />
syÿasy hu kuk laryny di keldÿän
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
umumy „günäge çiΔlik” ka nunyny makul<br />
lady.<br />
ŸuwaΔ-ÿuwaΔdan Gü nor ta Δtat lar<br />
ÿol baΔçy we zi pe le re de mok ra tik partiÿany◊<br />
we kil le ri ni saÿlap baΔlady lar,<br />
Δeÿle lik bi len „hor junçy lar dan” dü zülen<br />
hö kü met ler gysylyp çy karyldy, garaÿagyz<br />
lary bol sa ses ber mek den, ÿa-da<br />
hö kü met de we zi pe eÿe le mek den sakla<br />
nar ÿaly gor kuzdy lar. 1876-njy ÿy la<br />
go laÿlan da, gü nor ta Δtat lary◊ di◊e üçüsin<br />
de res pub li kaçy lar sak lanyp bil di ler.<br />
≈ol ÿyl da çe ke leΔik li ge çen saÿlawlary◊<br />
Ru ter ford Heÿzi◊ peÿdasy na ta mamlan<br />
magy na goΔant bo lan söwda laΔygy◊<br />
bir bö le gi hök mün de, res pub li kaçylar<br />
düÿp li üÿt ge dip gur magy ta mamla<br />
jakdygy na we gü nor tany◊ ÿer le rini◊<br />
kö pü si ni de mok rat lar par tiÿasyny◊<br />
elin de galdyr jakdyk lary na söz ber di ler.<br />
Ö◊kü ler den ta pawutlylyk da, bu ÿyly◊<br />
saÿlaw möwsü min de AB≈-ny◊ Pre ziden<br />
ti ÿur du◊ taryhyn da il kin ji ge zek<br />
saÿlawçy lary◊ se si ni◊ i◊◊än ujypsyz<br />
artyk maçlygy bi len saÿlan maly boldy<br />
– pre zi dent li ge res pub li kaçy saÿlandy.<br />
1877-n ji ÿyl da Heÿz fe de ral goΔunlaryny◊<br />
ga lanyny Gü nor tany◊ çägin den<br />
çy kardy, Δeÿle lik bi len, olar ga raÿagyzlary◊<br />
raÿat hu kuk laryny güÿje gi riz mek<br />
jo gapkär çi li gin den el le ri ni çek di ler.<br />
Gü nor ta he niz hem weÿran edi ji lik li<br />
uruΔdan aÿ◊alyp bil meÿän nädogry dolandyrylyΔ<br />
sebäp li bergä ba tan we jynspa<br />
razlyk esasyn da dörän o◊Δuksyzlygy◊<br />
on ÿyl lap dowam et me gi ze rarly ruh dan<br />
düΔen bir se bit li gi ne galÿardy. Haÿp ÿeri,<br />
jyns pa razlyk me se le sin de mil li syÿasaty◊<br />
peÿkamy bir çet den beÿle ki bir<br />
çe te yra◊ atÿardy. Çün ki res mi taÿdan<br />
ol gü nor tany◊ akÿagyz ÿol baΔçy lary na<br />
garΔy agyr je za landyr ma lary◊ ta rap dary<br />
bo lan bol sa, in di ol ga raÿagyz lary◊ adamçylyk<br />
mer te be si ni pe seldÿän her hi li<br />
kem sit me le ri◊ ta rap darydy. XIX asyry◊<br />
so◊ky çärÿe gi gü nor ta Δtat lar da „Jim<br />
Kro u◊ ka nun laryny◊” agalyk eden döwri<br />
boldy. Olar ga raÿagyz lary◊ akÿagyz lar<br />
bi len bi le oka magyny ga da gan edip, olar<br />
üçin aÿratyn mek dep le ri◊ gu rul magyny<br />
tek lip et di, ola ra jemgyÿet çi lik ÿer le rine<br />
– seÿil bag lary na, res to ran la ra, myhman<br />
ha na la ra we Δ.m. bar magy ga da gan<br />
et di ÿa-da çäk len dir di, Δeÿle hem, ses<br />
bermäge gat naΔjak ga raÿagyz lar üçin<br />
ÿö ri te salgyt lar we sowadyny bar laÿan<br />
test ler gi ri zip, ga raÿagyz lary ses ber mek<br />
hu kugyn dan mah rum et di.<br />
Raÿatlyk urΔuny◊ ÿowuz hup bat lary<br />
we ruhy päk li gin den ta pawutlylyk da,<br />
taryhçy lar üÿt ge dip gur ma ga ba ha bermäge<br />
ÿowuz çe me leΔdi ler. Olary◊ pi kiri<br />
çe, Δol döwür syÿasy çaknyΔyk lary◊,<br />
pa ra horlygy◊ we ykdy sadyÿe ti◊ yza galmagyny◊<br />
gus saly döwri boldy. Gul lar<br />
azatly ga çyk sa lar-da, de◊ hu kuk ga zanmady<br />
lar. De mir gazyk azatly ga çy kan<br />
gul lary◊ ykdy sady ta lap laryny ka na gatlandyr<br />
magy baΔar mady. Gul çulyk dan<br />
boΔady lan lary◊ eda rasy hem adam lary<br />
syÿasy we ykdy sady müm kin çi lik ler bilen<br />
üp jün edip bil jek ÿa-da olary sü temzor<br />
luk dan we haÿbat-howp dan go rap<br />
bil jek eda ra la ra bo lan uly mätäç li gi ni<br />
ka na gat landyr magy baΔar mady. Hakykat<br />
ÿü zün de, Gul çulyk dan boΔady lanlary◊<br />
eda rasyny◊ iΔgär le ri ni◊ öz le ri köplenç<br />
jyns pa razdy. Ga raÿagyz lar akÿagyz<br />
gü nor taly lar dan go ran mak üçin, demir<br />
gazykly akÿagyz la ra ÿüz tut maly<br />
bolÿardy lar, olar bol sa Ku-K luks-K lan<br />
ÿaly gu ra ma la ra bir leΔip, ga raÿagyzlary<br />
gor kuzÿardy lar we ola ra öz hu kuklaryn<br />
dan peÿda lan ma ga müm kin çi lik<br />
ber meÿär di ler. Önüm çi lik se riΔde le ri<br />
bol madyk ga raÿagyz lar ö◊ki ho jaÿynlaryn<br />
dan kären de si ne ÿer al ma ga mejbur<br />
bolÿardy lar we hat da, XX asyr da-da<br />
garypçylyk da gü ze ran gör me li bol du lar.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Üÿt ge dip gur mak döwrü ni◊ hö kü metle<br />
ri uruΔ sebäp li weÿran bo lan gü nor ta<br />
Δtat lary täze den di kelt mek de, jemgyÿet<br />
köp çü li gi ne niÿet le nen hyz mat lary<br />
artdyr mak da, hu su san-da, ga raÿagyzlar<br />
we akÿagyz lar üçin salgyt tö leÿji leri◊<br />
ha saby na mugt mek dep ler aç mak da<br />
köp iΔ bi tir di ler. Ÿö ne boÿnuÿogyn günor<br />
taly lar ÿü ze çy kan pa ra horçylyk ÿagdaÿlaryny<br />
tu taryk edi nip (gü nor tany◊ Δu<br />
ÿer le ri ne gaty ÿat bir ÿag day), ra di kal<br />
re¤im le ri ÿyk mak da ulandy lar. Üÿt ge dip<br />
gur magy◊ Δowsuzly ga uç ra magy asly<br />
af ri kaly ame ri kaly lary◊ de◊hu kuklylyk<br />
we azatlyk ug run da alyp ba ran gö reΔi ni◊<br />
tä XX asyr da bu gö reΔ di◊e gü nor tany◊<br />
me se le si däl-de, eÿsem äh lu mumy mil li<br />
me selä öwrülÿänçä, ne ti je bermän li gi ni<br />
a◊latdy. 9
6-NJY BAP: GA RAŸY≈LARY÷ GAP MA-GAR≈YLYGY<br />
BARLY≈DYRYJY-DEMOKRATLAR,<br />
GÜNORTALYLARY÷ GIZLIN TARAPDARLARY-<br />
DEMIRGAZYKLYLAR WE GO≈UN GULLUGYNA<br />
HÖK MANY ÇAGYRY≈A GAR≈Y GOZ GA LA÷<br />
Ab ra ham Lin koln pre zi dent lik eden döwrü ni◊ bü tin dowamyn da ÿö redÿän syÿa saty na<br />
güÿç li op po zi siÿa bi len çaknyΔmaly boldy. Hat da, de mir gazyk daky Δtat lar da-da o◊a garΔydaΔ<br />
az däl di. Dog rusy, Raÿatlyk urΔy um masyz köp adamy◊ öm rü ni ke sip di we ha ra jat<br />
ÿuwdupdy, beÿle ÿag daÿda bu garΔylyk bo laÿmalydy. Lin kolny◊ op po zi siÿasy, el bet de,<br />
De mok ra tik par tiÿany◊ ha tar laryny je bis leΔdir di. Ol par tiÿany◊ kan di daty Ste fan Dug las<br />
1860-njy ÿyl daky gö nü mel saÿlawlar da „azat” Δtat lary◊ se si ni◊ 44 gö te ri mi ni alypdy.<br />
O p p o z i si ÿa n y ◊ g ü ÿ j i d e m i r g a z yk l y l a r y ◊ g e ç i r ÿä n s ö we Δ h e r e ke t l e r i n i ◊ n e t i j e si n e<br />
b a g l yl yk d a b i r ö s ÿä r d i , b i r - d e p e s el ÿä r d i , ÿö n e u r Δ u ◊ n e t i j e l e r i n d e n n ä g i l e l i g i we L i n -<br />
kolny◊ ygtyÿarlyk möhletini◊ uzaldylmagyndan nägileligi ilkinji bolup, demokratlar<br />
däl-de, eÿsem Kong res bil dir di. Kong res 1861-n ji ÿyl da ÿa ranlyk goΔun laryny◊ Bul-Ran da<br />
we Bolls-B luf da ÿe◊il mek le ri ni◊ sebäp le ri ni der◊e mek üçin, uruΔ alyp bar mak boÿun ça<br />
Bilelikdäki komiteti döretdi. Respublikaçylary◊ agdyklyk edÿän Bilelikdäki komiteti Linkolny◊<br />
hökümetini◊ urΔy alyp barmakda has agressiw bolmagynda, Δeÿle hem, gullary<br />
gul çulyk dan boΔat makly ga baΔ goΔmagy na iter gi boldy.<br />
„Umumy öz baΔdaklyk” par tiÿasyn dan ga raΔylyΔy ÿaly, käbir de mok rat lar ÿa ranlygy<br />
di kelt mek üçin, gi◊ göwrüm li uruΔ ge çir mek li gi ada latsyzlyk ha sap laÿardy lar. Bu par tiÿa<br />
içe ri to par barlyΔdyryjy-de mok rat lar hök mün de bel li boldy. To pary◊ has zandyÿa man agza<br />
laryny ÿig renç bi len „gü nor taly lary◊ giz lin ta rap dar lary” diÿip at landyryp baΔlady lar.<br />
Öz le ri ni◊ „harby” ÿa-da „pa ra hatçylykly” ga raÿyΔlary na ga ra maz dan, de mok rat lary◊<br />
i◊◊än az sanlysy gul lary◊ azat edil me gi ugryn da de mir gazykly lary◊ gan dök me gi ne<br />
degÿän iΔdi gi ne ynanÿardy. Ÿog sa-da, gul lary gul çulyk dan azat et mek li ge bo lan garΔylyk<br />
ö◊räk den bäri par tiÿany◊ syÿa saty bo lup gelÿär di. My sal üçin, 1862-n ji ÿyl da, aslyÿe tinde<br />
Kong res de bo lan de mok rat lary◊ her si Ko lum biÿa ok rugyn da gul çulygy ÿok et mek li ge<br />
we beÿle ki ÿer ler de gul çulygy ga da gan et mek li ge garΔy ses ber di. Esa san, bu op po zi siÿa<br />
g a r y p i Δ ç i l e r, hu su s a n - d a G ü nor t a d a a z at b o l a n g u l l a r y ◊ D e m i r g a z y g a gö ç m e k l e r i n d e n<br />
gorkÿan irlandlar we nemes katolik-göçmenler girÿärdi. ≈u pikirler bilen öjügip, olar 1862-<br />
n ji ÿyl da De mir gazygy◊ en çe me Δähe rin de jyns pa razçylykly pitnäni ama la aΔyrdy lar.<br />
1863-n ji ÿyly◊ ÿanwaryn da Azat ediΔ jar na masyny ka bul et mek bi len Lin koln onu◊<br />
ge çirÿän urΔuny◊ mak sat laryny◊ bi ri ni◊ gul çulygy ÿok et mek di gi ni anyk gör kez di. Bu<br />
urΔy De mir gazyk da köp ler ma kul la mak dan daΔda durÿardy. My sal üçin, In di ana we Ilino<br />
ÿ Δ t at l a r y n y ◊ k a nu n ç y k a r y j y e d a r a l a r y kon fe d e r a si ÿa b i l e n ÿa r a Δ y g a we L i n kol n y ◊<br />
„ga zaply, paÿhassyz we wyj dansyz” jar na masyny ret etmäge çagyrÿan ka nun lary ka bul<br />
et di ler.<br />
UrΔu◊ alnyp baryl magy bi len De mir gazyk da dörän gap ma-garΔylyk Lin kolny◊ adamlary<br />
su da ge tir mek ba rasyn daky buÿrugyny wagt laÿyn ça ÿatyr magy na alyp bardy we<br />
goΔuna çagyrmaklyga garΔylyk görkezilen hem-de gozgala◊ turzanlara kömek we goldaw<br />
berlen ÿerlerde komendant sagadyny girizmäge ony mejbur etdi. Dartgynly döwürde<br />
Konstitusiÿa aklaÿan-da bolsa, raÿat kanunlaryny◊ Δunu◊ ÿaly bozulmagy Linkolny<br />
tankyt la ma ga de mok rat la ra ÿe ne bir müm kin çi lik ber di. Harby mi nistr Edwin Sten ton gazap<br />
bi len ko men dant sa gat laryny gi rizÿär di, Δeÿle hem, köp mü◊ adam, esa san-da,<br />
gü nor taly la ra raÿdaΔ bo lan lar tus sag edil di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Ÿa ranlygy◊ iΔçi güÿjü ne ÿi ti mätäç lik çek me gi AB≈-ny◊ taryhyn da il kin ji ge zek hökmany<br />
goΔun gul lugy na çagyr makly ga ge tir di. GoΔun da gul luk et jek le ri◊ ka daly gel me gi ni<br />
„gol da mak” mak sady bi len 1863-n ji ÿyl da ama la aΔyry lan bu hök many çakylyk i◊◊än köpler<br />
de hö kü me te garΔy nägi le lik dö ret di. Aÿratyn-da, Pen silwa niÿa da, Ogaÿo da, In di ana da<br />
we Wiskonsinde oppozisiÿa güÿçlüdi, hatda, bu çagyrylyΔy güÿç bilen amala aΔyrmak üçin<br />
ol ÿer le re fe de ral goΔun laryny-da ug rat maly boldy.<br />
Bir zady aÿt maly, çagyrylÿan özü ni hünär siz iΔçi ni◊ bir ÿyllyk gir de ji si töwe re gi<br />
bo lan 300 dol la ra „satyn alyp-da” bilÿär di. Bu ÿag daÿ bu urΔu◊ „baÿlary◊ urΔy we garyplary◊<br />
gö reΔi” boldy diÿen umumy pi kir kon fe de ra siÿany◊ käbir to par laryn da-da düÿp li<br />
p i k i r i ◊ d ö r e m e g i n e ÿa r d a m e t d i .<br />
1863-n ji ÿyly◊ tom sun da Nÿu-Ÿork da çagyryΔa i◊◊än güÿç li garΔylyk gör ke zil di. ≈ol<br />
ÿyl De mok ra tik par tiÿany◊ bolÿan Δähe ri Nÿu-Ÿork da, gul lu ga çagyr mak bi len meΔgul lanan<br />
iΔgärleri◊ ençemesi öldürildi. Iÿul aÿynda polisiÿany◊ goragy astynda iΔ taΔlaÿyΔlara<br />
gat naΔÿan ir land iΔçi le ri ni◊ ÿe ri ne iΔlet mek üçin bir to par ga raÿagyz Δähe re ge ti ril di. ≈ol<br />
bir wagt da gowy ha sap lan maÿan çagyryΔa ilaty çek mek mak sady bi len häki miÿet ler loto<br />
reÿa ge çir di ler. Bu iki wa kany◊ bir wagt da bo lup geç me gi pitnä◊ tur magy na ge tir di, ol<br />
pit ne wagtyn da ga raÿagyz lary◊ ÿaΔaÿan birnäçe ÿer le ri, çagyryΔ no kat lary we pro tes tant<br />
but ha na lary ÿok edil di, Δeÿle-de, azyn dan 105 adam öl dü ril di. Di◊e Ge tiz börg den ÿaranlygy◊<br />
polk laryny◊ birnäçe bö lüm le ri ge len den so◊, Δäher de ÿe ne ter tip-düz gün<br />
di kel dil di.<br />
≈eÿle-de, Δol Raÿatlyk urΔuny◊ i◊ bel li wa kasy bo lup geç di. Ol Ogaÿo Δtatyn da gu berna<br />
torlyk we zi pe si ne de mok rat lar dan kan di dat Kle ment Wal lan di gamy◊ iΔi di. Äh ti mal, ol<br />
öz kandidaturasyna köp goldaw almak isländir, Wallandigam ÿerli möçberde haÿsydyr bir<br />
harby to par lanyΔygy düz mek li gi◊ ga da gandygy na ga ra maz dan, Lin kolny◊ syÿa satyny<br />
ÿi ti tankyt et di, onu◊ öz at landyryΔy ÿaly „ga raÿagyz lary azat et mek we akÿagyz lary gul<br />
et mek ug run daky urΔy” gu tar mak üçin, gep leΔik le re baΔla ma ga çagyrdy. Ÿa ranlyk goΔunlary<br />
onu◊ öÿü ne kürsäp gir di ler we to pa la◊çyny tus sag et di ler. De mok rat lar, Δeÿle-de,<br />
birnäçe res pub li kaçy Δol wagty◊ özün de Wal lan di gamy◊ tus sag edil me gi ni◊ ka nunydygy<br />
ÿa-da däldigi baradaky meseläni gozgady. Linkoln o◊a jogap edip, Wallandigamy◊ gubern<br />
a t orl yk we z i p e si n e hö d ü r l e n e n ÿe r i b o l a n kon fe d e r a nt l a r d a n go r a g h a t a r y n y ÿol l a d y.<br />
Ka na da barÿan ÿo lun da ol öz saÿlaw ö◊ündäki kam pa niÿasy bi len meΔgul landy, ÿö ne ol,<br />
bary bir, bu saÿlawda ÿe◊iΔ ga zanyp bil me di.<br />
Ÿa ranlyk goΔun laryny◊ 1863-n ji ÿyl da Wiks berg de we Get tis berg de ga za nan ÿe◊iΔle rine<br />
ga ra maz dan, de mok ra tik par tiÿa dan kan di dat-y la laΔdyryjy lar ÿur du◊ bet bagtçylygyndan<br />
we halky◊ jynsparazlyk duÿgularyndan peÿdalanjak bolup, jan etmeklerini dowam<br />
edÿär di ler. Dog ru dan-da, De mir gazyk da ga raÿyΔ gowy däl di, Lin koln 1864-n ji ÿyly◊<br />
noÿabryn da özü ni◊ ikin ji möh le te saÿlan jagy na ynan maÿardy. ≈ol ÿyl de mok rat lar dan<br />
iki ÿyl mun dan ozal Lin kolny◊ goΔuny◊ se ker de li gin den aÿran ge ne raly Jorj Mak kel lan<br />
prezidentlige kandidat görkezilipdi. Makkellany◊ orunbasarlygyna kandidat Wallandigany◊<br />
ÿakyn ÿa ranydy. Ÿö ne, de mok rat lary◊ eden umyt lary na ga ra maz dan, Mak kel lan<br />
par tiÿany◊ mak sadyny◊ urΔy ta mam la mak ug run daky gep leΔik ler di gi ni yg lan et mek den<br />
boÿun gaçyrdy. Her ni çik-de bol sa, 1864-n ji ÿyly◊ noÿabr aÿyn da Lin koln Mak kel lany<br />
aslyÿe tin de Nÿu-Jer si we De lawer den baΔga äh li Δtat da a◊satlyk bi len ÿe◊di. 8
7- N JI<br />
BAP<br />
ÖSÜ≈ WE<br />
ÖWRÜ LI≈IK<br />
Trans kon ti nen tal<br />
de mirÿo lu◊ gur luΔygy,<br />
1868-n ji ÿyl.
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
„Siwilizasiÿa emläk<br />
mukaddesligine daÿanÿar”<br />
Änd ru Kar ne gi, 1889-njy ÿyl<br />
Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat lary iki urΔu◊<br />
– Raÿatlyk urΔuny◊ we Bi rin ji Ja han<br />
urΔuny◊ aralygyn da kämil leΔdi. Ÿarym<br />
asyr dan-da az wagt aralygyn da ol oba<br />
ÿer li res pub li ka dan uly-uly Δäher li ÿurda<br />
öwrül di. Oba lary◊ araçägi ÿi tip git di.<br />
Äpet fab rik ler dir po lat ere di ji zawod lar,<br />
trans kon ti nen tal de mirÿol lary, baÿ Δäherler,<br />
iri fer ma lar Ame ri kany◊ ala mat laryna<br />
öwrül di. Ÿö ne, bu zat lary◊ hem me si<br />
de giΔli kynçylyk lary◊ hem peÿda bolmagy<br />
na alyp bardy. Äh li ÿur du◊ çäginde<br />
ÿe ke-ÿe ke lik de ÿa-da bi ri-bir le ri bilen<br />
bi le leΔip do landyrylÿan te le ke çi lik<br />
se na gat da agalyk edip baΔlady. IΔ Δert leri<br />
öwer lik däl di. ≈äher ler bol sa Δeÿle çalt<br />
ösÿär di we lin, hat da, san taÿdan artyp<br />
barÿan ilatyny jaÿ bi len üp jün et mek den<br />
we do landyr mak dan ejiz gelÿär di.<br />
TEHNOLOGIŸA WE<br />
ÖZ GE R I≈LI K LER<br />
Bir ÿazyjy: „Raÿatlyk urΔy ÿur du◊<br />
taryhyn da bit me jek ÿa rany◊ yzy ÿaly<br />
yz galdyrdy. Ol ÿe ke je he re ke ti bi len<br />
20–30 ÿyl ozal baΔla nan öz ge riΔlik le ri<br />
sah na laΔdyrdy...” diÿip ÿazÿar. Harby<br />
is leg önüm çi li gi◊ dep gi ni ni çalt laΔdyrdy<br />
we po lady◊, bu gu◊ we elekt ri gi◊ ulanylmagy<br />
na esas la nan pu dak lary◊ ykdysady<br />
ösüΔi ni tiz leΔdir di. Ylym we oÿlap<br />
tapyjy lary◊ pu dagy-da ö◊e täze ädim<br />
ät di. 1860-njy ÿy la çen li oÿlap tapyjy lara<br />
36 mü◊ü ne dip lom be ril di, so◊ky 30<br />
ÿyl da açyΔlary◊ 440 mü◊ü ne, XX asyry◊<br />
bi rin ji çärÿe gin de bol sa ÿarym mil li on<br />
çe me si ne dip lom be ril di.<br />
Baryp-ha, 1844-n ji ÿyl da Sa mu el<br />
Morz elekt rik te leg rafyny kämil leΔdirdi<br />
we tiz wagt dan ÿur du◊ uzak çet le ri<br />
te leg raf sü tün le ri ni◊ we sim le ri ni◊ gür<br />
top lumy bi len ör tül di. 1876-njy ÿylda<br />
Alek sandr Gre hem Bell te le fon desgasyny<br />
köp çü li gi◊ hyz matyn da goÿdy<br />
we ÿarym asyry◊ için de te le fon en jamlaryny◊<br />
16 mil li on sanysy ÿur du◊ so si al<br />
we ykdy sady dur muΔyny çalt laΔdyrdy.<br />
1867-n ji ÿyl da hat ÿazÿan maΔyny◊,<br />
1888-n ji ÿyl da arif mo met ri◊ we 1897-<br />
n ji ÿyl da kas sa en jamyny◊ oÿlanyp<br />
tapyl magy te le ke çi li gi◊ has çalt ös megi<br />
ne ÿar dam et di. 1886-njy ÿyl da ÿa salan<br />
li no tip des gasyny◊, so◊ra towlanyp<br />
iΔleÿän çap en jamyny◊, kagyz sa raÿan<br />
des gany◊ oÿlanyp tapyl magy bir sa gat da<br />
8 sahy paly ga ze ti◊ 240 mü◊ nus gasyny<br />
çap etmäge müm kin çi lik ber di. To mas<br />
Alwa Edi sony◊ elekt rik çy rasy mil lion<br />
lar ça jaÿa ÿagtylyk ber di. Edi son fo-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
nog rafy „gep leÿän maΔyny” hem oÿlap<br />
tapdy. So◊ra ol Jorj Ist me ne ki no film<br />
dö retmäge ÿar dam et di. Ylmy açyΔlary◊<br />
Δu ag za lan laryny◊ we bir to par ulanylmagy<br />
hem me pu dak lar da diÿen ÿaly<br />
zäh met ön dü ri ji li gi ni◊ de re je si ni ÿo karlandyrdy.<br />
≈ol bir wagt da mil li se na gaty◊ esasy<br />
bo lan ga ra me tal lur giÿa-da ös di. Onu◊<br />
ös me gi ne ÿo kary ÿe◊il lik li paç tö le gi<br />
ÿar dam et di. BaΔda gün do gar Δtat larynda<br />
jem le nen de mir se na gaty ge ologlar<br />
ta rapyn dan täze mag dan kän le ri ni◊,<br />
hu su san-da Sÿu pi ri or kö lü◊ go laÿyn da<br />
Me sa bi atly täze de mir kän ler to paryny◊<br />
açyl magy bi len gün ba ta ra ta rap süÿΔdi.<br />
Bu de mir se na gaty so◊ra dünÿäni◊ i◊<br />
iri ön dü ri ji le ri ni◊ bi ri ne öwrül di. De mir<br />
mag dan lary ÿe ri◊ ÿü zü ne çykyp ÿatyrdy<br />
we ony açyk usul bi len aly ber me li di.<br />
Dü zü min de hi mi ki garyndy lar ujypsyz<br />
bo lan ÿer li de mir mag danyn dan ö◊küler<br />
den on es se az çyk dajy et mek bi len<br />
ÿo kary hil li po lat al mak bolÿardy.<br />
KARNEGI WE POLAT ASYRY<br />
Ändru Karnegi, esasan, AB≈-ny◊ polat<br />
önümçiligini◊ uly depgin bilen ösmegine<br />
jogapkär bolan adam. ≈otlandiÿadan 12<br />
ÿaΔly çagaka, Amerika gelen Karnegi öz<br />
zäh met ÿo luny nah-ma ta fab ri gin de saraÿjylyk<br />
dan baΔlap, so◊ra te leg rafçy, so◊<br />
Pen silwa niÿa de mirÿo lun da gul lukçy<br />
bo lup iΔle di. Kar ne gi 30 ÿaΔy dolÿança,<br />
tygΔytlylyk bi len pu luny ÿyg na magy<br />
baΔaryp, so◊ra ÿyg nan pu luny 1865-n ji<br />
ÿylda demir önümçiligine maÿa goÿÿar.<br />
Bir küç ÿyly◊ için de ol de mir köp rü leri,<br />
de mir sep le me le ri we lo ko mo tiwleri<br />
ön dürÿän öz baΔdak kom pa niÿa lary◊<br />
düÿbü ni tutÿar ÿa-da baΔga kom pa niÿalary◊<br />
paÿlary na eÿe bolÿar. 10 ÿyl dan<br />
so◊ bolsa Pensilwaniÿada, Monongahila<br />
derÿasyny◊ ÿa kasyn da AB≈-da i◊ iri polat<br />
ere di ji zawody gurÿar.<br />
Kar negä, Δeÿle-de, koks önüm çi li gi,<br />
Ÿo karky kö lü◊ ÿa kasyn dan kö mür we<br />
de mir mag danyny çy kar maklyk, Beÿik<br />
köl lerdäki gämi ler we Eri kö lü ni◊ ÿakasyn<br />
daky de mirÿol çe ki len gämi du ralgasy<br />
de giΔli dir. Beÿle ki on lar ça kär hana<br />
lar bi len bir leΔip, ol de mirÿol laryny◊<br />
we suw ÿol laryny◊ eÿe le ri ne öz Δer ti ni<br />
ÿö re dip bilÿär di. Onu◊ maÿa-baÿlygy<br />
önüm çi li gi gi◊eltmäge we köp sanly<br />
iΔçi le ri haky na tut ma ga müm kin çi lik<br />
berÿär di. ≈on dan ö◊ Ame ri ka se na gaty◊<br />
Δeÿle ösüΔü ni hiç görmän di.<br />
Kar ne gi ni◊ fir masy po lat se na gatynda<br />
uzak agalyk eden-de bol sa, ol hiç<br />
ha çan mag dan we kö mür çy kar makda,<br />
ulag lar da we po lat eret mek de absolÿut<br />
agaly ga eÿe bo lup bilmän di. XIX<br />
asyry◊ 90-njy ÿyl laryn da onu◊ has kuwwatly<br />
fir ma dö ret mek howpuny dö re den<br />
täze bäs deΔ-kär ha na lar ony bäs deΔli ge<br />
çagyrdy lar. Kar ne gi has-da kuwwatly<br />
kär ha na dö retmäge söz be rip di. Ÿö ne<br />
in di eÿÿäm gar taΔan we gu jur dan ga lan<br />
Kar ne gi öz kär ha na laryny wagty◊ geçme<br />
gi bi len ÿur du◊ mö hüm de mir we<br />
po lat baÿlyk laryny◊ kö pü si ni özün de<br />
jem le jek we iΔlet jek gu ra ma bi len birleΔdirmäge<br />
mej bur boldy.<br />
KOR PO R ASI ŸAL A R W E<br />
ŀHERLER<br />
1901-n ji ÿyl da ag zalyp geçi<br />
len bir leΔik ze rarly dörän „Bir leΔen<br />
≈tat lary◊ po lat kor po ra siÿasy” 30 ÿyly◊<br />
dowamyn da ama la aΔyrylÿan iΔi, ÿagny<br />
öz baΔdak se na gat kär ha na laryny◊ döwlet<br />
de re je sindäki fe de ral ÿa da mer kez leΔen<br />
kom pa niÿa la ra bir leΔme gi ni Δe kil lendir<br />
di. Raÿatlyk urΔy döwrün de baΔla nan<br />
bu iΔ 1870-n ji ÿyl lar da te le ke çi ler de aΔa<br />
ön dü rü ji lik sebäp li, nyrh lary◊ pe sel megi<br />
ni◊ müm kin li gi ba rasyn da howsa la lar<br />
peÿda bo lan da baΔlandy. Olar: „Egerde<br />
ön dü ri ji lik we ba zar lar gö zeg çi lik de
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
sak lan sa, on da bi ri-bi ri bi len bäs leΔÿän<br />
kär ha na lary bir kom pa niÿany◊ çäginde<br />
bir leΔdir mek baΔar dar” diÿip anyk<br />
düΔün di ler.<br />
Um masyz maÿany elin de jemläp, iΔi<br />
he miΔe lik esas da ug rukdyryp we söwdasatygy◊<br />
ol ÿa-da bu pu dagyn da agalyk<br />
edip, kor po ra siÿa lar goÿum goÿujy lary<br />
ba taÿan ha lat laryn da çäk li jo gapkär çi ligi<br />
bi len we ÿo kary düΔewünt li li gi bi len<br />
özü ne çekÿär di ler. Trest ler öz gaz nalaryny<br />
umumy ÿol baΔçyly ga yna nan ençe<br />
me kor po ra siÿa lary bir leΔdirÿär di ler.<br />
Olar uly möç berdäki ge leΔik le ri amala<br />
aΔyryp, iΔi mer kez leΔdi ri len usul da<br />
ÿö re dip, oÿlap tapyΔ pa tent le ri ni satyn<br />
alyp bilÿär di ler. Uly ma liÿe müm kinçi<br />
lik le ri ola ra iΔ çäk le ri ni gi◊eltmäge,<br />
daΔary ÿurt bäs deΔle ri bi len gö reΔmäge,<br />
iΔçi le ri◊ boÿnu na öz sü tem li Δert le rini<br />
(iΔçi ler he re ke ti güÿç alyp baΔlapdy)<br />
dak ma ga müm kin çi lik berÿär di. Trestler<br />
de mirÿol lar dan öz ÿük le ri ni daΔa mak<br />
üçin, ar zan nyrh-tö leg le ri bel let me gi gazanÿardy<br />
lar. Olar ÿur du◊ syÿa saty na-da<br />
öz täsir le ri ni ÿe tirÿär di.<br />
Jon Rok fel ler ta rapyn dan dö re di len<br />
AB≈-da i◊ ir ki we i◊ uly kor po ra siÿalary◊<br />
bi ri bo lan „Stan dard oÿl kom paniÿany◊”<br />
yzy sü re çi git ÿagy, gurΔun,<br />
Δe ker, temmäki, re zin önüm çi li gi boÿunça<br />
Δo◊a me◊zeΔ bir leΔme ler dö re di lip<br />
baΔlandy. Ti za ra ga za ba mü nen ÿe keba<br />
ra te le ke çi ler se na gat da „öz ÿer le ri ni◊<br />
daΔyny ker tik le me li” bol du lar. I◊ esasylary<br />
Fi lip Ar mor we Gus taw Swift bo lan<br />
i◊ esasy et ön dü ri ji le ri◊ dör dü si et tresti<br />
ni dö ret di. Saÿrus Mak kor mi ki◊ firmasy<br />
orak maΔyn laryny◊ önüm çi li gin de<br />
agalyk edÿär di. 1904-n ji ÿyl da ge çi ri len<br />
bar lag ö◊ öz baΔdak he re ket eden 5 mü◊<br />
sany se na gat fir masyny◊ 300 tres te birleΔen<br />
dik le ri ni gör kez di.<br />
Bir leΔmek meÿli baΔga pu dak larda-da,<br />
hu su san, ulag we ara gat naΔyk<br />
kär ha na laryn da-da ÿü ze çykdy. Ÿurt da<br />
ara gat naΔyk eda ra laryny◊ iri bir leΔmele<br />
ri ni◊ il kin ji si bo lan „Wes tern ÿu nion”<br />
te leg raf-te le fon kom pa niÿasyny◊<br />
yzy sü re „Bell te le fon sis tem” fir masy,<br />
so◊ra-da „Ame ri kan te le fon änd te legraf<br />
kam pa ni” bir leΔme le ri dö re dil di. Tele<br />
ke çi Kor ne li us Wan der bil de mirÿollary◊<br />
ge çi riΔ ukybyny ÿo kar landyr mak<br />
üçin, olary öza ra bir leΔdir me li di gi ni<br />
bil di. Ol 13 sany aÿry-aÿry de mirÿoly<br />
uzynlygy 380† bir bü tewi Nÿu-Ÿork –<br />
Buf fa lo esasy ÿo la bir leΔdir di. 1870-n ji<br />
ÿyl lar da ol Çi ka go we Deÿt roÿta barÿan<br />
ÿol lary satyn aldy we „Nÿu-Ÿork sentral<br />
reÿl ro ud sis te mi” dö ret di. ≈u lar ÿaly<br />
bir leΔme ler AB≈-ny◊ beÿle ki de mirÿollaryn<br />
da-da peÿda boldy we tiz wagt dan<br />
olary◊ i◊ esasy ÿol lary na we „ul gamlary<br />
na” öwrül di hem-de ola ra az sanly<br />
adam eÿe çi lik et di.<br />
≈äher ler täze se na gat be de ni◊ nerw<br />
mer ke zi ne öwrül di. Ol bü tin ÿur du◊<br />
ykdy sady güÿç le ri ni: çalt ösÿän maÿalary◊<br />
top lumyny, iΔewür we ma liÿe edara<br />
laryny, de mirÿol top lum laryny, bu rugsaÿan<br />
tur baly fab rik le ri, um masyz iΔçi<br />
we gul lukçy to par laryny özün de jem le di.<br />
Göz açyp-ÿu masy salym da daΔary ÿurtlu<br />
lary we Δähe ri◊ çet le rindäki adam lary<br />
ben di edÿän obajyk lar ösüp, Δäher çe le re,<br />
Δäher çe ler bol sa uly Δäher le re öwrülÿärdi<br />
ler. Eger 1830-njy ÿyl da 8 mü◊ adam<br />
ilatly Δäher ler de her on bäΔ adam dan biri<br />
ÿaΔaÿan bol sa, on da 1860-njy ÿyl da<br />
alty adam dan bi ri, 1890-njy ÿyl da bolsa<br />
Δäher we oba ilatyny◊ gat naΔygy 1 :<br />
3,3 ÿet di. 1860-njy ÿyl da AB≈-da en tek<br />
ilaty bir mil li ona ÿe ten Δäher ÿokdy, 30<br />
ÿyl dan so◊ bol sa Nÿu-Ÿork da 1,5 mil lion,<br />
Çi ka go bi len Fi la del fiÿa da bir mil lion<br />
adam ÿaΔaÿardy. ≈u otuz ÿyly◊ içinde<br />
Fi la del fiÿany◊ we Bal ti mory◊ ilaty<br />
iki es se, Kan zas-Si ti ni◊ we Det roÿty◊ky
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
dört es se, Kliwlen di◊ki 6 es se, Çi kagony◊ky<br />
10 es se artdy. Min ne apo li si◊,<br />
Oma hany◊, Neb ras kany◊ we Raÿatlyk<br />
urΔy baΔla nan wagty çak la◊ Δäher çe ler<br />
bo lan köp Δäher le ri◊ ilaty 50 we on danda<br />
köp es se artdy.<br />
DEMIRŸOLLAR,<br />
GÖR KEZ ME LER WE<br />
NYRH-TÖLEGLER<br />
De mirÿol lar gi◊eÿän ÿur du◊ i◊◊än<br />
mö hüm bö le gi ne öwrül di, ÿö ne Δo nu◊<br />
bi len bir lik de bu ul gam da düz gün bozma<br />
lar artdy. Uly ÿük daΔaÿan lar az töleg<br />
tö leÿär di ler, çün ki olary◊ tö legle<br />
ri ni◊ möç be ri ni◊ bir bö le gi az ÿük<br />
daΔaÿan lary◊ tö leg nyrhy na goΔu lupdy.<br />
Bu bol sa Δeÿle-de ge çilÿän aralygy◊<br />
uzak-ÿakynlygy na ga ra maz dan, demirÿol<br />
lary◊ käbir le rin de ÿük daΔaÿanlary◊<br />
käbir le rin den, beÿle ki le re ga ran da,<br />
köpräk tö leg alnypdyr, Δeÿdip, tö leg lere<br />
ge zek ge len de, ada latsyzlyk lar ÿü ze<br />
çykypdyr we kom pa niÿa lary◊ he re keti<br />
ne nägi le lik bil di ri lip dir. Üs te si ne-de,<br />
bäs deΔlik ze rarly Δäher le ri◊ arasyn da<br />
birnäçe kom pa niÿa la ra de giΔli bö lek le re<br />
bö lü nen käbir de mirÿol lar da ÿük daΔamagy◊<br />
nyrhy pes bol sa, di◊e bir li niÿa<br />
ta rapyn dan hyz mat edilÿän de mirÿo lu◊<br />
bel li aralygyn da ÿük daΔa mak nyrhy<br />
um masyz ÿo kary bolÿardy.<br />
Çi ka go dan 1280 km likdäki Nÿu-<br />
Ÿor ka ÿük iber mek Çi ka go dan birnäçe<br />
ÿüz km likdäki ÿe re ÿük ibe ren den has<br />
ar zan düΔÿär di. ≈o nu◊ üçin-de, kompa<br />
niÿa lar öz ara laryn daky bäs deΔli gi<br />
ÿatyrÿan we ö◊ yla laΔy lan nyrh-tö leg den<br />
alynÿan düΔewün di de◊ bö lüΔmek ba rada<br />
yla laΔyk bag laΔma ga baΔlady lar.<br />
Bu iΔ usuly na halky◊ nägi le li gi, tolgun<br />
ma lary Δeÿle bir ÿo kary boldy we li,<br />
Δtat lary◊ hö kü met le ri mu nu◊ garΔysy na<br />
ad mi nist ra tiw çäre le ri görmäge mej bur<br />
bol du lar. Olar käbir ne ti je ler be ren-de<br />
bol sa, bu umumy halk me se le si di we<br />
ol mu◊a Kong re si◊ goΔul magyny ta lap<br />
edÿär di.<br />
1887-n ji ÿyl da Pre zi dent Grower<br />
Kliwlend Δtat lar da i◊◊än ÿo kary demirÿol<br />
nyrh-tö leg le ri ni, pul lary, ÿe◊illik<br />
le ri we gat naw nyrh laryny◊ dür li-dürli<br />
bol maklygyny ga da gan edÿän, ÿagny<br />
tö leg le ri aralygy◊ uzak-gys galygy na<br />
baglylyk da ada latly al maklygy ta lap<br />
edÿän „Söwda ba ra daky ka nu na” gol<br />
çek di. Kong res ka nuny◊ ÿe ri ne ÿe ti ri liΔine<br />
gö zeg çi lik et me gi hem nyrh-tö leg le ri<br />
we de mirÿol düz gün-ter ti bi ni saz laΔdyrmaklygy<br />
Δta ta ra bar lag söwda to paryna<br />
tabΔyrdy. Em ma mu◊a ga ra maz dan,<br />
bu me se le ler ba batyn da ka nuny◊ güÿje<br />
gi ren il kin ji onÿyllyk lary◊ dowamynda<br />
de mirÿol lar kon serwa tiw Ÿo kary<br />
kazyÿe ti◊ ka rar laryn dan peÿda landy lar,<br />
ne ti je de, olar Δta ta ra bar lag söwda toparyny◊<br />
ta gal la laryny ÿoÿdy lar.<br />
Kliwlend daΔary ÿurt dan gelÿän<br />
haryt la ra ÿo kary nyrh-tö le ge garΔy göreΔe<br />
iΔe◊◊ir gat naΔdy. Ÿo kary nyrhtö<br />
le ge de giΔli bu çäre Raÿatlyk urΔy<br />
wagtyn da örän ze rur çäre le ri◊ bi ri hökmün<br />
de bu se bi ti◊ syÿa satyny ÿö ret mekde<br />
Δol wagt agalyk eden res pub li kaçy<br />
pre zi dent le ri◊ ga ra magyn daky syÿa sat<br />
hök mün de ka bul edil di. De mok rat lardan<br />
bo lan Pre zi dent Kliwlend bol sa ony<br />
ÿurt da ÿaΔaÿΔy◊ gym mat la magyny◊ we<br />
trest le ri◊ aΔa çaltlyk da ÿaÿra magyny◊<br />
düÿp sebäbi ha sap laÿardy. Köp ÿyl geçip,<br />
nyrh-tö leg me se le si syÿasy me se le<br />
bol maklygyn dan daΔlaΔan da, 1880-n ji<br />
ÿyl da de mok rat lar „paç lary◊ di◊e girdejä<br />
salyn magyny” ta lap et di ler we<br />
tiz den-tiz bü tin ÿurt da re for ma la ra<br />
çagyryΔlar ÿa◊landy. ≈ol ala dany◊ çö-
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
zül me li di gi ba rasyn daky duÿduryΔla ra<br />
ga ra maz dan, 1887-n ji ÿyl da Kliwlend<br />
Kong re si◊ ö◊ün de eden ÿyllyk ÿüz lenme<br />
si bi len halk da howsa la dö ret di, çünki<br />
ÿüz len me sin de ÿur du◊ se na gatyny<br />
daΔary ÿurtly bäs leΔik den go ra mak üçin<br />
niÿet le nen ÿö relgäni öz içi ne alÿan berk<br />
çäre le ri güÿç li ÿaz gardy.<br />
Paç lar ba ra daky me se le 1888-n ji<br />
ÿyl da ge çi ri len pre zi dent saÿlawlarynda<br />
esasy me se le boldy we go ra magy◊<br />
(pro tek si oniz mi◊) ta rap dary bo lan respub<br />
li kaçy kan di dat Ben ja min Gär ri son<br />
azajyk ses ta pawudy bi len üs tün çykdy.<br />
Saÿlawçy lary na be ren wa dasyn da du rup,<br />
Gär ri son 1890-njy ÿyl da Mk Kin li paç<br />
ka nunyny◊ ma kul lan magyny ga zandy.<br />
≈ol ka nun di◊e ösen se na gat pu dagyny<br />
go ra magy däl-de, eÿsem in di „ÿör jenÿör<br />
jen edip baΔlan” se na gat lary◊ ösüΔini<br />
çalt landyr magy-da göz ö◊ün de tutdy.<br />
Bel le nen täze paç lar ze rarly bö lek leÿin<br />
sa tuwda haryt lary◊ ba hasyny◊ ÿo kar lanmagy<br />
bol sa öz ge ze gin de köp çü lik leÿin<br />
nägi le lik dö ret di.<br />
≈ol döwür de jemgyÿet de trest le re<br />
bo lan ÿig renç duÿgusy bar ha güÿç len di.<br />
Gen ri Jorj we Edward Bel la mi ÿaly refor<br />
maçy lar ta rapyn dan er bet ÿaz gar mala<br />
ra se zewar bo lan äpet kor po ra siÿa lar<br />
in di çe ke leΔik li syÿasy me selä öwrüldi.<br />
≈ör man ta rapyn dan tek lip edi lip,<br />
ma kul la nan Trest le ri◊ garΔysy na bolan<br />
ka nun mo no po liÿa lary◊ dar gadylmagy<br />
na gö nük di ri lip di we Δta ta ra er kin<br />
söwdany çäk len dir me gi na zar da tut mak<br />
bi len bi le leΔik le ri◊ äh li si ni ga da gan etdi,<br />
ka nuny◊ ber jaÿ edil me gi ni üp jün<br />
edÿän, birnäçe çäre ler top lumyny, Δol<br />
san da, berk je za çäre le ri ni hem iΔläp<br />
düz di. Gaty bir çürt-ke sik bol madyk<br />
umumy laΔdyr ma lary beÿan eden Δol kanun<br />
güÿje gi ren den so◊, kän bir ne ti je li<br />
bol mady. Ÿö ne Δon dan on ÿyl ge çenden<br />
so◊, Te odor Ruzwel ti◊ pre zi dent lik<br />
eden döwrün de Δol ka nun dan üs tün lik li<br />
peÿda lanyldy we Pre zi den ti◊ „Trest leri◊<br />
baΔyny aÿlandyryjy” diÿen ada eÿe<br />
bol magy na alyp bardy.<br />
OBA HOJALYGYNDAKY<br />
REWOLŸU SIŸA<br />
Se na gat da uly üs tün lik ler ga zanylandygy<br />
na ga ra maz dan, ÿur du◊ ilaty,<br />
esa san eke rançylyk bi len meΔgul lanmagyny<br />
dowam et dirÿär di. Raÿatlyk<br />
urΔun dan so◊ önüm çi lik de ge çi ri len<br />
rewolÿu siÿa bi len bir wagt da oba hojalygyn<br />
da-da bo lup ge çen düÿp li öz geriΔlik<br />
ler, hu su san, el bi len edilÿän iΔleri◊<br />
maΔyn lar bi len edil me gi ne ge çil me gi<br />
bi len bagly boldy we eger ö◊ler ekerançylyk<br />
adam lary◊ esasy gün-gü ze ran<br />
çeΔme si bo lan bol sa, in di ol oba ho jalyk<br />
haryt laryny◊ söwdasy na öwrül di. 1860–<br />
1910-njy ÿyl lar aralygyn da AB≈-da ferma<br />
lary◊ sany üç es se artyp, 2 mil li on dan<br />
6 mil li ona ÿet di, ekilÿän ÿer le ri◊ çägi<br />
bol sa iki es se den hem gi׊p, 160 mil li on<br />
gek tar dan 352 mil li on gek ta ra ÿet di.<br />
1860–1890-njy ÿyl lar aralygyn da<br />
bug daÿ, mek ge jöwen we pag ta ÿaly esasy<br />
däne önüm le ri◊ ön dü ri liΔi ÿur du◊<br />
ö◊ki gör ke zi ji le ri ni◊ äh li sin den ozup<br />
geç di. ≈ol bir döwrü◊ için de ÿur du◊<br />
ilaty hem iki es se den-de köp artdy, özide<br />
esasy ösüΔ Δäher le ri◊ paÿy na düΔdi.<br />
Ÿö ne, ame ri kaly daÿhan-mülk dar lar<br />
Δun ça däne we pag ta ös dü rip ÿe tiΔdirdi<br />
ler, Δun ça sygyr we do◊uz eti ni aldylar,<br />
ÿü◊i Δeÿle köp ön dür di ler we lin, ol<br />
di◊e bir ame ri kaly iΔçi le ri we olary◊<br />
maΔga la laryny üp jün etmäge ÿet mek bilen<br />
çäk lenmän, hat da he miΔe arty gam<br />
galÿardy.<br />
Adaty bol madyk Δeÿle ne tijä birnäçe<br />
sebäp ÿar dam et di. ≈o lar dan bi ri günba<br />
ta ra süÿΔmek, beÿle ki si bol sa oba<br />
ho jalygy na me ha ni za siÿany◊ gi ri zil-<br />
(dowamy 177 sahypada)
AΔak da Ame ri kany◊ Kons ti tu siÿasyny◊ düÿbü ni tu tan lary◊ we i◊ uly hor ma ta<br />
my nasyp adam lary◊ bi ri bo lan To mas Jefersony◊ adyny ebe di leΔdir mek üçin<br />
dö re di len ÿadygär lik top lumyn da goÿlan heÿke li◊ Δe ki li gö rünÿär. Heÿke li◊<br />
daΔyn daky bi nany◊ iç ÿü zün de Δeÿle ÿazgy bar: „Men adam a◊yny◊ garΔysyna<br />
bo lan sü te mi◊ hem me gör nüΔle ri ne elmy da ma garΔylyk gör kez jek di gi me<br />
Hu daÿy◊ ö◊ün de ant et dim.”<br />
ŸADYGÄR LIK LER WE<br />
MEMORIALLAR<br />
SU RAT LAR AR KALY TANY≈LYK<br />
Amerikany◊ taryhy ÿadygärlikleri gi◊iΔlik taÿdan bütin kontinenti, wagt<br />
taÿdan bol sa asyr lary Δe kil len dirÿär. Olar 13-n ji asyry◊ gadymy gaÿa öÿlerin<br />
den baΔlap, häzir ki WaΔing ton daky (Ko lum biÿa ok rugy) döwre bap<br />
memoriala çenli binalary öz içine alÿar.
Bos ton daky (Mas sa çu sets Δtaty) Ould Greÿne ri go namçylygy gar bi len ör tülen<br />
wagtyn da. Bu ÿe ri dünÿäden öten beÿle ki adam lar bi len bir ha tar da Bos ton<br />
gyrgynçylygyny◊ pi da laryny◊, Ga raΔsyzlyk Jar na masy na gol çe ken le ri◊ üçü si ni◊<br />
we Mas sa çu set si◊ alty häki mi ni◊ jaÿla nan ÿe ri dir. Pu ri tan lar hök mün de ta na lan<br />
Ang liÿany terk edip gitmäge mej bur bo lup gaçyp ge len din dar lar Mas sa çu sets
aÿlagyny◊ ko lo niÿasyny◊ düÿbü ni tu tupdy lar. Hu daÿhon, äh li jähet den sabyrta<br />
katly, ter ki dünÿä pu ri tan lar we olar dan dörän, ola ra ga ran da, has dünÿewi<br />
ÿan ki ler ÿa dawsyz iΔle me gi◊, te le ke çi li gi◊, kämil leΔme gi◊ we ylymly-bi lim li<br />
bol magy◊ nus gasyny dö ret di ler we bu he miΔe lik Ame ri kany◊ taryhyny◊ içinden<br />
eriΔ-ar gaç bo lup geçÿär.
Fi la del fiÿa da, 1787-n ji ÿyly◊ tom sun da we kil ler Δu taryhy kons ti tu siÿa otagyn da<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ Kons ti tu siÿasyny◊ tas la masyny taÿÿar lady lar. ≈ol Kons ti tusiÿa<br />
ÿur du◊ ÿo kary ka nunydyr. On da bir leΔen hö kü me ti◊ Δe ki li dir ygtyÿarlygy
kes git lenÿär we „Hu kuk lar hakyn daky ka nun” ar kaly ÿur du◊ raÿat laryny◊ esasy<br />
azatlyk lary we hu kuk lary ke pil len di rilÿär.
Heÿkel ler AB≈-ny◊ i◊ ÿo kary kazyÿe ti – Ÿo kary kazyÿe ti ni◊ be lent yma ratyny◊<br />
ö◊ ta rapyny go rag laÿar lar. Klassyk grek sü tün le ri ni◊ üs tündäki ger mewi◊<br />
ÿü zü ne köwü lip ÿazy lan söz ler Ame ri kany◊ baΔ ÿö rel ge le ri ni◊ bi ri ni özün de<br />
jem leÿär: „Ka nun hem me ler üçin de◊ adyllygy üp jin et me li dir.”
Bir leΔen ≈tat lary◊ i◊ köp söÿülÿän ÿadygär lik le ri ni◊ bi ri bo lan Azatlyk heÿke li Nÿu<br />
Ÿork por tuny◊ gi rel ge sin de 151 fut (46 m) beÿik lik de dur. Fran siÿany◊ halkyndan<br />
Bir leΔen ≈tat la ra dost luk sowgady bo lan bu heÿkel yn san azatlygyny◊ güÿç li<br />
täsir edi ji nyΔany bol sun diÿen niÿet bi len di kel dil di. Bu, el bet de, XIX asyr da we XX<br />
asyry◊ baΔlaryn da azatlyk hem-de gowu rak dur muΔ gözläp Bir leΔen ≈ta ta ra ge len<br />
mil li on lar ça im mig rant lar üçin Δeÿle hem boldy.
Ogaÿo Δtatyny◊ Adamz graflygyn daky Uly ÿy lan ge riΔli gi ni◊ ÿe ri◊ ÿo karsyn da<br />
howa da gör nüΔi. Bu äpet Δe kil de ug le rody◊ dü zü mi ni◊ bar lag lary beÿi ki li gi<br />
1330-fut (1 fut=,48 sm) heÿke li dö re di ji le ri◊ Ÿer li-a me ri kan Fort gadymy sungatyny◊<br />
(b.e.ö◊ 1000–1550-n ji ÿyl lar) ag za larydygyny ÿü ze çy kardy.
Häzir ki Bir leΔen ≈tat lary eme le ge ti ren ÿer le ri tapyp bar la mak da we öwren mek de Is paniÿany◊<br />
esasy ro luny◊ Δany na di kel di len iki sany heÿkel. I◊ ÿo kar da Kon ti nen tal BirleΔen<br />
≈tat la ra il kin ji gö çüp ge lip he miΔe lik ÿer leΔip ga lan ÿewro paly lary◊ Flo ri da daky<br />
Mer he met li Ogas tin Δähe ri ni go ra mak üçin 1672–1695-n ji ÿyl lar da gur lan Kas til lo de<br />
San-Mar kos mil li ÿadygär li gi dur. Ÿo kar da Ka li for niÿa daky suw çeΔme si ni◊ we San-<br />
Huan-Ka pist ra no mis siÿasyny◊ galyndy laryny görÿär si◊iz. Ol 1770-n ji ÿyl lar da Freÿ<br />
Ju ni pe ro Ser ra ta rapyn dan ÿol baΔçylyk edi len is pan-f ran sis kan (hris ti an di ni) mis si onerle<br />
ri ta rapyn dan tapy lan do kuz mis siÿany◊ bi ri dir. Ser ra häzir ki wagt da Ka li for niÿa Δtaty<br />
bo lan is pan ko lo ni za siÿasy na ÿol baΔçylyk et di.
1927-n ji ÿyl dan baΔlap i◊ köp haÿran galdyryjy ame ri kan<br />
pre zi dent le ri ni◊ dör dü si ni◊ ÿüz keΔp le ri heÿkel ta raΔ Gut zon<br />
Borg lum ta rapyn dan Gü nor ta Da ko ta daky Ma unt RaΔmor<br />
gaÿasynyn Gü nor ta-Gün do gar ta rapy na köwü lip çe kil di. Olar<br />
çep den sa ga: rewolÿu si on goΔuny◊ ser ker de baΔysy we ÿaΔ<br />
mil le ti◊ il kin ji pre zi den ti Jorj WaΔing ton, Ga raΔsyzlyk Jar namasyny◊<br />
awtory To mas Jeferson, ÿurdy prog res siw öz gertme<br />
le re we güÿç li daΔary syÿa saty alyp bar ma ga el ten Te odor<br />
Ruzwelt hem-de ÿurdy Raÿatlyk urΔun dan alyp çy kan we gullary<br />
boΔa dan Ab ra ham Lin koln.<br />
Jorj WaΔing tony◊ Wir ji niÿa Δtatyn daky Po to mak<br />
Derÿasyny◊ ÿa kasyn da ÿer leΔÿän söÿgü li öÿi Ma unt<br />
Wer non. Ol bu ÿer de 1799-njy ÿyly◊ 14-n ji de kabrynda<br />
ara dan çykdy we öz aÿaly Mar tany◊ gap dalyn da<br />
jaÿlandy. Il kin ji pre zi den ti◊ ol ÿer de gör ke zi len has hormat<br />
laÿan gym matly zat laryny◊ arasyn da to maΔaçy lar<br />
WaΔing to na Mar kiz de La faÿet te den ber len Bas ti liÿa<br />
ga lasyny◊ açar laryny◊ bi ri ni gö rüp bi ler.
Alty ÿaΔly Me ri Ze◊ 2000-n ji ÿyly◊ 30-njy ap re lin de WaΔing ton da (Ko lum biÿa<br />
ok rugy) Wÿet nam urΔuny◊ we te ran laryny◊ ÿadygär li gi ne goÿlan gü li gö neldip<br />
goÿÿar. UruΔda we pat bo lan ÿa-da de rek siz ÿi ten 58000-den hem köpräk<br />
harby gul lukçy lary◊ at lary Δu ÿer de su rat da gör ke zi len ÿadygär li gi◊ „diwar”
ö lü min de haΔam lanyp ÿazylypdyr. Ÿadygär li gi◊ Δu bö le gi Ÿeÿl Uniwer si te tini◊<br />
Δol wagtky talyby Maÿa Lin ta rapyn dan be je ri lip dir.
Amer ti kany◊ i◊ uly we i◊ meΔhur mil li go namçylygy bo lan Wir ji niÿa daky Ar lington<br />
ma zarys tanlygyny◊ güÿz paslyn daky gör nüΔi. Ar ling ton ma zarys tanlygyn da<br />
äh li mil let uruΔlaryny◊ we te ran lary bi len bir lik de 260000-den hem köpräk adam<br />
jaÿlandy.
Mü◊ÿyllygy◊ baÿramçylygy my nasy bet li feÿerwerk ler WaΔing ton daky (Ko lumbiÿa<br />
ok rugy) iki uly heÿke li – çep de Lin kolny◊ ÿadygär li gi ni we or ta da obelisk<br />
– daΔ sü tün gör nüΔli WaΔing tony◊ ÿadygär li gi ni yΔyk landyrÿar. Lin kolny◊<br />
ÿadygär li gi ni◊ de mir gazyk we gü nor ta gap dal otag laryn da onu◊ pre zi dent lik<br />
we zi pe si ne baΔlan da sözlän Ikin ji sö zü ni◊ we onu◊ Get tis berg ÿüz len me sini◊<br />
çyzylyp ÿazy lan ÿazgy lary bar. Ÿur du◊ paÿtagtyn daky i◊ beÿik bi na bo lan<br />
WaΔing tony◊ ÿadygär li gi 1885-n ji ÿyly◊ 21-n ji fewralyn da açyldy.
Pen silwa niÿa Δtatyny◊ Fi la del fiÿa Δähe rin da ki Azatlyk ja◊y – ame ri kan azatlygyny◊<br />
ömür lik nyΔany. Il kin ji ge zek Ga raΔsyzlyk Jar na masyny◊ ka bul edilme<br />
gi ni◊ baÿramçylygy my nasy bet li 1776-njy ÿyly◊ 8-n ji iÿulyn da onu◊ za◊y<br />
ÿa◊landy. Ol 1836-njy ÿyl da AB≈-y◊ Ÿo kary kazyÿe ti ni◊ baΔ kazysy Jon<br />
MarΔaly◊ jaÿlanÿan wagty çat açdy.<br />
Bir gyz bi len onu◊ eje si ni◊ Döwlet ar hiwi ni◊ ser gi ler zalyn da res mi na ma lary<br />
syn lap du ran pur saty. AB≈-y◊ Kons ti tu siÿasy, Ga raΔsyzlyk Jar na masy hemde<br />
Hu kuk lar hakyn da ka nun WaΔing tony◊ (Ko lum biÿa ok rugy) Δu bi nasyn da<br />
gör ke zi lip goÿlupdyr.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
me gi dir. 1880-n ji ÿyl daky mülk dar bir<br />
gün de orak bi len bir gek tary◊ 20 gö terim<br />
bug daÿyny orup bilÿär di. Otuz ÿyldan<br />
so◊ bol sa maΔyn bi len ol bir gektar<br />
dan 80 gö te ri mi ni◊ hasylyny ÿyg nap<br />
bil di. 1840-njy ÿyl da Saÿres Mak kor mik<br />
özü ni◊ 10 ÿyly◊ dowamyn da ÿa san orak<br />
maΔyny bi len bir gü nü◊ dowamyn da<br />
2-den 2,5 gek ta ra çen li bug daÿ or magy<br />
baΔaryp, gud rat gör kez di. Öz maΔyny na<br />
uly is leg bol jagyny a◊yp, ol säh ra daky<br />
täze Δäher Çi ka go gö çüp bardy we ol<br />
ÿer de öz fab ri gi ni◊ düÿbü ni tu tup, 1860-<br />
njy ÿy la çen li çärÿek mil li on sany orak<br />
maΔynyny satdy.<br />
Yzly-yzy na oba ho jalyk maΔynlaryny◊<br />
beÿle ki le ri-de: des se bogÿan,<br />
döwek döwÿän we orujy-döwü ji maΔynlar,<br />
ÿa-da kom baÿn lar peÿda boldy.<br />
Me ha ni ki ekiΔ ge çi ri ji ler, ot ÿatyryjylar,<br />
gabygyny aÿryjy lar we däne aras salaÿjy<br />
lar, edil Δo nu◊ ÿaly-da, se pa ra torlar,<br />
ders pyt radyjy lar, kar toΔka eki ji ler,<br />
be de gu radyjy lar, in ku ba tor lar we ÿüzler<br />
çe baΔga oÿlap tapy lan des ga lar peÿda<br />
boldy.<br />
Oba ho jalygyny◊ düÿp li öz ge riΔinde<br />
ylym-da me ha ni za siÿa dan pes ähmiÿe<br />
te eÿe däl di. 1862-n ji ÿyl da ka bul<br />
edi len Mor ril li◊ ka nuny na laÿyklyk da<br />
her bir Δta ta oba ho jalyk we se na gat ÿokary<br />
mek dep le ri ni dö ret mek mak sady<br />
bi len jemgyÿet çi lik ÿer le ri bö lü nip beril<br />
di. Olar ÿo kary mek dep ler we ylmy<br />
eke rançylyk üçin bi lim mer ke zi we<br />
ylmy bar lag lary◊ mer ke zi bo lup hyzmat<br />
et me li di. Kong res hem mu nu◊ bi len<br />
baglylyk da bü tin ÿur du◊ için de sy nag<br />
edilÿän oba ho jalyk ÿer le ri ni dö ret mek<br />
üçin, Δeÿle-de Oba ho jalyk mi nistr ligi<br />
ne ylmy bar lag lary alyp bar mak üçin<br />
se riΔde goÿber di. Täze asyry◊ baΔlaryna<br />
çen li Ame ri kany◊ äh li kün je gindäki<br />
alym lar oba ho jalyk me se le le ri ni◊ gi◊<br />
top lumyny◊ üs tün de iΔle di ler. Bir hi li<br />
ge◊-de bol sa, ÿö ne mülk dar la ra hasyly<br />
artdyr ma ga müm kin çi lik be ren fe deral<br />
syÿa sat, ahyry alynÿan önü mi◊ ummasyz<br />
artyk maçlygy na ge tir di, ol ÿagdaÿ<br />
bol sa ba zar nyrh laryny pe se gaçyrdy<br />
we mülk dar lary◊ lapyny keç et di.<br />
≈ol alym lar dan bi ri bo lan ag ro nom<br />
Mark Karl ton oba ho jalyk de par ta menti<br />
ta rapyn dan Orusÿe te ug radyldy we<br />
ol ÿer den häzir Bir leΔen ≈tat lar da ÿygnalÿan<br />
dänäni◊ ÿarpy dan-da kö pü si ni<br />
berÿän güÿz lük bug daÿy◊ top rak ze◊leme<br />
si ne we gu rakçyly ga çy damly tohumyny<br />
AB≈-a alyp gel di. Mal luk many<br />
Ma ri on Dor set do◊uz mer gi si ne garΔy<br />
gö reΔ se riΔde si ni tapdy, Jorj Mol ler bolsa<br />
agsy la garΔy çäre tapdy. Alym lary◊<br />
ÿe ne-de bi ri AB≈-a De mir gazyk Af ri kadan<br />
kafr mek ge jöwe ni, baΔga bi ri bol sa<br />
Tür küs tan dan sary gül li ÿo run ja ge tir di.<br />
Alym Lu ter Börbä◊k Ka li for niÿa da gök<br />
önüm le ri◊ we miwe le ri◊ köp sanly täze<br />
gör nüΔle ri ni çy kardy. Wis kon sin Δtatynda<br />
Stiwen Bab kok süÿdü◊ ÿaglylyk dere<br />
je si ni kes git leÿän bar lag usulyny oÿlap<br />
tapdy. Tas ki gi ins ti tutyn da (Ala ba ma<br />
Δtaty) asly Af ri ka dan bo lan ame ri kaly<br />
uly alym Jorj WaΔing ton Karwer ara hisi,<br />
süÿji kar toΔkany we kö sük li soÿany<br />
peÿda lan magy◊ täze ÿüz ler çe müm kinçi<br />
li gi ni◊ üs tü ni açdy.<br />
BÖLÜNEN GÜNORTA<br />
XIX asyry◊ 80-n ji ÿyl laryn da Günor<br />
ta se na gaty ö¤ü ne çek mek ugrynda<br />
ta gal la baryny et di. Se na gaty◊ dür li<br />
pu dak laryny: po lat eret me gi, gur luΔyk<br />
önüm le ri ni ön dür me gi, temmäki önümle<br />
ri ni we dok ma se na gatyny ös dür mek<br />
üçin, maÿa goÿujy la ra gowy höwes lendi<br />
ri ji tek lip ler edil di. ≈eÿle-de bol sa,<br />
Gü nor tany◊ 1900-n ji ÿyl da mil li se naga<br />
ta goΔÿan goΔandyny◊ möç be ri 1860-<br />
njy ÿyl daky de re je sin de galypdy. Üs tesi<br />
ne-de, edi len ta gal la lar örän gym ma ta<br />
düΔdi: Gü nor tany◊ se na gatly Δäher le rin-
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
de ke sel agdyklyk edÿär di we ça ga zähme<br />
ti gi◊den ulanylÿardy.<br />
Raÿatlyk urΔun dan 30 ÿyl dan so◊<br />
Gü nor ta he ni ze çen li ö◊ki garyplygy na,<br />
ag rar hem ykdy sady taÿdan ga raΔlylygyna<br />
galÿardy. Onu◊ jemgyÿe ti ak we garaÿagyz<br />
la ra bö lip, jyns pa razlyk bi düzgün<br />
lik le ri bi len häsiÿet lenÿär di.<br />
Üÿt ge dip gur ma la ra garΔylyk gör kezen<br />
akÿagyz günortalylar, WaΔingtondaky<br />
mil li hö kü metdäki öz we zi pe le rin den<br />
peÿdalanyp, Δtatlarda „akÿagyzlary◊” gözegçiligini<br />
üpjün edÿän tärleri tapÿardylar.<br />
AB≈-ny◊ Ÿo kary kazyÿe ti ni◊ köp<br />
kararlaryny◊ birnäçeleri 1870-nji ÿyldan<br />
baΔlap gü nor taly lary◊ bu ga raÿyΔlaryny<br />
gol daÿardy lar, Δol ÿyl onu◊ mil li we<br />
Δtat häkimiÿetlerini◊ arasyndaky de◊agramlylygy<br />
ber jaÿ et me gi◊ ze rurdygy<br />
ba ra daky ka raryny däbe öwrü len konserwatiw<br />
garaÿyΔlar goldapdy.<br />
1873-n ji ÿyl da Ÿo kary kazyÿet 14-<br />
n ji dü ze diΔde (raÿat hu kuk laryny◊ çäklen<br />
di ril mez li gi ba ra da) af ro-a me ri kalylary<br />
Δtat häki miÿet le rin den go ra mak<br />
üçin, hiç hi li täze ÿe◊il lik le ri◊ we goldawlary◊<br />
göz ö◊ün de tu tul mandygyny<br />
ÿü ze çy kardy. 1883-n ji ÿyl da kazyÿet:<br />
„14-n ji dü ze diΔ aÿry-aÿry Δahs lar tarapyn<br />
dan kem sit me ler bo lan ÿag daÿyny<br />
göz ö◊ün de tut mandyr” diÿen ka rara<br />
gel di. Fer gu sony◊ garΔysy na Plessi<br />
ni◊ iΔin de (1896) kazyÿet: „Ÿo lagçy<br />
ot lusydyr res to ran lar ÿaly „aÿra, ÿö ne<br />
de◊” jemgyÿet çi lik ÿer ler af ro-a meri<br />
kaly lary◊ hu kuk laryny boz mandyr”<br />
diÿen ka rary çy kardy.<br />
Basym jyns pa razlyk seg re ga siÿa ÿörel<br />
ge le ri Gü nor tany◊ dur muΔyny◊ äh li<br />
ÿe ri ne: de mirÿol la ra, res to ran la ra, myhman<br />
ha na la ra, ke sel ha na la ra we mekdep<br />
le re ara laΔdy. Üs te si ne-de, ka nun tarapyn<br />
dan ni re de dir bir ÿer de seg re ga siÿa<br />
ÿö rel ge si göz ö◊ün de tu tul madyk bol sa,<br />
on da ol umumy ka bul edi len düz gün<br />
boÿun ça ber jaÿ edilÿär di. Ga zaply kemsit<br />
me le re du çar bo lan köp sanly af ro-ame<br />
ri kaly lar XIX asyry◊ ahyryny◊ we<br />
XX asyry◊ baΔlaryn da ga raÿagyz lary◊<br />
i◊ ajaÿyp we ki li Bu ker WaΔing tony◊<br />
meÿil na masyny gol dady. Ol meÿil nama<br />
ola ra sa da ja ykdy sady mak sat lary<br />
üns mer ke zin de goÿmagy we dur muΔ<br />
taÿdan wagt laÿyn kem sit me ler bi len ylalaΔmagy<br />
mas la hat berÿär. Af ro-a me ri kan<br />
akyl dary W.E.B. Dÿu bua bol sa seg re gasiÿa<br />
garΔy syÿasy he re ket ler ÿoly bi len<br />
gö reΔmek is le di. Ÿö ne, iki syÿasy partiÿany◊<br />
çylΔyrymly öza ra gat naΔyk lary<br />
sebäp li, jyns pa razlygy ÿatyr ma ga bo lan<br />
çagyryΔlar uly gol daw tap mady we olar<br />
Gü nor ta da XX asyry◊ ikin ji ÿarymy na<br />
çen li goz gal man galdyryldy.<br />
I÷ SO÷KY SER HET<br />
1865-n ji ÿyl da oturymly ÿerle<br />
ri◊ ser het le ri, esa san Mis si si pi derÿasy<br />
bi len ser het deΔ Δtat lary◊ gün ba tar araçäkle<br />
rin den geçÿär di we Kan zas hem Nebras<br />
ka Δtat laryny◊ gün do gar bö lek le ri ni<br />
öz içi ne alÿan de re je de ÿaÿba◊lanÿardy.<br />
En tek az adam ÿaΔaÿan bu il kin ji açylan<br />
ekin ÿer le ri◊ a◊yrsyn da Ro ki daglaryny◊<br />
ete gi ne çen li ÿazylyp ÿa tan<br />
säh ra we boz ÿer ler, he niz eÿe len me dik<br />
köp boΔ ÿer ler bardy. Onu◊ a◊yrsyn da<br />
gözÿet mez säh ralyk lar ÿaÿylyp gidÿärdi,<br />
ol säh ralyk, ot-çöp ba san Δorly çöllük<br />
bi len ut gaΔÿardy, ol çöl lük Gaÿaly<br />
dag la ra diräp gu tarÿardy. On dan a◊yr da<br />
uzak da geç me si kyn bo lan dag ul gamlary<br />
tas 1600 uzalyp gidÿär di ler. Bu dag-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
lary◊ kö pü si kümΔe, alty na we beÿle ki<br />
mag dan la ra baÿdy. Olary◊ bir gap dalynda<br />
uzak da düz lük ler we çöl ler baΔlanyp,<br />
ŸuwaΔ um many◊ ke naryn daky çäge söw<br />
dag ge riΔle ri ne diräp gu tarÿardy. Ka lifor<br />
niÿany◊ oturym laΔan bö le gin den we<br />
adam sel çe◊ duΔ gelÿan ÿer le rin den tapawutlylyk<br />
da, onu◊ ke narÿa ka dan daΔ<br />
gi◊ ÿe rin de ÿer li ame ri kaly lar bo lan indeÿler<br />
ÿaΔaÿardy. Olary◊ arasyn da köpsanly<br />
säh ra ti re le ri – siu, ga ra in jik ler,<br />
po ni le we Δaÿen in deÿle ri, Δeÿle-de öz<br />
içi ne apa çi le ri, nawa ho lary we ho pi le ri<br />
alÿan gü nor ta-gün ba tar ti re ler bardy.<br />
Çärÿek asyr ge çip-geçmän, bu ÿurt<br />
durΔu na diÿen ÿaly, Δtat la ra we se bit le re<br />
bö lü nip di. Mag dançy lar daglyk ÿer le ri◊<br />
hem me si ni diÿen ÿaly eÿe le di ler we topragy<br />
gazyp çykdy lar. Olar Newa da da,<br />
Mon ta na da we Ko lo ra do da çak la◊ oturymly<br />
ÿer le ri dö redÿär di ler. Ga ra mal<br />
eÿe le ri bol sa Te has bi len ÿo karky Mi zuri<br />
derÿasyny◊ arasyn daky um masyz gi◊<br />
çe men zarlyk lar da or naΔdy lar. Ownuk<br />
mal eÿe le ri we goÿun ço pan lary jül ge lerde<br />
we dag e◊◊it le rin de dowar bakÿardylar.<br />
Mülk dar lar AB≈-ny◊ gün do gary bilen<br />
gün ba tar çäk le ri ni◊ arasyn daky äh li<br />
gi◊iΔlik le ri eke rançylykly ÿer le re öwürdi<br />
ler we 1890-njy ÿy la çen li oturymly<br />
ÿer le ri◊ çägi as la ÿi tip git di.<br />
1862-n ji ÿyl da emläk ba ra daky kanuny◊<br />
çyk magy bi len Gün ba tar da oturymly<br />
ÿer le ri◊ sany çalt dep gin ler bi len<br />
artdy. ≈ol ka nu na laÿyklyk da ÿer leri◊<br />
hasyllylygyny gowu laΔdyryp bil jek<br />
raÿat la ra 64 gek tar ÿe ri mugt bö lüp berdi<br />
ler. 1880-n ji ÿy la çen li „mugt” ÿer leri◊<br />
22,4 mil li on gek tary mal dar lary◊ eline<br />
we de mirÿol gur luΔygy üçin be ril di.<br />
1862-nji ÿylda Kongres „Ÿunion pasifik<br />
reÿlroud” firmasyna Aÿowa Δtatyny◊<br />
Ka un sil-B lafs Δähe rin den gün ba ta ra demirÿol<br />
çekmäge rug sat ber di. Onu◊ gurluΔygynda<br />
ö◊ki esgerleri◊ we Irlandiÿaly<br />
im mig rant lary◊ iΔçi güÿji ulanyldy. ≈ol<br />
bir wagt da baΔga bir fir ma – „Sent ral pasifik”<br />
– Kaliforniÿa Δtatyny◊ Sakramento<br />
Δäherinden gündogar tarapa demirÿol gurup<br />
baΔlady. Mun da bol sa esa san Hy taÿ<br />
immigrantlaryny◊ iΔçi güÿjünden peÿdalanyldy.<br />
Bü tin ÿurt iki ÿo lu◊ nähi li golaÿlaΔÿandygyny<br />
üns bi len syn laÿardy.<br />
Ol ÿol lar ahyryn da Ÿu ta Δtatyny◊ Promontori-Poÿnt<br />
diÿen ÿerjagazynda 1869-<br />
njy ÿyly◊ maÿ aÿyny◊ 10-un da bir leΔdi.<br />
Atlantik ummanyny◊ kenaryndan ŸuwaΔ<br />
um many na ÿet mek üçin, ö◊ köp aÿlap<br />
ge çilÿän agyr ÿoly in di alty gün de ge çip<br />
bolÿardy. Transkontinental demirÿol ulgamy<br />
üz nük siz ösÿär di we 1884-n ji ÿy la<br />
çenli uly demirÿollary◊ dördüsi merkezi<br />
Mis si si pi derÿasyny◊ jül ge si ni ŸuwaΔ<br />
ummany◊ kenarlary bilen birleΔdirdi.<br />
Gö çüp gidÿän le ri◊ bi rin ji uly toplumy<br />
1884-n ji ÿyl da altyn tapy lan Uzak<br />
Gün ba tary◊ – Ka li for niÿany◊ daglyk<br />
et rap lary na e◊di, on ÿyl dan so◊ bol sa<br />
Ko lo ra do we Newa da gö çüp bardy lar.<br />
1860-njy ÿyl lar da Mon ta na we Waÿomin<br />
ga ilat gö çüp bardy, in di ki onÿyllykda<br />
bol sa Da ko ta daky Blek-Hils dag laryna<br />
ilat gel di. Bu et rap lary dag-mag dan<br />
se ne di bi len meΔgul lanÿan lar açdy lar<br />
hem gö çüp gel di ler. Ilaty◊ bir bö le gi<br />
dag-mag dan iΔi ni eke rançylyk we maldarçylyk<br />
bi len ut gaΔdyrÿardy. Käbir<br />
oturymly ÿer ler di◊e dag-mag dan iΔi bilen<br />
diÿen ÿaly meΔgul la nan-da bol sa lar,<br />
Ka li for niÿany◊, Mon ta nany◊, Ko lo radony◊,<br />
Waÿo mi◊i◊ we Aÿda hony◊ esasy<br />
baÿlygy öri meÿdan lary bi len sü rüm<br />
ÿer le ri di.
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
Te has da ir döwür ler den bäri se nagaty◊<br />
tutΔ bir ugury bo lan mal darçylyk<br />
Raÿatlyk urΔun dan so◊ has-da ÿo kary<br />
dep gin ler bi len ös di. Te le ke çi te haslylar<br />
iri Δahly ga ra mal lary jemgyÿet çi lik<br />
ÿer le ri ne geç mek üçin açy lan ÿol lardan<br />
de mir gazy ga sür dü ler. Mal dar lar<br />
öz maÿdaly na ÿöräp, ÿol ugryn da ot lap,<br />
Kan zas de mirÿo luny◊ ÿük ÿük lenÿän<br />
du ral gasy na ö◊kü sin den hem has semräp<br />
ÿetÿär di ler. Tiz wagt dan bu „uzak ÿo la<br />
sür mek lik” he miΔe lik iΔe öwrül di, Te hasdan<br />
de mir gazy ga barÿan ÿol lar da ÿüz lerçe<br />
kme alnyp barylÿan mal sü rü le ri ni aΔa<br />
köp gör mek bolÿardy. Mal darçylyk in di<br />
Mi zu ri derÿasyny◊ a◊yrsyn daky ÿer lerde-de<br />
gi◊den ÿaÿrapdy – Ko lo ra do da,<br />
Waÿo mi◊de, Kan zas da we Da ko ta da<br />
uly çarwa daÿhan ho jalyk lar „ran ço lar”<br />
peÿda bo lupdy. Mal lary soÿup, et le ri ni<br />
bö lek le me gi◊ mer ke zi ne öwrü lip, Günba<br />
tary◊ Δäher le ri gülläp ösÿär di.<br />
Çarwa daÿhan ho jalyk lary ÿaΔamagy◊<br />
aÿratyn bir gör nüΔi ni◊ nus gasyna,<br />
kawboÿlar bol sa bu dur muΔy◊ üns<br />
mer ke zindäki Δah sa öwrül di ler. Dogrusyny<br />
aÿdany◊da, hakyky kawboÿy◊<br />
az aÿlykly we agyr zäh met li gün-güze<br />
ranyny◊ höwes eder den daΔda bolanlygy<br />
na ga ra maz dan, ol 1870-n ji<br />
ÿyl lary◊ „ar zan” ro man lary çap dan çykan<br />
dan baΔlap, tä XX asyry◊ aÿagyn da<br />
Jon Weÿni◊ we Klint Istwudy◊ dö re den<br />
film le ri çykÿan ça, ame ri kaly lary◊ a◊düΔün<br />
je si ne eden mi fo lo gi ki täsi ri ni◊<br />
güÿjü ni ÿi tirmän gel di.<br />
1866–1888-n ji ÿyl lar aralygyn da<br />
je mi 6 mil li ona go laÿ baΔ mal Te hasdan<br />
Ko lo ra do daky, Waÿo mingdäky we<br />
Mon ta na daky öri meÿdan la ra gyΔla maga<br />
sü rül di. Mal darçylyk Δowhuny 1885-<br />
n ji ÿyl da i◊ ÿo kary de re je si ne ÿet di we<br />
on dan so◊ pe se lip baΔlady. Örüdäki mallary◊<br />
baΔ sanyny◊ aΔa kö pe len li gi sebäpli,<br />
uzak ÿo lu◊ ug run da mal bak mak kynlaΔypdy,<br />
Δeÿle hem, bar ha ösüp barÿan<br />
de mirÿol ul gamy in di öri meÿdan lary◊<br />
hem üs tün den geçÿär di. Çarwa daÿhany◊<br />
jaÿyny◊ a◊yrsyn da Gün ba ta ra maΔga lalary,<br />
iΔ ÿaby lary, sygyr lary we do◊uzlary<br />
bi len gö çüp gelÿän le ri alyp barÿan<br />
ÿapyk wa gon lary◊ ti gir ses le ri eΔi dilÿärdi.<br />
Emläk ka nuny na laÿyklyk da olar ÿer<br />
alyp, daΔy na täze oÿlanylyp tapy lan tiken<br />
li sim le ri aÿlaÿardy lar. In di gö çüpgo<br />
nup ÿö ren mal dar lary bi ka nun eÿelän<br />
ÿer le rin den gysyp çy kar ma ga baΔladylar.<br />
Tiz wagt dan täsin lik ler den doly „ÿabany<br />
Gün ba tar” dur muΔy dowam et megi<br />
ni bes et di.<br />
INDEŸLERI÷ DÜ≈EN GÜNI<br />
Edil Gün do gar da bolΔy ÿaly, säh ra<br />
gi◊iΔlik le ri ne we mag danly dag la ra uly<br />
mag dançy lary◊, çarwa daÿhan ho jalyklaryny◊<br />
we täze ÿer den mes gen tutmak<br />
mak sady bi len gö çüp gelÿän le ri◊<br />
ÿaÿba◊lan masy gün ba tarly ÿer li in deÿler<br />
bi len dartgynlylygy bar ha güÿç len dir di.<br />
Asly ame ri kaly urug-ti re le ri◊ kö pü si –<br />
Beÿik köl le ri◊ çäk le rin de ÿaΔaÿan ÿutlar<br />
dan baΔlap, Aÿda hony◊ Nez Per kez leri<br />
ne çen li – birwagt lar akÿagyz la ra garΔy<br />
gö reΔip di ler. Ÿö ne de mir gazyk säh ralaryny◊<br />
si ulary we gü nor ta-gün ba tary◊<br />
apa çi le ri öz çäk le ri ne gö çüp gelÿän le ri◊<br />
go laÿlaΔmagy na i◊ güÿç li garΔylyk görke<br />
zen ler dir. Red Kla ud (Gyzyl bu lut) we<br />
Kreÿzi Hors (Mes at) ÿaly ez ber ser kerde<br />
le ri◊ ÿol baΔçylygyn da siu urugyn dan<br />
bo lan in deÿler ÿyldyrym çaltlygyn da<br />
söweΔ ge çir me gi◊ us sadydy lar. ≈ol ÿerle<br />
re mah sus pre riÿa lary◊ we konÿon lary◊<br />
Δer tin de us satlyk we hi le bi len söweΔÿän<br />
apa çi ler hem olar dan gal maÿardy lar.<br />
Säh ra in deÿle ri bi len çaknyΔyk lar<br />
1862-n ji ÿyl da siu ti re sin den bo lan indeÿler<br />
ta rapyn dan akÿagyz lary köp çü likleÿin<br />
gyr mak dan baΔlandy we Raÿatlyk<br />
urΔy döwrün de-de dowam et di. 1876-njy<br />
ÿyl da Da ko tany◊ altyn lary üçin ba sa-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
baslyk Ga ra gaÿa la ra ÿe ten pur sadyn da,<br />
siu in deÿle ri ni◊ i◊ so◊ky uly urΔy tutaΔdy.<br />
GoΔun si ulary◊ aw awlaÿan ÿerle<br />
ri ne mag dançy lary◊ ara laΔmagyny◊<br />
ö◊ü ni al malydy, em ma we lin, aslyÿetin<br />
de in deÿle ri◊ ÿe ri ni go ra mak üçin,<br />
uly zat edil me dik bo lup çykdy. ≈eÿlede<br />
bol sa, Δert na ma boÿun ça öz hu kuklary<br />
na laÿyklyk da öri meÿdan lar da aw<br />
awlap ÿö ren siu in deÿle ri ni◊ garΔysyna<br />
çäre gör me li diÿip buÿruk ber len de,<br />
goΔun harby he re ket le ri ne örän ga zaply<br />
gi riΔdi.<br />
1876-njy ÿyl da ne ti je siz bo lan<br />
birnäçe çaknyΔyk dan so◊ Litl Big Horn<br />
derÿasyny◊ ÿa kasyn da ge ne ral Jorj Kaster<br />
si ulary◊ we olary◊ ÿa ran laryny◊ esasy<br />
bolÿan ÿer le ri ni◊ üs tün den bardy.<br />
Esasy güÿç le rin den daΔda bo lan Kas ter<br />
we onu◊ adam lary doly ÿok edi lip di.<br />
So◊rak, 1890-njy ÿyl da, Gü nor ta Dako<br />
tany◊ Wun did Ni (Ÿa raly dyz) diÿen<br />
ÿe rin de de mir gazyk si ulary◊ däbe öwrülen<br />
ruh tansyny◊ edil me gi pitnäni◊ ÿü ze<br />
çyk magy na alyp bardy. Bu çaknyΔyklary◊<br />
so◊kusy we i◊ gözgynysy boldy,<br />
çün ki ol siu in deÿle ri ni◊ ÿüz ler çe aÿaler<br />
kek le ri ni◊ we ça ga laryny◊ we pat bolmagy<br />
bi len gu tardy.<br />
Ÿö ne, bu wa ka dan hem has ö◊ säh ra<br />
in deÿle ri ni◊ öz bo luΔly adaty dur muΔy na<br />
gäwmiΔle ri◊ köp çü lik leÿin gyryl magy<br />
bi len uly zar ba salnypdy. GäwmiΔler<br />
1870-n ji ÿyly◊ yz ÿanyn daky onÿyllygy◊<br />
için de aΔa awlan magy ze rarly doly diÿen<br />
ÿaly gyrlyp gu tarypdy. ≈ol bir wagt da<br />
gü nor ta-gün ba tar da apa çi ler bi len uruΔ<br />
dowam edÿär di. Ol uruΔ 1885-n ji ÿylda<br />
i◊ so◊ky ez ber ser ker de Je ro mi no ele<br />
düΔÿänçä, dowam et di.<br />
Mon rony◊ döwrün den baΔlap, hökü<br />
met syÿa saty in deÿle ri oturymly ÿerle<br />
ri◊ gün ba tar ser he din den has uza ga<br />
gö çürmäge gö nük di ril di. ≈o nu◊ ne ti jesinde-de,<br />
indeÿleri◊ gün-güzeran görÿän<br />
ÿerleri göwrümi boÿunça barha kiçelÿärdi,<br />
ilaty bol sa gü relÿär di, Δon dan so◊ köp<br />
adam lar hö kü me ti◊ ÿer li ame ri kaly la ra<br />
bo lan gat naΔygy na garΔy çykyΔ etmäge<br />
baΔlady lar. My sal üçin, asly gün do garly,<br />
Günbatarda ÿaΔaÿan Helen Hant Jäkson<br />
atly ze nan „Äs ger mez lik asyry” (1881-<br />
jni ÿyl) atly ki taby ÿazyp, on da in deÿleri◊<br />
düΔen ÿag daÿyny beÿan et mek bi len<br />
halky◊ wy¤dany na täsir et di. Re for matorlary◊<br />
köpüsi indeÿ medeniÿeti agalyk<br />
edi ji me de niÿet bi len garylyp-gatylmaly<br />
diÿip ha sap edÿär di. Fe de ral hökümet,<br />
hatda akÿagyzlary◊ gymmatlyklaryny<br />
we ynam laryny in deÿ ÿaΔlary na<br />
or naΔdyr mak mak sady bi len Pen silwaniÿa<br />
Δtatyny◊ Kar lisl Δähe rin de mek debem<br />
açdy. (Hut Δu mek dep de XX asyry◊<br />
baΔlaryn da Ame ri kany◊ i◊ gowy tür geni<br />
ha sap la nan ÿer li ame ri kaly Jim Torp<br />
meΔhurlyk ga zanypdy.)<br />
1887-n ji ÿyl da ka bul edi len Deÿwisi◊<br />
ka nuny AB≈-ny◊ in deÿler ba bat daky<br />
syÿa satyny üÿt get di. ≈ol ka nun Pre ziden<br />
te urug-taÿpa lary◊ ÿer le ri ni bölmäge<br />
we her maΔga la baΔy na 65 gek tar dan ÿer<br />
bermäge rug sat et di. Bu ÿer ler 25 ÿyl lap<br />
hö kü me ti◊ ga ra magyn da bol maly edildi.<br />
Di◊e Δon dan so◊ ÿe ri◊ eÿe si raÿatlyk<br />
alÿardy we ÿe ri◊ doly hu kukly eÿe si<br />
bolÿardy. Paÿlan man ga lan ÿer ler satlyga<br />
goÿuldy. Gowy niÿet ler bi len iΔle ni lip<br />
dü zü len Δol syÿa saty◊ howply ta rapy-da<br />
bol man dur mady, çün ki ol in deÿle ri◊<br />
ÿe ri ni◊ ulu rak ta la◊a salyn magy na getir<br />
di. Üs te si ne-de, bu ka nuny◊ urug-tire<br />
le ri◊ ho jalyk laÿyn gu ra maçylygy na<br />
ara laΔmagy ola ra mah sus däp-des surly<br />
me de niÿe ti◊ bar ha ÿok edil me gi ne getir<br />
di. 1934-n ji ÿyl da in deÿle ri◊ urug-tire<br />
le ri ni üÿt ge dip gur mak ba ra daky ka-
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
nuny◊ çyk magy hö kü me ti◊ syÿa satyny<br />
ÿe ne üÿt get di. Ol ka nuny◊ mak sady indeÿle<br />
ri◊ urug-ti re we ho jalyk laÿyn durmuΔyny<br />
go ra makdy.<br />
GAP MA-GAR≈YLYKLY<br />
IM PE RIŸA<br />
XIX asyry◊ so◊ky çärÿe gi BirleΔen<br />
≈tat lar üçin döwlet hök mün de<br />
gi◊el me gi ne Δaÿatlyk eden döwür bolup,<br />
Δon da ol At lan tik we ŸuwaΔ umman<br />
laryny◊, Δeÿle-de Mer ke zi Ame rikany◊<br />
çäk le ri ne bi ri-bi rin den uzak da<br />
ÿer leΔen se bit le re öz täsi ri ni ÿe tir me gi<br />
baΔardy. Ÿö ne, AB≈, öz ÿewro paly bäsdeΔle<br />
rin den ta pawutlylyk da, düÿbünden<br />
baΔga ÿö relgäni saÿlap aldy, sebäbi<br />
onu◊ ÿewro paly im pe riÿa la ra garΔy göreΔ<br />
taryhy we de◊i-taÿy bol madyk täsin<br />
de mok ra tik ösüΔi bardy.<br />
XIX asyry◊ ahyryn da ame ri kan ekspansionizimini◊<br />
çeΔmeleri dürli-dürlüdi.<br />
Hal ka ra nuk daÿ na zaryn dan bu im pe rialis<br />
tik paÿhassyzlygy◊ döwri bo lupdy:<br />
ÿewropa döwletleri Afrikadan öz paÿyny<br />
al mak ug run da we in di täze bäs deΔ bo lan<br />
Ÿa po niÿa bi len Aziÿa täsi ri ni ÿe tir mek<br />
hem söwda gat naΔyk laryny ÿo la goÿmak<br />
ugrunda özara güÿçli ÿaryΔa goΔulupdylar.<br />
Amerikalylary◊ köpüsi, Δol sanda Teodor<br />
Ruzwelt, Gen ri Keÿbot Loj we Eliu<br />
Rut ÿaly täsir li Δahs lar AB≈ öz bäh bit le rini◊<br />
howp suzlygyny üp jün et mek üçin, öz<br />
ykdy sady täsir le ri ni hem çäk le ri ni kesgitlemelidigini<br />
duÿÿardylar. Bu garaÿyΔ<br />
harby-de◊iz güÿçlerini◊ uly ygtyÿarlary<br />
we täsiri bolan adamlary tarapyndan hem<br />
uly gol dawa my nasyp boldy. Olar ÿur du◊<br />
ykdy sady we syÿasy howp suzlygyny◊<br />
Δek siz Δer ti bo lan de◊iz gämi le ri ni◊ we<br />
daΔary ÿurt gämi du ral ga laryny◊ sanyny<br />
gi◊elt mek li ge çagyrÿardy lar. Umu man<br />
aÿdany◊da, baΔda kontinentde amerikan<br />
eks pan siÿasyny ak la mak üçin peÿdalany<br />
lan „äΔgär yk bal” ÿö rel ge si in di<br />
täze den galkyndyrylyp, AB≈-ny◊ günba<br />
tar ÿarymΔar da we Ka rib howdanynda,<br />
Δeÿle-de ŸuwaΔ um man se bi tin de<br />
öz täsi ri ni we me de niÿe ti ni gi◊eltmäge<br />
haklydygyny, hat da borç ludygyny hem<br />
tassyklaÿar.<br />
≈ol bir wagt da de mir gazyk de mokrat<br />
laryny◊ dür li bir leΔme le rin den hem<br />
re for ma lary göz leÿän res pub li kaçylary◊<br />
im pe ri aliz me garΔylygy beÿan<br />
edÿän se si-de güÿç lü li gi ne we talaplylygy<br />
na galÿardy. Ne ti je de, ame rikan<br />
im pe riÿasyny◊ ber ka rar edil me gi<br />
ug run da tu tanÿer li lik ÿokdy we ol gapma-garΔylykly<br />
häsiÿe te eÿe di, ko lo ni al<br />
hö kü met le ri bol sa söwda we ykdy sady<br />
me se le ler syÿasy ber ka rarlyk me se le sinden<br />
köpräk gyzyk landyrÿardy.<br />
1867-nji ÿylda Amerikany◊ Russiÿadan<br />
es ki mos lary◊ (inu it le ri◊) we öz ge<br />
ÿer li taÿpa lary◊ ÿaΔaÿan ÿe ri bo lan az<br />
ilatly Alÿas kany satyn al magy onu◊ öz<br />
guryÿer serhetlerini◊ daΔynda bitiren iΔlerini◊<br />
ilkinjisi boldy. Amerikalylary◊ köpü<br />
si ÿur du◊ Δol döwür ki döwlet sek re tary<br />
Wilÿam Sÿuward ta rapyn dan edi len bu<br />
geleΔige biparh garadylar we Alÿaskany<br />
köp lenç „Sÿuwardy◊ se re sapsyzlygy”<br />
ÿa-da „Sÿuwardy◊ buz gu tusy” diÿip<br />
ki ne li at landyrÿardy lar. ≈eÿle-de bol sa,<br />
30 ÿyl dan so◊, Alÿas kany◊ Klon daÿk<br />
derÿasyndan altyn tapylanda, amerikalylary◊<br />
mü◊ler çe si ol ÿe re e◊di we olar dan<br />
kö pü si Δol ÿer de he miΔe lik ÿaΔa ma ga<br />
galdy. 1959-njy ÿyl da Alÿas ka AB≈ny◊<br />
49-njy Δtaty diÿlip yg lan edi lin de, ol<br />
ululyk da Δo◊a çen li i◊ uly Δtat bo lup gelenTehasy◊<br />
ornuny eÿeledi.<br />
1898-n ji ÿyl da bo lup ge çen is pan-ame<br />
ri kan urΔy AB≈-ny◊ taryhyn da öwrüliΔik<br />
pur sady boldy. Ol uruΔ gu ta ran dan<br />
so◊ky birnäçe ÿyly◊ için de AB≈ Ka rib<br />
de◊zi ni◊ içindäki we ŸuwaΔ um manyny◊<br />
or ta laryn daky Aziÿa ke nar lary na go laÿ<br />
bo lan ada la ra doly gö zeg çi lik et me gi we<br />
öz täsi ri ni ÿe tir me gi ga zandy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1890-njy ÿyl lary◊ baΔlary na çen li Ispa<br />
niÿany◊ Täze dünÿädäki birwagt lar<br />
äpet im pe riÿasyn dan di◊e Ku ba bi len<br />
Pu er to-Ri ko galypdy, Fi lip pin ada lary<br />
we lin, Is pa niÿany◊ ŸuwaΔ um man daky<br />
kuwwatyny◊ öze ni bo lup galypdy. Ispa<br />
niÿa bi len uruΔ üç sany esasy sebäbe<br />
görä baΔlanypdy. Is pa niÿany◊ hok mürowanlyk<br />
düz gü ni ne bo lan äh lu mumy<br />
ÿig renç; AB≈-ny◊ oktÿabr ug run daky<br />
gö reΔe duÿgu daΔlygy we bir ta rap dan,<br />
öz halkyny◊ ga raΔsyzlygy ug run da göreΔÿän<br />
(mil let çi), ÿa-da halky na duÿgudaΔlyk<br />
bil dirÿän (sen sa si ona lis tik)<br />
met bu gaty◊ ta gal lasy bi len AB≈-ny◊<br />
halkyn da öz-ö zü◊e ynan mak ÿaly täze<br />
bir ruhy duÿgyny◊ peÿda bol magy Δol üç<br />
sebäp diÿip ha sap lanÿar.<br />
1895-nji ÿylda Kubalylary◊ metropoliÿany◊<br />
eden-et di li gi ne bo lan ga har-gazabyny◊<br />
bar ha art magy oktÿabr ug rundaky<br />
urΔa ÿazdy. Bir leΔen ≈tat lar urΔu◊<br />
gi diΔi ni uly tol gun ma bi len syn laÿardy.<br />
Amerikalary◊ köpüsi kubaly gozgala◊çylara<br />
raÿdaΔlyk bildirÿärdi, ÿöne Prezident<br />
Kliwlend bi ta raplygy sak la magy ma kul<br />
bil di. Em ma, üç ÿyl dan so◊, Mak Kin lini◊<br />
pre zi dent lik eden wagtyn da, AB≈ny◊<br />
„Meÿn” harby gämi si Gawa na gämi<br />
duralgasynda labyrda duran wagty häzire<br />
çen li näbel li ÿag daÿda weÿran edil di.<br />
≈on da 250-den köpräk adamy◊ öl dü rilmegi<br />
we bu barada metbugatda ÿiti makalalary◊<br />
peÿda bolmagy ÿurdu◊ içinde<br />
nägi le li gi◊ ÿaÿra magy na ge tir di. Mak-<br />
Kin li ÿurt da asu dalygy sak la jak bo lup<br />
jan et se-de, birnäçe aÿy◊ için de mu nu◊<br />
ahyryn da ne ti je siz bol jakdygy na gö zi<br />
ÿe ten den so◊, ol ÿa ragly gatyΔmaklygy<br />
teklip etdi.<br />
Is pa niÿa bi len uruΔ gaÿra goÿulmasyz<br />
we ne ti je li boldy. Dowam eden<br />
dört aÿy◊ için de ame ri kaly lar ÿe ke gezek-de<br />
yza çe kil me li bol mady lar. UruΔ<br />
yg lan edi len den bir hep de so◊, ser ker de<br />
Jorj Dÿui 6 gämi den yba rat bo lan gämi<br />
to pary bi len Gon kong dan çykyp, Fi lippin<br />
le re ta rap ug rady. Onu◊ buÿruk lary<br />
esasyn da Δol ÿer de jem le nen is pan gämile<br />
ri ni◊ ame ri kan suwlaryn da he re ket etme<br />
gi ni◊ ö◊ü ni al malydy. Dÿui Δol ÿer de<br />
labyr da du ran Is pan harby gämi le ri ni◊<br />
hem me si ne gapyllyk da ço zup, ÿe ke je-de<br />
ame ri kan es ge ri ni gur ban bermän, der bidagyn<br />
et di.<br />
≈ol bir wagt da Ame ri kany◊ goΔuny<br />
Ku bany◊ Sentÿa go Δähe ri ni◊ go laÿynda<br />
düΔle di we is pan lary birnäçe söweΔde<br />
çalt der bi-dagyn edip, harby gämi leri◊<br />
du ral gasyny oka tutdy. Sentÿa go<br />
aÿlagyn dan ok geç meÿän is pan harby<br />
gämi le ri ni◊ 4 sanysy haÿdap, açyk<br />
de◊ze çykdy, ÿö ne birnäçe sa gat dan so◊<br />
olar çym-pyt rak edil di.<br />
Sentÿagony◊ ÿykylandygy baradaky<br />
ha bar gowΔan dan so◊, bü tin ÿurt da –<br />
Bos ton dan San-F ran sis ko çen li aralykda<br />
jürlewükleri◊ gaty sesi eΔidilÿärdi we<br />
fewrallar galgaÿardy. Gazetler Kuba we<br />
Fi lip pin le re öz ha barçy laryny iber di ler,<br />
olar täze milli gahrymanlar barada gürrü◊<br />
berÿär di ler. Bu uruΔda, esa san, ta pawutla<br />
nan ma ni laly Jorj Dÿui we harby-de◊iz<br />
güÿç ler de par ta men ti ni◊ käti bi we zi pesin<br />
den aÿrylyp, Ku ba gul luk et mek üçin,<br />
meÿle tin çi „ez ber çapyk suwar lar” atly<br />
polkuna serkerdelik eden Teodor Ruzwelt<br />
boldy. Ispaniÿa tiz ÿaraΔyga gelmeklige<br />
çagyrdy we 1898-n ji ÿyly◊ 10-njy dekabrynda<br />
gol çekilen Δertnama laÿyklykda<br />
ol ada da oktÿabr ber ka rar edilÿänçä,<br />
Kuba wagtlaÿynça Amerikany◊ BirleΔen<br />
≈tat lary na be ril di. Çe ken zyÿan laryny◊<br />
öwe zi ne AB≈ Pu er to-Ri ko we Gu am<br />
adalaryny aldy, Filippinler üçin bolsa Ispaniÿa<br />
20 million dollar töledi.
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
De◊iz den a◊yrky ÿer le re eÿe bolmak<br />
Bir leΔen ≈tat lar üçin täze bir tej ri be<br />
boldy. Edil Δo nu◊ ÿaly täze ÿer ler hem<br />
ö◊ hiç wagt gö rül me dik syÿasy ul ga ma,<br />
ÿagny de mok ra tik do landyrylyΔa, ta rap<br />
ymtylyΔa ruh landyryldy.<br />
≈eÿle-de bol sa, AB≈ Fil li pi ni basyp<br />
alan dan so◊ bi rin ji onÿyllygyn da<br />
baΔla nan fi lip pin li le ri◊ oktÿabr ug rundaky<br />
ÿa ragly gö reΔi ni basyp ÿaty ran da,<br />
beÿle ko lo ni al eÿe çi lik we zi pe si ni◊ ö¤üne<br />
tanyΔdygyny duÿdy. 1916-njy ÿyl da<br />
Fi lip pin le ri◊ ilaty mil li ka nun çy karyjy<br />
ÿyg nagyny◊ iki pa la tasyny hem saÿlamak<br />
hu kugyny ga zandy, 1936-njy ÿyl da<br />
bol sa özygtyÿarly Fil li pin Ar ka laΔygy<br />
dö re dil di. Ikin ji Ja han urΔun dan so◊,<br />
1946-njy ÿyl da Fi lip pin ada lary doly garaΔsyzlygyny<br />
ga zandy.<br />
Em ma ŸuwaΔ um many◊ çäk le rin de<br />
AB≈-ny◊ ün sü ni çe ken di◊e Fi lip pin ler<br />
bol mady. Is pan-a me ri kan urΔy bo lan ÿyl<br />
Gawaÿy ada lary bi len täze ara gat naΔyklary◊<br />
baΔla nan ÿyly boldy. Gawaÿy adalary<br />
bi len ö◊ki gat naΔyk lar, esa san di ni<br />
wagyzçy lar we saÿ-sebäp bi len ba ran<br />
söwdagär ler ar kaly ama la aΔyrylÿardy.<br />
1865-n ji ÿyl dan so◊ bol sa ame ri kan<br />
raÿat lary ada lary◊ te bigy baÿlyk laryny,<br />
hu su san Δe ker çi◊rik we ana nas öz leΔdirip<br />
baΔlady lar. 1893-n ji ÿyl da Gawaÿy<br />
ada laryny◊ ko rollyk hö kü me ti daΔary<br />
ÿutr lu lary◊ täsi ri ni◊ so◊u na çyk mak<br />
niÿe ti ni◊ bardygyny aç-a çan äΔgär edende,<br />
ame ri kan te le ke çi le ri bi len ÿer li kethu<br />
da lar agyz bi rik di rip, bi le lik de täze<br />
hö kü me ti düz me gi◊ ug ru na çykdy lar,<br />
so◊ra bol sa ol hö kü met ada lary◊ AB≈ny◊<br />
ha tary na goΔul magy ba ra daky haÿyΔ<br />
bi len ÿüz len di.<br />
AB≈-da ame ri kan es ger le rin den<br />
peÿda lan magy we ko lo ni al eÿe çi lik düzgü<br />
ni ba rasyn daky pi ki ri ni◊ garΔysy na<br />
uly möç ber li na gi le lik le ri◊ beÿan edilme<br />
gi Pre zi dent Kliwlen di we Kong re si<br />
il ki bi len Gawaÿy ada laryny ka bul etmek<br />
den el çekmäge mej bur et di. Em ma<br />
is pan-a me ri kan urΔy sebäp li, bu ÿer lerde<br />
mil let çi lik gaÿyny◊ tur magy na jo gap<br />
edip, 1898-n ji ÿyly◊ iÿulyn da ses le ri◊<br />
ep-es li artyk maçlygyn da Kong res ol adalary◊<br />
AB≈-ny◊ dü zü mi ne ka bul edil megi<br />
ne ses ber di. Ne ti je de, AB≈ Gawaÿy<br />
ada lary na st ra te gi ki mö hüm Perl-Har bor<br />
harby-de◊iz ba zasyny gur ma ga mümkin<br />
çi lik tapdy. 1959-njy ÿyl da, ÿagny 60<br />
ÿyl öza ra bäh bit li gat naΔyk lar dan so◊,<br />
Gawaÿy ada lary AB≈-ny◊ 50-n ji Δtaty<br />
boldy.<br />
1902-n ji ÿyl da ame ri kan goΔun lary<br />
Ku ba dan çykyp gi den le rin den so◊, ol<br />
kagyz ÿü zün de ga raΔsyz döwlet boldy.<br />
Em ma AB≈ he re ket edÿän düz gü ne<br />
howp aba nan pur sadyn da ol ÿe re goΔun<br />
sal mak hu kugyny öz ta rapyn da sak lap<br />
galdy. AB≈ bu hu kuk dan 1934-n ji ÿylda<br />
el çekÿänçä, üç ge zek peÿda landy.<br />
Ku ba doly ga raΔsyzlygy na eÿe bol sada,<br />
1959-njy ÿyl da Fi del Kast ro ka nuny<br />
hö kü me ti ag daryp, Sowet Soÿuzy bilen<br />
mäkäm ara bag lanyΔykly mark sistik<br />
düz gü ni ber ka rar edÿänçä, ol ÿer de<br />
Ame ri kany◊ ykdy sady we syÿasy täsi ri<br />
sak lanyp galypdy.<br />
Ku ba dan gün do gar ta rap da ÿerleΔÿän,<br />
ö◊ Is pa niÿa de giΔli bo lan Pu erto-Ri<br />
ko adasy-da Ku ba bi len Fi lip pinle<br />
ri◊ nus gasy na eÿer di. 1917-n ji ÿyl-da<br />
AB≈-ny◊ Kong re si Pu er to-Ri ko öz kanun<br />
çy karyjy laryny◊ hem me si ni saÿlama<br />
ga hu kuk ber di, em ma Δol bir wagt da<br />
ol AB≈-ny◊ ÿe ri ha sap lanÿardy we onu◊<br />
ilatyna amerikan raÿatlygy berildi. 1950-<br />
nji ÿylda AB≈ Puerto-Riko öz ykbalyny<br />
çözmäge doly ygtyÿar ber di. 1952-n ji<br />
ÿylda geçirilen ähliumumy sala salyΔyk-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
da raÿat lar ÿa döwlet hu kugyn dan ÿa-da<br />
oktÿabr dan el çe kip, o◊a de rek ar ka laΔyk<br />
ag zasy hu kugyny al ma ga ses ber di ler.<br />
Puerto Rikolylary◊ köpüsi erkin barmak<br />
hu kugyn dan peÿda lanyp, Bir leΔen ≈tatla<br />
ra gö çüp git di. Ol ÿer de ola ra AB≈-ny◊<br />
her bir raÿatyny◊ peÿda lanÿan syÿasy<br />
we raÿat hukuklary berildi.<br />
PANAMA KANALY WE<br />
AME RI KA<br />
Is pa niÿa bi len uruΔ ame ri kaly lar da<br />
ÿe ne-de Pa na ma bo gazyny◊ üs ti bi len<br />
At lan ti ka we ŸuwaΔ um man lary birleΔdirÿän<br />
ka naly gur makly ga gyzyk lanma<br />
dö ret di. Dünÿäni◊ söwda edÿän uly<br />
ÿurt lary Δeÿle ka naly◊ de◊iz söwdasy<br />
üçin ze rurdygyny bi reÿÿäm den bäri<br />
bilÿär di ler. El bet de, XIX asyry◊ aÿagynda<br />
fran suz lar Δu lar ÿaly bir ka naly gazyp<br />
baΔlapdy lar, em ma du çar bo lan käbir<br />
kynçylyk lar sebäp li bu iΔi so◊u na çenli<br />
edip bilmän di ler. Ka rib de◊zin de we<br />
ŸuwaΔ um man da yk jam or naΔan AB≈<br />
harby gämi le ri ni bir um man dan beÿleki<br />
si ne çalt ge çir mek de Δeÿle ka naly◊<br />
harby-st ra te gi ki äh miÿe te eÿe di gi ne<br />
doly düΔün di.<br />
XX asyry◊ bo sa gasyn da häzir ki Pana<br />
ma döwle ti ni◊ ÿe rin de Ko lum biÿany◊<br />
de mir gazyk we laÿaty ÿer leΔÿär di. 1903-<br />
n ji ÿyl da Ko lum biÿany◊ Se naty AB≈-a<br />
bu ka naly gur mak we do landyr mak hukugyny<br />
ber mek ba ra daky Δert na many◊<br />
tas la masyny ma kul la magy ret eden halatyn<br />
da, AB≈-ny◊ de◊iz pyÿa da goΔuny<br />
ta rapyn dan gol daw ta pan, sabyr käse leri<br />
do lan pa na maly lar goz ga la◊ tu ruzdylar<br />
we Pa na many◊ Ko lum biÿa dan garaΔsyzlygyny<br />
yg lan et di ler. Bu bö lü nip<br />
aÿry lan täze döwlet des si ne AB≈-ny◊<br />
Pre zi den ti Te odor Ruzwelt ta rapyndan<br />
yk rar edil di. ≈ol ÿyly◊ noÿabrynda<br />
gol çe ki len Δert na many◊ Δert le ri ne<br />
laÿyklyk da Pa na ma AB≈-a At lan tik we<br />
ŸuwaΔ um man lary◊ iki si ni◊ arasyn da<br />
uzap gi den ini 16† guryÿer zo lagyny<br />
çäk siz möh let li kärendä 10 mil li on dolla<br />
ra berÿär we ÿyl da 250 mü◊ dol lar ÿer<br />
salgydyny tö le me li edÿär. So◊ra Ko lumbiÿa<br />
AB≈-dan öwe zi ni◊ bir bö le gi hökmün<br />
de 25 mil li on dol lar aldy. Pa na ma<br />
bi len AB≈ arasyn da bag laΔy lan Δert nama<br />
laÿyklyk da 75 ÿyl dan so◊, 2000-nji<br />
ÿy la go laÿ bu ka nal täze den Pa na ma<br />
döwle ti ni◊ doly ygtyÿary na geç me li dir.<br />
1914-n ji ÿyl da ka naly◊ gur luΔygyny◊<br />
ta mam lan magy pol kownik Jorj Getholsy◊<br />
ÿol baΔçylyk et me gin de alnyp<br />
bar lan in¤e ner lik sun gatyny◊ i◊◊än uly<br />
üs tün li gi boldy. Gur luΔyk wagtyn da tropi<br />
ki je◊◊el le ri◊ Δert le ri ne uÿgun laΔan<br />
gyzzyr ma ke se li ne we tro pik gyzzyrmasy<br />
na garΔy alnyp bar lan gö reΔ ke se li◊<br />
ö◊ü ni alyjy luk mançylygy◊ uly üs tün ligi<br />
ne öwrül di.<br />
Latyn Ame ri kasyny◊ baΔga ÿer lerin<br />
de AB≈ wag tal-wag tal has güÿjeÿän<br />
basy balyjylykly ÿö relgä eÿer di. My sal<br />
üçin, 1900 we 1920-n ji ÿyl lar arasyn da<br />
Bir leΔen ≈tat lar gün ba tar ÿarym to galagyn<br />
da ÿer leΔÿän alty döwle ti◊ içer ki<br />
iΔle ri ne goΔulyΔdy we Ga iti de hem Domi<br />
ni kan res pub li kasyn da öz howandarlygyny<br />
ber ka rar et di; ma hal-ma hal<br />
bol sa öz suwasty gämi le ri ni Ni ka ra guada<br />
goÿdy. 1867-n ji ÿyl da AB≈ Mek sika<br />
da im pe ra tor Mak si mil li any gol daÿan<br />
goΔunyny çy kar magy üçin Fran siÿa<br />
gysyΔ gör kez di. Ÿö ne ÿarym asyr dan<br />
so◊, Mek si ka rewolÿu siÿasyny◊ gi diΔi ne<br />
täsir etmäge gö nük di ren Δowsuzly ga uçran<br />
ta gal la laryny◊ bir par çasy hök mün de<br />
AB≈ Mek si kany◊ de mir gazygyn da ÿü ze<br />
çy kan ha tarly goz ga la◊y basyp ÿatyrmak<br />
we Fran sis ko „Pan çony” Wil lany<br />
bi ka nun diÿip yg lan etmäge sy nanyΔyp,<br />
11 mü◊ es ger iber di.
7-N JI BAP: ÖSÜ≈ WE ÖWRÜ LI≈IK<br />
Is pan-A me ri kan urΔy hem Pa na ma<br />
ka naly bi len bag lanyΔyklyk da harby here<br />
ket ler bi len bir ha tar da AB≈ De mirgazyk<br />
we Gü nor ta Ame ri kany◊ arasynda<br />
hyz mat daΔlygy ÿo la goÿmak da ge rek<br />
bo lan hö kü met binÿadyny dö ret mek de<br />
uly orun tutÿar. 1889-njy ÿyl da AB≈ny◊<br />
döwlet sek re tary Jeÿms Bleÿn jedel<br />
le ri pa ra hatçylykly çöz mek we has<br />
ysnyΔykly ykdy sady ara gat naΔyk lary<br />
ÿo la goÿmak mak sady bi len Gün ba tar<br />
ÿarym to ga lagy◊ 21 ga raΔsyz döwle tini<br />
bir leΔdirÿän gu ra many dö ret mek li gi<br />
tek lip et di. 1890-njy ÿyl da bo lan Bi rin ji<br />
pa na me ri kan mas la hatyny◊ ne ti je sin de<br />
he miΔe lik gu ra ma peÿda bo lup, ol dö redil<br />
me gi ni◊ il kin ji ÿyl laryn da Pan-a me rikan<br />
bi le leΔi gi diÿlip at landyryldy, häzir<br />
bol sa Ame ri kan ÿurt laryny◊ gu ra masy<br />
diÿlip ta nalÿar we onu◊ Δtab-kwar ti rasy<br />
WaΔing ton da ÿer leΔÿär.<br />
Üs te si ne-de, Ger bert Guwe ri◊ we<br />
Frank lin Ruzwel ti◊ hö ki met le ri in di<br />
AB≈-ny◊ Latyn Ame ri kasy ÿurt lary na<br />
gatyΔmak hu ku gun dan el çek di ler. Husu<br />
san-da, Ruzwelt ta rapyn dan 1930-njy<br />
ÿyl lar da ÿö re den höΔniÿet li go◊Δuçylyk<br />
syÿa saty, AB≈ bi len Latyn Ame rikasyny◊<br />
arasyn daky dartgynlylygy◊<br />
gu tar magy na ge ti ren-de bol sa, AB≈ny◊<br />
ö◊ki olary◊ iç ki iΔle ri ne gatyΔan,<br />
Δeÿle hem, onu◊ bir ta raply eden he reket<br />
le ri ze rarly dörän duΔmançylykly garaÿyΔlary<br />
ÿok etmäge ÿar dam et di.<br />
AB≈ WE AZIŸA ŸURT LARY<br />
Fi lip pin ler de we Gawaÿy ada larynda<br />
has-da ymykly or naΔan AB≈ täze<br />
asyry◊ bo sa gasyn da Hy taÿ bi len iΔe◊◊ir<br />
söwda baΔla magy niÿet edinÿär di. Ÿöne,<br />
Hy taÿ Ÿa po niÿa bi len bo lan uruΔda<br />
(1894–1895) ÿe◊len den so◊, ÿewro pa<br />
döwlet le ri onu◊ çägin de harby-de◊iz<br />
ba za laryny gur du lar, ÿer le ri kären desi<br />
ne aldy lar we öz täsir sfe rasyny berka<br />
rar et di lir. Olar di◊e bir Hy taÿ bi len<br />
söwda etmäge artyk maç hu kuk ga zanman,<br />
eÿsem de mirÿol gur luΔygy na we<br />
töwe rekdäki et rap lar daky peÿdaly magdan<br />
lary gazyp al ma ga maÿa goÿma gada<br />
ygtyÿar aldy lar.<br />
Aziÿa bi len dip lo ma tik gat naΔyklaryny<br />
täze baΔlan döwrün de ame rikan<br />
hö kü me ti hem me döwlet le re de◊<br />
söwda ÿe◊il lik le ri ni◊ be ril me gi ni ta lap<br />
et di. ≈eÿle-de bol sa, Uzak Gün do garda<br />
Ÿewro pany◊ im pe ri al döwlet le rinden<br />
bäs leΔik de yza gal mazlyk is le gini◊<br />
ju da uly bo lanlygy ze rarly, onu◊<br />
daΔarky syÿa satyny bir kem siz bol makdan<br />
daΔlaΔdyrÿardy. 1889-njy ÿyly◊<br />
sentÿabryn da Döwlet sek re tary Jon Heÿ<br />
gyzyk lanÿan ta rap lary◊ äh li si ne buÿruk<br />
be ri ji no ta iber di. Bu bol sa „Açyk gapylar”<br />
dokt ri nasyny◊ dö re me gi ne alyp<br />
bardy. Bu Hy taÿ bi len iΔ salyΔjak hemme<br />
döwlet ler üçin Hy taÿy◊ gapy laryny<br />
açÿardy, ÿagny olary◊ gö zeg çi li gindäki<br />
ÿer ler de bir me◊zeΔ söwda müm kin çi likle<br />
ri ni (Δol san da, de◊ güm rük paç laryny<br />
we de◊ gämi du ral ga lar ÿygym laryny<br />
we de◊ de mirÿol nyrh-ba ha laryny)<br />
a◊ladÿardy. Haky kat da, „açyk gapy lar”<br />
bu ko lo niÿa da müm kin çi lik le re hiç hi li<br />
päs gel çi lik siz ÿet mek de mö hüm bir diplo<br />
ma tik çe me leΔmä öwrül di.<br />
1900-n ji ÿyl da Hy taÿda ÿü ze çykan<br />
„boksçy lary◊ goz ga la◊y” hy taÿlylary◊<br />
daΔary ÿurt lu la ra garΔy hü jü mi ni<br />
baΔlangyjy boldy. Iÿun aÿyn da goz gala◊çy<br />
güÿç ler Pe ki ni eÿe le di ler we ol<br />
ÿerdäki daΔary ÿurtly dip lo ma tik missiÿa<br />
la ra hü jüm et di ler. Heÿ Δol ba da<br />
ÿewro pa döwlet le ri ne we Ÿa po niÿa habar<br />
be rip, Bir leΔen ≈tat lary◊ Hy taÿy◊<br />
ter ri to ri al we do landyryΔ hu kuk laryny◊<br />
we „açyk gapy lar” ÿö rel ge si ni◊ ÿoÿulmagy<br />
na hiç ha çan ÿol ber me jek di gi ni<br />
aÿtdy. Goz ga la◊ basylyp ÿatyry lan dan<br />
so◊, ame ri kan meÿil na masyny ama la<br />
aΔyr mak, Hy taÿy weÿran edi ji zyÿan-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
dan go ra mak üçin, Heÿ äh li ukybyny<br />
ulan maly, dip lo ma tik us satlygyny görkez<br />
me li boldy. ≈ol ÿyly◊ oktÿabryn da<br />
Beÿik Bri ta niÿa we Ger ma niÿa „açyk<br />
gapy lar” syÿa saty na eÿerÿän dik le ri ni<br />
we Hy taÿy◊ öz baΔdaklygyny sak la mak<br />
üçin ta gal la et jek dik le ri ni ÿe ne-de bir<br />
ge zek tassyk lady lar. Beÿle ki döwlet lerde<br />
olary◊ gö rel de si ne eÿer di ler.<br />
1907-n ji ÿyl da Pre zi dent Ruzwelt<br />
daΔary ÿurt iΔçi le ri ta rapyn dan dö redilÿän<br />
bäs deΔlik den biyn jalyk bo lan kärdeΔler<br />
ag za lary na eg liΔik edip, AB≈-a<br />
iΔçi güÿjü ni iber me gi wagt laÿyn ça togtat<br />
mak ba ra da haÿyΔ bi len ÿa pon hökü<br />
me ti ne ÿüz len di. Di◊e Δu ÿag daÿ bolaÿma<br />
sa, aslyn da XIX asyry◊ ahyrky<br />
ÿarym ÿyllygy we XX asyry◊ baΔlary<br />
aralygyn da Ame ri ka Ÿa po niÿa bi len<br />
höΔniÿet li ara gat naΔyk da boldy. GaraΔyl<br />
madyk ÿer den ÿü ze çy kan bir zat<br />
– Pre zi dent Ruzwel ti◊ Rus-Ÿa pon urΔy<br />
döwrün de araçylyk et me gi boldy. ≈on da<br />
ol Ger ma niÿa bi len Fran siÿany Orusÿeti◊<br />
ta rapy na ge çip, Ÿa po niÿa garΔy urΔa<br />
baΔ goΔmazly ga çagyrdy. Pa ra hatçylyk<br />
yla laΔygy na gel mek de eden ta gal la lary<br />
üçin, Ruzwelt 1906-njy ÿyl da No bel<br />
baÿragy na my nasyp boldy. 9
CHAPTER<br />
8- N JI<br />
BAP<br />
NÄGI LE LIK WE<br />
ÜŸT GE DIP<br />
GUR MAK<br />
Pen silwa niÿa Δaÿo lun da<br />
ses ber mek hu kugyny◊<br />
be ril me gi ni◊ ta rap darlaryny◊<br />
ÿö riΔi, WaΔing ton,<br />
Ko lum biÿa ok rugy,<br />
1913-n ji ÿyly◊ 3-n ji marty
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
„Progressiw häsiÿetli<br />
bolmasa, beÿik demokratiÿa<br />
beÿik hem bol maz, on dan<br />
demokratiÿa-da bolmaz.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Te oder Ruzwelt, 1910-njy ÿyl<br />
MÜLK DAR LARY÷<br />
NÄRAZYLYKLARY WE<br />
KÖPÇÜLIKLEŸIN<br />
H E R E K E T I ÷ ŸO K A RY<br />
G Ö T E R I L M E GI<br />
Oba ho jalygyn daky haÿran galdyryjy<br />
ösüΔe ga ra maz dan, ame ri kaly mülk darlar<br />
üçin XIX asyr kyn döwür boldy. Bu<br />
kynçylyk la ra ÿa ra maz ÿag daÿlar, ÿagny<br />
er bet howa Δert le ri, top ragy◊ arryk lamagy,<br />
esasy oba ho jalyk ekin le ri ni◊ aΔa<br />
köp ön dü ril me gi, döwlet ta rapyn dan ÿeter<br />
lik gol dawy◊ bol mazlygy, daΔarky<br />
ykdy sady Δert le re mülk dar lary◊ baknaçylygyny◊<br />
art magy sebäp bo lupdy.<br />
Olary◊ i◊ wajyby önü mi◊ has aΔa artyk<br />
ön dü ril me gi di.<br />
Asyry◊ tu tuΔ II ÿarymyn da bir gektar<br />
dan alynÿan hasyly artdyr ma ga<br />
ÿar dam eden me ha nizm leΔdir me gi◊<br />
kämil leΔme gi bi len bir ha tar da be je rilip<br />
ekilÿän meÿdan lary◊ gek tar sany-da<br />
ep-es li artdy, de mirÿol lary◊ çe kil me gi<br />
we säh ra ÿer ler den ÿer li in deÿle ri◊ kemkem<br />
den göç me gi ÿur du◊ gün ba taryn da<br />
ÿaΔaÿyΔ üçin täze ÿer le ri aç ma ga Δert<br />
dö ret di. Ka na da, Ar gen ti na we Awst raliÿa<br />
ÿaly ÿurt lar da-da oba ho jalyk ÿerle<br />
ri ni◊ Δu nu◊ ÿaly gi◊el me gi ame ri kan<br />
oba ho jalyk önüm le ri ni◊ sal damly bö legi<br />
satylÿan hal ka ra ba zar laryn daky kynçylygy<br />
has-da artdyrdy.<br />
Gö çeg çi ler gün ba ta ra süÿΔdük le riçe,<br />
haryt laryny ba zar la ra ÿe tir mek üçin,<br />
olary◊ de mirÿol la ra bo lan ze rurlyk lary<br />
artdy. ≈ol wagt lar mülk dar lar se na gat<br />
haryt laryny ÿo kary ba ha dan alÿardy lar.<br />
Nyrh lary◊ ÿo kary bol magy bol sa Kongres<br />
ta rapyn dan bel le nen we gün do gar<br />
se na gatçy laryny◊ bäh bi di üçin gol danan<br />
ba ha lary◊ ne ti je si di. Wagty◊ geçme<br />
gi bi len or ta gün ba tar we gün do gar<br />
mülk dar lary öz emläk le ri ni gi rew goÿan<br />
bank lary na ber gi dar bo lup çykdy lar.<br />
Gü nor ta da ho jalyk lary◊ bir leΔme gini◊<br />
Δowsuzlyk lary oba ho jalygy na uly<br />
öz ge riΔlik le ri ge tir di. Olary◊ i◊ ulusy<br />
ÿar pasy na ber mek ul gamydyr. Bu ulgam<br />
boÿun ça kären de çi ler ho jaÿyn laryna<br />
to hum we önüm den öt ri ge rek bolan<br />
çyk dajy lary üçin alÿan hasylyny◊<br />
ÿarpysy na çen li ber me li di ler. Gü nortany◊<br />
ga raÿagyz mülk dar laryny◊ 80<br />
gö te ri mi ne çen li si we akÿagyz mülkdar<br />
lary◊ 40 gö te ri mi Δol tap dan düΔüri<br />
ji ul ga ma laÿyklyk da iΔleÿär di ler we<br />
ÿaΔaÿardy lar.<br />
Ÿar paçy lary◊ ag la basy he miΔe ber gidardy,<br />
ber gi den çyk mak üçin bol sa di◊e
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
bir ÿol bardy, ol hem ekin meÿdan laryny<br />
gi◊elt mek di. Bu ÿag daÿ pag tany◊ we<br />
temmäki ni◊ artyk maç ön dü ril me gi ne,<br />
Δo nu◊ ne ti je sin de-de önüm le ri◊ gymmatyny◊<br />
pe se düΔme gi ne we top ragy◊<br />
mun dan beÿläk-de arryk la magy na getirÿär<br />
di.<br />
Greÿnj ler he re ke ti ni dö ret mek bi len<br />
umumy oba hojalyk meselelerini çözmek<br />
ugrunda ilkinji guramaçylykly tagallalar<br />
edil di. 1867-n ji ÿyl da AB≈-ny◊ Oba hojalyk<br />
ministrligini◊ gullukçylary tarapyndan<br />
esaslandyrylan „Greÿnj” hereketi ilki<br />
baΔda ag la ba mülk dar ho jalyk laryny◊<br />
ÿüz be-ÿüz bo lan üz◊e li gi ne garΔy göreΔmek<br />
mak sady bi len jemgyÿet çi likköp<br />
çü lik çäre le ri ni alyp bar ma ga köp<br />
üns ber di ler. Beÿle çäre le re gat naΔÿan<br />
aÿal-gyz lar maddy taÿdan höwes len dirilÿär<br />
di. 1873-n ji ÿyly◊ dowlun dan so◊<br />
„Greÿnjler” hereketini◊ 20000 sany köpcü<br />
lik leÿin to pary dö re di lip, olary◊ bir<br />
ÿarym milliona golaÿ agzasy bardy.<br />
Greÿnj ler öz le ri ni◊ hu susy ba zar ulgamyny,<br />
dü kan laryny, önü mi gaÿta dan<br />
iΔleÿän uly bol madyk zawod-fab rik le rini<br />
we ko ope ra tiwle ri ni dö ret di ler. Ondan<br />
daΔary bu he re ket 1870-n ji ÿyl lar da<br />
käbir syÿasy üs tün lik ler hem ga zandy.<br />
En çe me Δtat de mirÿol hyz mat lary na<br />
goÿlan ba ha lary we am bar nyrhyny çäklen<br />
dirÿän Greÿnj le ri◊ ka nun laryny-da<br />
ka bul et di ler.<br />
1880-n ji ÿy la çen li bu he re ket<br />
ÿatyΔyp baΔlady we onu◊ ÿe ri ne mülk dar<br />
bir leΔik le ri dö re dil di. 1890-njy ÿyl da bu<br />
bir leΔi gi◊ he re ke ti Nÿu-Ÿork dan baΔlap,<br />
Ka li for niÿa çen li aralyk daky mülk darlary◊<br />
1,5 mil li onyny özün de jem leÿär di.<br />
≈o◊a me◊zeΔ bo lan af ro-a me ri kan gu ramasyny◊<br />
ga raÿagyz mülk dar lary◊ mil li<br />
bir leΔme si ni◊-de ha taryn da bir mil li ondan<br />
geçÿän ag za bardy.<br />
Il ki baΔda mülk dar lar bir leΔik le ri<br />
anyk ykdy sady mak sat na maly syÿasy<br />
gu ra mady lar. Mak sat na many◊ ir ki basgan<br />
çagy na görä, onu◊ mak sady „olary<br />
synpy ka nunçy karyjylyk dan we jem lenen<br />
maÿa göz gyzdyr mak dan go ra mak<br />
üçin, Ame ri kany◊ mülk dar laryny birleΔdir<br />
mek den” yba ratdy. Olary◊ maksat<br />
na masy düz gün leΔdirmäge, ÿagny<br />
de mirÿol lary◊ doly mil li leΔdi ril me gi ne;<br />
karz lary ÿe◊let mek üçin, pu lu◊ hüm meti<br />
ni◊ gaçyryl magy na: ba ha lary◊ ar zanladyl<br />
magy na, döwlet sak lawha na laryny<br />
dö retmäge we karz pul dan alynÿan gö teri<br />
mi azalt ma ga çagyrÿardy.<br />
1880-n ji ÿyl lary◊ ahyr laryn da uza ga<br />
çe ken gu rakçylyk gün ba tar da ÿer leΔÿän<br />
beÿik säh ralygy büs-bü tin toz durdy.<br />
Dört ÿyl gu rakçylyk wagtyn da gün batar<br />
Kan zas öz ilatyny◊ ÿarsyny ÿi tir di.<br />
1980-n ji ÿyl da ÿur du◊ taryhyn da i◊ ÿokary<br />
ba ha lary◊ bi ri bo lan „Mak kin li ni◊<br />
ba hasy” gi ri zi len den so◊, ÿag daÿ has-da<br />
ÿa ra maz laΔdy.<br />
1890-njy ÿy la çen li mülk dar lary◊<br />
nägi le li gi i◊ ÿo kary de re je si ne baryp<br />
ÿet di. Mülk dar bir leΔik le ri gü nor ta daky<br />
öz le ri ne duÿgu daΔlyk bil dirÿän de mokrat<br />
lar ÿa-da gün ba tar daky üçün ji çakla◊,<br />
par tiÿa lar bi len hyz mat daΔlyk edip,<br />
syÿasy häki miÿe ti eÿe lemäge-de synanyΔyk<br />
et di ler. Hut Δol he re ket ler-de<br />
täze üçün ji bir syÿasy par tiÿa – „po pulist<br />
ler” atly par tiÿa ÿü ze çykdy. He ni ze<br />
çen li ame ri kan syÿa satyn da bü tin sähra<br />
lary we gowa ça meÿdan laryny gurΔap<br />
alan beÿle ÿaÿba◊ dy za ma bol mandy.<br />
1890-njy ÿyl da ka nun çy karyjy gu ra malar<br />
da bo lan saÿlawlar da gü nor ta we günba<br />
tar Δtat lary◊ häki miÿet le ri ni◊ 12-sin de<br />
täze par tiÿa lar dö re dil di, on dan baΔga-da<br />
ol par tiÿa Kong re se on lar ça po pu list sena<br />
tor we we kil iber di.<br />
„Po pu list ler” adyny alan par tiÿa özüni◊<br />
bi rin ji gu rul taÿyny 1892-n ji ÿylda<br />
ge çir di. On da mülk dar lary◊, iΔçi leri◊<br />
we öz ger di ji gu ra ma lary◊ we kil le ri<br />
Neb ras ka Δtatyn daky Oma ha Δähe rin de<br />
duΔuΔdy lar. Olar AB≈-ny◊ syÿasy ul-
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
gamyn daky se na gaty◊ we täjir çi li gi◊<br />
kök alan, ta ma◊y üzäÿme li pa ra horlyk<br />
bäh bit le ri ne ba ha ber mek li gi ka rar et diler.<br />
Gu rul taÿy◊ mün be rin den Δeÿle sözler<br />
aÿdyldy:<br />
„Biz ruhy, syÿasy we maddy betbagtçyly<br />
ga ge ti ri len ÿur du◊ mer ke zinde<br />
duΔuΔÿarys. Kor rup siÿa saÿlawlary◊<br />
ö◊üsy rasyn daky möwsüm ler de, ka nun<br />
çy karyjy gu ra ma lar da, Kong res de we<br />
hat da kazyÿet ler de-de agalyk edÿär& ≈ol<br />
bir ada latsyz döwlet ul gamyn dan dörän<br />
iki sany ägirt uly synp dan – yk man da lar<br />
we millionerler ösüp ÿetiΔÿärler”.<br />
Olary◊ iΔ meÿil na masyny◊ zi nele<br />
ri ni◊ amaly paÿy ÿer le ri paÿla mak,<br />
ara gat naΔyk we ma liÿe, kü müΔ pul lary<br />
ir gin siz zik ge le mek ÿaly me se le le re gönük<br />
di ri len di.<br />
1892-n ji ÿyl daky pre zi dent<br />
saÿlawlaryn da po pu list ler gün ba tar da<br />
we gü nor ta da öz le ri ni◊ güÿjü ni gör kezdi<br />
ler, olary◊ kan di daty bir mil li on danda<br />
köp ses aldy. Ÿö ne pul me se le si, has<br />
takygy, altyn pul ug run da gö reΔen le ri◊<br />
ter si ne kü müΔ puly goÿber mek ug rundaky<br />
gö reΔ me se le si tiz wagt dan beÿleki<br />
ala da lary◊ üs tü ni dol durdy. Gün ba tar<br />
we gü nor ta mülk darçylygyny◊ we kille<br />
ri AB≈-ny◊ gün do garyn daky se na gat<br />
mer kez le ri ni◊ iΔçi le ri ni◊ gol da magynda<br />
kü müΔ puly möç ber siz çy kar ma ga<br />
baΔla magy ta lap et di ler. Olar öz le ri ni◊<br />
howsa la düΔme gi ni◊ sebäbi ÿurt da dolanyΔyk<br />
da nagt pu lu◊ ÿok lugydyr diÿip<br />
ha sap laÿardy lar. Eger-de pu lu◊ goÿberi<br />
liΔi ni◊ möç be ri artdyryl sa, on da oba<br />
ho jalyk önüm le ri ni◊ nyrhyny galdyr maga<br />
we se na gat da iΔ hakyny artdyr ma ga,<br />
Δeÿle hem, ola ra bo lan ber gi le ri hüm meti<br />
ga çan pul bi len üzmäge müm kin çi lik<br />
be rer diÿip ynandyrdy lar. Bu me se le lere<br />
has bi perwaÿ se redÿän to par lanyΔyklar<br />
we ma liÿe ul gamyny◊ gul lukçy lary<br />
beÿle ki bir ta rap dan pu lu◊ hüm me ti ni◊<br />
gaç magyny tog tadyp bol maz we döwlet<br />
lüt ga lar diÿip ha sap lady lar. Olary◊ piki<br />
ri çe bu ÿag daÿy di◊e altyn pu lu◊ durnuklylygy<br />
üp jün edip bil jek di.<br />
1893-n ji ÿyly◊ ma liÿe dowly bu çekiΔme<br />
lerdäki dartgynlylygy güÿç len dirdi.<br />
Gü nor ta daky we or ta gün ba tar daky<br />
bank lar bir-bi ri ni◊ yzyn dan toz du lar;<br />
iΔsiz lik ös di, oba ho jalyk önüm le ri ni◊<br />
nyrhy gaty pe sel di. Bu ykdy sady çykgynsyz<br />
ÿag daÿlar we Pre zi dent Grower<br />
Kliwlen di◊ bu me se le le ri çözmäge<br />
ukypsyz bo lup çyk magy tas de mok ra tik<br />
par tiÿany◊ dar ga magy na ge ti rip di. 1896-<br />
njy ÿyl daky pre zi dent saÿlawlaryny◊ golaÿlaΔmagyny◊<br />
esasyn da kü müΔ pu lu◊<br />
çy karyl magyny gol dap çykyΔ eden demok<br />
rat lar bi len po pu list ler bir leΔdi ler.<br />
De mok rat lary◊ Δol ÿyl da ge çi rilen<br />
gu rul taÿy Ame ri kany◊ syÿa satyny◊<br />
taryhyn da söz le nen söz le ri◊ i◊ meΔhurlaryny◊<br />
bi ri ni◊ Δaÿady boldy. „Adamzady<br />
altyn haç da hor la mazly ga” diÿen<br />
çagyryΔ bi len gu rul taÿy çagy ran, Nebras<br />
ka Δtatyn dan kü müΔ pu lu◊ ta rap dary<br />
ÿaΔ Wilÿam Jen nings de mok rat lar dan<br />
pre zi dent li ge kan di datly ga gör ke zil di.<br />
Po pu list ler hem ony kan di dat görkez<br />
di ler. Olary◊ öz le ri ni◊ mam ladygyny<br />
gör kez me li pur sady ge lip di. Ka li for niÿadan<br />
we Ori gon dan baΔga onu◊ üçin tu tuΔ<br />
gü nor ta we gün ba tar se bit le ri, ses be rende<br />
bol sa, Braÿan gür ilatly we se na gatly<br />
de mir gazyk da we gün do gar da ÿe◊liΔe<br />
se zewar boldy we res pub li kaçy Wilÿam<br />
Mak kin li pre zi dent saÿlanyldy.<br />
So◊ky ÿyl, aÿratyn-da Alÿas kada<br />
we Ÿu kon da altyny◊ tapyl magy bilen<br />
ÿur du◊ ma liÿe ÿag daÿy gowu laΔdy.<br />
1898-n ji ÿyl daky Is pan-A me ri kan urΔy<br />
po pu list me se le le rin den ÿur du◊ ün sü ni<br />
sowdy. Hat da, he re ket Δowsuz ta mamla<br />
nan da bol sa, onu◊ pi kir ÿö ret me le ri<br />
ÿaΔa magyny dowam et di. ≈ol oÿ-pi kirle<br />
ri◊ kö pü si so◊ky iki onÿyllyk da ka bul<br />
edi len ka nun la ra gi ri zil di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
I≈ÇI GÖ RE≈I<br />
XIX asyry◊ se na gat iΔçi si ni◊<br />
dur muΔy ÿe◊il bol mady. Hat da, gowy<br />
diÿlen wagt lar da-da iΔ haky ujypsyzdy,<br />
iΔ sa gat lary köp di we iΔ Δert le ri hatarlydy.<br />
Mil le ti◊ ösüΔi bi len dörän bar ja<br />
baÿlyk-da onu◊ iΔçi le ri ne sarp edilÿär di.<br />
Esa san-da, se na gaty◊ käbir pu dak larynda<br />
iΔçi güÿjü ni◊ uly bö le gi ni düzÿän<br />
we köp lenç er kek adam la ra tö lenÿän iΔ<br />
hakyny◊ ujypsyz bö le gi ni alÿan aÿalgyz<br />
lary◊ we ça ga lary◊ ÿag daÿy gaty<br />
er bet di. Aram-a ram bo lup durÿan ykdysady<br />
çykgynsyzlyk lar se na gat iΔçi le ri ni◊<br />
iΔ haky na we iΔsiz li gi◊ ÿo kary de re je li ligi<br />
ne ÿa ra maz täsir edip, ÿur du◊ hal-ÿagdaÿyny<br />
pe seldÿär di.<br />
≈ol bir wagt da, teh no lo gi ki täze lik ler<br />
zäh met ön dü ri ji li gi ni ÿo kar landyr ma ga<br />
ÿar dam edip, hünär li iΔçi le re bo lan is legi◊<br />
azal magy na ge tir di. IΔlemäge howes<br />
bil di rip, daΔary ÿurt lar dan gö çüp ge lenle<br />
ri◊ sanyny◊ um masyz de rejä ÿet megi<br />
1880–1910-njy ÿyl lar aralygyn da 18<br />
mil li ona go laÿ bo lup, hünär siz iΔçi le ri◊<br />
sanyny◊ has-da art magy na ge tir di.<br />
1874-n ji ÿy la çen li, ÿagny, Mas sa çusets<br />
Δtatyn da aÿal lary◊ we ça ga lary◊ gije-gün<br />
di zi◊ dowamyn da 10 sa gat iΔ günü<br />
ni bellän bi rin ji ka nun ka bul edilÿänçä,<br />
haky kat da, ÿurt da zäh met ba ra da hiç hi li<br />
ka nun ÿokdy. Di◊e 1930-njy ÿyl dan so◊<br />
fe de ral hö kü met Δu me seläni çözmäge<br />
iΔe◊◊ir gat naΔyp baΔlady. ≈ol ÿy la çen li<br />
„iΔ meÿdany” bü tin li gi ne iΔçi ler ba ra da<br />
däl-de, se na gat eÿe le ri ni◊ ala da lary bilen<br />
meΔgul lanÿan döwlet we ÿer li häkimiÿet<br />
le ri◊ elin de galypdy.<br />
XIX asyry◊ ikin ji ÿarymy na mah sus<br />
bo lan we maÿany◊ um masyz muk daryny,<br />
häkim li gi we hazy nany do lulygy na öz<br />
elin de jemlän „goΔulyΔmazlyk” hilli<br />
ka pi ta lizm, wag tal-wag tal ul gamy◊<br />
garΔysy na çykyΔ edÿän le re gö nük di rilen<br />
ka nun lary çy karÿan ka nuny ul gam<br />
ta rapyn dan gol danÿardy. ≈un luk da, olar<br />
Δol döwrü◊ pel se pe si ni◊ tagly mat laryna<br />
eÿerÿär di ler. Jon Rok fel le ri◊ aÿdyΔy<br />
ÿaly: „Uly kär ha na te le ke çi li gi ni◊ ösüΔi<br />
Δo◊a ukyply bo lan lary◊ ÿaΔa mak me sele<br />
si dir”. Bu „so si al darwi niz mi ni◊” tarap<br />
dar lary köp boldy. Olar te le ke çi lik de<br />
düz gün leΔdir mek üçin edi len her bir synanyΔyk<br />
gör nüΔle ri◊ öz ge riΔi ni◊ te bigy<br />
ÿag daÿy na garΔylyk gör ke ze ne ba rabardyr<br />
diÿÿär di ler.<br />
Ÿö ne ka pi ta liz mi◊ pi da lary na Δeÿle<br />
bi perwaÿlygy◊ gym maty örän ÿo kary<br />
boldy. Mil li on lar ça adamy◊ ÿaΔaÿyΔ<br />
we iΔ Δert le ri örän er bet leΔip di, ömür lik<br />
garyplyk dan dyn mak umydy we li gaty<br />
ujypsyzdy. Has so◊rak 1900-njy ÿyl da<br />
Bir leΔen ≈tat lar da iΔ bi len bag lanyΔykly<br />
ölü mi◊ de re je si dünÿäni◊ beÿle ki ösen<br />
se na gatly ÿurt lary◊ky dan has ÿo kary dere<br />
je de di.<br />
Se na gat iΔçi le ri ni◊ kö pü si ni◊ 10 sagatlyk<br />
(polat senagatynda 12 sagatlyk) iΔ<br />
gü ni dowam edÿär di, edÿän ga zanç lary<br />
weli, adam Δekilli ÿaΔamaga zerur bolan<br />
ha ra jat dan 20–40 gö te rim azdy. IΔleÿän<br />
ça ga lary◊ ÿag daÿy has-da ÿa ra mazlaΔypdy.<br />
1870–1900-njy ÿyl lar aralygynda<br />
ça ga iΔçi le ri◊ sany iki es se artypdy.<br />
Mil li de re je de iΔçi ler bir leΔme le rini<br />
dö retmäge edi len il kin ji uly ta gal la<br />
1869-njy ÿyl da Zäh met pälwan laryny◊<br />
asylly gu ra masyny◊ dö re dil me gi bilen<br />
bag lanyΔyklydyr. Pen silwa niÿa<br />
Δtatyny◊ Fi la del fiÿa Δähe ri ni◊ geÿim<br />
tikÿän fab ri gi ni◊ iΔçi le ri ta rapyn dan döre<br />
di lip, ga raÿagyz lary, aÿal-gyz lary we<br />
mülk dar lary özün de jem leÿan bu adaty<br />
jemgyÿe ti◊ gapysy äh li iΔçi ler üçin<br />
açykdy. Zäh met pälwan laryny◊ asylly<br />
gu ra masy du ra-ba ra güÿç top lady we<br />
ahyry 1885-n ji ÿyl daky iΔ taΔlaÿyΔda<br />
de mirÿol han nasy Jeÿ Ga ul dan üs tün<br />
çyk magy◊ höt de sin den gel di. Bir ÿyly◊<br />
dowamyn da ol öz ha tar lary na 500000<br />
iΔçi ni bir leΔdir di.
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
Tiz wagt dan „Zäh met pälwan laryny◊<br />
asylly gu ra masyny◊” iΔi pe se gaç maga<br />
baΔlady we kem-kem den olary◊ dere<br />
gi ne Ame ri kan zäh met fe de ra siÿasy<br />
(AZF) dö re dil di. Bu gu ra ma il ki açy lan<br />
döwrün de temmäki se na gatyny◊ kärdeΔler<br />
ar ka laΔygy gu ra masyny◊ ö◊ki<br />
baΔtu tan laryny◊ bi ri Se mu el Gom pers<br />
ÿol baΔçylyk et di, özi-de ol üç dan tutma<br />
hem me ler üçin bol man, di◊e hünärli<br />
iΔçi ler üçin açy lan gu ra mady. Onu◊<br />
mak sady sa dalyk we aÿdy◊lykdy, emma<br />
ol syÿa sa ta çap raz gelÿär di, ÿagny<br />
onu◊ mak sady iΔ hakyny galdyr mak dan,<br />
iΔ gü nü ni gys galt mak dan we zäh met<br />
Δert le ri ni gowu landyr mak dan yba ratdy.<br />
IΔ ÿü zün de Gom pers iΔçi he re ke ti ni ö◊ki<br />
zäh met baΔtu tan laryny◊ eÿe ren we goldan<br />
so si alis tik pi kir le rin den sowma ga<br />
ÿar dam et di.<br />
IΔçi le ri◊ mak sady we maÿany◊ be reket<br />
siz li gi ni◊ ne ti je si ÿur du◊ taryhyn da<br />
i◊ gö dek iΔçi dawa-jen je li ni◊ dö re me gine<br />
sebäp boldy. Olary◊ bi rin ji si 1877-nji<br />
ÿyl da bo lup, on da zäh met hakyny◊ 10<br />
gö te rim azaldyl magy na ga har edip, ÿurdu◊<br />
äh li de mirÿol iΔçi le ri uly iΔ taΔlaÿΔa<br />
çykdy. IΔ taΔlaÿyΔlary bes et dir mek üçin<br />
edi len sy nanyΔyk lar birnäçe Δäher ler de:<br />
Bal ti mor da (Me riländ Δtaty), Çi ka goda<br />
(Ili noÿ Δtaty), Pits burg da (Pen silwaniÿa<br />
Δtaty), Buf fa lo da (Nÿu-Ÿork Δtaty)<br />
we San-F ran sis ko da (Ka li for niÿa Δtaty)<br />
köp çü lik leÿin goz ga la◊la ra we bi düzgün<br />
çi lik le re ge tir di. Hat da, iΔ taΔlaÿyΔ<br />
bes edilÿän çe, birnäçe ÿe re fe de ral<br />
goΔun laryny ug rat maly boldy.<br />
Bu wa ka dan do kuz ÿyl ge çen den<br />
so◊, Heÿmar ket St rit-de baΔga bir waka<br />
bo lup geç di. Kim dir bi ri Çi ka go daky<br />
Mak kor mik Harwes ter kom pa niÿasynda<br />
Δol pur sat da geçÿän iΔ taΔlaÿΔyny ara<br />
alyp mas la hat laΔma ga ÿyg na nan adamlary◊<br />
arasy na bom ba taΔlapdyr. Ne ti jede,<br />
so◊ky ba sa-baslyk da 9 adam ölüp,<br />
60 adam ÿa ra lanypdyr.<br />
In di ki iΔ taΔlaÿyΔ 1892-n ji ÿyl da<br />
Pen silwa niÿa Δtatyny◊ Homs ted Δäherindäki<br />
Kar ne gi ni◊ po lat kär ha nasyn da<br />
bo lup geç di. Gyz ga la◊ly iΔ taΔlaÿyΔlary<br />
bes et dir mek üçin, kom pa niÿa ta rapyndan<br />
haky na tu tu lan 300 ga rakçy dan<br />
yba rat bo lan to par po lat we ga ra me tallurgiÿa<br />
senagaty birleΔigini◊ geçirÿän iΔ<br />
taΔlaÿΔy na gat naΔÿan lary oka tutdy we<br />
olary◊ 10-usyny öldürildi. Netijede, kärdeΔler<br />
ar ka laΔygyny◊ ag zasy bol madyk<br />
haky na tu tu lan iΔçi ler den dü zü len Mil li<br />
gwar diÿa çagyryldy we iΔ taΔlaÿyΔ bes<br />
edildi. 1937-nji ÿyla çenli kärdeΔler arkalaΔygy<br />
guramasy zawoda goÿberilmedi.<br />
Iki ÿyl dan so◊ Çi ka gony◊ go laÿyndaky<br />
Pul men Pa las kom pa niÿasyn da iΔ<br />
hakyny◊ azaldyl magy iΔ taΔlaÿyΔla ra getir<br />
di. Bu iΔ taΔlaÿyΔ ame ri kan de mirÿolçu<br />
laryny◊ kär deΔler ar ka laΔygyny◊<br />
gol da magyn da ÿur du◊ de mirÿol toplumyny◊<br />
köp bö le gin de he re ke ti togtatdy.<br />
Ÿag daÿy◊ ÿa ra maz laΔÿandygy<br />
üçin, ö◊ de mirÿol kom pa niÿasyn da hukuk<br />
iΔgäri bo lan AB≈-ny◊ baΔ kazysy<br />
Ri çard Ol ni ÿol lar da he re ke ti aç mak<br />
mak sady bi len, 3000-den köp adamy◊<br />
adyn dan sy nanyΔyk et di. So◊ra kärdeΔler<br />
ar ka laΔyk laryny◊ ot lu lary◊ here<br />
ke ti ne gatyΔmagyny ga da gan edÿän<br />
fe de ral kazyÿe ti◊ ka rary çy karyldy. Bidüz<br />
gün çi li gi◊ dowam eden li gi üçin, Prezi<br />
dent Kliwlend ol ÿe re goΔun iber di we<br />
ahyryn da iΔ taΔlaÿyΔ bes edil di.<br />
Dünÿä hal ka ra iΔçi le ri ni◊ gu ra masy<br />
i◊ barlyΔyksyz kär deΔler ar ka laΔygy birleΔme<br />
le ri ni◊ bi ri boldy. Zäh met Δert leri<br />
ni gowu landyr mak ug run da gö reΔmek<br />
üçin, gün ba tary◊ mag dan iΔçi le ri ni◊<br />
kär deΔler ar ka laΔygy ta rapyn dan döre<br />
di len Dünÿä hal ka ra iΔçi le ri ni◊ gura<br />
masy ÿa-da olary köp lenç „yr ga lar”<br />
diÿip at landyryΔlary ÿaly, esa san-da<br />
1903-n ji ÿyl da Ko lo ra do da dag-magdan<br />
iΔçi le ri ni◊ iΔ taΔlaÿΔyn dan so◊ Δöhrat<br />
landy we aÿratyn gö dek lik bi len ba-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
sylyp ÿatyryldy. Synpy gö reΔe aç-a çan<br />
çagyr mak bi len yr ga lar 1912-n ji ÿyl da<br />
Mas sa çu sets Δtatyny◊ Lo rens dok ma<br />
kär ha nasyn da kynlyk bi len ÿe◊iΔ ga zanan<br />
laryn dan so◊, öz ta rapy na köp pi kirdeΔ<br />
çek di ler. Ÿö ne, gu ra many◊ Bi rin ji<br />
Ja han urΔuny◊ or ta laryn da iΔi tog tat maga<br />
çagyryΔy onu◊ hö kü met ta rapyn dan<br />
1917-n ji ÿyl da der bi-dagyn edil me gi ne<br />
we ahyr ne ti je de ol gu ra many◊ ÿok edilme<br />
gi ne ge tir di.<br />
ÖZ GERT M E LE R I ÷<br />
GÜŸJEMEGI<br />
1900-n ji ÿyl da bo lan pre zi dent<br />
saÿlawlary ame ri kaly la ra Mak kin li ni◊<br />
do landyryjy laryny◊ iΔi ne, aÿratyn-da,<br />
onu◊ daΔary syÿa saty na ba ha ber mekli<br />
ge ÿol açdy. Fi la del fiÿa da (Pen silwaniÿa<br />
Δtaty) res pub li kaçy lar Is pa niÿa<br />
bi len urΔu◊ ÿe◊iΔli ta mam lan magy,<br />
ykdy sadyÿet de iΔle ri◊ gowu laΔmagy<br />
we „açyk gapy lar syÿa satyny◊” kö megi<br />
bi len täze alyΔ-çalyΔ ba zar lary na ÿol<br />
aç makly ga uly ta gal la lar edi len di gi mynasy<br />
bet li da ba ra gur nady lar. Mak kin lini◊<br />
täze den we zipä saÿlan mak me se le si<br />
çö zül di. Ÿö ne öz ÿe◊Δi ni◊ hö zi ri ni görmek<br />
o◊a uzak miÿes ser et me di. 1901-nji<br />
ÿyly◊ sentÿabryn da, Mak kin li Buf fa lodaky<br />
ser gi ni (Nÿu-Ÿork Δtaty) syn lap<br />
ÿörkä, gan hory◊ elin den we pat boldy.<br />
Ol Raÿatlyk urΔy gu ta ran döwrün den<br />
bäri gan hory◊ elin den ölen AB≈-ny◊<br />
üçün ji pre zi den ti di.<br />
Pre zi den ti◊ kür sü si ni wi se-p re zi dent<br />
Te odor Ruzwelt eÿe le di. Ruzwel ti◊ prezi<br />
dent li gi içer ki iΔler de bolΔy ÿaly, halka<br />
ra iΔle rin de-de ame ri kan syÿa satyny◊<br />
täze eÿÿamyny ala mat landyrdy. Yklym<br />
eÿÿäm ilat dan do lupdy, ser het ler açylypdy,<br />
özü ni◊ ÿaΔa magy ug run da gö reΔen<br />
çak la◊ja res pub li ka in di dünÿäde kuwwatly<br />
döwle te öwrü lip di. Onu◊ syÿasy<br />
öze ni daΔary we Raÿatlyk urΔuny◊, keçlik<br />
le ri ni◊, aba dançylygy◊ akymyny◊ we<br />
çök gün li li gi◊ sy nag lary na döz ge lip di.<br />
Oba ho jalygy we se na gat ö◊e ägirt<br />
uly ädim ler ät di. Hem me ÿer de döwlet<br />
ta rapyn dan mugt bi lim gi ri zil di, met bugat<br />
azatlygy üp jün edil di. Päk lik bi len<br />
di ne uÿmak azatlygy gol dandy. Ÿö ne,<br />
akylly we paÿhasly ame ri kaly lary öz leri<br />
ni◊ jemgyÿet çi lik, ykdy sady we syÿasy<br />
ÿag daÿlary ka na gat landyr maÿardy. Uly<br />
te le ke çi lik ö◊ki döwürdäki ler den has<br />
berk kök urupdy, ÿo ne ÿer li we Δäher<br />
do landyryΔ eda ra lary pa ra hor syÿa satçylary◊<br />
elin de di. Gor kuzyp al mak ruhy<br />
jemgyÿe ti◊ äh li gat lagy na si◊ip di.<br />
XIX asyr ka pi ta li zi mi ni◊ we syÿasy<br />
kor rup siÿany◊ agdyklyk et me gi ne jo gap<br />
edip, 1890-njy ÿyl lar dan Bi rin ji Ja han<br />
urΔy aralygyn daky ame ri kan syÿa satyna<br />
we syÿasy pi kir le re aÿratyn häsiÿet<br />
be ren prog res siwi zim he re ke ti dö redi.<br />
Prog res siwist ler öz iΔle ri ni Δähe ri◊<br />
syÿasy baΔtu tan laryny◊ we zi pe le rinden<br />
hyÿa natçylykly peÿda lan magy na<br />
we kor rum pir le nen ta la◊çy ba ron lary◊<br />
garΔysy na ÿö riΔ diÿip ha sap laÿardy lar.<br />
Olary◊ mak sady has gi◊ ÿaÿran de mokra<br />
tiÿany◊ we sosÿal adyllygy◊, hö küme<br />
ti◊ dog ruçyl, te le ke çi lik ba batyn da<br />
ka nuny düz gün leΔdir me le ri◊ has ne tije<br />
li bol magyny we ho jalyk hyz maty na<br />
uly üns be ril me gi di. Umu man, olar eger<br />
hö kü me ti◊ alyp barÿan iΔle ri ni◊ möçbe<br />
ri gi◊el dil se, ame ri kan jemgyÿe ti ni◊<br />
ösüΔi ne we onu◊ raÿat laryny◊ hal-ÿagdaÿyny◊<br />
gowu lan magy na uly ÿar dam<br />
eder diÿip ynanÿardy lar. ≈ol döwrü◊<br />
gör nük li adam laryny◊ äh li si diÿen ÿaly,<br />
is le ol syÿa satçy, pel se pe çi, alym ÿa-da<br />
ÿazyjy bol sun, olary◊ her bi ri bel li bir<br />
de re je de öz gert me ler ug run daky he reket<br />
ler bi len bag lanyΔyklydy.<br />
1902–1908-n ji ÿyl lar öz ger di ji lik here<br />
ket le ri ni◊ i◊ ösen döwri boldy, sebäbi<br />
ÿazyjy lar we ¤ur na list ler XVI II asyry◊<br />
ag rar res pub li kasyn dan mi ras ga lan we
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
XX asyry◊ ösen döwle tin de ÿer lik siz<br />
bo lan ÿö rel ge le re we amalyÿet le re garΔy<br />
çykyΔ edÿär di ler. Baryp, 1873-n ji ÿylda<br />
meΔhur ÿazyjy Mark Twen özü ni◊<br />
„Altyn çaÿy lan asyr” atly çe per ese rin de<br />
ame ri kan jemgyÿe ti ni◊ nog sanlyk laryny<br />
paΔ edip di. Gün de lik ga zet ler de we<br />
„Makklÿurs” we „Kolÿers” ÿaly köp çülik<br />
leÿin çykÿan ¤ur nal lary◊ sahy pa larynda<br />
trest ler, ÿo karky ma liÿe gat lak lary,<br />
pes hil li önüm ler we de mirÿol kom paniÿa<br />
laryny◊ eden-et di lik le ri ba ra daky<br />
ÿi ti tankydy ma ka la lar peÿda bolÿardy.<br />
Olary◊ awtor laryny, hu su san-da, „Standard<br />
oÿl” ne bit tres ti ni◊ garΔysy na çykyΔ<br />
edÿän ¤ur na list ka Ida Tern buly ha pany<br />
ag taryp tapyjy lar (mak reÿker ler) diÿip<br />
at landyrÿardy lar.<br />
Ep ton Sink ler, çe per ede biÿat ¤anryny<br />
ulanyp, „Je◊◊el” atly çe per ese ri<br />
çap et dir di we on da ÿur du◊ i◊ uly kärha<br />
na laryny◊ bi ri bo lan Çi ka go et gaplaÿyΔ<br />
kom bi natyn daky aras saçylyk Δertle<br />
ri ne ga bat gel meÿän ha paçylyk lary we<br />
bu pu dagy◊ et tres ti ni◊ eden-et di lik le ri<br />
beÿan edilÿär. Te odor Draÿzer „Ma liÿeçi”<br />
we „Ti tan” atly çe per eser le rin de uly<br />
te le ke çi li gi◊ pyssy-py jurlyk laryny bü tin<br />
dünÿäni◊ ö◊ün de paΔ et di. Frenk No risi◊<br />
„Gir dap” he kaÿasyn da mülk dar lary◊<br />
nägi le lik le ri ni◊ köp ala mat lary açylyp<br />
gör ke zil di. Lin koln Ste fen si◊ „≈äherle<br />
ri◊ mas ga raçylygy” ese rin de syÿasat<br />
daky pa ra horlyk lar paΔ edil di. Bu<br />
paΔ edi ji ede biÿat adam la ra güÿç li täsir<br />
edÿär di we olary galkyndyrÿardy.<br />
Ÿowuz, barlyΔyksyz tankyt we<br />
jemgyÿet çi lik iΔje◊li gi◊ ÿo kar lan magy<br />
syÿasy iΔgär le ri anyk ädim le re iter di.<br />
Birnäçe Δtat da dur muΔ we zäh met Δert le rini<br />
gowulandyrmak barada kanunlar kabul<br />
edildi. Mysal üçin, çagalar zähmeti barada<br />
has berk ka nun ka bul edil di; ÿaΔ çägi<br />
bel len di, iΔ gü ni ke mel dil di, agΔamky<br />
iΔler çäklendirildi, mekdeplere hökmany<br />
suratda gatnamak düzgüni girizildi.<br />
RUZWEL TI÷<br />
ÖZ GERTM ELER I<br />
XX asyry◊ baΔlary na çen li uly<br />
Δäher le ri◊ we Δtat lary◊ kö pü sin de döwlet<br />
eda ra laryn da iΔleÿän ler üçin 8 sagatlyk<br />
iΔ gü ni bel len di. IΔe alÿan lar<br />
iΔçi le re ÿe ten önüm çi lik Δi kes le ri üçin<br />
ka nuny jo gapkär çi lik çe kip, öwez puluny<br />
tö lemäge borçly edÿän ka nun lary◊da<br />
äh miÿe ti az bol mady. Täze gir de ji<br />
salgydy ka nun laΔdyrylyp, döwle ti◊ çeken<br />
zyÿanyny◊ öwe zi ni dol ma ga ukyply<br />
bo lan lary◊ üs tü ne ÿük len di, Δol sebäp li<br />
mi ras üçin salgyt, on dan daΔary-da korpo<br />
ra siÿa lary◊ emläk le ri ne we gir de ji leri<br />
ne salgyt lar gi ri zil di.<br />
Köp ame ri kaly lar we aÿratyn-da Prezi<br />
dent Ruzwel ti◊ özi we Kong resdäki<br />
ö◊de baryjy pähim li we paÿhasly baΔtutan<br />
lar wis kon sin li se na tor Ro bert La-<br />
Fol let te ÿaly öz ger di ji ler re for ma mese<br />
le le ri ni di◊e mil li de re je de çö züp<br />
bol jakdygy na gaty gowy düΔünÿär diler.<br />
Öz gert me le ri ge çir mek li ge uly yhlas<br />
bi len çe me leΔip, Ruzwelt adam lary◊<br />
haÿry na ada latly ösüΔ ÿo luny ÿö ret me gi<br />
ÿü re gi ne düwdi we agalygy◊ garΔysy na<br />
ka nun lary◊ ÿe ri ne ÿe ti ril me gi ne döwlet<br />
gö zeg çi li gi ni bel le mek ba ra daky syÿasaty<br />
bi len çykyΔ et di.<br />
De mirÿol top lum laryny◊ üs tün den<br />
gö zeg çi li gi◊ artdyryl magyny ÿakyn gele<br />
jek de ka da laΔdyr mak ba ra da iki sany<br />
mö hüm per many◊ ka bul edil me li di gini<br />
gör kez di. Ol per man lary◊ bi ri halk<br />
arasy na ÿaÿran ka nuny ül◊ä öwrül di we<br />
ol per ma na görä, ÿük daΔaÿjy lar ar zanladyΔla<br />
ra de mirÿol top lum lary bi len de◊<br />
de re je de jo gapkär di ler.<br />
Ruzwel ti◊ ge◊ galdyryjy häsiÿet le ri<br />
we onu◊ ynandyryjy tu tumly he re ket leri<br />
adaty Δahs lary◊ haky da laryny gap lap<br />
alyp, onu◊ ö◊de baryjylykly çäre le ri ni<br />
ma kul la magy bol sa onu◊ par tiÿasyny◊<br />
ab raÿyny çürt-ke sik galdyrypdy. On dan
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
daΔary-da, Δol döwrü◊ bo le lin ykdy sady<br />
ÿag daÿy adam lar da par tiÿany◊ syÿasatyn<br />
dan ka na gat lan ma duÿgusyny döret<br />
di. Bu zat lary◊ bary 1904-n ji ÿyl daky<br />
saÿlawlar da Ruzwel ti◊ ÿe◊Δi ni üp jün<br />
et di.<br />
Ÿe◊iΔ bi len ruh la nan Ruzwelt, özüni<br />
aÿgytly öz ger di ji hök mün de alyp barmagy<br />
dowam et dir di. Ol Kong re se ugra<br />
dan bi rin ji ÿyllyk ha sa batyn da ÿük<br />
daΔa mak nyrh laryny has berk düz günleΔdirmäge<br />
çagyrdy we 1906-njy ÿyly◊<br />
iÿun aÿyn da Hep börn atly ka nunyny<br />
ka bul et di. Ol ka nun ≈ta ta ra söwda iΔ<br />
to pary na nyrh lary düz gün leΔdir mek hukuk<br />
laryny artdyrdy, iΔ to paryny◊ kanunylyk<br />
hu kugyny gi◊elt di we de mirÿol<br />
kom pa niÿa laryny gämi çi lik we kö mür<br />
mag dançy kom pa niÿa lar bi len bi lelikdäki<br />
mer kez leΔdi ri len bäh bit le rin den<br />
el çekmäge mej bur et di.<br />
Kong res ta rapyn dan ka bul edi len<br />
beÿle ki çäre ler kom pa niÿa lary◊ iΔi ne fede<br />
ral gö zeg çi li gi mun dan beÿläk-de has<br />
güÿç len dir di. 1906-njy ÿyl daky azyk<br />
önüm le ri ni◊ aras saçylygy ba ra daky kanun<br />
saglyk üçin zyÿanly der man se riΔdele<br />
ri, hi mi ki mad da lary we goΔundy lary<br />
der man we azyk se na gatyn da peÿda lanmagy<br />
ga da gan et di. Tiz wagt dan onu◊<br />
üs ti et satÿan äh li Δta ta ra söwda top lumlaryny◊<br />
fe de ral bar lagyny ta lap edÿän<br />
per man bi len ÿe ti ril di.<br />
≈ol wagt da Kong res pre zi dent kabi<br />
ne ti ni◊ dü zü mi ni◊ ag zalygyn da täze<br />
Söwda we zäh met mi nistr li gi ni dö ret di.<br />
Täze bö lü mi◊ bir kol le gi al to pary na uly<br />
kor po ra siÿa lary◊ iΔi ni der◊e mek boÿunça<br />
ka nuny hu kuk be ril di we ol 1907-n ji<br />
ÿyl da „Ame ri kan Δu gar ri faÿning kampa<br />
ni” Δe ker aras sa laÿjy tres ti ni◊ daΔary<br />
ÿur da sat mak üçin ön dü ren önü min den<br />
uly muk dar daky salgyt tö le gi ni◊ döwle te<br />
tö lenmän di gi ni◊ üs tü ni açdy. ≈eÿle likde,<br />
ka nuny bar lag lar ol salgydy◊ 4 milli<br />
on dol lar dan geçÿän di gi ni kes git le di<br />
we kom pa niÿany◊ birnäçe gul lukçysyny<br />
tus sag et di.<br />
„Stan dard oÿl kam pa ni of In di ana”<br />
kom pa niÿasy Çi ka go-Ol ton de mirÿoly<br />
bi len öz ÿük le ri ni daΔa mak üçin, ÿe◊illik<br />
al mak mak sady bi len giz lin yla laΔyk<br />
bag laΔmak da günälen di. ≈ol döwrü◊<br />
ÿaΔaÿyΔ ahwa latyny Δöh le len dirÿän 1462<br />
sany ÿö ri te leΔdi ri len yla laΔyk lary◊ üs ti<br />
açylyp, ola ra sal nan umumy je rimäni◊<br />
muk dary 29240000 dol la ra ÿet di.<br />
AB≈-ny◊ te bigy baÿlyk laryny◊ känle<br />
ri ni ÿa-da ojak laryny go rap sak la mak,<br />
ha tar dan çy kary lan meÿdan lary täze den<br />
öz leΔdir mek we çig maly ta la◊çylykly<br />
ÿol lar bi len çy kar magy◊ ö◊ü ni al mak<br />
„Ruzwelt eÿÿamyny◊” esasy ga za nan<br />
üs tün lik le ri di. Ruzwelt 1901-n ji ÿyly◊<br />
baΔyn da Kong re se ibe ren on ÿyllyk hasa<br />
batyn da öz leΔdir me gi◊, gaÿta dan iΔleme<br />
gi◊ we te bigy baÿlyk lary go rap sakla<br />
magy◊ je bis leΔdi ri len uzak möh let li<br />
mak sat na masy boÿun ça he re ket et me gi<br />
ta lap et di. Eger-de özün den ö◊ki pre zident<br />
ler 18,8 mil li on gek tar to kaÿy go rag<br />
asty na alan bol sa lar, Ruzwelt ol meÿdany<br />
59,2 mil li on gek ta ra çen li artdyrdy we<br />
to kaÿ ÿangyn laryny◊ möwsüm leÿin<br />
ö◊ü ni al mak, Δeÿle hem, çapy lan ÿer leri◊<br />
bag laryny di kelt mek ba bat da en çe me<br />
çäre ge çir di.<br />
TAFT WE WIL SON<br />
1908-n ji ÿyly◊ saÿlaw möwsümi<br />
ni◊ bo sa gasyn da Ruzwel ti◊ Δöh raty<br />
we meΔhurlygy ÿo kary de rejä baryp ÿetdi.<br />
Ol ö◊ki düz gü ni we des sury boz mak<br />
is le me di, Δol des su ra görä bol sa AB≈ny◊<br />
pre zi den ti öz we zi pe si ni yzly-yzyna<br />
iki ge zek den artyk eÿe le me li däl di.<br />
Ol, ter si ne, Wilÿam Goward Tafty goldady<br />
we Taft saÿlawlar da üs tün çykdy.<br />
Ol Ruzwel ti◊ ge çi ren çäre le ri ni dowam<br />
et dir me gi ÿü re gi ne düwdi. Taft ö◊ eminlik,<br />
Fi lip pin ada laryny◊ gu ber na tory we
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
Pa na ma ka nalyny◊ do landyryjysy wezi<br />
pe le rin de iΔläp ep-es li üs tün lik ga zanapdy.<br />
Ol trest le ri◊ garΔysy na birnäçe<br />
çäre ge çir di, Δta ta ra söwda se çip alyΔ<br />
to paryny◊ ygtyÿarlygyny artdyrdy, pullary<br />
we zat lary ibe ri len ÿer le ri ne ÿe tirmek<br />
üçin, täze ara gat naΔyk gul luk laryny<br />
dö ret di, raÿatlyk we zi pe le ri ni◊ sanyny<br />
artyrdy we AB≈-ny◊ Kons ti tu siÿasy na<br />
gi ri zi len iki dü ze diΔi tassyk lady.<br />
Kons ti tu siÿa gi ri zi len 16-njy dü ze diΔ<br />
täze fe de ral gir de ji salgydy na ygtyÿar<br />
ber di. 1913-n ji ÿyl da ma kul la nan 17-<br />
nji dü ze diΔ se na tor lary Δtat lary◊ ka nun<br />
çy karyjy eda ra laryny◊ saÿla mak düzgü<br />
ni ni halky◊ gö nü mel ses ber me gin de<br />
saÿla mak bi len çalΔyrdy. Bu üs tün lik leri<br />
ne ga ra maz dan, Tafty◊ ö◊ün de en çe me<br />
Δowsuzlyk lar hem ÿü ze çykdy, ÿagny<br />
ta rif le ri◊ bäh bit li meÿil na masyny ka bul<br />
et me gi li be ral pi kir li le ri◊ arasyn da gahar-ga<br />
zap dö ret di, li be ral kons ti tu siÿasy<br />
ze rarly Ari zo na Δtatyny◊ bi le leΔi ge girme<br />
gi ne garΔy boldy we res pub li kaçy<br />
par tiÿany◊ kon serwa tiw to pary na köp<br />
daÿandy.<br />
1910-njy ÿy la çen li Tafty◊ par tiÿasy<br />
bö lün di we de mok rat lary◊ artyk maç<br />
ses gazanmaklary olary yzyna Kongresi◊<br />
gözegçiligine getirdi. Iki ÿyldan so◊<br />
Nÿu-Jersi Δtatyny◊ ö◊debaryjy gubernatory<br />
demokrat, respublikaçy partiÿany◊<br />
kan di daty, res pub li kaçy lary◊ gu rul taÿy<br />
ta rapyn dan ret edi len we Ruzwel ti◊<br />
garΔysy na çykyΔ eden Wud row Wil son<br />
pre zi dent saÿlawlaryn da Taf ta bäs deΔ<br />
bol mak bi len üçün ji syÿasy par tiÿany<br />
ÿagny ö◊debaryjylar partiÿasyny döretdi.<br />
Saÿlawy◊ ö◊üsy rasyn daky iΔje◊<br />
saÿlaw möwsü min de Wil son bäsdeΔle<br />
ri ni◊ iki si ni-de ÿe◊di. Onu◊ ÿolbaΔçylygyn<br />
da Kong re si◊ täze dü zü mi<br />
Ame ri kany◊ taryhyn da i◊ Δowly ka nuny<br />
mak sat na masyny dur muΔa ge çirmäge<br />
gi riΔdi. Wil son: „Paç nyrh lary üÿt gedil<br />
me li dir. Biz ÿe◊il lik le re me◊zeΔ zatlary◊<br />
äh li si ni or ta dan aÿyr malydyrys”<br />
diÿdi. 1913-n ji ÿyly◊ oktÿabr aÿyny◊<br />
3-ün de gol çe ki len An derwudy◊ ka nuny<br />
çig mal lary◊ we azyk önüm le ri ni◊ esasy<br />
gör nüΔle ri ne, nah ma ta we ÿü◊ önümle<br />
ri ne, çoÿun we po la da goÿlan nyrh lar<br />
ep-es li ke mel di, Δeÿle hem, ÿüz den-de<br />
gowrak haryt gör nüΔle ri ne güm rük-paç<br />
tö le mez den, ÿur da ge tirmäge rug sat berdi.<br />
Bu per man he maÿat ber me gi◊ köp<br />
ala matyny özün de sak lap, ol dur muΔy◊<br />
ta lap lary na sarp edilÿän çyk dajy lary<br />
ke meltmäge edi len hakyky sy nanyΔyk<br />
boldy.<br />
De mok rat lary◊ mak sat na masyny◊<br />
ikin ji zi ne si kämil leΔme dik bank we<br />
ma liÿe ul gam laryny◊ köp wagt dan bäri<br />
ga raΔylÿan düÿp li öz ger dip gu rul magy<br />
bo lup durÿardy. Wil son: „Gö zeg çi lik<br />
hu susy däl-de, döwlet gö zeg çi li gi bolmalydyr,<br />
gö zeg çi li ge döwle ti◊ özi kanuny<br />
hu kuk ber me li dir, bank lar bol sa<br />
te le ke çi li gi◊, hu susy kär ha na lary◊ we<br />
gö rel de gör kezÿän le ri◊ ho jaÿyn lary bolmaly<br />
däl-de, olary◊ elindäki gu ral bolmalydyr”<br />
diÿip bel le di.<br />
1913-n ji ÿyly◊ 23-n ji de kabryn daky<br />
Fe de ral ätiÿaç landyryΔ per many Wilsony◊<br />
i◊ dowamly ka nuny hu kuk be ri ji<br />
üs tün lik le ri ni◊ bi ri boldy. IΔle ri ÿo re dilip<br />
du ran bank ul gamyn da ka bul edi len<br />
per many◊ esasyn da ÿur du◊ bank ulgamyny<br />
12 bö le ge bölÿän we her bi rinde<br />
Fe de ral ätiÿaç landyryΔ banky bo lan<br />
we äh li si Fe de ral ätiÿaç landyryΔ ge◊eΔi<br />
ta rapyn dan ÿol baΔçylyk edi len täze gura<br />
ma iΔe gi ri zil di. Bu bank lar ÿo kar da<br />
ag za lan ul ga ma bir leΔen bank lary◊ nagt<br />
pul lary ätiÿaç landyryΔ goÿum bank lary<br />
hök mün de hyz mat et me li di.<br />
Fe de ral ätiÿaç landyryΔ ul gamy bara<br />
daky per man ka bul edil me zin den ö◊,<br />
AB≈-ny◊ hö kü me ti nagt pul üp jünçi<br />
lik gö zeg çi li gi iΔle ri ni◊ saz lan masy<br />
kyn bo lan hu susy bank lary◊ ha sabyna<br />
ÿö re dilÿär di. Ol wagt lar res mi alyΔ-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
çalyΔ se riΔde si hök mün de altyn te◊◊e ler<br />
ulanylÿardy, köp karz lar we tö leg ler altyn<br />
pul bi len ke pil len di ri len kagyz pul lar<br />
ar kaly ama la aΔyrylÿardy. Bu ul gamy◊<br />
öz kynçylyk lary bardy, bank lar el le rin de<br />
bar bo lan nagt pul dan artyk maç ga zanç<br />
etmäge çalyΔÿardy lar, ol bol sa wag talwag<br />
tal goÿumçy lary◊ arasyn da dowul<br />
tu ruzÿardy we olar kagyz pul laryny altyn<br />
pu la öwürÿär di ler. Ka nuny◊ ka bul<br />
edil me gi bi len ma liÿe ul gamyn da uly<br />
ge leΔik ler ga zanyldy, Δeÿle-de te le keçi<br />
li gi◊ ta lap laryny öde mek üçin, fe deral<br />
ätiÿaç landyryΔ banky kagyz pul lary<br />
goÿber me gi ka nun laΔdyrdy.<br />
Trest le ri◊ iΔle ri ni düz gün leΔdir mek<br />
we kor po ra siÿa lar ta rapyn dan ÿol ber len<br />
eden-et di lik le ri der◊äp öwren mek ö◊de<br />
du ran in di ki mö hüm we zi pe di. Kong res<br />
fe de ral söwda se çip alyΔ to pary na te leke<br />
çi li gi◊ Δta ta ra söwda müΔgil lik le rin de<br />
bäs leΔi gi◊ ada latsyz ÿol laryny ga da gan<br />
edÿän buÿruk lary çy kar ma ga ygtyÿar<br />
ber di. Ikin ji per man, Kleÿtony◊ Trestle<br />
re garΔy per many köp kor po ra siÿa tejri<br />
be le ri ni ga da gan et di, ÿagny ony käbir<br />
ÿaz gar ma lar dan, Δol san da, mer kez leΔdiri<br />
len do landyryΔdan, satyn alyjy lary◊<br />
arasyn daky ba ha kem si dil me le rin den,<br />
iΔçi je del le rin de gör kez me ber mek den<br />
we Δol bir kär ha na da kor po ra siÿany◊<br />
gym matlyk lary na eÿe çi lik et mek den<br />
mah rum et di.<br />
Mülk dar lar we beÿle ki iΔçi ler ÿat dan<br />
cy karyl mady. Fe de ral mülk dar karzy bara<br />
daky ka nun mülk dar lar üçin döwlet den<br />
elÿe ter li karzy pes gö te rim bi len al maga<br />
müm kin çi lik dö ret di. 1915-nji ÿyly◊<br />
De◊iz çi ler ba ra daky per many de◊izlerdäki,<br />
köl lerdäki we derÿa lar daky<br />
gämi le ri◊, Δeÿle hem, iΔgär le ri◊ dur muΔ<br />
we zäh met Δert le ri ni gowu landyrdy. Fede<br />
ral gul lukçy la ra öwe zi ni dol ma lar bara<br />
daky 1916-njy ÿyly◊ per many iΔde<br />
ÿe ten Δi kes üçin zäh met ukybyny ÿi tiren<br />
li gi boÿun ça kö mek pu luny tö lemäge<br />
borçly et di. ≈ol ÿyl daky Adam sony◊<br />
per many de mirÿol çu lar üçin 8 sa gatlyk<br />
iΔ gü nü ni gi riz di.<br />
≈u ga zany lan de◊i-taÿy bol madyk üstün<br />
lik le ri bi len Wil son ajaÿyp öz ger di jile<br />
ri◊ bi ri hök mün de AB≈-ny◊ taryhyn da<br />
gör nük li orun eÿe le di. Ÿö ne, onu◊ ÿurtdaky<br />
ga za nan ab raÿy Bi rin ji Ja han urΔy<br />
sebäp li tiz wagt dan pe se gaçypdy, çün ki<br />
uruΔ döwrü ni◊ Pre zi den ti hök mün de ol<br />
ÿurdy ÿe◊Δe ge tir se-de, uruΔdan so◊ky<br />
pa ra hatçylyk döwri üçin öz halkyny◊<br />
gol dawyny alyp bil me di. 9
8-N JI BAP: NÄGI LE LIK WE ÜŸT GE DIP GUR MAK<br />
DÜRLI MILLETLERI÷ ŸURDY<br />
Hiç bir ÿur du◊ taryhy AB≈-ny◊ky ÿaly gö çüp gelÿän ler bi len Δeÿle je bis bag lanyΔykly<br />
bo lan däl bol sa ge rek. Di◊e XX asyry◊ 15 ÿylyny◊ için de 13 mil li on dan-da köp adam AB≈na<br />
ÿaΔa mak üçin gö çüp gel di, olary◊ kö pü si 1892-n ji ÿyl da Nÿu-Ÿor ku◊ gämi du ral gasyn da<br />
açy lan Eli-Aÿlend fe de ral göç men mer ke zi ni◊ üs ti bi len geç di. Bu mer kez ö◊ki iΔi ni dowam<br />
et meÿän-de bol sa, Eli-Aÿlend den AB≈-ny◊ top ragy na ÿaΔa mak üçin aÿak ba san mil li on larça<br />
adam la ra ÿat la ma hök mün de 1992-n ji ÿyl da ony täze den açdy lar.<br />
179 0 - nj y ÿ yl d a g e ç i r i l e n b i r i n j i r e s m i i l at ÿa z u w y A m e r i k a d a 3 92 9214 i l at y ◊<br />
ÿaΔaÿandygyny ha sa ba aldy. Il ki baΔky 13 Δtaty◊ ilatyny◊ ÿarsy na go laÿy ge lip çykyΔy<br />
boÿun ça i◊lis di; ga lan lary Δot land-ir land, ne mes, gol land, fran suz, Δwed, welΔ we fin millet<br />
le rin den ge lip çy kan lardy. Bu akÿagyz ÿewro paly lary◊ kö pü si pro tes tant lardy. Ilaty◊<br />
bäΔden bir bö le gi ni bol sa ezi len af ri kaly lar düzÿär di ler.<br />
IlkibaΔda amerikalylar ol göçüp gelÿänlere arzan iΔçi güÿji hökmünde garadylar.<br />
≈ e ÿl e ç e m e l e Δ m ä n i ◊ n e t i j e si hö k mü n d e B i r l e Δ e n ≈ t at l a r a gö ç üp g el m ä g e 192 0 - n j i ÿ yl l a r a<br />
çen li bary-ÿogy birnäçe res mi çäk len dir me ler gi ri zi lip di. Göç men akymyny◊ art magy<br />
b i l e n a m e r i k a l y l a r ö z m e d e n i ÿe t l e r i b a b at d a ho w s a l a d ü Δ üp u g r a d y l a r.<br />
Esas goÿar pe der le ri, esa san-da To mas Jeferson: „Ÿur da dünÿäni◊ äh li ÿe rin den<br />
adam lary◊ gö çüp gel me gi ni AB≈-da gol da malymy” diÿen sowa la ikir ji◊len mek bi len seslenÿär<br />
di. Ga raΔsyzlygy◊ ame ri kan jar na masyny◊ awtory Jeferson: „Mo nar hiÿany◊ ÿa-da<br />
koroly◊ dolandyrmagy birtopar mähelläni◊ dolandyrmagy bilen çalΔylan ÿurtlardan gelen<br />
adam lary◊ elin de de mok ra tiÿa howp suz ÿaΔap bi ler mikä” diÿen sowaly ber dirÿär di.<br />
Ÿö n e , i Δ ç i g ü ÿç l e r i n i ◊ ÿ i t i ÿe t m ez ç i l i g i z e r a rl y t ä z e g el ÿä n l e r i ◊ ö ◊ü n d e ÿ u r d u ◊ g ap ys y n y ◊<br />
ÿapylmagyny goldaÿanlar köp däldi.<br />
XVI II asyry◊ ahyryn da we XIX asyry◊ baΔyn da At lan tik um manyny◊ üs tün den<br />
geçmäge urΔu◊ päs gel be ren di gi sebäp li, gö çüp gel me bir ne me azaldy, ÿewro pa döwlet leri<br />
bol sa öz ÿurt laryn daky goΔun gul lugy na git me li ÿaΔdaky ÿi git le ri öz le rin de sak la mak<br />
mak sady bi len gö çüp git me gi çäk len dir di ler. 1750-n ji ÿyl dan so◊ luk mançylyk gul lugyny◊<br />
we aras saçylygy◊ sak lanyΔyny◊ gowu lan magyny◊ ne ti je sin de Ÿewro pa da ölü mi◊ de re je si<br />
pe sel di.<br />
Ä h l i ÿe r e yz y g i d e r l i d ö k ü n d ö k ü l m e g i we b e j e r g i i Δl e r i n i ◊ go w y g e ç i r i l m e g i e s a s y n -<br />
d a h a s yl l yl yk a r t d y, n e t i j e d e , a z yk ö nü m l e r i b i l e n üp j ü n ç i l i k go w u l a nd y. ≈ e ÿl e - d e b ol s a ,<br />
adam lary◊ kö pü si öz leΔdirÿän ÿer le ri ni◊ meÿdanyny Δeÿle bir ke melt di we lin, hat da<br />
olary◊ alÿan hasyly öz maΔga la laryny ek lemäge-de ÿet meÿär di. Üs te si ne-de, se net çi lik<br />
k ä r h a n a l a r y n d a k y ö nü m ç i l i k m e h a n i z a si ÿa a r k a l y s e n a g at ö w r ü l i Δ i g i n i ◊ p i d a s y b ol d y,<br />
fab rik ler de mü◊ler çe se net çi iΔsiz galdy.<br />
18 4 0 - nj y ÿ yl y ◊ or t a l a r y n d a I r l a n d i ÿa d a k a r t o fel ke s e l i we G e r m a n i ÿa d a d o w a m l y<br />
öwrü liΔi gi◊ ne ti je sin de Ame ri ka ÿe ne-de mil li on lar ça göç men gel di. ≈ol bir wagt da ÿur da<br />
gü nor ta-gün do gar Hy taÿy◊ i◊ garyp et rap laryn dan hy taÿ im mig rant lary ge lip baΔlady.<br />
1890–1921-n ji ÿyl lar aralygyn da AB≈-da 19 mil li on çe me si gö çüp ge len bardy. 1921-n ji<br />
ÿyl da bol sa Kong res il kin ji ge zek ymykly çäk len dir me ler ba ra daky ka nun lary ka bul etdi.<br />
Ol göçüp gelÿänleri◊ köpüsi Italiÿadan, Russiÿadan, PolΔadan, Gresiÿadan we Balkan<br />
ÿurt laryn dan ge len ler di. Ÿewro pa dan beÿle ki ÿurt lar dan-da, my sal üçin, Ÿa po niÿa dan,<br />
Ka na da dan we Mek si ka dan adam lar gelÿär di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1920-n ji ÿyl lary◊ baΔlary na çen li iΔ hakyny◊ ÿo kar landyryl magy ug run da gö reΔen<br />
i Δ ç i l e r i ◊ we Ku- K l u k s - K l a n we G ö ç m e n l i g i ◊ ç ä k l e n d i r i l m e g i u g r u n d a gö r e Δ m e k b o ÿ u n ç a<br />
bir leΔi gi ÿaly öz le ri ni◊ jyns pa raz ÿa-da di ni ga raÿyΔlary esasyn da im mig ra siÿany çäk lendirmäge<br />
çagyrÿan lary◊ bir leΔi gi dö re dil di. 1924-n ji ÿyl daky Jon son-Ri din gö çüp gel me ler<br />
b a r a d a k y p e r m a n y ÿö r i t e ç ä k l e n d i r i l e n s a n aw y ◊ b el l e n m e g i e s a s y n d a ÿ u r d a gö ç m e n l e r i ◊<br />
gel me gi azaldy.<br />
1930-njy ÿyl lar daky Beÿik çök gün lik gö çüp gelÿän le ri◊ sanyny has-da azaltdy.<br />
Jemgyÿet çi lik pi ki ri adaty gö çüp gelÿän le re, hat da ÿewro pa daky az sanly syÿasy taÿdan<br />
yz a r l a n ÿa n l a r y ◊ - d a gö ç üp g el m e l e r i n e g a r Δ yd y. 19 3 3 - n j i ÿ yl d a Ad ol f G i t l e r h ä k i m i ÿe t e<br />
ge len den so◊, i◊◊än ujypsyz sanly adam Bir leΔen ≈tat la ra gi dip bil di.<br />
Bir leΔen ≈tat lar uruΔdan so◊ky onÿyllyk lary◊ dowamyn da bel le nen ka nuny çäk len diri<br />
len sa nawy ÿö ret di. 1952-n ji ÿyl da ka bul edi len Mak kar ran Wol te ri◊ ka nunyny◊ ta rapdar<br />
lary çäk len di ri len sa nawy◊ gowΔadyl magy Bir leΔen ≈tat lary◊ içi ni Gün do gar Ÿewro padan<br />
bo lan mark sist içaly lar dan dol du rar diÿip he der edÿär di ler.<br />
1965-n ji ÿyl da Kong res yur da gö çüp gelmäge rug sat edilÿan adam sanyny tu tuΔ<br />
ÿarymΔa ra de giΔli kwo ta lar bi len çalΔyrdy. Bu ÿag daÿda AB≈-ny◊ raÿat laryny◊ garyndaΔlary<br />
we ÿurdu◊ mätäçlik çekÿän hünärmenleri bolan göçmenlere artykmaçlyk berildi.<br />
1978-n ji ÿyl da ÿarymΔa ra de giΔli kwo ta lar tu tuΔ dünÿä üçin göz ö◊un de tu tulyp, 290000<br />
ada ma ÿe ten a◊ryçäk kwo ta bi len çalΔyryldy. Bu san 1980-n ji ÿyl da bos gun lar ba ra daky<br />
ka nun ka bul edi len den so◊, 270-e çen li azaldyldy.<br />
1970-n ji ÿyl lary◊ or tasyn dan so◊, Bir leΔen ≈tat la ra im mig rant lary◊ täze tapgyr lary<br />
e◊di ler. Olar, esa san, Aziÿa dan we Latyn Ame ri kasy ÿur laryn dandy. Häzir ki za man ha sabaty<br />
aç-a çan ge len im mig rant lary◊ ÿyl da 600 mü◊ ada ma ba ra bardygyny ha sa ba aldy.<br />
Göç men le ri◊ we bos gun lary◊ „göz ö◊ün de tu tu lanyn dan” kwo tany◊ has az bo landygy<br />
üçin, giz lin gö çüp gel mek ÿag daÿlary-da boldy. Mek si kaly lar we beÿle ki latyn ame ri kalylar<br />
üçin has ÿo kary iΔ hakyny◊ we maΔga la lary üçin has kämil bi li mi◊ we luk mançylyk<br />
gullugyny◊ gözleginde AB≈-ny◊ günorta-günbatar serhedinden geçÿärler. ≈eÿle-de, Irlandiÿa,<br />
Hytaÿ we beÿleki Aziÿa döwletlerinden-de hemiΔe gizlin immigrasiÿa bolup durÿar.<br />
Ha sap lar he miΔe bir me◊zeΔ bol ma sa-da, Bir leΔen ≈tat lary na ÿyl da 600 mü◊ im mig rant<br />
giz lin gelÿär.<br />
Kö ne göç men nakylyn da: „Ame ri ka özü ne çekÿär, ame ri kaly lar döΔü◊den itÿär”<br />
diÿilÿär. Gö çüp gelÿän köp çü lik leÿin akymy◊ ame ri kan syÿa saty na, ykdy sadyÿe ti ne we<br />
m e d e n i ÿe t i n e ö z t ä si r i n i ÿe t i r ÿä n d i g i üç i n i m m i g r a si ÿa m e s e l e si n i ◊ t ö we r e g i nd ä k i j e d el l e r<br />
güÿje di. Ÿö◊e ame ri kaly lary◊ kö pü si Azatlyk heÿke li ni◊ Bir leΔen ≈tat lary◊ nyΔanydygy na,<br />
onu◊ elindäki çy ra bol sa „altyn gapyny◊” ö◊ün de galdyrylyp, „er kin bir dem alarlyk howa<br />
mätäçlik çekÿänleri◊” hemmesini güler ÿüz bilen garΔylaÿandygyna çu◊◊ur ynanÿarlar.<br />
Bu ynanç, Δeÿle-de, öz le ri ni◊ ata-ba ba laryny◊-da göç men bo landygyny bil mek le ri,<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ äh li mil let le ri◊ ÿurdy bo lup gal magy na ÿar dam edÿär. 8
CHAPTER<br />
9- NJY<br />
BAP<br />
URU≈,<br />
ABA DANÇYLYK<br />
WE<br />
ÇÖK GÜN LI LIK<br />
Çök gün lik ÿyl laryn daky<br />
öl mez-ö dü lik üçin no bat,<br />
1930-njy ÿyl lar.
9-NJY BAP: URU≈, ABA DANÇYLYK WE ÇÖK GÜN LI LIK<br />
„Ame ri kan halkyny◊ esasy<br />
iΔi – iΔewür lik dir.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Kelwin Ku lij, 1925-n ji ÿyl<br />
URU≈ WE BI TA RAP<br />
HU KUK LAR<br />
1914-n ji ÿyl da Ÿewro pa da<br />
urΔu◊ baΔlan magy ame ri kan jemgyÿe ti ni<br />
goz ga la◊a saldy. Il ki baΔda bu dartgynly<br />
ÿag daÿ on dan ju sa uzak da ÿaly bo lup<br />
gö rün di, ÿö ne onu◊ ykdy sady we syÿasy<br />
täsi ri ok gunly we hem me ugur lar da<br />
duÿuldy. 1915-n ji ÿy la çen li ÿur du◊ sena<br />
gatyny◊ ösüΔi ni◊ az-kem pe se gaçmagy<br />
uruΔÿan döwlet le re harby se riΔdele<br />
ri◊, geÿim-ge jim le ri◊ be ril me gi bi len<br />
ÿe ne ÿo kary galdy. Ang liÿa we Ger maniÿa<br />
AB≈-ny◊ jemgyÿet çi lik pi kir le ri ni<br />
öz ta rap lary na çekmäge çalyΔÿardy lar,<br />
de◊iz de bol sa ame ri kan gämi le ri ni◊ üstü<br />
ne hü jüm edÿär di ler. Bu ÿag daÿa Prezi<br />
dent Wil son kes gitly pro test bil dir di.<br />
≈eÿle lik de, Bir leΔen ≈tat lar bi len Germa<br />
niÿany◊ arasyn daky gap ma-garΔylyk<br />
git di gi çe çu◊laΔÿardy.<br />
1915-n ji ÿyly◊ fewralyn da ger man<br />
ser ker de si bri tan suwlary na girÿän äh li<br />
söwda gämi le ri ni gark et jek di gi ni yg lan<br />
et di. Pre zi dent Wil son Bir leΔen ≈tat lary◊<br />
bi ta rap döwlet hök mün de de◊iz ar kaly<br />
söwda et mek hu kugyn dan el çek me jekdi<br />
gi ni we her bir gämi we her bir adam<br />
ÿit gi si üçin ger man hö kü me tin den „berk<br />
jo gap” ta lap et jek di gi ni Ger ma niÿa hökü<br />
me ti ne duÿdurdy. Tiz den, 1915-n ji<br />
ÿyly◊ ba haryn da, 128-i AB≈-ny◊ raÿaty<br />
bo lan 1200 ÿo lagçyly „Lu izi ana” atly<br />
bri tan gämi si ne mes ler ta rapyn dan gark<br />
edi len de, Ame ri kany◊ ga har-ga zap takaty<br />
i◊ so◊ky çägi ne baryp ÿet di.<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ urΔa gi riΔme ginden<br />
howatyr lanyp, ger man hö kü me ti<br />
öz suwasty gämi le ri ni◊ ser ker de le rine<br />
ö◊ün den duÿdur man, hat da, duΔman<br />
gämi le ri ni-de oka tut magy ga da gan et di.<br />
Ÿö ne, 1915-n ji ÿyly◊ 19-njy awgustynda<br />
bu gör kez me ber jaÿ edilmän, i◊lis leri◊<br />
„Ara bik” gämi si duÿduryΔsyz gark<br />
edil di. 1916-njy ÿyly◊ 24-n ji martyn da<br />
ne mes ler fran suz lary◊ „Sas seks” gämi sini<br />
oka tut du lar. ≈on da AB≈-ny◊ birnäçe<br />
raÿaty heläk boldy. Wil son Ger ma niÿa<br />
ul ti ma tum ber mek bi len on dan beÿle<br />
tär de suwasty urΔuny ge çir me gi ni bes etme<br />
gi ta lap et di, baΔga ça ÿag daÿda il çi lik<br />
gat naΔyk laryny ke sil jek di gi ni duÿdurdy.<br />
Ger ma niÿa eg liΔi ge git di.<br />
Ne ti je de, Δol ÿyl Wil son saÿlawlarda<br />
üs tün çykdy, o◊a de mok rat lary◊ „Ol<br />
bi zi uruΔdan sak lady” diÿen meΔhur<br />
Δy gary-da uly gol daw ber di. 1917-nji<br />
ÿyly◊ ÿanwaryn da Se nat da çykyΔ edip,<br />
„ÿe◊iΔsiz pa ra hatçyly ga” çagyrdy we
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Δeÿle pa ra hatçylygy◊ has dowamly<br />
bolÿandygyny aÿtdy.<br />
BIR LE≈EN ≈TAT LAR I JA HAN<br />
UR≈U NA GIRŸÄR<br />
1917-n ji ÿyly◊ 22-n ji ÿanwarynda<br />
Ger ma niÿa çäk len di ril me dik suwasty<br />
urΔu na täze den baΔlaÿandygyny yg lan<br />
et di. 1917-n ji ÿyly◊ 2-n ji ap re lin de,<br />
ame ri kan gämi le ri ni◊ 5-si gark edi lenden<br />
so◊, uruΔ ba ra daky beÿan na many◊<br />
ka bul edil me gi ni ta lap edip, Pre zi dent<br />
Wil son Kong re se ÿüz len di. AB≈-ny◊<br />
hö kü me ti harby güÿç le ri top la ma ga,<br />
se na gaty we oba ho jalygyny harby ÿola<br />
gönük dirmäge haÿal etmän gi riΔdi.<br />
1918-nji ÿyly◊ oktÿabr aÿy na çen li<br />
1 mil li on 750 mü◊ es ger dir ofi ser den<br />
yba rat bo lan ame ri kan goΔuny Fran siÿada<br />
jem len di.<br />
AB≈-ny◊ harby gämi le ri bri tan de◊iz<br />
goΔuny na suwasty ga bawy böwüsmäge<br />
kö mek et di ler. 1918-n ji ÿyly◊ tom sun da<br />
bol sa täze ame ri kan güÿç le ri ne mes leri◊<br />
gury ÿerdäki hü jü mi ni yza ser pik dirmek<br />
de aÿgytly he re ket et di ler. Noÿabr<br />
aÿyn da bir mil li on dan-da köp ame ri kaly<br />
Ma as-Ar gon harby hü jü mi ni ge çirmäge<br />
gat naΔdy we üs tün lik li zar ba ur mak bi len<br />
öwgü li „Gi den burg” ser he di ni böwüs di.<br />
Wil son Ÿa ran ÿurt lary◊ we AB≈-ny◊<br />
uruΔdaky mak sadyny◊ ger man halky bilen<br />
däl-de, ger man ko rollyk hö kü meti<br />
bi len gö reΔdi gi ni kes gitläp, urΔu◊<br />
basym gu tar magy na uly ÿar dam et di.<br />
1918-n ji ÿyly◊ ÿanwaryn da ada latly para<br />
hatçylygy ber ka rar et mek üçin esas<br />
hök mün de Se na ta hö dür le nen Wil sony◊<br />
ÿör gün li „14 bö lüm den” yba rat gizlin<br />
hal ka ra yla laΔygyny we olary açyk<br />
Δert na ma lar bi len çalyΔmagy ga da gan<br />
et me gi, de◊iz le ri◊ we söwdany◊ er kinli<br />
gi ni◊ ke pil len di ril me gi ni, ÿurt lary◊<br />
arasyn daky ykdy sady päs gel çi lik le ri<br />
aÿyr magy, ÿa rag lary azalt magy, basylyp<br />
al nan ÿer le ri◊ ilatyny◊ bäh bi di ni arap,<br />
basy balyjylykly je del le ri◊ çö zül me gini<br />
göz ö◊ün de tutÿar. Beÿle ki bö lümler<br />
ÿewro pa ÿurt laryny◊ öz yk bal laryny<br />
öz le ri ni◊ çöz me gi ne we er kin ykdy sady<br />
ösüΔi ne de giΔli dir. Wil sony◊ 14 bö lü mi<br />
„beÿik we ki çi döwlet le ri◊ syÿasy garaΔsyzlygyny◊<br />
we ter ri to ri al bü tewi li gini◊<br />
öza ra ke pil li gi ni” üp jün et mek üçin<br />
mil let le ri◊ ÿa ranlygyny dö ret mek pi ki rine<br />
ak pa ta ber di.<br />
1918-n ji ÿyly◊ tom sun da, goΔun lary<br />
der bi-dagyn edi lip, yza çe kilmäge baΔlanda,<br />
Ger ma niÿa „14 bo lü mi◊” esasyn da<br />
ÿa raΔyk ba ra da gep leΔik le re baΔla mak<br />
tek li bi bi len Wil so na ÿüz len di, ÿö ne bu<br />
tek li be görä, harby adam lary◊ ne mes<br />
halkyn dan ge lip çykÿandygy na göz ÿeti<br />
rip, Wil son ÿa ran ÿurt lary◊ ma kul lajakdygy<br />
na ke pil geç di we 1918-nji ÿyly◊<br />
11-n ji noÿabryn da Ger ma niÿa bi len ÿaraΔyk<br />
baradaky ylalaΔyk gazanyldy.<br />
MILLI BIRLE≈IK<br />
Wil son ÿa raΔygy◊ gu tarnykly Δert leri,<br />
gep leΔi gi◊ barΔyn da iΔle nip dü zü ler<br />
diÿip umyt edÿär di, ÿö ne Δöl bir wagty◊<br />
özün de-de ÿa ran ÿurt lar kel le gyzgynyna<br />
Ger ma niÿa aΔa ta lap lar bil di rer ler<br />
öÿdüp he der edÿär di. Ol bu ba bat da-da<br />
ÿal◊yΔmandy. Onu◊ Mil li bir leΔik döret<br />
mek ÿaly, pa ra hatçylykly beÿik maksadyny◊<br />
özi ta rapyn dan ÿa ran ÿurt lara<br />
eg liΔik bol ma sa, ama la aΔma jagy na<br />
düΔü nip, ol Wer sal daky ÿa raΔyk ba radaky<br />
gep leΔik ler de ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan<br />
bö lüm me-bö lüm yza tes di. Dog rusy, ol<br />
käbir zat lar ba bat da öz ge pi ni gö gertdi:<br />
ÿagny Ita liÿany◊ Fÿum de◊iz du ralgasyny◊<br />
dawasy na garΔy çykdy; Fransiÿany◊<br />
premÿer-mi nist ri Kle man sony◊<br />
Ger ma niÿa dan Reÿn we laÿatyny we Saar<br />
kö mür käni ni al jak bol magy na garΔy<br />
çykdy; mun dan öt ri-de, ÿa ran ÿurt lary◊<br />
äh li harby çyk dajy laryny◊ je mi ne ba ra-
9-NJY BAP: URU≈, ABA DANÇYLYK WE ÇÖK GÜN LI LIK<br />
bar pul bi len öwe zi ni dol ma tek li bi ne<br />
hem garΔy çykdy.<br />
Wil sony◊ pa ra hatçylygy gol da ma ga<br />
gö nük di ri len mak sat na masyny◊ gowy<br />
ta rap lary ba ra da aÿdy lan da, on da Millet<br />
ler bir leΔi gi ni dö ret mek ba ra daky teklip<br />
den baΔga gep leΔik le ri◊ ahyry na çen li<br />
hiç hi li göwne jaÿ tek lip gal mady diÿen<br />
ÿalydy. Täleÿi◊ em ri ne görä, ony döre<br />
di ji ni◊ özü ne onu◊ öz ÿur dun da birleΔi<br />
ge ag za bol mak dan ÿüz öwrül megi<br />
ni gör mek miÿes ser et di. Wa ka lary◊<br />
beÿle ne ti je le re du çar bol magy Wilsony◊<br />
özü ni◊ goÿbe ren ha ta lary bi len<br />
düΔün di rilÿär di. Ol res pub li kaçy garΔydaΔlary◊<br />
ÿol baΔçysyny we kil hök mün de<br />
Pa ri¤de geçÿän pa ra hatçylykly gep leΔikle<br />
re ibermän li gi bi len syÿasy ÿal◊yΔlyk<br />
goÿbe rip di. Ol AB≈-a do lanyp ge len den<br />
so◊ bol sa, Mil let ler bir leΔi gi ni◊ dö redil<br />
me gi ni ma kul la mak üçin ze rur bo lan<br />
sähel çe eg liΔi ge git mi gi-de ret et di (çünki<br />
Δol wagt AB≈-ny◊ Se natyn da res publi<br />
kaçy lar agdyklyk edÿär di).<br />
WaΔing ton da ÿe◊liΔe se zewar bolup,<br />
Wil son saÿlawçy lary öz ta rapy na<br />
çek mek niÿe ti bi len en çe me Δta ta ündew<br />
iΔi bi len aÿlandy. Ÿö ne, onu◊ saglygy<br />
Wer sal kon fe ren siÿasyn daky ummasyz<br />
uly nerw dartgynlygy we uruΔ<br />
wagtyn da ÿurdy do landyr mak da düΔen<br />
ag ram lar bi len ju da ÿa ra maz laΔypdy.<br />
1919-njy ÿyly◊ 25-n ji sentÿabryn da Puet<br />
lo Δähe rin de (Ko lo ra do Δtaty) Wil son<br />
ys maz ke se li ne uç rady we on dan açylyp<br />
bil me di. 1920-n ji ÿyly◊ mart aÿynda<br />
Se nat uzak ara alyp mas la hat laΔmalar<br />
dan so◊ Bir leΔen ≈tat lar ta rapyn dan<br />
Wer sal yla laΔygyny-da, Mil li bir leΔi gi◊<br />
ter tip na masyny-da ma kul la magy ret etdi.<br />
Ne ti je de, AB≈ we Orusÿet ag zaly ga<br />
girmän le rin den so◊, Mil let ler bir leΔi gi<br />
gowΔak gu ra ma bol magyn da galdy.<br />
Wil sony◊ uruΔ we pa ra hatçylyk<br />
üçin ah lak we hu kuk esas laryny◊ bolmagyny◊<br />
ze rurlygy na ynamy ÿurdy ruhlandyrdy,<br />
ÿö ne haky kat bu ÿö rel ge le re<br />
eÿer mek den daΔda boldy we Wil sony◊<br />
ö◊baΔçylygy göwnü çök gün lik bi len ÿeri<br />
ni çalyΔdy, ÿur du◊ özi bol sa daΔary<br />
syÿa sat da çet leΔmäge çalyΔdy.<br />
URU≈DAN SO÷KY<br />
BIDÜZGÜNÇILIKLER<br />
UruΔdan pa ra hatçylykly döwre geçmek<br />
köp ler üçin ÿe◊il-ÿel paÿ iΔ bolmady.<br />
1917-n ji ÿyl da Ÿewro pa daky uly<br />
dü mew ÿaÿra masy, 1918-n ji ÿyly◊ baharyn<br />
da Bir leΔen ≈tat la ra da ge lip ÿet di.<br />
Dü mewden bir ÿyly◊ dowamyn da doly<br />
sap lanylÿan ça, ÿur du◊ ilatyny◊ ÿarym<br />
mil li onyn dan-da kö pü si ni◊ ömür ta napy<br />
ke sil di.<br />
UruΔdan so◊ky az wagtlyk ykdysady<br />
Δowhunly ösüΔ ge le je ge uly umytlary<br />
dö ret di, ykdy sadyÿet ka daly ÿagdaÿa<br />
ge len den so◊ bol sa, ol umyt lar<br />
puç bo lup git di. IΔçi ler gün-gü ze ran<br />
gör me gi◊ kyn laΔmagyn dan, iΔ gü nü ni◊<br />
dowamlylygyn dan we ÿol baΔçylyk ediliΔin<br />
den nägi le di ler. Di◊e 1919-njy ÿylda<br />
4 mil li on dan-da köp iΔçi iΔ taΔlaÿΔa<br />
çykdy. ≈ol ÿyly◊ tom sun da iΔ taΔlaÿyΔ<br />
bü tin de mir gazygy we gü nor tany gaplady.<br />
Her ni çik-de bol sa, ÿurdy güÿçli<br />
ga la gop lu ga sa lan wa ka iki ÿyl ozal<br />
AB≈-ny◊ çäk le rin den uzak da bo lup geçip<br />
di. Ol Rus siÿa da 1917-n ji ÿyl da bolan<br />
bolΔewik öwrülΔi gi di. Rus siÿa da az<br />
sanly adam dan yba rat to par häki miÿe ti<br />
eÿelän den so◊, ame ri kaly lar Δeÿle topary◊<br />
öz ÿurt laryn da hem ÿü ze çykmagyn<br />
dan he der et di ler. 1919-njy ÿyly◊<br />
ap re lin de tany mal raÿat la ra ÿol la nan<br />
40-a go laÿ bom ba ara gat naΔyk gul lukçylary<br />
ta rapyn dan ele sal nan da, gorky hasda<br />
güÿje di.<br />
BaΔ kazy Mit çel Pal mer Ada lat ministr<br />
li gi ni◊ için de täze umumy der◊ew<br />
bö lü mi ni dö ret di we o◊a Ed gar Guweri<br />
ÿol baΔçy edip bel le di. Guwer düÿp li
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ÿö rel ge ler boÿun ça de lil ler ÿyg na maga<br />
gi riΔdi. Onu◊ dür li gu ra ma lary barla<br />
magy bol sa köp adam lary◊ ÿurt dan<br />
çy karyl magy na ÿa-da kowul magy na<br />
ge tir di. Pal me ri◊ ÿakymsyz duÿduryΔy<br />
ÿurt da „gyzyl howsa lany” öjük dir megi<br />
dowam et di ren-de bol sa, ol howsalany◊<br />
baΔa bar magy pu ja çykdy; 1920-<br />
n ji ÿyly◊ tom su na çen li ame ri kaly lar<br />
Bir leΔen ≈tat la ra baΔ-baΔdaklygy◊ howp<br />
sal maÿandygy na düΔün di ler.<br />
AB≈-NY÷ 1920-N JI<br />
ŸYLLARDA ÖSÜ≈I<br />
1920-n ji ÿyl daky pre zi dent<br />
saÿlawlaryn da Res pub li kan par tiÿany◊<br />
we ki li kan di dat Wor ren Gar din gi◊<br />
ajaÿyp ÿe◊Δi Wil sony◊ in ter na si ona lizmi<br />
ni◊ we ide aliz mi ni◊ umumy ret edilme<br />
si ni◊ su but na masy boldy. Bu ba bat da<br />
¤ur na list Wilÿam Al len Waÿt: „Ame rikaly<br />
lar ala da lar dan ÿa dady lar, olary◊<br />
nus ga alarlykly bol mak ÿü re gi ne düΔdi<br />
we o◊a de rek olar pähim li bol maly”<br />
diÿip ÿazdy.<br />
1920-n ji ÿyly◊ saÿlawlaryn da Ameri<br />
kany◊ taryhyn da il kin ji ge zek ÿur du◊<br />
äh li ÿe rin de pre zi dent li ge kan di dat lar<br />
üçin aÿal-gyz lar-da ses ber di ler. 1919-<br />
njy ÿyl da Kong res Kons ti tu siÿany◊ 19-<br />
njy dü ze diΔi ni ma kul la mak üçin Δtat lara<br />
ber di, olar da gel jek ÿyl Ame ri kany◊<br />
aÿal-gyz lary saÿlawla ra baryp, kan didat<br />
lary◊ at lary ÿazy lan kagyz lary ses berilÿän<br />
gu tujyk la ra ok lap bil mek le ri üçin,<br />
dü ze diΔi gi jik dirmän tassyk lady lar.<br />
1920-n ji ÿyl lar da, esa san, Δäher ler de<br />
ÿur du◊ ykdy sadyÿe ti gülläp ös di, o◊ada<br />
adat dan daΔary kon serwa tiw syÿa sat<br />
ÿar dam et di. Ol syÿa sat „eger-de döwlet<br />
hu susy te le ke çi li gi◊ ös me gi üçin mümkin<br />
bo lan Δert le ri dö ret se, ilaty◊ äh li gatlagyny◊<br />
hal-ÿag daÿy ÿo kar la nar” diÿen<br />
pi ki re esas lanÿardy.<br />
Bu ugur da he re ket et mek bi len,<br />
do landyryjy res pub li kaçy par tiÿa sena<br />
gat önüm çi li gi üçin i◊ amatly Δertle<br />
ri dö retmäge çalyΔdy. 1922-n ji we<br />
1930-njy ÿyl lar da ÿe ne-de AB≈-ny◊<br />
se na gatçy lary içer ki ba zar da agalygy<br />
ke pil len dirÿän nyrh gö te rim le ri ni ÿokar<br />
landyrdy. ≈u nu◊ ÿaly nyrh ka nunlaryny◊<br />
ikin ji si bo lan Smut-Ho uly◊<br />
ka nuny daΔary ÿurt lar dan gelÿän harytla<br />
ra güm rük salgydyny Δeÿle bir ÿo kary<br />
galdydy we lin, mü◊den gowrak ameri<br />
kan ykdy satçysy Pre zi dent Ger bert<br />
Guwer den ony ga da gan et me gi towakga<br />
et di. Bu wa ka lar beÿle ki ÿurt lary◊<br />
Bir leΔen ≈tat la ra gym mat düΔjek jo gap<br />
he re ket le ri ni◊ bol jakdygy ba ra daky<br />
çak la ma laryny◊ dogry çy kandygyny<br />
tassyk lady lar. ≈ol bir wagty◊ özün de fede<br />
ral hö kü met salgyt lary◊ de re je si ni peseltmäge<br />
gi riΔdi, çün ki, ma liÿe mi nist ri<br />
Änd ru Mel lony◊ pi ki ri çe, ÿo kary gir de ji<br />
salgydy adam lary täze se na gat kär ha nala<br />
ra maÿa goÿma ga höwes len dir meÿär<br />
diÿip ha sap landy. 1921–1929-njy ÿyllar<br />
aralygyn da ka bul edi len bir to par kanun<br />
da, Kong res uruΔ wagtyn da gi ri zi len<br />
gir de ji salgydyny◊, artyk maç gir de ji<br />
salgydyny◊ we kor po ra siÿa salgydyny◊<br />
ÿatyryl magy ÿa-da ke mel dil me gi ba radaky<br />
tek lip le ri ne gyzyk lan ma bi len jogap<br />
ber di.<br />
Gar ding döwrün de wi se-p re zi dent<br />
bo lan we 1923-n ji ÿyl da Gar ding ara dan<br />
çy kan dan so◊, 1924-n ji ÿyl da AB≈-ny◊<br />
Pre zi den ti bo lan Wer mont da dog lan,<br />
gö nü mel häsiÿet li Kelwin Ku lij: „Ameri<br />
kany◊ baΔ piΔe si – iΔewür lik dir” diÿip<br />
yg lan et di. Ku lij res pub li kaçy par tiÿany◊<br />
kon serwa tiw ykdy sady syÿa saty na ta rap<br />
ÿoly has uly üs tün lik bi len ug rukdyrdy,<br />
Gar din gi◊ we lin beÿle etmäge ukybyda<br />
ÿet me di, onu◊ do landyryjy laryny◊<br />
kor rup siÿa ÿüz urandyk lary bol sa Prezi<br />
den ti◊ ölü min den birnäçe aÿ ö◊ äΔgär<br />
bo lupdy.
9-NJY BAP: URU≈, ABA DANÇYLYK WE ÇÖK GÜN LI LIK<br />
Ÿig ri min ji ÿyl lar da hu susy te le ke çilik<br />
döwlet den sal damly kö mek aldy, Δol<br />
san da ola ra fir ma lary◊ gur luΔygy üçin<br />
karz lar, ÿük le ri uly gap lar da daΔa mak<br />
üçin, bäh bit li bo lan Δert na ma lar ÿaly gytak<br />
laÿyn kö mek ler-de be ril di. 1920-nji<br />
ÿyl daky ara gat naΔyk ba ra daky ka nun<br />
uruΔ döwrün de berk gö zeg çi lik astynda<br />
bo lan de mirÿol lary hu susy eÿe le ri ne<br />
gaÿtaryp ber di. 1917–1920-n ji ÿyl lar da<br />
de◊iz üs ti söwda döwlet eÿe çi li gin de di.<br />
Ol-da hu susy eÿe çi li ge be ril di.<br />
≈ol bir wagt da res pub li kaçy lary◊<br />
oba ho jalyk syÿa saty bar ha köp tankytlanÿardy,<br />
sebäbi 20-n ji ÿyl lar daky pa jarlap<br />
ösüΔ mülk dar la ra öz täsi ri ni ÿe tir medi<br />
diÿen ÿalydy. 1900–1920-n ji ÿyl lar da<br />
AB≈-ny◊ oba ho jalygyn da ÿag daÿ amatly<br />
boldy, onu◊ önüm le ri ne bo lan ba ha lar<br />
ÿo kar landy, esa san-da, uruΔ ÿyl laryn da<br />
azyk önüm le ri ne is leg aΔa ar tan da nyrhlar<br />
ÿo kar landy we önüm ön dü ri liΔi ni<br />
höwes len dir di. Mülk dar lar uzak wagt lap<br />
ekil me dik ÿa-da tarp we to zap ÿa tan ÿerle<br />
ri öz leΔdir di ler. Olary◊ pul gir de ji le ri<br />
iki, käbir ÿer ler de üç es se artdy. Olar ö◊<br />
satyn al ma ga milt edip bil me dik harytlaryny<br />
we oba ho jalyk maΔyn laryny satyn<br />
al ma ga baΔlady lar, ÿö ne 1920-n ji<br />
ÿyly◊ ahyryn da daΔary ÿurt is le gi üzülke<br />
sil aza lan dan so◊, mö hüm azyk önümle<br />
ri ni ön dürmäge ÿö ri te leΔen täjir-söwda<br />
ho jalyk laryny◊ ÿag daÿy er bet leΔdi. Oba<br />
ho jalygyn da pe se gaçyΔly ga Δert dö reden<br />
de lil köp di, olary◊ i◊ esasysy welin<br />
daΔarky ba zar lary◊ ÿi ti ril me gi bi len<br />
bag lanyΔyklydy. Mülk dar lar AB≈-ny◊<br />
daΔary ÿurt dan ge ti rilÿän haryt la ra ÿokary<br />
nyrh lar bel le nen li gi üçin, döwlet<br />
söwdasyny◊ iΔi ni tog ta dan et rap laryn da<br />
öz önüm le ri ni er kin ÿer leΔdi rip bil meÿärdi<br />
ler. Dünÿä ba zar laryny◊ gapy lary<br />
olary◊ ö◊ün de kem-kem den ÿapylÿardy.<br />
30-njy ÿyl lary◊ umumy ykdy sady çykgynsyz<br />
ÿag daÿy mülk dar lary◊ ÿag daÿyny<br />
has-da kyn laΔdyrdy.<br />
G Ö ÇÜ P GELŸÄ NLE R I ÷<br />
ÜSTÜNDÄKI DAWALAR<br />
Ÿig ri min ji ÿyl lar da gö çüp gel megi◊<br />
çäk len di ril me gi syÿasy ug ru◊ özger<br />
me gi ne iter gi ber di. Im mig ra siÿa<br />
XIX asyry◊ ahyryn da güÿç len di we<br />
XX asyry◊ baΔlaryn da i◊ ÿo kary de reje<br />
si ne baryp ÿet di. 1900–1915-n ji ÿyl lar<br />
aralygyn da AB≈-na, esa san, Gü nor ta we<br />
Gün do gar Ÿewro pa dan 13 mil li on danda<br />
köp adam gö çüp gel di. Olary◊ kö püsi<br />
ÿewreÿler we ka to lik ler di. Bu ÿag daÿ,<br />
aÿratyn-da, ö◊den ot rumly i◊lis-saks lary<br />
we pro tes tant lary biyn jalyk et di. Olary◊<br />
käbir le ri täze gelÿän le re ÿig renç bi len<br />
ga rady lar, sebäbi olar az hak tö lenÿän iΔ<br />
ug run da bäs leΔÿär di ler, beÿle ki ler bolsa,<br />
ÿagny täze gö çüp ge len ler kö ne däpdes<br />
sur la ra eÿe rip, Δähe ri◊ az sanly dür li<br />
mil let le ri ni◊ we kil le ri ni◊ ÿaΔaÿan ÿerle<br />
rin de ÿaΔaÿardy lar we ame ri kan mede<br />
niÿe ti ne uÿgun laΔma ga garΔylyk görkezÿär<br />
di ler.<br />
Bi rin ji Ja han urΔun dan so◊ky im migra<br />
siÿa tol kunyny◊ ne ti je sin de mil let çilik<br />
meÿil le ri güÿç len di. Ÿö ne, he re ke te<br />
ge len we täze den gur na lan Ku-k luksklan<br />
gu ra masy „100 gö te rim ame ri kalaΔdyr<br />
makly ga” çagyrdy. Täze den gurmak<br />
Klanyn dan ta pawutlylyk da ÿur du◊<br />
ÿer li akÿagyz pro tes tant laryny ag zalyga<br />
al maklygy çäk len dir di ler. Olar kato<br />
lik le ri◊, ÿewreÿle ri◊ we im mig rantlary◊,<br />
Δeÿle-de af ro-a me ri kaly lary◊<br />
garΔysy na gö reΔdi ler. Öz duΔman laryny<br />
„täze den sel je rip”, Klan öz eÿe ri ji le ri ni<br />
de mir gazygy◊ we or ta gün ba tary◊ käbir<br />
bö lüm le ri ne çen li gi◊elt di we Δo◊a<br />
laÿyklyk da gu ra many◊ ag za sany-da<br />
artdy.<br />
Gö çüp gel me le re garΔy meÿil leri<br />
1924–1929-njy ÿyl lar daky gö çüp<br />
gelÿän le ri◊ sanyny çäk len dir mek ba radaky<br />
ka nun la ra öwrü len en çe me ka rar lara<br />
öz täsi ri ni ÿe tir di. Ol bir ÿyl da 150000
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
adam bi len çäk len di ril di, he miΔe lik<br />
ÿaΔa ma ga ge len le ri bol sa 1920-n ji ÿyl da<br />
eÿÿäm AB≈-da ÿaΔap ÿö ren il deΔle ri ni◊<br />
sany na laÿyklyk da bö lüΔdir di ler. ≈eÿle<br />
çäk len dir me le ri◊ mak sat laryny◊ bi ri<br />
jyns pa raz gu ra ma lary◊ çagyryΔlaryny<br />
gowΔat makdy; 1930-njy ÿyl lary◊ Beÿik<br />
çök gün li gi im mig ra siÿa akymyny◊ üzülke<br />
sil azal magy na ge tir di.<br />
ME DE NIŸET LE RI÷<br />
ÇAKNY≈YGY<br />
Ame ri kaly lary◊ käbi ri maΔga la we<br />
di ni◊ daΔy na jem len mek bi len 1920-n ji<br />
ÿyl lary◊ dur muΔ ta lap laryny ka na gatlandyryp<br />
bol maÿandygyny aÿdÿardylar,<br />
sebäbi ösÿän Δäher we dünÿewi<br />
jemgyÿet obany◊ kö ne däp-des sur lary<br />
bi len çaknyΔÿardy. Bil li San deÿ ÿaly<br />
wagyzçy-e sas landyryjy lar, my sal üçin,<br />
ö◊ bir ma hal pro fes si onal beÿs bolçy,<br />
so◊ra wagyz yö re di ji, ÿö ne keÿ geç miΔe<br />
do lan mak ug run da gö reΔen ler üçin çykal<br />
ga bo lupdy lar.<br />
Äh ti mal, esas landyryjy lary◊ bi ologi<br />
ki öz ge riΔi◊ darwin çi lik düΔün di riΔi ne<br />
garΔy di ni wagyz düΔün di riΔi ni go ra mak<br />
üçin eden haçly ÿö riΔi bu meÿil le ri◊ i◊<br />
dartgynlylygyny◊ ÿü ze çyk masy bo lan<br />
bol sa ge rek. 1920-n ji ÿyl da ewolÿusiÿa<br />
dan sa pak ber me gi ga da gan et mek<br />
ba ra daky ka nun tas la ma lary Or ta Günba<br />
tary◊ we Gü nor tany◊ ka nun çy karyjy<br />
eda ra laryn da peÿda bo lup baΔlady. Bu<br />
ÿö riΔi◊ baΔyn da eÿÿäm ÿaΔ bol madyk<br />
Wilÿam Jen ni◊s Braÿan durÿardy, ol<br />
özü ni◊ ewolÿu siÿa garΔy iΔje◊li gi ni,<br />
özü ni◊ ir ki düÿp li ykdy sady tek lip leri<br />
bi len us sat lar ça ut gaΔdyrÿardy we<br />
ewolÿu siÿa „ruhy taÿdan täze den dö reme<br />
gi◊ ze rurlygyny ÿa-da müm kin di gi ni<br />
inkär et mek bi len öz gert me le re ÿar dam<br />
et meÿär” diÿip nyg taÿÿardy. Bu me sele,<br />
esa san-da, 1925-n ji ÿyl da Ten ne si<br />
Δtatyn da, raÿat hu kuk laryny◊ Ame rikan<br />
ÿa ranlygyny◊ ag zasy bo lan ÿurt da<br />
il kin ji ge zek ewolÿu siÿany◊ garΔysyna<br />
du ran ka nu na garΔy çykyΔ eden de<br />
çylΔyrym laΔdy. Ÿo kary synp lary◊ ÿaΔ<br />
mu gallymy Jon Sko upsy◊ garΔysy na<br />
bi olo giÿa sa pak laryn da ewolÿu siÿany<br />
okat mak da günäläp, kazyÿet iΔi ni gozgady<br />
lar. Kazyÿet iΔi jemgyÿet çi li gi◊ ünsü<br />
ni özü ne çek di, Δta ta we kil çi lik eden<br />
Braÿan bol sa ak lawçy Kle rens Dar row<br />
ta rapyn dan ga zaply so ra ga se zewar edildi.<br />
Sko up sa ÿyl ke sil di, ÿö ne azat edildi,<br />
Braÿan bol sa kazyÿet iΔi gu ta ran dan<br />
birnäçe gün den so◊ ara dan çykdy.<br />
Me de niÿet le ri◊ esas landyryjylykly<br />
çaknyΔyk lary ba ra da baΔga bir my sal, olda<br />
has güÿç li mil li äh miÿe ti bo lan „spirtli<br />
iç gi le re gi ri zi len ga da ganlykdyr”.<br />
1919-njy ÿyl da, ÿüz ÿyl lap ün dew edilen<br />
den so◊, Kons ti tu siÿa spirt li iç gi le ri<br />
ön dür me gi, sat magy we ÿur da ge tir me gi<br />
ga da gan edÿän 18-n ji dü ze diΔ gi ri zil di.<br />
Ame ri kan jemgyÿe tin de bo lan meÿhana<br />
lary we beÿle ki iç gi içilÿän köp çü lik<br />
ÿer le ri ÿok etmäge gö nük di ri len „gury<br />
ka nun” „bi ka nun spirt li iç gi le ri◊ söwdasy”<br />
diÿlip at landyry lan mü◊ler çe gizlin<br />
iç gi ha na lary◊ we „spi iki zi iz” ady<br />
bi len mälim bo lan ogryn ça spirt li iç gile<br />
ri◊ ge ti rilÿän mes gen le ri ni◊ – ogryn<br />
düΔewünt li söwdany◊ dö re me gi ne ge tirdi.<br />
Spirt li iç gi le ri ga da gan edÿän ka nuny<br />
a◊ladÿan käma hal lar „paÿhasly sy nag”<br />
diÿlip at landyry lan ga da ganlyk ka nuny<br />
1933-n ji ÿyl da ÿatyryldy.<br />
Jaz eÿÿamy, „Δowhunly 20-n ji ÿyllar”<br />
we ÿe ne-de Δu◊a me◊zeΔler diÿlip<br />
at landyry lan jemgyÿet çi lik we akylpaÿhas<br />
öwrü liΔik le ri Δol döwrü◊ din we<br />
„iç gi siz lik ka nuny” ÿaly bir sa pa ga düzü<br />
len paÿhassyz çäk led nir me le ri ne Δol<br />
döwrü◊ öz bo luΔly ga raÿΔy na öwrül di.<br />
Ame ri kan ÿaΔlaryny◊, esa san-da, kollejdäki<br />
le ri◊ gylyk-häsiÿet le rindäki, ahlak<br />
gylyk laryn daky we geÿim-ge jimle<br />
rindäki öz ge riΔlik ler köp le ri haÿran
9-NJY BAP: URU≈, ABA DANÇYLYK WE ÇÖK GÜN LI LIK<br />
galdyrdy. ^ur na list we tankytçy, ame rikan<br />
dur muΔyn daky äh li galplyk lary we<br />
satlyk zat lary de◊i-taÿy bol madyk de reje<br />
de paΔ eden Gen ri Men kon Δol döwrü◊<br />
akyl dar laryny◊ bi ri bo lupdy. Ÿazyjy<br />
Skot Fits je rald Δol onÿyllyk lary◊ ähli<br />
güÿç-kuwwatyny we lapy keç lik le ri ni<br />
öz gys gajyk he kaÿa laryn da we „Beÿik<br />
Gets bi” ÿaly çe per eser le rin de beÿan<br />
edip di.<br />
Fits je rald AB≈-ny◊ dur muΔyny◊<br />
baÿly ga gy zanlygyn dan we boΔlugyn dan<br />
lapy keç bo lan, uruΔdan so◊ky „ÿi ti ri len<br />
ne sil” diÿlip at landyry lan ÿazyjy lary◊<br />
we pähim li le ri◊ uly bol madyk, ÿö ne<br />
täsir li he re ke ti ni◊ bir bö le gi di. Olary◊<br />
kö pü si, hu su san-da, he re ke ti◊ i◊ meΔhur<br />
ag zasy – ÿazyjy Er nest He mingweÿ –<br />
Ÿewro pa gö çüp, Pa ri¤de göç men bo lup<br />
ÿaΔady.<br />
Af ri ka dan bo lan ame ri kaly lar-da milli<br />
öz-ö zü◊i tankyt la ma döwrü ni baΔdan<br />
ge çir di ler. 1910 we 1930-njy ÿyl lar<br />
aralygyn da ga raÿagyz lar dan i◊◊än köp<br />
adam gü nor ta dan de mir gazy ga göç düler.<br />
Ol gö çüΔlik 1915–1916-njy ÿyl lar da<br />
i◊ ÿo kary de rejä baryp ÿet di. Olary◊ köpü<br />
si Det roÿt we Çi ka go ÿaly ösen Δäherler<br />
de ÿer leΔdi ler. Ol ÿer ler de yza ga lak<br />
gü nor ta bi len de◊eΔdi re ni◊de iΔ we Δahsy<br />
er kin lik üçin köp müm kin çi lik ler bardy.<br />
1910-njy ÿyl da W.E.B. Dÿu bua we<br />
beÿle ki akyl dar lar ga raÿagyz lary◊ here<br />
ke ti ni◊ Mil li bir leΔi gi ni esas landyrdylar.<br />
Bu gu ra ma ga raÿagyz ame ri kaly la ra<br />
wagty◊ geç me gi bi len bar ha güÿç lenÿän<br />
mil li ses le ri ne erk etmäge ÿar dam et di.<br />
≈ol bir wagt da „Gar lem di kel diΔ”<br />
diÿlip at landyry lan ÿazyjy lary◊ we nakgaΔlary◊<br />
af ro-a me ri kan he re ke ti dö re di.<br />
„Ÿi ti ri len ne sil” my saly, Lengs ton Hugs<br />
ÿaly bu ÿazyjy lar-da or ta synpy◊ gymmatlyk<br />
laryny, hat da, olar hakyky ame rikan<br />
dur muΔyny beÿan edÿän-de bol sa lar,<br />
Δert li ede biÿat Δe kil le ri ni ret edÿär di ler.<br />
ULY ÇÖK GÜN LIK<br />
1929-njy ÿyly◊ oktÿabryn da<br />
gym mat ba haly kagyz lary◊ ba zaryny◊<br />
toz magy bi len, olary◊ 40 gö te ri mi gymmatyny<br />
ÿi tir di, ÿö ne Δol toz ma dan so◊rada<br />
syÿa satçy lar we iri se na gat eÿe le ri<br />
ÿur du◊ ykdy sadyÿe ti ba ra da ruhy be lent<br />
çak la ma laryny bes et me di ler. Ÿö ne welin,<br />
çök gün lik güÿjeÿär di we süÿΔü rintgi<br />
le ri ni goÿan goÿumçy lar ömür boÿy<br />
top lan pul laryn dan el üz me li bolÿardylar.<br />
1933-n ji ÿyl da Nÿu-Ÿork bir¤asynda<br />
gym mat ba haly kagyz lary◊ nyrhy<br />
1929-njy ÿyl daky nyrhyny◊ bäΔden birin<br />
den-de az boldy. Te le ke çi le ri◊ edara<br />
lary ÿapyldy, fab rik ler de iΔ ÿatdy,<br />
bank lar tozdy. Mülk dar lary◊ gir de ji si 50<br />
gö te rim pe sel di. 1932-n ji ÿy la çen li her<br />
dör dün ji ame ri kaly iΔsiz galdy.<br />
Bu me se le le ri◊ düÿp öze ni ön dü riji<br />
güÿç le ri◊ ösüΔ de re je si ni◊ we harç<br />
ediΔ de re je si ni◊ arasyn daky ta pawudy◊<br />
önüm çi li gi◊ en jam laΔdyrylyΔy bi len delil<br />
len di ri lip, Δo nu◊ ne ti je sin de uruΔdan<br />
so◊ goÿbe rilÿän önü mi◊ möç be ri ameri<br />
kan mülk dar laryny◊, iΔçi le ri ni◊ we<br />
gul lukçy laryny◊ satyn alyΔ ukybyn dan<br />
ozup geç di. Baÿ ÿo kary gat lagy◊ we orta<br />
synpy◊ artyk maç süÿΔü rint gi le ri biparh<br />
harç landy; gym mat ba haly kagyzla<br />
ra we bi na lary◊ bäh bit le ri ne sowruldy.<br />
Gym matly kagyz lar ba zaryny◊ bat magy<br />
bir¤a neb sewür li gi ni◊ yra◊ atyp du ran<br />
yma ratyny ÿer bi len ÿeg san eden sebäple<br />
ri◊ il kin ji si boldy.<br />
1932-n ji ÿyly◊ pre zi dent saÿlawlary<br />
„uly çök gün li gi◊” sebäp le ri we on dan<br />
çyk magy◊ müm kin çi lik le ri ba ra daky<br />
çe kiΔme le re öwrül di. Ger bert Guweri◊ki<br />
Δowu na bol mady. Ol bir¤any◊<br />
toz magyn dan 8 aÿ ö◊ Ak Tam da pre zident<br />
lik we zi pe si ne gi riΔip, bar güÿji bilen<br />
se na gaty◊ tig ri ni ÿe ne aÿlandyr maga<br />
çalΔypdy. Ÿö ne ol fe de ral hö kü me ti◊<br />
ykdy sadyÿetdäki wajyplygy ba ra daky
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
däbe öwrü len düΔünjäni◊ ÿe si ri di we Δol<br />
sebäp li, aÿgytly çäre le ri gö rüp bil medi.<br />
Onu◊ de mok ra tik par tiÿa dan bo lan<br />
garΔy daΔy Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ gu berna<br />
tory we zi pe sin de ykdy sady çykgynsyzlygy◊<br />
il kin ji ÿyl laryn da meΔhurlyk<br />
ga za nan Frank lin De la no Ruzwelt respub<br />
li kaçy lary◊ 20-n ji ÿyl lar da ÿö re den<br />
syÿa saty ne ti je sin de güÿç le nen Ame rikany◊<br />
ykdy sadyÿe ti ni◊ içer ki ösüΔleri<br />
ni◊ ne ti je sin de çök gün li gi◊ ÿü ze<br />
çy kandygyny su but et di. Guwe ri◊ pi kiri<br />
çe, AB≈-ny◊ ykdy sadyÿe ti ni◊ sagdyn<br />
esasy bo lup, o◊a Bi rin ji Ja han urΔy zerarly<br />
ÿü ze çy kan hal ka ra ykdy sady we<br />
syÿasy çykgynsyzlyk lary◊ täsi ri ÿe tipdi.<br />
Guwe ri◊ ykdy sadyÿe ti di kelt mek<br />
we çykgynsyzlyk dan baΔ alyp çyk mak<br />
üçin te bigy ÿag daÿla ra bil bag la maga<br />
çalyΔmagy ÿo kary de lil le re esaslanÿardy.<br />
Ruzwelt we lin, fe de ral hökü<br />
me ti◊ häkim li gi ni bu ugur da sy nag<br />
ge çir mek de peÿda lan magy özü ne ma kul<br />
bil di.<br />
Ol saÿlawlar da 22,8 mil li on ses alyp,<br />
ajaÿyp ÿe◊iΔ ga zandy, Guwer üçin bolsa<br />
15,7 mil li on adam ses ber di. Bir leΔen<br />
≈tat lar ykdy sady we syÿasy öz ge riΔlikle<br />
ri◊ täze eÿÿamyny◊ bo sa gasyn da<br />
durdy. 9
CHAPTER<br />
10-NJY<br />
BAP<br />
„TÄZE ÇE<br />
ÇE ME LE≈I≈”<br />
MAK SAT NA-<br />
MASY WE<br />
JA HAN UR≈Y<br />
AB≈-ny◊ „Gün ba tar<br />
Wir ji niÿa” we „Ten ne si”<br />
atly harby gämi le ri<br />
ÿa pon lary◊ Perl-Har bo ra<br />
eden hü jü min den so◊.
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
„Biz de mok ra tiÿany◊ beÿik<br />
mesgeni bolmalydyrys.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Frank lin Ruzwelt, 1941-n ji ÿyl<br />
RUZWELT WE „TÄZE ÇE<br />
ÇEMELE≈I≈”<br />
1933-n ji ÿyl da täze saÿla nan<br />
Pre zi dent Frank lin Ruzwelt ynamly we<br />
ruhy be lent lik bi len iΔe baΔlady, onu◊<br />
bu häsiÿet le ri adam lary „täze çe çe meleΔiΔ”<br />
atly mak sat na masyny◊ baÿdagy<br />
astyn da bir leΔdir di. „Bi zi◊ gork maly ÿeke-täk<br />
zadymyz, bu – gorkyny◊ özü dir”<br />
diÿip, ol özü ni◊ pre zi dent lik we zi pe si ne<br />
gi riΔme gi my nasy bet li eden çykyΔyn da<br />
aÿtdy.<br />
Täze çe çe me leΔme mak sat na masy<br />
bel li bir de re je de eÿÿäm gün ba tar ÿewropa<br />
ÿurt laryny◊ en çe me sin de ge çi ri len<br />
öz gert me le ri Bir leΔen ≈tat lar da hem<br />
ge çir me gi a◊ladÿardy. Üs te si ne-de, ol<br />
ka pi ta lizm döwrün de döwlet gö zeg çi ligi<br />
ni◊ er kin lik syÿa satyny◊ ÿatyryl magy<br />
ba ra daky akymy◊ uzak wagt lap dowam<br />
edip, i◊ so◊ky no kady na baryp ÿe ten digi<br />
ni, ÿagny 1880-n ji ÿyl lar da de mirÿollary◊<br />
düz gün leΔdi ril me gin den baΔla nan,<br />
Ruzwel ti◊ we Wil sony◊ mil li öz gertme<br />
eÿÿamyny◊ ka nun çy karyjy eda ralaryny◊<br />
ösen eÿÿamyn da gi ri zi lip di.<br />
AB≈-da täze çe çe me leΔmäni◊ Δeÿle<br />
çaltlyk bi len ÿe ri ne ÿe ti ril me gi, dogru<br />
dan-da, täze lik boldy, çün ki Δeÿle<br />
iΔle ri dur muΔa ge çir mek üçin en çe me<br />
onÿyllyk lar ge rek bolÿardy. Ÿö ne, köp<br />
öz gert me ler howul-ha ra taÿÿar lanypdy<br />
we ÿe ter lik dep gin de ge çi ril meÿärdi,<br />
käha lat da-ha as la bi ri-bi ri ne garΔy<br />
gelÿär di. Täze çe çe me leΔme mak sat namasyny◊<br />
ka rar laryny◊ çalt ka bul edilme<br />
gi we ama la aΔyryl magy tankyt üçin<br />
we er kin ara alyp mas la hat laΔmak üçin<br />
açyklygy na galÿardy. Ol ÿe ne-de ame rikaly<br />
lar da öz döwle ti ni◊ iΔi ne gyzyk lanma<br />
dö ret di. Ÿur du◊ bank we karz be riΔ<br />
ul gamy Ruzwelt pre zi dent lik ka samyny<br />
ka bul eden wagtyn da tog tan ÿag daÿyn da<br />
diÿen ÿalydy.<br />
Hökümet isleg bildirilÿän harytlary◊<br />
ba hasyny galdyr mak we ber gi dar lary◊<br />
ÿag daÿyny ÿe◊let mek üçin, pu lu◊ orta<br />
hal hüm met siz li gi ni dö ret mek bara<br />
da ka rar ka bul eden den so◊, bank lar<br />
Δeÿle haÿran galdyryjy dep gin de açylyp<br />
baΔlady lar. Täze mil li bank lar ÿe◊il Δertler<br />
bi len se na ga ta we oba ho jalygy na<br />
karz berdiler. Bank goÿumlaryna 50000<br />
dol la ra çen li möç ber de ätiÿaçlyk gi rizildi,<br />
bir¤ada gymmat bahaly kagyzlary<br />
alyp-satmak iΔi berk gözegçilige alyndy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
I≈SIZLIK<br />
1933-n ji ÿy la çen li mil li onlar<br />
ça ame ri kaly iΔsiz di. Uly Δäher ler de<br />
çö rek üçin no ba ta dur mak adaty ÿagdaÿa<br />
öwrü lip di. Ÿüz ler çe mü◊ adam<br />
öl mez-ö di gün görÿär di. IΔdir sü melge<br />
gözläp, ÿur du◊ köp ÿe rin de sel peΔip<br />
ÿö ren le ri◊ sany köp di. „≈aÿ pul bolsa<br />
hem ber se◊izlä◊, do gan jan” diÿip,<br />
meΔhur aÿdym lar da gaÿta la ma edi lip<br />
aÿdylÿardy.<br />
IΔsiz ler üçin il ki baΔda Raÿat goragyny◊<br />
iΔje◊ to paryny◊ dö re dil me gi<br />
iΔsiz ler üçin bi rin ji mak sat na ma boldy.<br />
Kong res on se kiz–ÿig ri mi bäΔ ÿaΔa çen li<br />
bo lan ÿaΔlary iΔ bi len üp jün et mek ba radaky<br />
mak sat na many ka bul et di. Bu maksat<br />
na ma ÿarym harby häsiÿet li bo lup,<br />
iΔsiz ÿaΔ adam la ra aÿda 30 dol la ra golaÿ<br />
hak be rip, iΔ la ger le ri ne haky na tutmak<br />
bi len meΔgul lanÿardy. Onÿyllygy◊<br />
dowamyn da bu mak sat na ma 2 mil li ona<br />
go laÿ ÿaΔlar gat naΔdy. Olar dür li te bigaty<br />
go raÿyΔ mak sat na ma laryny◊ tasla<br />
ma lary na gat naΔdy lar: top ragy◊ üst ki<br />
gat lagyny◊ ÿuwlup git me gi ni◊ garΔysyna<br />
agaç na hal laryny oturdÿardy lar, ÿurdu◊<br />
to kaÿ baÿlygyny ber kidÿär di ler we<br />
aka ba suwlary◊ ha pa lan magyny◊ ö◊ü ni<br />
al mak ug run da gö reΔÿär di ler; balyk lar,<br />
ÿa bany haÿwan lar we guΔlar üçin go ragha<br />
na lar dö redÿär di ler; daΔ kö mür, ne bit,<br />
slans, gaz, nat riÿ we ge liÿ çykÿan ÿer leri◊<br />
go ragy bi len meΔgul bolÿardy lar.<br />
Raÿat lary◊ iΔ bi len üp jin çi li gi mese<br />
le le ri boÿun ça eda rany◊ dö re dil me gide<br />
iΔ ÿer le ri ni◊ ÿet mez çi lik me se le si ni<br />
çözmäge kö mek et di. Eme li ÿol ar kaly<br />
iΔ or nuny dö ret mek de aÿyp lanyp, ÿiti<br />
tankyt edi len-de bol sa, ol döwlet tarapyn<br />
dan pul kö me gi be rilÿän, ÿagny<br />
aryk gaz mak dan ga raÿol lary be jermäge<br />
we mu gallymçyly ga çen li dür lü li gi<br />
öz içi ne alÿan goΔma ça iΔ bi len üp jün<br />
edÿär di. Ol 1933-n ji ÿyly◊ noÿabrynda<br />
açylyp, 1934-n ji ÿyly◊ ba haryn da-da<br />
ÿapyldy, ÿö ne Ruzwelt we onu◊ to pary<br />
iΔsiz li gi ÿok et mek ba batyn daky is len dik<br />
mak sat na many gol da mak laryny dowam<br />
et di ler.<br />
OBA HO JALYK<br />
Täze çe çe me leΔme mak sat na masyny◊<br />
dur muΔa ge çi rilÿän wagty na mah sus bolan<br />
bir ynanç bardy. Ol hem has kö püräk<br />
düz gün leΔdir me ler ÿur du◊ köp me se lesi<br />
ni çö zer diÿen ynamdy. My sal üçin,<br />
1933-njy ÿyl da Kong res mülk dar la ra<br />
ÿe◊il lik ber mek mak sady bi len ka nun<br />
ka bul et di. Ol ka nuny◊ meÿil na masyny◊<br />
düÿp manysy önü mi◊ ba hasyny galdyryp,<br />
mülk dar la ra goΔma ça tö leg bi len<br />
önüm çi li gi◊ meÿle tin ke mel dil me gi ni◊<br />
öwe zi ni dol mak göz ö◊ün de tu tuldy.<br />
Mülk dar la ra tö le mek üçin se riΔde oba<br />
ho jalyk önüm le ri ni gaÿta dan iΔleÿän<br />
se na gat kär ha na lary na salynÿan salgytlary◊<br />
ha saby na dö re dil me li di. Tas la ma<br />
gör nüΔin den ka nun Δe ki li ni alan wagtynda<br />
eÿÿäm ekiΔi◊ gyz ga la◊ly döwri<br />
dowam edÿär di we mülk dar lar eÿÿäm<br />
artyk maçlygy bo lan ekin le ri◊ ekiΔi ni<br />
dowam edÿär di ler. Oba ho jalyk mi nist ri<br />
Gen ri Wol lis bu ÿag daÿy: „Bi zi◊ siwi liza<br />
siÿamy za akly◊y haÿran edi ji düΔün diriΔ”<br />
diÿip at landyrdy. ≈eÿle-de bol sa, oba<br />
ho jalygyny ba zary◊ ta laby na laÿyklyk da<br />
öz gert mek per manyny◊ haryt-karz korpo<br />
ra siÿasyny◊ – am bar lar da sak lanÿan<br />
we ba za ra cy karyl maÿan hasyl üçin<br />
niÿet le nen mak sat na many◊ kö me gi bilen<br />
önüm çi li gi pe selt mek baΔartdy.<br />
1932–1935-n ji ÿyl lar aralygyn da<br />
oba ho jalyk gir de ji si 50 gö te rim den-de<br />
köpräk artdy, em ma bu gir de ji fe deral<br />
mak sat na ma lar sebäp li, bö lek leÿin<br />
yo kary galdy. ≈ol ÿyl lar aralygyn da<br />
mülk dar lar kären de çi le re we paÿçyla<br />
ra önüm çi lik ÿer le rin den ber mek lige<br />
höwes len di ri lip di ler we bu döwür de
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
Beÿik säh ralygy◊ se bi ti ne girÿän Δtat lara<br />
ÿowuz gu rakçylygy◊ gel me gi oba hojalyk<br />
önüm le ri ni◊ ön dü ri liΔi ni◊ ep-es li<br />
ke mel me gi ne ge tir di.<br />
„To zanly oka ra” adyny alan ga zaply<br />
ÿel ler we to zanly tu pan lar gü nor ta daky<br />
Beÿik säh ralyk lary weÿran edip di, ol,<br />
aÿratyn-da, 1935–1938-n ji ÿyl lar da<br />
güÿç li boldy. Ekin ler ÿok edil di, maΔynlar<br />
san dan çykdy, adam lar we mal lar<br />
heläk çi lik çek di ler. 1930–1940-njy ÿyllar<br />
aralygyn da „oki iz” diÿip at alan 800<br />
mü◊e go laÿ adam Ar kan zas, Mi zu ri, Okla<br />
ho ma Δtat laryn dan gö çüp git di. Olary◊<br />
kö pü si er te ki lerdäki ÿaly bo le lin li gi wada<br />
edÿän Ka li for niÿa Δtaty na rowa na<br />
boldy. Bu ÿer le ri di◊e mülk dar lar terk<br />
etmän, eÿsem gün-gü ze ran lary mülk darlar<br />
bi len bag lanyΔykly bo lan hünär menler,<br />
dü kan eÿe le ri we beÿle ki adam lar-da<br />
Ka li for niÿa ÿo la düΔüp di ler. Ka li for niÿa<br />
se bi ti il ki baΔda adam lary◊ edil ar zuw<br />
ediΔle ri ÿaly bo lup çy kaÿmady. Gö çüp<br />
ge len le ri◊ kö pü si möwsüm leÿin iΔler<br />
ug run da bäs leΔdi ler we gaty ujypsyz iΔ<br />
haky na hasyl ÿyg nady lar.<br />
Hö kü met olary 1935-n ji ÿyl da esaslandyry<br />
lan top rak baÿlyk laryny go rap<br />
sak la mak hyz matyny◊ he maÿaty bi len<br />
üp jün et di. Mülk dar lary◊ eÿe çi lik siz çeme<br />
leΔme gi ze rarly ha tar dan çy kan topragy◊<br />
zaÿa lan magy goÿum lar sebäp li<br />
has-da güÿç len di. Ekin eki lip, san dan<br />
çy kan ÿer ler de tu pan tu rup top ragy◊ üstki<br />
gat lagyny◊ toz masyny güÿç len dir di,<br />
Δon da bu hyz mat eda rasy mülk dar lara<br />
top ragy◊ zaÿa lan magyny◊ ö◊ü ni almagy◊<br />
tär le ri ni öwret di. On dan daΔary,<br />
ÿe li◊ güÿjü ni pe selt mek mak sady bi len<br />
30000-e go laÿ ki lo metr araly ga agaç nahal<br />
lary oturdyldy.<br />
Oba ho jalygyny ba zary◊ ta laby na<br />
laÿyklyk da öz gert mek per manyny◊ iΔini◊<br />
üs tün lik li bo landygy na ga ra maz dan,<br />
önü mi gaÿta dan iΔleÿän se na ga ta salgyt<br />
sal mak Kons ti tu siÿa ga bat gel meÿän ÿol<br />
bi len ÿö re di len çagyn da, ÿagny 1936-<br />
njy ÿyl da öz iΔi ni bes et me li boldy. ≈ondan<br />
alty hep de so◊ Kong res top ragy<br />
arryk ladÿan ekin le ri ek me gi◊ möç be ri ni<br />
azaldÿan mülk dar la ra öwe zi ni tö le megi<br />
göz ö◊ün de tutÿan has güÿç li ka nuny<br />
ka bul et di.<br />
1940-njy ÿy la çen li 6 mil li ona golaÿ<br />
mülk dar Δu mak sat na ma esasyn da<br />
goΔma ça fe de ral kö me gi ni aldy. Täze<br />
ka nun dur nukly iÿmit üp jün çi li gi ni, bugdaÿy◊<br />
ätiÿaçlygyny we meÿil leΔdi ri len<br />
gor lary◊ ul gamyny dö ret mek mak sady<br />
bi len artyk maç oba ho jalyk önüm le rine<br />
karz ber di. Tiz wagt dan oba ho jalyk<br />
haryt laryny◊ nyrh lary galdy we mülkdar<br />
lar üçin ykdy sady ka da laΔma mümkin<br />
çi li gi açyldy.<br />
SE NA GAT WE I≈ÇI GÜŸJI<br />
1933-n ji ÿyl da dö re di len Mil li<br />
di kel diΔi do landyrylyΔ we mil li se na gaty<br />
di kelt mek per many ba ra daky ka nun lary<br />
iΔ ÿü zün de ada latly bäs leΔik düz gün leri<br />
ni gi riz mek bi len köpräk iΔ ÿe ri ni we<br />
Δeÿle-de, köpräk satyn al ma Δert le rini<br />
dö ret mek üçin, ga zaply bäs leΔik leri◊<br />
so◊u na çyk ma ga çalyΔdy. BaΔda bu<br />
çäre ler gowy garΔy la nan-da bol sa, salymyny<br />
bermän, te le ke çi ler ka da laΔdyrmak<br />
da öte ge çilÿän di gin den Δy kaÿat<br />
edip baΔlady lar.<br />
1935-n ji ÿyl da Mil li di kel diΔi dolandyrylyΔ<br />
Kons ti tu siÿany◊ düz gün leri<br />
ne laÿyk gel meÿär diÿlip yk rar edildi.<br />
≈ol wag ta çen li beÿle ki syÿa sat lar<br />
se na gaty◊ di kel dil me gi ni gol daÿardy<br />
we tiz den hö kü met bel li pu dak lar da baha<br />
lary düz gün leΔdir mek bi len meΔgul<br />
boldy. Bu bol sa mil li ykdy sadyÿe te uly
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
çyk dajy we onu◊ di kel dil me gi ne böwet<br />
boldy.<br />
Ame ri kany◊ taryhyn da ö◊ki wagtdaky<br />
lar bi len de◊eΔdi re ni◊de hut „täzeçe<br />
çe me leΔis” mak sat na masy ÿyl laryn da<br />
gu ra maçylykly zäh me ti◊ esasyn da ägirt<br />
uly gir de ji ler ga zanyldy. Mil li se na gaty<br />
di kelt mek per many iΔçi le ri◊ te le ke çi ler<br />
bi len kol lek tiw Δert na ma lar bag laΔmak<br />
hu kugyny ke pil len dir di. 1935-n ji ÿylda<br />
Kong res zäh met gat naΔyk lary ba rada<br />
köp çü lik leÿin Δert na many◊ ÿe ri ne<br />
ÿe ti ri liΔi ne gö zeg çi lik et jek kär deΔler<br />
ar ka laΔygyny◊ gu ra masyny dö retmäge<br />
hu kuk ber di. Bu ka nu na laÿyklykda<br />
Zäh met gat naΔyk lary boÿun ça mil li<br />
ge◊eΔ dö re dil di, ol ge◊eΔ köp çü lik leÿin<br />
Δert na ma lary◊ üs tün den ga ra maklygy<br />
ama la aΔyrdy, saÿlawlar bi len meΔgullandy<br />
we iΔçi le re iΔ berÿän ler bi len döreÿän<br />
is len dik müΔgil lik le ri ara alyp<br />
mas la hat laΔy lan ha latyn da olary◊ bähbi<br />
di ni go raÿan gu ra many saÿla mak hukugyny<br />
ke pil len dir di.<br />
Kär deΔler ar ka laΔygy na bir leΔmek<br />
iΔçi le ri◊ syÿasy a◊-düΔün je li li gi ne,<br />
olary◊ öz bäh bit le ri ni◊ umumylygy na<br />
düΔün mek le ri ne ÿar dam et di. Kär deΔler<br />
arkalaΔygyny◊ täsiri di◊e bir önümçilikde<br />
däl, içer ki syÿa sat da-da ÿo kar landy.<br />
Ol täsir, esasan ikipartiÿalaÿyn ulgamy◊<br />
çäklerinde amala aΔyryldy, özi-de respubli<br />
kaçy par tiÿa ga ran da, de mok ra tik partiÿa,<br />
umu man, kär deΔler ar ka laΔygyny◊<br />
uly goldawyndan peÿdalandy.<br />
IKIN JI „TÄZE ÇE<br />
ÇEMELE≈I≈”<br />
„Täze çe çe me leΔiΔ” özü ni◊ il kin ji<br />
ÿyl laryn da ka nun ba bat daky gö rel de le ri◊<br />
um masyz muk dary na howan darlyk et di,<br />
önüm çi li gi◊ we ba ha lary◊ ep-es li ÿo karlan<br />
magyny ga zandy, ÿö ne çök gün li gi◊<br />
we lin, so◊u na çykyp bil me di. Ykdy sady<br />
çykgynsyzlygy◊ howpy gowΔan da, täze<br />
ta lap lar ÿü ze çykdy. Te le ke çi ler döwleti◊<br />
ykdy sadyÿetdäki te le ke çi lik iΔi ne<br />
goΔul mazlyk syÿa satyn dan je bir çek diler<br />
we Mil li se na gaty di kelt mek ba radaky<br />
ka nuny◊ ka da laΔdyryl masyn dan<br />
ÿa◊a bi zar-pe te◊le ri çykdy. Syÿasy çepçi<br />
ler we sagçy lar ta rapyn dan gykylykly<br />
hü jüm ler edil ar zuwçy la ra, tos laÿjy la ra<br />
we syÿa satçy la ra ky bap daΔ bo lup, di keldiΔi◊<br />
dep gi ni bi len ka na gat lan maÿan uly<br />
köp çü li gi özü ne çekÿän ykdy sady melhem<br />
ler ÿaly ÿü ze çykdy. Ola ra: Fren siz<br />
Ta un sen di◊ garrylyk boÿun ça pen siÿa<br />
ba ra daky meÿil na masy; hüm met siz lik<br />
tek li bi ni ö◊e sü ren ra di o-ru hany, semit<br />
le re garΔy syÿa sat da baΔtu tan lary<br />
ta rapyn dan gol da nan, sözlän söz le rinde<br />
hal ka ra bankçy laryny ÿaz garÿan ruhany<br />
Ka uf lin; „Her bir adam – özü ne<br />
han” diÿen meÿil na masy bi len çykyΔ<br />
eden se na tor we Lu izi ana Δtatyny◊ ö◊ki<br />
gu ber na tory, güÿç li we ga zaply ora tor,<br />
Δtaty edil öz mül ki ÿaly do landy ran Hÿu<br />
Long dagy girÿär di. (Eger-de Hÿu Long<br />
öl dü ril me dik bol sady, me ge rem, saÿlaw<br />
möwsü mi ne goΔu lardy we 1936-njy ÿylda<br />
Frank lin Ruzwelt bi len bäs leΔer di.)<br />
Çep çi ler we sagçy lar ta rapyn dan<br />
Δeÿle zor salyn magy na du çar bo lan<br />
Ruz welt täze ykdy sady we jemgyÿet çilik<br />
çäre ler tapgyryny gol dady. Olary◊<br />
arasyn da garyply ga garΔy gö reΔ, iΔsizle<br />
ri iΔ orun lary bi len üp jün et mek we<br />
adam lary jemgyÿet çi lik taÿdan ätiÿaçlandyryΔ<br />
mak sat na ma lary ta pawut landy.<br />
Kär ha na ösüΔi ni◊ do landyrylyΔy,<br />
ÿagny ikin ji täze çe çe me leΔiΔ diÿlip atlandyry<br />
lan mak sat na many◊ esasy kö megi<br />
bu aba dançylyk bi len up jün çi lik bolman,<br />
eÿsem iΔ orny bi len üp jün et mek li ge<br />
bo lan sy nanyΔykdy. Kär ha na ösüΔi ni◊<br />
do landyrylyΔy na laÿyklyk da ÿol lar, aero<br />
port lar we mek dep ler gu ruldy. Fe de ral<br />
te at ral, çe per çi lik we ÿazyjy lar tas la malaryny◊<br />
esasyn da aktÿor lar, su rat keΔler,<br />
heÿkel ta raΔlar, sa zan da lar we ÿazyjy lar
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
iΔe alyndy lar. On dan daΔary-da, Mil li<br />
ÿaΔlar do landyryΔy talyp lary ÿarym iΔ<br />
gü ni bi len üp jün et di, treÿning mak satna<br />
ma laryny gu rady we iΔsiz ÿaΔla ra hemaÿat<br />
ber di. ≈ol bir wagty◊ özün de di◊e<br />
kär ha na ösüΔi ni◊ do landyrylyΔyny◊ hasaby<br />
na üç mil li ona go laÿ iΔsiz iΔ bi len<br />
üp jün edi lip di; 1943-n ji ÿyl da bu gu rama<br />
öz iΔi ni bes eden de, onu◊ 9 mil li on<br />
iΔsi ze kö mek be ren di gi äΔgär boldy.<br />
Ruzwel ti◊ aÿt magy na görä, „täzeçe<br />
çe me leΔiΔi◊” i◊ müΔgil ÿe ri 1935-nji<br />
ÿyl daky jemgyÿet çi lik ätiÿaç landyryΔ<br />
ba ra daky ka nun boldy. Jemgyÿet çi lik<br />
howp suzlygy ba ra daky ka nun iΔçi leri◊<br />
we iΔ berÿän le ri◊ salgyt tö leg le rini◊<br />
esasyn da gar taΔan adam lar, iΔsiz ler<br />
we iΔe ÿa rawsyz adam lar üçin ätiÿaçlandyryΔ<br />
ul gamyny dö ret di. Köp sanly<br />
beÿle ki ösen se na gatly döwlet ler, eÿÿäm<br />
öz le rin de Δeÿle mak sat na ma lary gi ri zipdi<br />
ler, ÿö ne 1900-n ji ÿyl lary◊ baΔlarynda<br />
prog res çi le ri◊ AB≈-da Δeÿle maksat<br />
na many esas landyr mak ba ra daky<br />
çagyryΔlary na üns be rilmän di. Dog rusy,<br />
täze li ge bi perwaÿlyk bi len se redÿän ler<br />
jemgyÿet çi lik howp suzlyk ul gamyny◊<br />
Ame ri kany◊ däp-des sur lary na gap magarΔy<br />
gelÿän di gi ba bat da Δi kaÿat edende<br />
bol sa lar, ol, haky kat dan-da, käbir<br />
zat la ra ga rany◊da, bi raz kö ne çilräk di.<br />
Jemgyÿet çi lik howp suzlygy köp ba bat da<br />
gir de ji si ne ga ra maz dan, hem me ler üçin<br />
bir me◊zeΔ möç ber de iΔläp ÿö ren iΔçi lerden<br />
tu tulÿan gir de ji salgydyny◊ ha sabyna<br />
ma liÿe leΔdi rilÿär di. Bu çäk len dir meler<br />
Ruzwelt üçin mak sat na ma lary ka bul<br />
et me gi üp jün eden eg liΔik boldy. Olar<br />
il ki baΔda ju da ujypsyz bo lan-da bol salar,<br />
Jemgyÿet çi lik howp suzlygy mak satna<br />
ma lary bu gün AB≈-ny◊ hö kü me ti ni◊<br />
dur muΔa ge çirÿän i◊ uly iç ki mak sat nama<br />
laryny◊ bi ri bo lup durÿar.<br />
TÄZE WAGT LAŸYN<br />
ŸARANLYK<br />
1936-njy ÿyl da res pub li kaçy<br />
par tiÿa Kan zas Δtatyny◊ öz ge le re garany◊da,<br />
sabyrly we ta katly gu ber na tory<br />
Alf red Len dony pre zi dent li ge kan di dat<br />
saÿlady. Ol Ruzwelt bi len bäs leΔme li di.<br />
„Täze çe çe me leΔiΔ” ju da köp tankytla<br />
nandygy na ga ra maz dan, Ruzwelt<br />
1932-n ji ÿyl daky dan-da uly ÿe◊iΔ gazandy.<br />
Ol ses le ri◊ 60 gö te ri mi ni aldy we<br />
Meÿn we Wer mont Δtat laryn dan baΔga<br />
äh li Δtat da üs tün çykdy. Bu saÿlawlarda<br />
täze uly wagt laÿyn ÿa ranlyk döräp,<br />
o◊a de mok rat lar, Δeÿle-de iΔçi ler, mülkdar<br />
lary◊ kö pü si, Gün do gar we Gü nor ta<br />
Ÿewro pa dan gö çüp ge len ler, af ro-a meri<br />
kaly lar dan we Δähe ri◊ et nik to par lary<br />
gir di ler. Res pub li kaçy par tiÿa te le ke çiler,<br />
ki çi Δäher le ri◊ we Δäher etek le ri ni◊<br />
or ta synpyny◊ we kil le ri ta rapyn dan goldandy<br />
lar. Bu syÿasy ÿa ranlyk sähel çe<br />
öz ge riΔlik ler bi len en çe me onÿyllyk lar<br />
azarsyz dowam et di.<br />
1932–1938-n ji ÿyl lar da „Täze çe çeme<br />
leΔiΔ mak sat na masy AB≈-ny◊ syÿasy<br />
we ykdy sady ösüΔi ne näme be rip bil di”<br />
diÿen so rag ÿü ze çykdy we bu so ragy◊<br />
üs tün de çe kiΔme boldy. ≈o nu◊ ne ti je sinde,<br />
onu◊ Ame ri ka da döwlet häki miÿeti<br />
ni◊ umumy düΔün je si ni öz ger den di gi<br />
äΔgär boldy. Halky◊ hal-ÿag daÿy üçin<br />
hö kü me ti◊ jo gapkär di gi ba ra daky ÿörel<br />
ge bar ha gi◊ gol daw tapdy. „Täze çe<br />
çe me leΔiΔ” käbir tankytçy lary: „Häkimiÿe<br />
ti◊ ygtyÿar laryny◊ çäk siz gi◊el dilme<br />
gi raÿat lary◊ azatlygyny ÿo ga çy karar”<br />
diÿip nyg tady lar. Ÿö ne Ruzwelt:<br />
„Adam lary◊ ykdy sadyÿe ti ni we eΔre ti ni<br />
berk leΔdirÿän çäre ler azatlygy◊ we demok<br />
ra tiÿany◊ ös me gi ne di◊e ÿar dam<br />
eder” diÿip ha sap lady.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Ruzwelt 1938-n ji ÿyl da ra di oda<br />
çykyΔ edip, ame ri kan halky na Δu aΔakdaky<br />
lary ÿat latdy: „De mok ra tiÿa käbir<br />
beÿle ki uly ÿurt lar da bi reÿÿäm hakyky<br />
manysyny ÿi tir di, onu◊ sebäbi, halky◊<br />
de mok ra tiÿa dan göwnü ni◊ ge çen li ginde<br />
däl dir. Onu◊ sebäbi, adam lar iΔsizlik<br />
den we er tir ki gü ne ynamsyzlyk dan<br />
gaty ÿa danlygyn dadyr, olar öz le ri ni◊<br />
ça ga laryny◊ açlyk dan ejir çe kiΔle ri ne<br />
çy dap bil me di ler, Δol bir wagty◊ özünde-de<br />
olar baΔtu tanlyk ÿet mez çi lik<br />
edÿän gowΔak häki miÿe ti◊ we bu lambu<br />
jarlygy◊ ö◊ün de haÿsydyr bir iΔi amal<br />
et mek den ejiz dir ler. ≈o nu◊ üçin-de, olar<br />
bir döwüm çö re gi◊ haty rasy na azatlyklaryny<br />
pi da et mek ka rary na gel di ler.<br />
Biz, ame ri kaly lar öz ins ti tut larymyzy◊<br />
iΔe ukyplydygyny we olary sak la mak<br />
müm kin di gi ni bilÿäris. Ÿö ne onu◊ üçin,<br />
bi zi◊ & de mok ra tik hö kü me ti◊ amaly<br />
he re ke ti ni◊ halky◊ hu kugyny üp jün etmek<br />
we zi pe si ne jo gap berÿän di gi ni &<br />
ame ri kan halkyny◊ her edip, he sip edip<br />
öz azatlygyny go ra ma ga taÿÿardygyny,<br />
bi rin ji go rag çägi ni◊-de onu◊ ykdy sady<br />
hu kuk laryny◊ üp jün edil me gi ni◊ su but<br />
edil me gi dir.”<br />
IKIN JI JA HAN UR≈UNY÷<br />
Ö÷ÜSYRASYNDA<br />
Ruzwel ti◊ pre zi dent li gi ni◊ ikin ji<br />
möh le ti gowy ÿo la düΔen de, onu◊ içer ki<br />
syÿa saty na täze howp abandy, me ge rem<br />
ony her bir ame ri kaly gaty a◊Δy ra nam<br />
däl bol sa ge rek. Ol howp Ÿa po niÿa daky,<br />
Ger ma niÿa daky we Ita liÿa daky di◊e bir<br />
par tiÿalylyk bi len umumy laΔdyry lan tota<br />
li tar düz gün ler dir-re¤im le ri◊ dünÿäni<br />
bö lüΔmek meÿil le ri di.<br />
1931-n ji ÿyl da Ÿa po niÿa il kin ji bolup,<br />
Manç¤u riÿany eÿeläp, Hy taÿa zar ba<br />
urdy we ony ÿe◊liΔe se zewar et di. In di ki<br />
ÿyl ol eÿelän se bit le rin de Manç¤o u-Go<br />
oÿnagty döwle ti ni esas landyrdy. FaΔistik<br />
döwle te öwrü len Ita liÿa Liwiÿa da öz<br />
basyp alan ÿer le ri ni gi◊elt di we 1935–<br />
1936-njy ÿyl lar da Efi opiÿany basyp<br />
aldy. Ger ma niÿa da Adolf Git ler mil letçi-so<br />
si alis tik par tiÿany dö ret di, 1933-n ji<br />
ÿyl da häkim li gi ele alyp, Reÿn we laÿatyna<br />
goΔun gi riz di we goΔuny gi◊iΔleÿin<br />
ÿa rag landyr ma ga baΔlady.<br />
Ger ma niÿany◊, Ita liÿany◊ we Ÿa poniÿany◊<br />
ga zaply hü jü mi ni◊ dowam ediΔ<br />
ÿag daÿyny we to ta li ta riz mi◊ hakyky<br />
häsiÿe ti ni◊ äΔgär bolΔuny gö rüp, ame rikaly<br />
lary◊ ga har-ga zap duÿgusy güÿje di.<br />
1938-n ji ÿyl da Git ler Awst riÿany german<br />
reÿhi ne bi rik di ren den so◊, Çe hoslowa<br />
kiÿany◊ Su de tenländ we laÿatyny<br />
ta lap ede nin den so◊, Ÿewro pany is lendik<br />
pur sat da uruΔ baΔlap bil jek ÿag daÿa<br />
ge tir di. Bi rin ji Ja han urΔun da de mok ratiÿa<br />
ug run daky „haçly ÿö riΔi◊” Δowsuz<br />
tej ri be sin den lapy keç bo lan ame ri kan<br />
halky dawa-jen je le goΔu lan ÿurt lary◊ hiç<br />
bi ri si ne nähi li kyn ÿag daÿa düΔse ler-de,<br />
öz le ri ni◊ kö mek be rip bil me jek dik le rini<br />
yg lan et di ler. 1935–1937-n ji ÿyl lar da<br />
bö lek leÿin ka bul edi len de kabr ba ra daky<br />
ka nun ame ri kaly la ra uruΔÿan ÿurt lary◊<br />
is len di gi bi len söwda et me gi we o◊a<br />
karz ber me gi ga da gan et di. Onu◊ maksady<br />
is len dik ÿag daÿda Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
uruΔla ra goΔul maÿan ha latyn da öz<br />
çägin den daΔar daky uruΔla ra gat naΔÿan<br />
ÿurt la ra de giΔli di.<br />
1939-njy ÿyl da ne mes ler PolΔany◊<br />
üs tü ne mil let çi lik niÿe ti bi len çoz magy<br />
bi len Ikin ji Ja han urΔy baΔla nan da, ameri<br />
kaly lary◊ hal ka ra dawa-jen jel syÿasaty<br />
na gatyΔmazlyk duÿgusy güÿç len di.<br />
Olar il ki baΔda çet de dur mak islän de bolsa<br />
lar, wa ka lary◊ gi diΔi olary◊ pi ki ri ni◊<br />
üÿt ge me gi ne ge tir di we Ÿewro pany◊
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
howp suzlygy na howp salÿan döwletle<br />
ri◊ bir leΔme si Bir leΔen ≈tat lary◊-da<br />
howp suzlygyny◊ gowΔa jakdygy na Δübhe<br />
goÿmady. ≈u ÿag daÿda Ruzwelt BirleΔen<br />
≈tat lary◊ urΔa goΔul mak ba bat da<br />
jemgyÿet çi lik pi ki ri ni◊ wa ka lar esasynda<br />
üÿt ge me gi ne ga raΔmalydy.<br />
Fran siÿa ÿe◊len den so◊, 1940-njy<br />
ÿyl da Ang liÿany◊ üs tü ne howa hü jüm leri<br />
ni◊ baΔlan magy bi len de mok ra tiÿa we<br />
hal ka ra dawa-jen je le goΔul mazlyk tekli<br />
bi ni gol dan lar we Or ta gün ba tary◊ biperwaÿçy<br />
laryn dan çep çi ada latly urΔu◊<br />
garΔysy na çykyΔ edÿän le ri◊ gol dawy na<br />
çen li ÿe ten Ame ri kany◊ töwe re gin de<br />
Bi rin ji Ko mi te ti gu ran lary◊ arasyn daky<br />
çe kiΔme has güÿç len di. Ahyry „Ÿa ranlarymy<br />
za kö mek edip, Ame ri kany goraÿarys”<br />
atly ko mi te ti◊ gol da magyn da<br />
urΔa zor lukly goΔu lan lar „in terwen sionçy<br />
lar” üs tün çykdy lar.<br />
AB≈ Ka na da bi len bi le lik de Öza ra<br />
go ran mak mü dir li gi ni dö ret di we Latyn<br />
Ame ri kasy res pub li ka lary bi len gün batar<br />
ÿarymΔary◊ de mok ra tik döwlet leri<br />
ni◊ köp çü lik leÿin öz-ö zü◊i go ra mak<br />
ul gamyny gi◊elt mek ba ra da Δert leΔdiler.<br />
Çykgynsyz ykdy sady ÿag daÿy◊<br />
baΔlan wagt laryn da Kong res um masyz<br />
puly täze den ÿa rag lan ma ga harç etmäge<br />
ygtyÿar ber di, 1940-njy ÿyly◊ sentÿabr<br />
aÿyn da bol sa AB≈-ny◊ taryhyn da il kinji<br />
ge zek pa ra hatçylykly döwür de harby<br />
borç lulyk ba ra da per man ka bul edil di.<br />
1941-n ji ÿyly◊ baΔlaryn da Kong res islen<br />
dik ÿur da, aÿratyn-da, Beÿik Bri taniÿa,<br />
Sowet Soÿuzy na we Hy taÿa ÿa ragy<br />
we en jamy ber mek ba ra daky Ruzwel ti◊<br />
gol dan mak sat na masyny ka bul et di. Bütin<br />
urΔu◊ dowamyn da karz we kären desi<br />
ne ber mek boÿun ça ame ri kan kö megi<br />
ni◊ muk dary 50 mil li ard dol lar dan-da<br />
geç di.<br />
1940-njy ÿyly◊ pre zi dent saÿlawlary<br />
gykylykçy çet leΔdi ri ji le ri◊ yzy na<br />
düΔÿän le ri◊ ju da azdygyny gör kez di.<br />
Ruzwel ti◊ garΔy daΔy Wen del Wil ki üns<br />
çe ki ji mak sat na ma tek lip edip bil me di,<br />
sebäbi pre zi den ti◊ daΔary syÿa satyny<br />
onu◊ özi gol daÿardy we onu◊ içe ri syÿasaty<br />
bi len, esa san yla laΔÿardy. Noÿabrdaky<br />
saÿlawlar Ruzwel te goΔma ça ses<br />
ber di we Ame ri kany◊ taryhyn da il kin ji<br />
ge zek ÿe ri ne ÿe ti ri ji häki miÿe ti◊ baΔtutany<br />
üçün ji möh le te saÿlandy.<br />
ŸAPONIŸA, PERL-HARBOR<br />
WE URU≈<br />
Ame ri kaly lary◊ Ÿewro pa da urΔu◊ gidiΔi<br />
ni ala da bi len syn laÿan wagt laryn da<br />
Aziÿa da-da dartgynlylyk güÿjeÿär di.<br />
Öz st ra te gi ki orun laryny güÿç len dir mek<br />
müm kin çi li gin den peÿda lanyp, Ÿa poniÿa<br />
„täze düz gün” ba ra da aç-a çan yglan<br />
et di, ol „düz gü ne” laÿyklyk da Ÿapo<br />
niÿa bü tin ŸuwaΔ um man se bi ti ne<br />
agalyk et me li di. Ger ma niÿany◊ mil letçi<br />
li gi ni◊ garΔysy na aman gal mak üçin<br />
gö reΔip, garΔylyk gör kez mek üçin güÿji<br />
bol man dan so◊, Beÿik Bri ta niÿa eg liΔige<br />
gi dip, ≈an haÿdan çyk maly boldy we<br />
wagt laÿyn Bir many◊ de mirÿol laryn da<br />
he re ke ti tog tatdy. 1940-njy ÿyly◊ tomsun<br />
da Ÿa po niÿa „Wi çi ni◊” gowΔak hökü<br />
me tin den fran suz hin di-hy taÿyn daky<br />
ae rod rom lar dan peÿda lan ma ga ygtyÿar<br />
aldy. ≈ol ÿyly◊ sentÿabryn da Ber lin-<br />
Rim „bir leΔi gi ne” To ki o-da bir leΔen den<br />
so◊, AB≈ jo gap çäre si hök mün de Ÿa poniÿa<br />
me tal ber me gi ga da gan et di.<br />
1940-njy ÿyl da ÿa pon lar gü norta<br />
ta ra pa – ne bi te, ga laÿa we ka uçu ga<br />
baÿ ÿer ler bo lan bri tan Ma laÿÿasy na<br />
we gol land lary◊ gün do gar in deÿle ri ne<br />
ymtylÿan ÿaly bo lup gö rün di. 1941-nji<br />
ÿyly◊ iÿulyn da Ÿa po niÿa Hin di-Hytaÿy◊<br />
ga lan bö le gi nem basyp aldy.<br />
Mu◊a jo gap edip, AB≈ öz bank laryndaky<br />
ÿa pon ha sap laryny tog tatdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1941-n ji ÿyly◊ oktÿabryn da Ÿa poniÿany◊<br />
premÿer-mi nist ri we zi pe si ne<br />
ge ne ral Hi de ki To jo geç di. Ol noÿabr<br />
aÿyny◊ or ta laryn da döwlet sek re tary<br />
Kor dell Hel bi len gep leΔik ler ge çir mek<br />
üçin AB≈-a ÿö ri te we kil iber di. Hu susan-da,<br />
ol ame ri kan hö kü me tin den hasap<br />
lary◊ güÿje gi ri zil me gi ni, ÿagny<br />
gaÿta dan di kel dil me gi ni we ŸuwaΔ<br />
um man daky ag res siw täsi ri ni bes et megi<br />
ta lap et di. Kor del Hel hem öz ge zegin<br />
de ÿa pon döwle ti ne AB≈-ny◊ banklaryn<br />
daky gym matlyk laryny◊ güÿje<br />
gi ri zil me gi ni◊ de re gi ne öz goΔun laryny<br />
Hy taÿdan we Hin di-Hy taÿdan çy karmaklygy<br />
tek lip et di. Ÿa pon ÿa rany<br />
ame ri kan tek lip le ri ni öwren mek üçin,<br />
iki hep de pury ja so rady, ÿö ne 1-n ji dekabr<br />
da ol ony öwren me gi ret et di. Dekabry◊<br />
6-syn da Frank lin Ruzwelt gönü<br />
den-gö ni sol tan Hi ro hi ta ÿüz tutdy,<br />
em ma de kabr aÿyny◊ 7-si gü ni ir bi len<br />
ÿa pon harby-de◊iz awi asiÿasy AB≈-ny◊<br />
ŸuwaΔ um man daky harby-de◊iz güÿjüni◊<br />
Perl-Har bor daky (Gawaÿy ada lar)<br />
ÿer leΔÿän ÿe ri ne duÿdansyz ÿag daÿda<br />
hü jüm edip, 19 sany ame ri kan gämi sini,<br />
Δol san da bäΔ sany uly harby ar tille<br />
riÿa güÿç li gämi le ri we 150-ä go laÿ<br />
harby uçary ÿok et di. Ame ri ka ta rapyndan<br />
we pat bo lan lary◊ sany harby däl ler<br />
bi len bir lik de 2300 adam dan-da gowrak<br />
boldy. AB≈-ny◊ bagty na, olary◊ ŸuwaΔ<br />
um manyn daky uruΔda aÿgytly he re ket<br />
et jek awi ano ses le ri Δol ma hal de◊iz dedi<br />
ler we Perl-Har bo ra gelmän di ler. Ÿapon<br />
lary◊ AB≈-ny◊ Gawaÿy ada lar daky<br />
we Midweÿ, We ik we Gu am ada laryndaky<br />
harby-de◊iz ba za laryny◊ üs tü ne<br />
ço zandyk lary ba ra da ra dio jik me-jik<br />
ha bar be ren de, ikir ji◊len me or nuny gahar-ga<br />
za ba ber di. Ruzwelt bu hü jü mi<br />
„haÿynlyk da ÿaΔal jak bir gün” diÿip<br />
at landyrdy. 1941-n ji ÿyly◊ 8-n ji dekabryn<br />
da Kong res Ÿa po niÿa garΔy uruΔ<br />
yg lan et di, üç gün den so◊ bol sa Ger maniÿa<br />
we Ita liÿa AB≈-na garΔy uruΔ yglan<br />
et di ler.<br />
Ÿurt wagt ÿi tirmän, uruΔ üçin adam<br />
we maddy taÿdan ze rur zat lary ÿyg namak<br />
ÿag daÿy na geç di, 1942-n ji ÿyly◊<br />
8-n ji ÿanwaryn da Ruzwelt 60000 uçar,<br />
45000 tank, 20000 as ma na atyjy top<br />
goÿber mek we umumy ÿük gö te ri ji li gi<br />
18000 ton na ÿetÿän söwda gämi le ri ni<br />
gur mak meÿli ba ra da ha bar ber di. Oba<br />
ho jalygy, se na gat, çig mal çy kar mak,<br />
söwda, maÿa goÿum lary, ara gat naΔyk<br />
se riΔde le ri, hat da bi lim we me de niÿet ol<br />
ÿa-da beÿle ki de re je de döwlet gö zeg çili<br />
gi ne alyndy. Ägirt uly karz la ra gi ril di,<br />
täze kär ha na lar dö re dil di, uçar we gämi<br />
gur luΔygyn da akym laÿyn önüm çi li ge<br />
akly◊y haÿran edÿän täze teh ni ka we enjam<br />
lar gi ri zil di, iΔçi güÿç le ri ni◊ ÿer le ri<br />
üÿt get mek iΔi ama la aΔyryldy. Ÿa ragly<br />
güÿç le re 15,1 mil li on adam ÿyg naldy.<br />
1943-n ji ÿyly◊ ahyry na çen li 63 mil lion<br />
ame ri kaly we ame ri kaly aÿal-gyzlar<br />
harby geÿi me gir di we goΔun da we<br />
harby-de◊iz güÿjü ni◊ ÿer leΔÿän ÿer lerin<br />
de iΔle di.<br />
AB≈-ny◊ üs tü ne ço zul magy çet leΔdiri<br />
ji le ri ÿa ragsyz landyrdy we äh lu mumy<br />
ÿyg nanyΔygy çalt landyrdy, ÿö ne Perl<br />
Har bor dan so◊ we aziÿa içalylygyn dan<br />
he der edip, ame ri kaly lar ÿa pon la ra bolan<br />
çy damsyzlyk laryny bil dir di ler: ÿapon<br />
lar dan ge lip çy kan ame ri kaly lary◊<br />
äh li si ben di edil di. 1942-n ji ÿyly◊<br />
fewralyn da Ka li for niÿa da ÿaΔaÿan ameri<br />
kaly-ÿa pon lary◊ 120000 go laÿy öz<br />
öÿle rin den gö çü ri lip, daΔy ti ke nek sim li,<br />
gaty er bet wagt laÿyn la ger le re ga baldy,<br />
so◊ra bol sa gü nor ta-gün ba tar Δäher le ri◊<br />
daΔyn daky daΔy sim bi len ör tü len baΔga<br />
has-da ÿowuz ga baw mer kez le ri ne geçi<br />
ril di. Bu ame ri kan ÿa pon laryny◊ 63<br />
gö te ri mi ni se iler, ÿagny AB≈-da dog lan<br />
ÿa pon lar bo lup, AB≈-ny◊ raÿat larydy.<br />
Olary◊ içalydyk lary ba ra da hiç hi li subut<br />
na ma ÿokdy. Haky kat da, Gawaÿy-
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
dan we kon ti nen tal Bir leΔen ≈tat lar dan<br />
bo lan ame ri kaly ÿa pon lar italÿan frontun<br />
da pyÿa da goΔuny◊ ha tar laryn da<br />
mert ler çe söweΔdi ler. BaΔga lary ŸuwaΔ<br />
um man se bi tin de harby ter ji me çi bo lup<br />
iΔle di ler. 1983-n ji ÿyl da AB≈-ny◊ hökü<br />
me ti uruΔ döwrün de çäk len di ri len töleg<br />
ler bi len ÿaΔan ÿa pon lary◊ tür me le re<br />
ga bal magyny ada latsyzlyk diÿip yk rar<br />
et di.<br />
DE M I R GA Z Y K A F R I K A DA K Y<br />
WE ŸEWRO PA DAKY URU≈<br />
AB≈ urΔa gi ren den so◊, tiz den<br />
onu◊ gün ba tar ÿewro paly ÿa ran lary<br />
urΔu◊ esasy geç me li ÿe ri we duΔmany◊<br />
harby güÿç le ri ni◊ ÿer leΔÿän ÿe ri Ÿewropadyr<br />
diÿen ka ra ra gel di ler, em ma<br />
ŸuwaΔ um manyn daky urΔa we lin, olar<br />
ikin ji de re je li äh miÿet ber di ler.<br />
1942-n ji ÿyly◊ ba haryn da we tomsun<br />
da i◊lis goΔun ne mes le ri◊ Mü süre<br />
hü jüm le ri ni ser pik di rip, ger man gene<br />
raly Erwin Rom me li ni yza Liwiÿa<br />
kowdu lar we Or taÿer we Gyzyl de◊iz leri<br />
ni bir leΔdirÿän Su es ka nalyny◊ howpsuzlygyny<br />
üp jün et di ler.<br />
1942-n ji ÿyly◊ 7-n ji noÿabryn da<br />
AB≈-ny◊ ÿö ri te leΔdi ri len harby to pary<br />
Fran siÿa tabyn bo lan De mir gazyk Af rika<br />
düΔdi we ga zaply söweΔler de italÿan<br />
we ger man goΔun lary na uly zyÿan ÿe tirip,<br />
üs tün cykdy lar. 1942-n ji ÿyl gün dogar<br />
front da-da öwrü liΔik ÿyly boldy, ol<br />
ÿer de Sowet Soÿuzy uly ÿit gi ler çe kip,<br />
Le ning rady◊ we Moskwany◊ ete gin de<br />
mil let çi güÿç le ri◊ he re ke ti ni tog tatdy,<br />
so◊ra bol sa ne mes le ri Sta ling rady◊ etegin<br />
de der bi-dagyn et di.<br />
1943-n ji ÿyly◊ iÿulyn da i◊lis ler we<br />
ame ri kaly lar bi le lik de Si si liÿa adasyny<br />
eÿe le di ler we 1943-n ji ÿyly◊ tom suny◊<br />
or ta laryn da Or taÿer de◊zi ni◊ gü nor tasy<br />
faΔist goΔunyn dan aras sa landy. Ÿa ranlar<br />
Ita liÿa da gi◊iΔleÿin hü jü me gi riΔdiler,<br />
Ita liÿany◊ hö kü me ti gyΔarnyksyz<br />
boÿun egmäge razy bo lan-da bol sa, millet<br />
çi ler bi len söweΔler ga zaply we surnukdyryjy<br />
uzak dowam et di. ≈ol wagt da<br />
bol sa ÿa ran lary◊ harby awi asiÿasy Germa<br />
niÿany◊ çäk le rindäki de mirÿol lary,<br />
zawod lary we ÿa rag am bar laryny bomba<br />
lap, zar ba urÿardy lar. Ger ma niÿany◊<br />
ne bit alÿan rumyn Δähe ri Plo eΔti-de<br />
bom ba landy.<br />
1943-n ji ÿyly◊ ahyryn da ö◊de du ran<br />
me se le ler boÿun ça en çe me çe kiΔme lerden<br />
so◊, ÿa ran lar rus fron tun dan nemes<br />
goΔun laryny◊ köprägi ni aÿyr ma ga<br />
mej bur et mek üçin, gün ba tar Ÿewro pada<br />
ikin ji fronty açdy lar. I◊lis-a me ri kan<br />
güÿç le ri ni◊ ser ker de baΔylygy na ge neral<br />
Dwaÿt Eÿzen ha uer bel len di. Güÿçli<br />
taÿÿarlyk lar dan so◊ 1944-n ji ÿyly◊<br />
6-njy iÿunyn da Bir leΔen ≈tat lary◊, Brita<br />
niÿany◊ we Ka na dany◊ güÿç li harby<br />
awi asiÿa bi len gowy üp jün edi len,<br />
ö◊ ha tar daky harby hü jüm edi ji goΔun<br />
bö lüm le ri Fran siÿany◊ de mir gazygyna<br />
Nor man diÿany◊ ke nar lary na gelip<br />
düΔdü ler. Eÿe le nen harby goΔun<br />
taÿÿarlyk meÿdan çasy na täze-täze<br />
i◊lis-a me ri kan güÿç le ri ge lip düΔÿär diler,<br />
go ranÿan ne mes es ger le ri bol sa gabawa<br />
düΔen dik le ri we bö lek le re bö lünen<br />
dik le ri üçin „hep bi ge” düΔÿär di ler.<br />
Bir leΔen goΔun bö lüm le ri Fran siÿany◊<br />
ser het le ri ni◊ üs ti bi len Ger ma niÿa tarap<br />
süÿΔüp, 25-n ji awgust da Pa ri¤i azat<br />
et di ler. Ger ma niÿany◊ ser he din de nemes<br />
le ri◊ garΔylyk laÿyn hü jü mi ne ti jesin<br />
de, i◊lis-a me ri kan goΔun laryny◊ ö◊e<br />
he re ke ti tog tady, ÿö ne 1945-n ji ÿyly◊<br />
fewral-mart aÿlaryn da olar gün ba tar dan<br />
Ger ma niÿa gir di ler. Gün do gar da ne mes<br />
goΔun lary rus lary sak la jak bo lup, Δowsuz<br />
sy nanyΔdy lar. Maÿy◊ 8-in de üçün ji<br />
reÿhi◊ guryÿer, harby-de◊iz we harbyhowa<br />
güÿç le ri ni◊ galyndy lary ÿa ranlary◊<br />
goΔun lary na boÿun eg di ler.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ŸUWA≈ UM MAN DAKY URU≈<br />
≈ol wagt lar da AB≈-ny◊ ŸuwaΔ<br />
um manyn daky hü jüm edi ji he re keti<br />
güÿjeÿär di. 1942-n ji ÿyly◊ baΔynda<br />
ame ri kan goΔun lary Fi lip pin ler de<br />
ÿe◊len-de bol sa lar, ÿa ran lar gel jek ki<br />
aÿlar da basym güÿç le ri ni bir leΔdir di ler.<br />
Ap rel de AB≈-ny◊ harby-howa güÿç leri<br />
ni◊ ge ne raly Jeÿms („Jim mi”) Du litl<br />
To ki ony◊ üs tü ne howa hü jü mi ni ama la<br />
aΔyrdy. Bu ame ri kan la ra uly ruhy goldaw<br />
ber di.<br />
In di ki aÿda Ko ral de◊zindäki ga zaply<br />
söweΔ taryh da il kin ji ge zek di◊e awi anoses<br />
ler de ÿer leΔÿän harby uçar lary◊ gatnaΔan<br />
de◊iz söweΔi boldy. Bu söweΔde<br />
ÿa pon lar Δeÿle uly ÿit gi le re se zewar boldu<br />
lar we lin, Δon dan so◊ olar Awst ra liÿa<br />
çoz mak dan el çekmäge mej bur bol du lar.<br />
Iÿun aÿyn daky Midweÿ söweΔi ŸuwaΔ<br />
um many◊ mer ke zi bö le gin de bo lan<br />
söweΔ ÿa ran lar üçin aÿgyt laÿjy pur sat<br />
boldy, ÿagny ÿa pon harby de◊iz güÿçle<br />
ri 4 awi ano se si ni ÿi tir mek bi len bi rin ji<br />
ge zek i◊◊än uly ÿe◊liΔe se zewar boldy<br />
we bu se bit ler de ŸuwaΔ um many◊ merke<br />
zin de hü jüm le ri ni bes et di.<br />
Beÿleki de◊iz söweΔlerinde-de ÿaran<br />
döwletler üstün çykdylar. Amerikalylary◊<br />
1942-n ji ÿyly◊ noÿabryn da Gu adal-kanal<br />
adasyn da ga za nan aÿgytly ÿe◊Δi BirleΔen<br />
≈tat lary◊ ŸuwaΔ um man da hü jüm<br />
he re ket le ri ni◊ baΔlangyjy boldy. In di ki<br />
iki ÿyl Ame ri kany◊ we Awst ra liÿany◊<br />
goΔun lary bi le lik de de mir gazy ga ta rap<br />
süÿΔüp, ŸuwaΔ um many◊ mer ke zindäki<br />
– So lo mo nowlar, Gil bert, MarΔal, Mari<br />
an lar we Bo nin ada laryny yzly-yzy na<br />
ÿer de we suwda ÿe◊iΔli harby hü jüm ler<br />
bilen azat etdiler.<br />
UR≈U÷ SYŸASY TA RAPY<br />
Ÿa ran lary◊ harby ta gal la lary urΔu◊<br />
syÿasy mak sat lary ba bat da en çe me möhüm<br />
hal ka ra duΔuΔyk laryn da ara alnyp<br />
mas la hat laΔyldy. ≈eÿle duΔuΔyk lary◊ ilkin<br />
ji si 1941-n ji ÿyly◊ awgustyn da Pre zident<br />
Ruzwel ti◊ we Bri ta niÿany◊ premÿer<br />
mi nist ri Wins ton Çer çil li◊ arasyn da entek<br />
Ame ri kany◊ Bir leΔen ≈tat lary urΔa<br />
gir me zin den ö◊ bo lupdy. Ol wagt lar BirleΔen<br />
≈tat lar urΔa doly gat naΔmaÿardy,<br />
harby ÿag daÿ bol sa gaty ÿowuzdy.<br />
Nÿufaundlendi◊ töwereginde, kreÿseri◊<br />
üs tün de duΔuΔyp, Ruzwelt we Çer çill<br />
At lan ti ka res mi na masyny (syÿasy talap<br />
lary◊ we hu kuk lary◊ tas la masyny)<br />
dü züp, on da urΔu◊ ahyrky mak sadyny<br />
yk rar et di ler: ter ri to riÿany gi◊elt mezlik;<br />
halklar bilen ylalaΔman, serheti üÿtgetmezlik;<br />
dolandyrmagy◊ islendik görnüΔi<br />
ni saÿlap al ma ga halky◊ hu kugyny◊<br />
bolmagy; tabynlyga sezewar bolan halklary◊<br />
syÿasy ga raΔsyzlygyny di kelt mek;<br />
äh li ÿurt lary◊ arasyn da ykdy sady hyzmat<br />
daΔlygy ÿo la goÿmak; äh li halk lary<br />
uruΔdan, howp dan we mätäç lik den dyndarmak;<br />
de◊iz erkinligini bermek; halkara<br />
syÿa satyny◊ gu raly hök mün de güÿç<br />
ulanmakdan el çekmekden ybaratdy.<br />
1943-n ji ÿyly◊ ÿanwaryn da Ka sablan<br />
ka da (Ma rok ko) bo lan i◊lis-a me ri kan<br />
kon fe ren siÿasyn da „ÿa ran” döwlet ler we<br />
olary◊ bal kan ÿap ja lary bi len di◊e gürrü◊siz<br />
boÿun egen ha latyn da, ÿa raΔyk<br />
bag laΔyl jakdygy ba ra da ka ra ra ge lin di.<br />
Ruzwel ti◊ berk ta lap et me gin de dü zü len<br />
bu tas la ma äh li uruΔÿan halk lary faΔist<br />
we mil let çi lik düz gü ni ni◊ we kil le ri bi len<br />
ola ra haÿsydyr bir ke pil le ri◊ be ril me gi<br />
ÿa-da käbir eg liΔik ler edil me gi ba ra daky<br />
mak sat bi len hiç hi li gep leΔik le ri◊ ge çi rilme<br />
je gi ne ynandyr malydy, Δeÿle-de Germa<br />
niÿany◊, Ita liÿany◊ we Ÿa po niÿany◊<br />
halk lary na ÿa raΔygy◊ gu tarnykly Δert le ri<br />
bil di ril mez den ö◊, olary◊ harby hö kü-
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
met le ri bü tin dünÿäni◊ ö◊ün de öz le rini◊<br />
doly we gu tarnykly ÿe◊len dik le ri ni<br />
boÿun al malydy.<br />
1943-n ji ÿyly◊ 22-n ji noÿabrynda<br />
Ruzwelt we Çer çill Ka ir de Ÿa poniÿany◊<br />
ö◊ki basyp alan ÿer le rin den we<br />
ol ja laryn dan el çek mek li gi ba ra da hy taÿ<br />
ta rapyny◊ Δert le ri bi len yla laΔmak üçin<br />
Çan Kaÿ ≈i bi len duΔuΔdy. Ruzwelt,<br />
Çer çill we Io sif Sta lin 28-n ji noÿabrda<br />
Täh ran da täze hal ka ra gu ra masyny,<br />
ÿagny Bir leΔen Mil let ler Gu ra masyny<br />
dö ret mek ba ra da yla laΔdy. 1945-n ji<br />
ÿyly◊ fewralyn da, mil let çi lik düz günin<br />
den üs tün çykyl jagy aÿdy◊ bo lan dan<br />
so◊, olar ÿe ne-de Ÿal ta da duΔuΔdy lar we<br />
birnäçe täze yla laΔyk lary◊ düÿbü ni tutdu<br />
lar. Ger ma niÿa boÿun egen den so◊,<br />
gys ga wagty◊ dowamyn da Ÿa po niÿa<br />
garΔy urΔa baΔla mak ba ra da SSSR gizlin<br />
yla laΔdy. PolΔany◊ gün do gar ser he di<br />
1919-njy ÿyly◊ „Kur zon çägi” boÿunça<br />
diÿlip kes git le nip di. Ger ma niÿany◊<br />
haryt gör nüΔin de tö le me li tö leg le ri ni◊<br />
öwe zi ni dol ma me se le si öz gu tarnykly<br />
çöz gü di ni tap mady – Sta li ni◊ ta lap lary<br />
bi len Ruzwelt we Çer çill yla laΔmadylar.<br />
Ÿa ran lary◊ Ger ma niÿany basyp almak<br />
ba ra daky we harby je naÿatkär le ri◊<br />
iΔi ne kazyÿet de ga ra mak we olary je zalandyr<br />
mak ba ra daky me se le ler düz günleΔdi<br />
ril di.<br />
Ÿal ta daky kon fe ren siÿa gat naΔyjylar<br />
BMG-ny◊ Howp suzlyk ge◊eΔi ni◊<br />
ge le jek ki ag za lary bol jak ÿurt lary◊ öz<br />
howp suzlygy na de giΔli bo lan me se le lere<br />
ga da ganlyk gi riz mek hu kugyny◊ bolmalydygy<br />
ba ra da yla laΔy ga gel di ler.<br />
Ÿal ta duΔuΔygyn dan iki aÿ ge çen den<br />
so◊, Frank lin Ruzwelt Jor jiÿa da dynç<br />
alÿan wagtyn da beÿni si ne gan inip, aradan<br />
çykdy. Ame ri kaly lar Ruzwel ti◊ ölümi<br />
ne ÿas tu tuΔy ÿaly, ö◊ hiç ha çan hiç<br />
bir Pre zi den ti◊ ölü mi ne beÿle agyr ÿas<br />
tut mandy lar: bü tin mil let öwe zi ni do lup<br />
bol ma jak ÿit gi ni◊ çu◊◊ur ma tamyny tutdy.<br />
≈ol wagt aralyk da onu◊ or nuny ö◊ki<br />
Mi zu ri Δtatyny◊ Se naty wi se-p re zi dent<br />
Gar ri Tru men eÿe le di.<br />
URU≈, ŸE÷I≈ WE<br />
ATOM BOMBALARY<br />
Ger ma niÿa dan üs tün çyky lan dan<br />
so◊, ŸuwaΔ um man da uruΔ dowam etdi,<br />
ol ÿerdäki so◊ky söweΔler aÿgytly<br />
boldy. 1944-n ji ÿyl dan baΔlap, Fi lip pin<br />
de◊zindäki söweΔ ÿa pon de◊iz güÿç le rine<br />
weÿran edi ji lik li täsir et di, ol ÿag daÿ<br />
Ÿa po niÿany◊ premÿer-mi nist ri To ji ony◊<br />
we zi pe den ekil me gi ne ge tir di.<br />
Ÿa pon la ra ÿe sir düΔmek den gor kup,<br />
iki ÿyl ozal göwün siz lik bi len Fi lip pin<br />
ada laryny taΔlap gi den ge ne ral Duglas<br />
Ma kar tur, oktÿabr aÿyn da AB≈-ny◊<br />
harby-de◊iz güÿç le ri üçin ÿol ar çap, ada<br />
gaÿdyp gel di. Leÿte aÿlagyn da bo lan<br />
söweΔ ÿa pon harby-de◊iz güÿç le ri ni◊<br />
gu tarnykly ÿe◊liΔi bi len ta mam landy we<br />
ÿa ranlyk güÿç le ri ni◊ Fi lip pin suwlarynda<br />
agalygyny di kelt di.<br />
1945-n ji ÿyly◊ fewral aÿy na çen li<br />
ame ri kan goΔun lary Ma ni lany eÿe le diler.<br />
Olary◊ in di ki mak sat-niÿe ti Ma ri an<br />
ada lary bi len Ÿa po niÿany◊ aralygyndaky<br />
ÿo lu◊ ug run daky Bo nin adalaryny◊<br />
dü zü mi ne girÿän Ji ma adasydy,<br />
ÿö ne ÿa pon lar her edip, he sip edip adany<br />
bermän sak la magy niÿe ti ne düwüp di ler,<br />
Δeÿle hem, go ranyΔ wagtyn da adany◊ tebigy<br />
aÿratynlygyn dan, dag ge riΔle rin den<br />
we gowak laryn dan müm kin bol dugy ça<br />
peÿda landy lar. AB≈-ny◊ bom ba laÿjy<br />
uçar lary ÿa pon lary◊ gury ÿer de aÿgytly
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
garΔylygy na we ka mi kad ze le ri◊ harby<br />
uçar da par ran urup janyny pi da edÿän<br />
howa hü jü mi ne du çar gel di ler. Ame rikaly<br />
goΔun lar öz de◊iz çi le ri ni◊ 6000-si ni<br />
ÿi ti rip we ÿa pon güÿç le ri ni◊ baryny ÿok<br />
edip, mart aÿyny◊ or ta laryn da howa dan<br />
üz nük siz hü jü me baΔlady lar. AB≈-ny◊<br />
20-n ji howa güÿç le ri maÿdan awgus ta<br />
çen li ÿa pon ke narÿa ka laryny üz nük siz<br />
bom ba lady.<br />
Iÿuly◊ 17-sin den awgusty◊ 2-si<br />
aralygyn da Beÿik Bri ta niÿany◊, AB≈ny◊<br />
we Sowet Soÿuzyny◊ hö kü met<br />
baΔtu tan lary Ber li ni◊ ete gindäki Potsdam<br />
da Ger ma niÿany doly basylyp al nan<br />
ÿe re öwür mek syÿa saty ba bat da yla laΔyga<br />
gel mek we onu◊ gel jek ki gur luΔyny◊<br />
mak sat na masyny ka bul et mek üçin<br />
duΔuΔdy lar.<br />
Kon fe ren siÿa gat naΔyjy lar mil let çilik<br />
syÿa saty döwrün de ösüp ÿe tiΔen le ri<br />
täze den ter biÿe le me gi◊ ze rurdygyny we<br />
ÿurt da de mok ra tiÿany di keltmäge esas<br />
bol maly gi◊ syÿasy ÿö rel ge le ri kes git leme<br />
gi◊ ge rek di gi ni yk rar et di ler. ≈eÿlede,<br />
Pots dam da Ger ma niÿa bil di rilÿän<br />
öwe zi ni dol ma ta lap lary-da ara alyp<br />
mas la hat laΔyldy we Sowet Soÿuzy na<br />
Ger ma niÿany◊ di◊e bir onu◊ gö zeg çi lik<br />
edÿän se bi tindäki däl-de, eÿsem onu◊<br />
gün ba tar ÿa ran laryny◊ se bi tindäki sena<br />
gat en jam laryny◊ bel li bir bö le gi beril<br />
me li edil di. Ÿö ne Sowet Soÿuzyny◊<br />
en tek Ÿal ta da bil di ren 10 mil li ard dol lar<br />
möç berdäki öwez puly ba ra daky ta laby<br />
je del li me se le li gi ne galdy.<br />
Pots dam kon fe ren siÿasy baΔlamazyn<br />
dan bir gün ö◊ Nÿu-Mek si ka<br />
Δtatyn daky Ala mo gor da atom bom basy<br />
part ladyldy, ol bom ba „Man het ten”<br />
tas la masy na laÿyklyk da üç ÿyl lap geçi<br />
ri len la bo ra to riÿa bar lag laryny◊ ne tije<br />
si bo lupdy. Pre zi dent Tru men, atom<br />
bom basyny◊ kö me gi bi len ÿer üs tün den<br />
ço zan dan ÿa pon lar dan çalt we az ÿit giler<br />
bi len üs tün çy karyn diÿip ha sap lap,<br />
eger-de ÿa pon lar awgust aÿyny◊ 3-üne<br />
çen li boÿun eg me se ler, atom bombasyny<br />
ulan mak ba ra da ygtyÿar berdi.<br />
Ÿa ran lar Pots dam beÿan na masyny<br />
26-njy iÿul da ÿaÿratdy lar we on da eger<br />
ÿa pon lar boÿun eg se, Ÿa po niÿany ÿok<br />
et mez li gi, gul et mez li gi, eger-de boÿun<br />
eg me se, on da ony doly ÿok et jek dik le rini<br />
wa da et di ler.<br />
Ame ri kan harby iΔgär le rin den, resmi<br />
syÿasy iΔgär ler den we alym lar dan<br />
yba rat bo lan ko mi tet täze ÿa ragy ulanmagy◊<br />
mak sat lary ba ra daky me selä garady.<br />
Tru men: „Di◊e harby des ga lar bu<br />
ÿa ragy◊ nyΔa nasy bo lup bi ler” diÿip<br />
ÿazdy. My sal üçin, harby mi nistr Genri<br />
Stim son Ki otany◊ Ÿa po niÿany◊ gadymy<br />
paÿtagtydygyny we on da mil li we<br />
di ni baÿlyk lary◊ we hazy na lary◊ gaty<br />
köp dü gi ni, onu◊ bom ba lan maly däl di gini<br />
örän ynandyryjylyk bi len su but et di.<br />
On so◊, harby se na gaty◊ we harby he reket<br />
le ri◊ mer ke zi Hi ro si mo saÿlanyp alyndy.<br />
Awgusty◊ 6-syn da Ame ri kany◊<br />
„Eno la Geÿ” uçary Hi ro si mo Δähe ri ne<br />
atom bom basyny taΔlady. Awgusty◊<br />
8-in de ikin ji atom bom ba Na ga sa ki<br />
Δähe ri ne taΔlandy. Ame ri kaly lary: „Bu<br />
urΔu◊ ta mam lan magyny çalt landy rar”<br />
diÿip ynandyrdy lar; bom bany◊ ÿer-ÿegsan<br />
edi ji güÿji ba ra daky düΔün je ep-es li<br />
giç gel di. Awgust aÿyny◊ 14-ün de Ÿapo<br />
niÿa Pots dam da iΔle nip dü zü len Δertler<br />
bi len yla laΔdy. 1945-n ji ÿyly◊ 2-n ji<br />
sentÿabryn da Ÿa po niÿa boÿun eg di.<br />
1945-n ji ÿyly◊ noÿabryn da Nÿurnberg<br />
de harby je naÿatkär le re kazyÿet iΔi<br />
baΔlandy. Beÿik Bri ta niÿany◊, Fransiÿany◊,<br />
SSSR-i◊ we AB≈-ny◊ uly ÿurist<br />
le ri reÿhi◊ baΔtu tan laryny di◊e bir<br />
basy balyjylykly urΔy taÿÿar la mak da we<br />
tu taΔdyr mak da günälemän, Δol bir wagtda<br />
urΔy alyp bar magy◊ ka nun laryny◊<br />
we adamkär çi lik düz gün le ri ni◊ bo zulmagyn<br />
da-da aÿyp lady lar. Kazyÿet iΔi<br />
10 aÿdan-da köp dowam et di we iΔi ne
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
ga ralÿan lary◊ di◊e üçü si ni◊ ak lan magy<br />
bi len ta mam landy. Ga lan lar günäkär<br />
diÿlip yg lan edil di.<br />
UruΔdan so◊ky dünÿäni◊ gur luΔy<br />
ba ra da i◊ mö hüm ka rar 1945-n ji ÿyly◊<br />
25-n ji ap re lin de, Ÿewro pa da uruΔ tamam<br />
lanyp barÿar ka, ŸuwaΔ um manynda<br />
bol sa en tek dowam edÿärkä, ka bul<br />
edil di. El li ÿur du◊ we ki li San-F ran sisko<br />
Δähe rin de (Ka li for niÿa Δtaty) BirleΔen<br />
Mil let ler Gu ra masyny dö ret mek<br />
üçin ÿyg nandy. Olary◊ ka bul eden resmi<br />
na masy na laÿyklyk da BMG ÿurt lary◊<br />
arasyn da dö reÿän ag za lalyk lary we jedel<br />
le ri pa ra hatçylykly düz gün leΔdir jek,<br />
Δeÿle hem, dünÿäde açly ga we ke selçi<br />
li ge garΔy gö reΔ boÿun ça he re ket le ri<br />
ug rukdyr jak hal ka ra gu ra masy boldy.<br />
Eger-de bir wagt AB≈ Mil let ler bir leΔigi<br />
ne gat naΔmak is le me dik bol sa, in di<br />
Se nat BMG-ny◊ har tiÿasyny iki se si◊<br />
garΔy, 89 se si◊ ta rap dar bol magyn da eglenmän<br />
ma kul lady. Bu ÿag daÿ ö◊ AB≈ny◊<br />
daΔary syÿa satyn da agalyk eden çetleΔmäni◊<br />
daΔy na ga ra çyzyk çek di we<br />
AB≈-ny◊ mun dan beÿläk hal ka ra gatnaΔyk<br />
laryn da esasy orny eÿe le jek di gi ni<br />
bü tin dünÿä mälim et di. 9
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
SE NA GAT ŸA R A N LA RY N Y ÷ ÖS M E GI<br />
1920-n ji ÿyl lar AB≈-ny◊ umu man pa jar lap ösen döwri bo lan-da bol sa, po lat,<br />
aw t o mo b i l , k a uç u k we d o k m a s e n a g at y n y ◊ i Δ ç i l e r i üç i n ol b e ÿl e k i p u d a k l a r y ◊ i Δ ç i l e -<br />
ri ni◊ki den artyk peÿda ge tir me di. Bu pu dak lar daky iΔ Δert le ri ÿüz ÿyl mun dan ö◊ki<br />
ÿalylygy na galypdy. My sal üçin, 1923-n ji ÿy la çen li po lat se na gatyny◊ iΔçi si gü nü◊<br />
dowamyn da or ta ça 12 sa gat iΔleÿär di we iki hep de den bir gün dynç alÿardy.<br />
1920-n ji ÿyl lar da köp çü lik leÿin önüm le ri goÿberÿän kär ha na lary◊ eÿe le ri Ame ri kany◊<br />
zäh met fe de ra siÿasyny◊ howan darlygy bi len bel li bir üs tün lik le ri ga zan ma ga çalyΔÿan<br />
kär deΔler ar ka laΔygyny◊ ö◊ü ni al mak mak sady bi len öz ta gal la laryny iki es se artdyrdylar.<br />
Mu nu◊ üçin olar içalyçylygy, iΔ taΔlaÿyΔlary, ÿa ragly goz ga la◊lary dar gat mak we<br />
kär deΔler ar ka laΔyk lary na duÿgu daΔlyk edÿän le ri iΔden kowma ga çen li dür li tär ler den<br />
peÿda landy lar. Ga raΔsyz kär deΔler ar ka laΔyk lary köp lenç kom mu nis tik we palylyk da<br />
aÿyp lanyldy lar. ≈ol bir wagt da köp kom pa niÿa lar öz Δahsy bir leΔme le ri ni dö ret di ler.<br />
Däp boÿunça, Δtatlary◊ kanun çykaryjy edaralary „açyk dükan” düΔünjesini gold<br />
a d y l a r. O l d ü Δ ü n j e k ä r d e Δ l e r a r k a l a Δ yk l a r y n a b ü t i n i Δ ç i l e r s y np y n y ◊ ÿe ke j e we ÿe ke - t ä k<br />
we kil le ri bol maklygy bök deÿär di. Bu bol sa kom pa niÿa la ra kär deΔler ar ka laΔyk lary köp çülik<br />
leÿin Δert na ma lary ret etmägi we su du◊ ka rary bi len iΔçi ler bir leΔme si ne bök denç li gi◊<br />
ö◊ü ni al magy ÿe◊il leΔdir di. Has ge leΔik li zat, ÿagny iΔçi le ri◊ öz bäh bit le ri ne yg rarlylygyny<br />
üp jün et mek üçin, 1920-n ji ÿyl lar da käbir kom pa niÿa lar iΔçi le re dür li pen siÿa lary, kärha<br />
na lary◊ gir de ji le rin den paÿ, kär ha nany◊ gym mat ba haly kagyz laryny satyn al ma ga<br />
müm kin çi lik, Δeÿle-de saglyk boÿun ça dür li-dür li meÿil na ma lary tek lip edip baΔlady lar.<br />
1919-njy ÿyl da po lat se na gatyn dan baΔlap, köp çü lik leÿin önüm çi li gi◊ äh li pu daklaryn<br />
da bo lan köp iΔ taΔlaÿyΔlar basylyp ÿatyryldy. Ne ti je de, 1920-n ji we 1929-njy ÿyl lar<br />
aralygyn da kär deΔler ar ka laΔyk laryny◊ ag za laryny◊ sany 5 mil li on dan 3,5 mil li ona çen li<br />
azaldy.<br />
Beÿik çök gün li gi◊ bo sa gasyn da se na gat önüm çi li gi ni◊ äh li gör nüΔle ri ne is leg üzülkesil<br />
pe sel di. Bu uly iΔsiz li ge ge tir di. 1933-n ji ÿy la çen li ame ri kaly lary◊ 12 mil li on dan-da<br />
kö pü si iΔsiz di. My sal üçin, 1929–1933-n ji ÿyl lar aralygyn da iΔ orun lary laÿyk iki es se<br />
azaldy. IΔ haky Δol wagt da üç den iki es se pe sel di. Frank lin Ruzwel ti◊ saÿlan magy ame rikan<br />
iΔçi si ni◊ hal-ÿag daÿyny he miΔe lik öz gert di.<br />
Ö z g e r t m e l e r i ◊ m e Δhu r t a r ap d a r y F r a n si z P e r k i n z i ◊ z ä h m e t m i n i s t r l i g i n e b el l e n m e g i<br />
Ruzwel ti◊ iΔçi le ri◊ ÿag daÿyny◊ gowu laΔmagy bi len gyzyk lanÿandygyny◊ il kin ji ala maty<br />
boldy (Per kinz, Δeÿle-de mi nistr ler ka bi ne tin de Δeÿle we zi pe eÿelän il kin ji aÿal maΔgal<br />
a d y). 19 3 3 - n j i ÿ yl d a Kon g r e s u l y ä h m i ÿe t i b o l a n M i l l i s e n a g at y d i kel t m e k b a r a d a k y k a-<br />
nuny ka bul et di. Ol ka nun iΔ hakyny ÿo kar landyr ma ga, iΔ hep de si ni gys galt ma ga we ça ga<br />
zähmetini ulanmagy gadagan etmäge gönükdirilendi. I◊ möhüm zat-da kanun kompaniÿal<br />
a r a i Δ ç i l e r i „ ko m p a n i ÿa l a r y ◊ b i r l e Δ i k l e r i n i ◊” a g z a l a r y b ol m a g a m e j b u r e t m e g i g a d a g a n<br />
e t d i , Δ e ÿl e - d e i Δ ç i l e r i ◊ we g u l l u kç y l a r y ◊ ö z l e r i n i ◊ i s l e g l e r i b o ÿ u n ç a ÿa r a n l yk l a r a b i r -<br />
leΔmek we olary◊ üs ti bi len köp çü lik leÿin Δert na ma lary bag laΔmak hu kugyny yk rar et di.<br />
Dag-mag dan kär deΔler ar ka laΔygyny◊ baΔtu tany Jon Lÿu is iΔçi ler üçin täze çe çe meleΔme<br />
mak sat na masyny◊ äh mi ye ti ne beÿle ki ÿo kary hünär li baΔtu tan lary◊ äh li sin den<br />
gowy düΔündi. Ruzwelti◊ goldawyny nygtap, Lÿuis kärdeΔler arkalaΔyklar birleΔmesi<br />
boÿun ça gi◊ kom pa niÿa gu rady we bir ÿyly◊ dowamyn da öz gu ra masyny◊ ag za laryny◊<br />
sanyny 150000–den 500000-e çen li artdyr magy baΔardy.
10-NJY BAP: „TÄZE ÇE ÇE ME LE≈I≈” MAK SAT NA MASY WE JA HAN UR≈Y<br />
A m e r i k a n z ä h m e t fe d e r a si ÿa s y n y ◊ (A Z F ) ÿe r i n e ÿe t i r i j i ko m i t e t i n i ◊ a g z a s y Lÿ u i s<br />
köp çü lik leÿin önüm çi lik pu dak laryn da Δu◊a me◊zeΔ kam pa niÿa lary ge çir mek mak sady<br />
bi len fe de ra siÿasyny◊ baΔtu tany bol makçy boldy. Ÿö ne a◊yr dan hünär li iΔçi ler bi len iΔ<br />
salyΔÿan AZF beÿle etmäge meÿil li däl di. Lÿu is we birnäçe beÿle ki baΔtu tan lar iç ki göreΔler<br />
den so◊ AZF-den arasyny üz dü ler we Se na gat gu ra ma laryny◊ ko mi te ti ni dö ret di ler,<br />
s o ◊ b u g u r a m a S e n a g at g u r a m a l a r y n y ◊ kon g r e si a d y b e r i l d i .<br />
Awto mo bil we po lat se na gatyny◊ iΔçi le ri ni aÿry-aÿry et mek Lÿu isi◊ we Se na gat gur<br />
a m a l a r y n y ◊ kon g r e si n i ◊ i l k i n j i no b at d a k y we z i p e si d i . 19 3 6 - nj y ÿ yl y ◊ a h y r y n d a „ J e n e r a l<br />
Mo tors” kom pa niÿasyny◊ Kliwlenddäki, Ogaÿo daky (Mi çi gan Δtaty) we Flin tedäki (Mi çigan<br />
Δtaty) zawod laryny baΔ-baΔdaklyk da dörän otur ma iΔ taΔlaÿyΔlary gurΔap aldy. Lÿu is<br />
o◊a ba da-bat baΔ galdyr mak bi len ol ÿe re öz gu ra maçy laryny◊ to paryny we iΔçi le re kömek<br />
ber mek üçin 100000 dol lar möç be rin de pul ÿol lady. Tiz wagt dan 135000 iΔçi Se na gat<br />
g u r a m a l a r y n y ◊ kon g r e si n e go Δ u l d y we s e n a g at h el ä k ç i l i g i n i ◊ b o s a g a s y n a g el d i .<br />
M i ç i g a n Δ t at y n y ◊ g u b e r n a t or y n y ◊ kö m e g i b i l e n 19 37- n j i ÿ yl d a d aw a l a r d ü z g ü n l e Δ d i -<br />
ril di. ≈ol ÿyly◊ sentÿabr aÿy na çen li awto mo bil se na gatyny◊ iΔçi le ri ni◊ ÿa ranlygyny◊<br />
ÿur du◊ awto mo bil se na gatyny◊ 400 kom pa niÿasy bi len Δert na masy bardy, Δol Δert na ma<br />
laÿyklyk da iΔçi le ri◊ her sa gatky iΔi üçin i◊ pes iΔ haky 75 sent we hep de si ne 40 sa gat iΔ<br />
ke pil len di ril di.<br />
AB≈-ny◊ po lat se na gatyny◊ paÿtagty bo lan Pits burg da (Pen silwa niÿa Δtaty), po lat<br />
se na gatyny◊ we kil le ri Lÿu isi◊ üs tü ne hü jüm et di ler, ony „gyzyl” we „gan so rujy” diÿip atlandyrdy<br />
lar. Ÿö ne 1936-njy ÿyl da Ruzwel ti◊ täze den saÿlan magy we zäh met gat naΔyk lary<br />
b a r a d a k a nu n y ◊ k a b u l e d i l m e g i i Δ ç i l e r i ◊ r u hu n y gö t e r d i . Lÿ u i si ◊ or u n b a s a r y F i l i p M a r -<br />
row ta rapyn dan ÿol baΔçylyk edilÿän Po lat se na gatyny◊ iΔçi le ri ni◊ gu ra maçylyk ko mi te ti<br />
iΔläp baΔlan il kin ji alty aÿyny◊ dowamyn da öz ag za laryny 125000 ada ma çen li artdyrdy.<br />
„ J e n e r a l Mo t or s y ◊” b o ÿ u n e g m e g i ko m p a n i ÿa n y ÿa r a m a z n e t i j e l e r e g e t i r d i . D ö w r ü ◊<br />
ü ÿ t g e ÿä n d i g i n e d ü Δ ü n i p, ko m p a n i ÿa 19 37- n j i ÿ yl d a S e n a g at g u r a m a l a r y n y ◊ kon g r e si b i l e n<br />
gep leΔik le re baΔlady. ≈ol ÿyl da Ÿo kary kazyÿet Se na gat gu ra ma laryny◊ kong re si ni kanuny<br />
diÿip yk rar et di. ≈eÿle lik de, hat da kär deΔler ag za laryny ha la maÿan çak la◊ kom paniÿa<br />
lar-da Se na gat gu ra ma laryny◊ ko mi te ti ni◊ ÿa ran lary bi len yla laΔyk ga zandy lar.<br />
Kauçuk, nebit, elektron we dokma senagatlary ÿaly beÿleki pudaklar-da bu göreldä<br />
eÿer di ler. ≈on dan baΔlap, köp çü lik leÿin önüm çi li gi◊ iΔçi le ri ÿe ke bol mady lar. 8
„Beÿik çök gün lik” wagtyn da (aΔak da), 1933-n ji ÿyl, mart aÿy: ala daly goÿum<br />
goÿujy lar Nÿu-Ÿor ku◊ bankyny◊ gapysyn da: Täze Pre zi dent Frank lin Ruzwelt<br />
bank ätiÿaçlyk laryny◊ ÿet mez çi lig ni◊ so◊u na çyk mak üçin, ÿur du◊ bank laryny<br />
wagt laÿyn ÿap ma ga gör kez me ber di. Di◊e tö leg iΔle ri ne ukyply bo lan bank la ra<br />
dört „bank dynç alyΔ gü nün den” so◊ açyl ma ga rug sat be ril di.<br />
BI DÜZ GÜN ÇI LIK LER<br />
WE ÖZGERI≈LER<br />
FO TO SU RAT LAR<br />
XX asyr Bir leΔen ≈tat lar üçin adat dan daΔary bi düz gün lik ler we öz geriΔle<br />
ri◊ döwri boldy. Bu onÿyllyk lar da ÿurdy onu◊ bü tin taryhyn daky i◊<br />
ÿaramaz ykdysady pese gaçyΔlar eÿeledi. AB≈ özüni◊ ÿaranlary bilen<br />
Ikin ji Ja han urΔun da ÿe◊i ji boldy; ÿurt „sowuk uruΔ” ady bi len mälim<br />
bo lan dartgynlylyk da dünÿä ÿol baΔçysyny◊ or nuny eÿe le di; ÿurt için de<br />
dur muΔ, ykdy sady we syÿasy öz ge riΔle ri◊ ajaÿyp ÿo luny geç di; eger ö◊<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ öz ger me gi ne ÿüz ler çe ÿyl ge rek bo lan bol sa, in di o◊a<br />
on lar ça ÿyl ÿe ter lik bolÿardy.
1937-n ji ÿyly◊ 11-n ji martyn da Mis su ri ni◊ Sent Lu is Δähe rindäki<br />
≈ewro le FiΔer Bo di awto mo bil zawodyn da iΔ taΔlaÿyΔ döwrün de iΔ<br />
taΔlaÿjy er kek ler we aÿal lar wagt ge çir mek üçin tans edÿär ler. ≈u lar ÿaly<br />
iΔ taΔlaÿyΔlar 1930-njy ÿyl lar da Kär deΔler ar ka laΔygyny◊ bü tin ÿurt da<br />
se na gat iΔçi le ri ni◊ bäbit le ri ni◊ ö◊e sü rül me gi ni yk rar et me gi ni ga zandy.<br />
Pre zi dent Ruzwelt, äh ti mal, i◊ mö hüm „Täze ugur” ka nun tas la masy na:<br />
1935-n ji ÿyl daky dur muΔ go ragy ba ra daky ka nu na gol çekÿär. Bu gün<br />
dur muΔ go ragy mak sat na masy Bir leΔen ≈tat lar da mil li on lar ça ame rikalyny<br />
garrylyk we maÿyplyk pen siÿasy bi len üp jün edÿän so si al syÿasat<br />
da i◊ uly mak sat na madyr.
ŸuwaΔ um man da Ikin ji Ja han urΔy uly möç ber li harby-de◊iz we harby-howa söweΔleri<br />
bi len häsiÿet len di. Bu ÿer de 1944-n ji ÿyly◊ iÿunyn da Ma ri an ada laryn daky ame ri kan<br />
gämi le ri ne hü jüm eden wagtyn da urulyp, ot için de aΔak gaçÿan ÿa pon uçary su ra ta<br />
düΔü ri len. Ame ri kany◊ goΔuny we gämi le ri „ada lary◊ bök me gi” atly harby ama la hem<br />
çe kil di. Bu amal 1945-n ji ÿyly◊ ap re lin de Oki nawa hü jüm edilÿänçä, dowam et di.
Üst ki su rat: Ÿewro pa daky ÿa ran goΔun lary◊ baΔ ser ker de si Ge ne ral Dwaÿt<br />
Eÿzen ha uer 1944-n ji ÿyly◊ 6-njy iÿunyn daky Nor man diÿa söweΔi ni◊ ö◊<br />
ÿanyn da pa raΔÿutçy lar bi len gür leΔÿär, ol söweΔ Δo nu◊ ÿaly harby amal lary◊<br />
taryhyn da i◊ ulu lary◊ bi ri bo lupdy.<br />
Ÿo kar da: 1942-n ji ÿyl da Ge ne ral Dug las MkAr tur ÿa pon goΔun laryny◊<br />
Fi lip pin le re hü jü mi ne ti je sin de gaç ma ga mej bur bo lan wagtyn da: „Men<br />
gaÿdyp ge le rin” diÿip di. Iki ÿyl dan so◊ ol wa dasyny ber jaÿ et di we Ame rikany◊<br />
goΔun lary Fi lip pin le ri azat edip baΔla mak üçin Leÿte adasy na düΔdi.
Ÿo kar da: Ikin ji Ja han urΔy<br />
döwrün de P-38 harby uçar lary◊<br />
ÿyg nalÿan ha tary. Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
harby pu da ga um masyz<br />
köp se riΔde goÿber me gi bi len<br />
Pre zi dent Ruzwel ti◊ söz le ri bi len<br />
aÿt sa◊”, ol „de mok ra tiÿany◊ gorha<br />
nasy na” öwrül di.<br />
Ÿa po niÿaly-a me ri kan lar bendiwan<br />
edi len le ri◊ la ger le ri ne<br />
ÿer leΔdi ril me gi ne ga raΔÿar lar.<br />
Bu wa ka AB≈-da Ikin ji Ja han<br />
urΔy döwrün de adam hu kuklaryny◊<br />
i◊ gö dek bo zul magy<br />
boldy.
1945-n ji ÿyly◊ fewralyn da<br />
Ÿal ta da bri tan Premÿer-<br />
Mi nist ri Wins ton Çer çilli◊,<br />
Pre zi dent Ruzwel ti◊<br />
we sowet baΔtu tany Io sif<br />
Sta li ni◊ duΔuΔygy. Olar<br />
harby ta gal la lary ut gaΔdyrmak<br />
ba ra daky me se le de<br />
yla laΔan hem bol sa lar,<br />
Ÿewro pany◊ gel je gi ba radaky<br />
närazylyk lar Ÿewro pa<br />
se bi ti ni◊, so◊ra „sowuk<br />
urΔu◊” baΔlan magy na esas<br />
bo lan Gün do gar we Günba<br />
tar Ÿewro pa bö lün me gine<br />
ge tir jek di gi ni a◊latdy.<br />
Ame ri kaly es ger ler 1951-n ji<br />
ÿyl da Newa da çö lün de ge çiri<br />
len ÿad ro sy nagyny◊ Δaÿady<br />
bol du lar. „Sowuk uruΔ”<br />
döwrün de ÿad ro ÿa ragyny◊<br />
howpy dur muΔy◊ aÿryl maz<br />
hem rasy boldy.
Äh ti mal, Ame ri kany◊<br />
syÿasy taryhyn da i◊<br />
meΔhur bo lan fo to surat<br />
da Pre zi dent Gar ri<br />
Tru men 1948-n ji ÿyl da<br />
pre zi dent saÿlawlarynda<br />
özü ni◊ ÿe◊len di gi,<br />
res pub li kaçy To mas<br />
Dÿuwi ni◊ bol sa üs tün<br />
çy kandygy ba ra daky<br />
nädogry ha bar ÿerleΔdi<br />
ri len ga ze ti elin de<br />
sak lap dur. ≈ol döwrü◊<br />
syÿasy bi ler men le ri ni◊<br />
äh li si ni Tru meny◊ ÿe◊Δi<br />
haÿran galdyrdy, Δeÿlede<br />
syÿasy saÿlawlarda<br />
ÿe◊len le ri◊ äh li si ni<br />
galkyndyrdy.<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ pyÿa da goΔuny 1951-n ji ÿyl da Gü nor ta Ko reÿany eÿeläp,<br />
De mir gazyk Ko reÿany◊ goΔu nuny◊ üs tü ne hü jüm edÿär ler; harby çaknyΔyk<br />
hup batly üç ÿy la çek di.
1954-n ji ÿyl daky Kong res di◊le niΔi gin de (ÿo kar da) se na tor Jo zef Mak Kar ti 1950-n ji<br />
ÿyl da Bir leΔen ≈tat lar da kom mu nis tik tagly maty◊ ÿaÿran ÿer le ri Δe kil len di ri len kartany<br />
gör kezÿär, onu◊ di◊le niΔikdäki baΔ garΔy daΔy hu kukçy Jo zef Welç çep ta rap da<br />
otyr. Welç bu di◊le niΔik de uly üs tün lik bi len Mak Kar ti ni◊ ab raÿyny dök di, bu te lewide<br />
niÿe ar kaly bü tin ÿur da gör ke zi len il kin ji di◊le niΔik bo lupdy.<br />
Äh li onÿyllygy◊ pa ra satly<br />
Δahsyÿet le ri ni◊ ala maty<br />
bo lan Pre zi dent Dwaÿt<br />
Eÿzen ha ue ri◊ port re ti.
Je ki Ro bin son 1948-n ji ÿyl da beÿs bol oÿnaÿan wagty. Ro bin son „Bruk lin<br />
Do jer si◊” ag zasy bo lan bi rin ji ga raÿagyz beÿs bolçydy we beÿs bo lu◊<br />
„ÿyldyz laryny◊” bi ri ne öwrül di.
Rok-n-ro lu◊ bi rin ji ame ri kaly ÿyldyzy Elwis Pres li 1950-n ji ÿyl lar daky<br />
konsert le ri ni◊ bi rin de. Bu gün öle nin den Δun ça ÿyl lar ge çen so◊ hem,<br />
ony „≈a” diÿip at landyrÿar lar.
Lÿu sil Bol (çep den ikin ji) beÿle ki aktÿor lar bi len bi le lik de (olary◊ arasyn da<br />
onu◊ adamysy De zi Ar naz (dik du ran) hem bar. 1950-n ji ÿyl lary◊ i◊ meΔhur<br />
te le ko me diÿa laryny◊ bi ri bo lan „Men Lÿu si ni söÿÿärin” atly ko me diÿasynda.<br />
Bu oÿun köp sanly teh ni ki täze lik le ri we däp le ri gi riz di, olar bol sa so◊ra<br />
beÿle ki ÿüz ler çe te le oÿun lar da üs tün lik li ulanyldy.
Ÿo kar da: Ro za Parks 1955–1956-njy ÿyl lar daky Mont go me ri ni◊<br />
(Ala ba ma Δtaty) awto bus kär ha nasyny üs tün lik li boÿkot eden den so◊,<br />
Δäher awto busyny◊ ö◊däki orun laryny◊ bi rin de otyr. Boÿkot jyns kemsit<br />
me le ri ne garΔylyk bil dir mek hök mün de gur nalypdy, ol kem sit me le re<br />
görä, ga raÿagyz lary awto bus lary◊ yzky ÿer le rin de otur ma ga mej bur<br />
edÿär di ler. Ÿo kary kazyÿet boÿkot baΔlanyn dan bir ÿyl so◊, muny<br />
Kons ti tu siÿany◊ bo zul magy hök mün de kes git le di. Mar tin Lu ter King,<br />
Ki çi ni◊ Ame ri ka da de◊hu kuklylyk ug run daky he re ke ti◊ beÿik ÿolbaΔçysy<br />
hök mün de eme le gel me gi hut Δol boÿkot bi len bag lanyΔykly<br />
boldy.<br />
In di ki sahy pa da: Mar tin Lu ter King, Ki çi 1966-njy ÿyl da Gre na da daky<br />
(Mis si si pi Δtaty) ö◊ki akÿagyz lar üçin bo lan döwlet mek de bi ne ça galary<br />
ug radÿar. Mek dep ler de kem sit me ler AB≈-ny◊ Ÿo kary kazyÿe ti<br />
ta rapyn dan „Bra un bi lim mi nistr li gi ni◊ garΔysy na” atly kazyÿet iΔi<br />
my nasy bet li bi ka nun diÿlip yk rar edi len-de bol sa, bü tin ÿur du◊ mekdep<br />
le rin de nägi le lik le ri◊ gör ke zil me gi, syÿasy zor sal mak, kazyÿe ti◊<br />
goΔma ça çöz güt le ri ni al mak ÿol lary ar kaly kem sit me le ri haky kat dan<br />
hem ÿok et mek üçin ÿe ne en çe me ÿyl lar ge rek boldy.
Pre zi dent Ken ne di 1963-n ji ÿyly◊ iÿunyn da Gün ba tar Ber lin de ne mes le ri◊<br />
çärÿek mil li ona go laÿ mähel le si ne ÿüz lenÿär. „Sowuk urΔu◊” i◊ „gyzgyn<br />
no kat laryn da” ÿaΔaÿan lary◊ eder men li gi ne sar pa goÿup, ol Δeÿle söz ler<br />
bi len ÿüz len di: „Äh li azat adam lar, ni re de ÿaΔaÿandyk lary na ga ra mazdan,<br />
Ber li ni◊ raÿat larydyr lar. ≈o nu◊ üçin-de, azat adam hök mün de men<br />
buÿsanç bi len „Ich bin ein Ber li ner” („Men ber lin li”) diÿÿärin.
1963-n ji ÿyl da gol çe ki lip,<br />
howa da ÿad ro sy naglaryny<br />
ta mam la magy◊<br />
baΔyny baΔlan, Gün ba tar<br />
bi len Gün do gary◊ arasynda<br />
ÿa rag lanyΔygy◊ üs tünden<br />
gö zeg çi lik et mek<br />
ba ra daky il kin ji Δert nama<br />
lary◊ bi ri bo lan Ÿad ro<br />
sy nag laryny çäk len dir mek<br />
hakyn daky Δert na many◊<br />
ma kul lan magy ba ra daky<br />
res mi na ma.
Tur gud MarΔal, äh li ame ri kaly lary◊ de◊ hu kuklylygy ug run da ö◊de baryjy<br />
gö reΔi ji le ri◊ bi ri. Ga raÿagyz lary◊ ÿo kary çe kil me gi ug run daky Mil li Bir leΔikde<br />
ge◊eΔçi bo lan wagtyn da, MarΔal 1954-n ji ÿyl da Ÿo kary kazyÿet de „Bra un<br />
bi lim mi nistr li gi ni◊ garΔysy na” atly meΔhur iΔde üs tün lik li çykyΔ et di, Δon da<br />
kazyÿet döwlet mek dep le rin de kem sit me le ri bi ka nun diÿip yk rar et di. So◊ra<br />
AB≈-ny◊ Ÿo kary kazyÿe ti◊ kazysy ÿaly ÿo kary we zipäni eÿe le di.
Pre zi dent Lin don Jon son 1968-n ji ÿyl da. Te has da dog lan Jon son ÿur du◊<br />
Pre zi dent li gi ne saÿlan mazyn dan ö◊, Eÿzen ha ue ri◊ döwrün de Se nat da agdyklyk<br />
edÿän par tiÿa dan baΔtu tan, so◊ra Jon Ken ne di ni◊ wi se-p re zi den ti boldy.<br />
WaΔing tony◊ i◊ täsir li syÿasy iΔgär le ri ni◊ bi ri Jon son döwle ti◊ içer ki iΔi ne bähbit<br />
li ka nun lary◊ en çe me si ni Kong res den ge çir me gi baΔardy. ≈eÿle rowaçlyk<br />
di◊e Ruzwel te „Täze çe çe me leΔiΔ” döwrün de baΔardypdy. Em ma Wet nam<br />
urΔy onu◊ pre zi dent li gi ni ta mam lady we mil le ti◊ bö lün me gi ne alyp bardy.
Ame ri kan goΔunyny◊ harby bö lüm le ri 1965-n ji ÿyl da<br />
Gü nor ta Wet nam da pat rullyk edÿän wagtyn da mer genle<br />
ri ag tarÿar lar. 1965-n ji ÿyl da 60 mü◊ bo lan ame ri kan<br />
goΔunyny◊ sany 1969-njy ÿyl da 540 mü◊ adam dan<br />
hem köp boldy, bu bol sa taryh da beÿle ki dawa lara<br />
ga rany◊da, mil le ti has je bir li bö len dawa da<br />
bo lup geç di. 1973-n ji ÿyl da AB≈-ny◊ i◊<br />
so◊ky goΔuny Wet nam dan çykdy.
1968-n ji ÿyl da Çi ka go da (Ili noÿ Δtaty) bo lup ge çen de mok rat lary◊ mil li<br />
gu rul taÿyn da ga zaply garΔylyk lar döwrün de urΔa garΔy çykyΔ edi ji leri◊<br />
we po li seÿle ri◊ çaknyΔygy. UrΔa garΔy pre zi dent li ge da laΔgär le ri◊<br />
arasyn dan gu rul taÿda Lin don Jon sony◊ orun ba sary Hÿu bert Hamf ri<br />
üs tün çykdy. Par tiÿa da ag za lalyk bo landygy üçin, Hamf ri saÿlawlar da<br />
res pub li kaçy Ri çard Nik son dan ÿe◊il di.<br />
1960-njy ÿyl lar daky aÿal lar he re ke ti ni◊ iki ÿol baΔçysy: Keÿt Mil let<br />
(çep de), dawaly „Jynsy syÿa sat” atly ki taby◊ awtory we ¤ur na list<br />
Glo riÿa Steÿnem
Ame ri ka da me de niÿe ti◊ umumy ka bul edi len<br />
ça ruwa lary na çap raz gelÿän me de ni akymy◊ i◊<br />
aÿdy◊ my saly; 1969-njy ÿyl da bo lup ge çen üç<br />
gün lük Wuds tok rok fes tiwaly.
Mek si kan-a me ri kan zäh met iΔewüri<br />
Se zar Çawe zi◊ 1968-n ji ÿyl da<br />
meÿdan da üzüm hasylyny ÿygyjylar<br />
bi len gür rü◊leΔip du ran pur saty.<br />
Ka li for niÿa da Bir leΔen oba ho jalyk<br />
iΔçi le ri diÿen kär deΔler ar ka laΔygyny◊<br />
baΔlygy Çawez gö çüp gelÿän oba<br />
ho jalyk iΔçi le ri ni◊ el henç iΔ Δert le ri ne<br />
halky◊ ün sü ni çek mek bi len olary◊<br />
hu kuk laryny go rap aÿgytly çykyΔ<br />
et di.
Pre zi dent Ri çard Nik son aÿaly Pet Nik son we<br />
döwlet käti bi Wilÿam Ro jers bi len Beÿik Hy taÿ<br />
Diwaryny◊ ÿa kasyn da ge ze lenç de. Nik sony◊<br />
1972-n ji ÿyl da Hy taÿ Halk Res pub li kasy na ta rap<br />
eden ädi mi ame ri kan goΔun laryny◊ Gu nor ta<br />
Wet nam dan kem-kem den çy karylÿan döwrün de<br />
i◊ uly da ba rasy boldy.
1978-n ji ÿyl da Ame ri kany◊ ÿerli<br />
ilatyny◊ WaΔing ton daky nägi le lik<br />
çykyΔy. Olar hem so◊ky onÿyllyk lar da<br />
öz hu kuk lary we Δahsyÿe ti ug run da<br />
gö reΔmäge baΔlady lar.<br />
1991-n ji ÿyly◊ fewralyn da Pars<br />
aÿlagyn da urΔu◊ so◊un da yrak<br />
tankyny◊ ö◊ün de ne bit ÿanÿar.<br />
Bir leΔen ≈tat lar Kuweÿti◊ Yrak<br />
ta rapyn dan basylyp alyn magyny◊<br />
so◊u na çyk mak üçin, „Çöldäki<br />
tu pan” diÿlip at landyry lan howa we<br />
guryÿer harby amal lary na gat naΔan<br />
30-dan gowrak ÿur du◊ bi le leΔi gi ne<br />
ÿol baΔçylyk et di.
de◊hu kuklylyk ug run daky he re ke ti◊ baΔtu tany we syÿasy<br />
iΔje◊ Jes si Jäk son 1984-n ji ÿyl daky syÿasy ÿyg nanyΔyk da.<br />
Mar tin Lu ter King, Ki çi ni◊ kö mek çi si Jäk son 30 ÿyl dan hem<br />
köp wagty◊ dowamyn da garyp lary, af ro-a me ri kaly lary we<br />
beÿle ki et ni ki azlygy bir leΔdi ren „Älem goΔar bir leΔme si ni◊”<br />
i◊ gör nük li, syÿasy taÿdan iΔje◊ we sö ze çe per we ki li bo lup<br />
galdy. Ol 1984-n ji we 1988-n ji ÿyl lar da de mok ra tik par tiÿa dan<br />
özü ni pre zi dent li ge hö dür le di.
„≈atl” ul gamyn dan älem gämi si ni◊ gaÿta dan peÿda lanyp bolÿan il kin ji älem se riΔdesi<br />
ni◊ goÿbe ril me gi. Or bi ta da hem ra lary◊ de re gi ne ulany lan we älem de gi◊ möç ber li<br />
iΔle ri ge çirmäge ukyply bo lan „≈atl” älem bar lag laryny◊ in di ki döwrün de i◊ ge rek li<br />
se riΔde bo lar: hal ka ra älem men zi li ni◊ or bi ta da ÿyg nal magy.
Pre zi dent Jorj<br />
BuΔ 1989-njy<br />
ÿyly◊ iÿulyn da<br />
Leh Wa le sa bi len<br />
WarΔawa da (PolΔa).<br />
≈ol ÿyl Sowuk<br />
urΔu◊ ta mamlan<br />
magy, Δeÿle<br />
hem, Ÿewro pany◊<br />
duΔmançylykly<br />
Gün do gar we Günba<br />
tar to par lary na 40<br />
ÿy la çe ken bö lü niΔigi◊<br />
ta mam lan magy<br />
bi len Δöh rat landy.<br />
Bil Klin ton, Bir leΔen<br />
≈tat lary◊ 42-n ji Pre ziden<br />
ti, 1993-n ji ÿyly◊<br />
21-n ji ÿanwaryn da<br />
we zi pe si ni ka bul<br />
edÿän wagty halky◊<br />
ö◊ün de ÿüz len me<br />
bi len çykyΔ edÿär.
CHAPTER<br />
11-N JI<br />
BAP<br />
URU≈DAN<br />
SO÷KY<br />
AME RI KA<br />
≈ähe ri◊ töwe re gindäki<br />
täze açy lan jemgyÿet de<br />
gö çüΔlik gü ni, 1953-n ji ÿyl
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
„Biz adam mertebesine<br />
elmydama sarpa goÿÿan täze,<br />
artykmaç dünÿäni<br />
gurmalydyrys.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Gar ri Tru men, 1945-n ji ÿyl<br />
AGZYBIRLIK WE<br />
ÖZGERI≈LIK<br />
Ikin ji Ja han urΔun dan so◊ky il kinji<br />
ÿyl lar da Bir leΔen ≈tat lar dünÿäde agalyk<br />
edi ji ÿur da öwrül di. Ÿur da bu uly<br />
uruΔdan zeper ÿetmedi. Amerikan halky<br />
özlerini◊ içerki we daΔarky syÿasatlarynda<br />
alyp barÿan iΔle ri ne buÿsanç bi len garadylar.<br />
Demokratiÿany uly harajatlar we<br />
tagallalar bilen goran amerikan hökümeti<br />
ony ber kitmäge we gülläp ös me gi üçin<br />
ähli Δertleri döretmäge çalyΔdy. „Taÿm”<br />
¤ur nalyny◊ neΔir çi si Gen ri Lÿu is ÿaly,<br />
amerikan milletini◊ baΔtutanlary „Ameri<br />
kany◊ asyry” baΔlandy diÿip bel le di ler.<br />
Ame ri kaly lary◊ kö pü si ÿig ri mi ÿyla<br />
go laÿ wagt lap bu pi ki re ynandy. Olar<br />
1945-n ji ÿyl dan so◊ra dörän „sowuk<br />
uruΔda” Sowet Soÿuzyny◊ garΔysyna<br />
berk dur malydygyny yk rar et di ler,<br />
döwlet häkim li gi ni◊ güÿç len me gi ni we<br />
en tek „täze çe çe me leΔiΔi◊” ÿyl laryn da<br />
bel le nen äh li umumy hal-ÿag daÿ döwlet<br />
pi ki ri ni ma kul lady. Olar uruΔdan so◊ky<br />
ykdy sady ÿo kary gö te ri liΔi◊ eΔre ti ni gördü<br />
ler, bu döwür de AB≈-ny◊ üs tün lik le ri<br />
we maddy ÿag daÿy has-da ÿo kar landy.<br />
Ÿö ne ame ri kaly lar ÿuwaΔ-ÿuwaΔdan<br />
Bir leΔen ≈tat lar daky dur muΔy◊ käbir<br />
ta rap lary na berÿän ba ha laryny◊<br />
dog rulygy na ikir ji◊le nip baΔlady lar.<br />
Jemgyÿet çi lik bir li gi en çe me de lil le ri◊<br />
täsi ri bi len pe se gaçdy.<br />
El lin ji ÿyl lar da af ro-a me ri kaly lar<br />
syÿasy kam pa niÿa baΔlady lar, so◊ra olara<br />
beÿle ki et nik to par lar we aÿal lar-da<br />
goΔuldy lar. Olary◊ mak sady „ame ri kan<br />
ar zuwy na” ÿet mek di. 1960-njy ÿyl lar da<br />
syÿasy taÿdan iΔje◊ talyp lar AB≈-ny◊<br />
hal ka ra äh miÿe ti ni◊, esa san-da, Wetnam<br />
daky weÿran edi ji urΔu◊ garΔysy na<br />
çykyΔ et di ler.<br />
ŸaΔlary◊ me de ni gap ma-garΔylygy<br />
üÿt gewsiz ame ri kan gym matlyk lary na<br />
garΔy çykdy. Dur muΔy◊ özi AB≈-ny◊<br />
raÿat laryny ÿurt da täze „jemgyÿet çi lik<br />
de◊li gi◊” göz leg le ri ne iter di.<br />
„SOWUK UR≈U÷”<br />
MAK SAT LARY<br />
„Sowuk uruΔ” syÿa saty uruΔdan<br />
so◊ky il kin ji ÿyl lary◊ syÿasy me se le le rini◊<br />
i◊ mö hü mi boldy. Bu Sowet Soÿuzy<br />
bi len AB≈-ny◊ arasyn daky uza ga çe ken<br />
syÿasy çap razlyk dan baΔlandy. 1918-n ji<br />
ÿyl da ame ri kan goΔun lary bolΔewik leri◊<br />
garΔysy na bi le leΔi◊ ha taryn da Russia<br />
gi rip di. AB≈-ny◊ bilΔewik re¤i mi bi-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
len dip lo ma tik gat naΔyk lary tä 1933-n ji<br />
ÿy la çen li ÿo la goÿul mady. Hat da, Δondan<br />
so◊ra-da, gat naΔyk lar da mü◊kürlik<br />
dowam edÿär di. Ikin ji Ja han urΔy<br />
döwrün de iki döwlet ÿa ran boldy we<br />
duΔman ÿurt la ra garΔy Δowly gö reΔmek<br />
üçin öz ag za lalyk laryny ara dan aÿyrmagy<br />
baΔardy lar.<br />
Bu lary◊ arasyn daky gap ma-garΔylyk<br />
urΔu◊ ahyryn da ÿe ne-de ÿü ze çykdy.<br />
AB≈ azatlyk, de◊lik we de mok ra tiÿa bara<br />
daky öz düΔün je le ri ni beÿle ki ÿurt lar<br />
bi len bö lüΔme gi göz ö◊ün de tutÿardy.<br />
Raÿatlyk urΔun dan we sol tanlyk lary◊<br />
dar ga magyn dan goz ga la◊a düΔen Ameri<br />
ka gob su nan dünÿäni ka daly pa rahatçylykly<br />
ÿag daÿa ge tirmäge mümkin<br />
çi lik bo lar diÿip umyt edÿär di.<br />
1929–1940-njy ÿyl lary◊ „çök gün li gini◊”<br />
sa pak lary ÿadyn da ga lan AB≈ öz<br />
artyk maç oba ho jalyk we se na gat önümle<br />
ri ni ÿer leΔdir mek üçin täze ba zar lary<br />
dö retmäge, Δeÿle-de gün ba tar ÿewro pa<br />
ÿurt laryny◊ haryt laryny daΔary ÿur da<br />
çy kar ma ga bo lan müm kin çi lik le ri ni kepil<br />
len dir mek mak sady bi len ykdy sady<br />
taÿdan ösüΔi ni we ykdy sadyÿe ti ni üÿt gedip<br />
gur magy◊ se riΔde si hök mün de gümrük<br />
päs gel çi lik le ri ni aÿyr magy niÿet<br />
edÿär di.<br />
Hal ka ra söwda er kin li gi AB≈ny◊<br />
we beÿle ki döwlet le ri◊ ykdy sady<br />
ösüΔi ni◊ höwes len di ri ji si hök mün de,<br />
AB≈-na dost lukly we ÿa ran ÿurt lary◊<br />
dur nuklylygyny gol daÿan se riΔde hökmün<br />
de göz ö◊ü ne ge ti rilÿär di.<br />
SSSR-i◊ öz mak sat na masy bardy.<br />
Orusÿe ti◊ taryhy däbe öwrü len güÿçli<br />
mer kez leΔdi ri len çäk siz hö küm darlyk<br />
häki miÿe ti Ame ri kany◊ de mok ra tiÿa dan<br />
ugur alÿan häki miÿe tin den üzül-ke sil tapawut<br />
lanÿardy. Özü ni◊ synpy gö reΔ we<br />
kuwwatly döwlet di gi ba ra daky kom munis<br />
tik syÿa sat uruΔ döwrün de we uruΔ<br />
gu ta ran dan so◊ra-da sowet syÿa satyny<br />
kes git le me gi ni dowam et dir di.<br />
Sowet Soÿuzy 20 mil li on raÿatyny◊<br />
ömür ta napyny ke sen urΔu◊ dar ga dan<br />
ykdy sadyÿe ti ni di keltmäge çalyΔÿardy<br />
we Δeÿle eÿmenç çaknyΔygy◊ gaÿtalan<br />
magyn dan he der edÿär di. Sowet ler,<br />
aÿratyn-da, Günbatary◊ basybalyjylykly<br />
he re ket le rin den eÿmenmän du ra nokdylar.<br />
Git le ri◊ aÿgytly hü jüm le ri ni yza<br />
gaÿta ran rus lar in di in di ki de Δeÿle hüjüm<br />
le re ÿol ber mez li ge çalyΔÿardylar.<br />
≈o nu◊ üçin-de, Δin di Sowet Soÿuzy<br />
„go rap bil jek” ser he di ni we Gün do gar<br />
Ÿewro pa da özü ni◊ düz gün le ri ne we<br />
mak sat lary na laÿyk gelÿän re¤i mi ta lap<br />
et di. Ÿö ne AB≈ PolΔany◊, Çe hos lowakiÿany◊,<br />
Δeÿle hem, Mer ke zi hem Gündo<br />
gar Ÿewro pany◊ beÿle ki ÿurt laryny◊<br />
ga raΔsyzlygyny we öz baΔdaklygyny dikelt<br />
me gi özü ni◊ uruΔ döwrün de ö◊de<br />
goÿan mak sat laryny◊ bi ri diÿip yg lan<br />
etdi.<br />
GAR RI TRU ME NI÷<br />
ŸOLBA≈ÇYLYGY<br />
En tek ruΔ ta mam lan man ka, Frank lin<br />
Ruzwel ti◊ or nu na Gar ri Tru men geçdi.<br />
Mi zu ri Δtatyn dan de mok rat se na tor,<br />
so◊ra wi se-p re zi dent bo lan Tru me ni◊<br />
Bir leΔen ≈tat lary do landyr ma ga ÿe terlik<br />
taÿÿarlygy ÿokdy. Ruzwelt uruΔdan<br />
so◊ky çylΔyrymly me se le le ri çöz mek de<br />
o◊a bil bag la mandy, Tru me ni◊ hal ka ra<br />
iΔle rin de tej ri be si azdy. „Men en tek olardan<br />
pes gelÿän” diÿip, ol ö◊ki kär deΔi ni◊<br />
ÿanyn da boÿun alypdy.<br />
Mu◊a ga ra maz dan, Tru men täze mese<br />
le le ri◊ çöz gü di ni gaty basym amal<br />
et di. Ol hy juwlylyk we höwes bi len<br />
iΔde ÿü ze çy kan me se le le ri◊ çöz güt leri<br />
ni eg lenmän çözÿär di. Onu◊ Ak Tamdaky<br />
sto luny◊ üs tün de elmy da ma ÿa tan<br />
ÿazgy daky „Bar zady öz üs tü me alÿaryn”<br />
diÿen söz le ri tary ha gir di, bu bol sa onu◊<br />
jo gapkär çi lik duÿgusyny◊ ösen di gin den<br />
ha bar berÿär di. Onu◊ Sowet Soÿuzy bi-
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
len özü◊i nähi li alyp bar malydygy ba radaky<br />
pi ki ri „sowuk urΔu◊” baΔlan magyna<br />
uly täsi ri ni ÿe tir di.<br />
„SOWUK UR≈U÷” GE LIP<br />
ÇYKY≈Y<br />
Sowuk uruΔ ö◊de baryjy döwlet leri◊<br />
arasyn daky ag za lalygy◊ dünÿäni◊<br />
uruΔdan so◊ky gur luΔy ba ra daky me se leler<br />
boÿun ça öza ra mü◊kür li gi◊ we ynamsyzlygy◊<br />
dö re me gi bi len ÿü ze çykdy.<br />
Bu ba bat da il kin ji çap razlyk PolΔa zerarly<br />
dö re di. Moskwa onu◊ hö kü me tini◊<br />
özü ne ga raΔly bol magyny ta lap et di,<br />
AB≈ bol sa PolΔany◊ öz baΔdak, gün ba tar<br />
nus gasy na eÿerÿän hö kü met gur luΔly<br />
döwlet bol magyny is le di. 1945-n ji ÿyly◊<br />
fewralyn daky Ÿal ta kon fe ren siÿasy dürli-dür<br />
li düΔün di riΔle ri berÿän gi◊iΔleÿin<br />
yla laΔyk lary iΔläp düz di. Ol yla laΔyklary◊<br />
bö lüm le ri ni◊ için de PolΔa da hiç<br />
ki me bagly bol maz dan, er kin saÿlawlary<br />
ge çir mek bö lü mi-de bardy.<br />
Tru men özü ni◊ Sowet Soÿuzyny◊<br />
DaΔary iΔler mi nist ri Wÿa çes law Molo<br />
tow bi len bo lan il kin ji duΔuΔygyn da<br />
PolΔany◊ öz yk balyny özi kes git le mek<br />
me se le sin de berk durdy we rus il çi si ne<br />
Ÿal ta yla laΔygyny◊ ÿazgy laryny◊ berjaÿ<br />
edil me gi ni◊ ze rurdygy ba ra da tu tuΔ<br />
bir nu tuk okady. ≈on da: „Me ni◊ bi len<br />
he niz hiç ha çan hiç kim beÿle ähen de<br />
gür leΔmän di” diÿip, Mo lo tow nägi le lik<br />
bil dir di. Tru men bol sa: „Öz borç na malary◊yzy<br />
ber jaÿ et se◊iz, Δon da si zi◊ bilen<br />
Δeÿle ähe◊de gür leΔil mez” diÿip jogap<br />
ber di. ≈ol pur sat dan baΔlap, SSSR<br />
bi len AB≈-ny◊ arasyn daky gat naΔyk ÿara<br />
maz laΔyp ug rady.<br />
Ikin ji Ja han urΔuny◊ so◊ky aÿlaryny◊<br />
dowamyn da sowet harby güÿç le ri bütin<br />
Mer ke zi we Gün do gar Ÿewro pany<br />
basyp aldy. Moskwa öz harby güÿç le rini<br />
Gün do gar Ÿewro pa daky kom mu nistik<br />
par tiÿa lary gol da mak we de mok ratik<br />
par tiÿa lary dar gat mak üçin ulandy.<br />
Kom mu nis tik par tiÿa lar Moskwany◊<br />
gol da magyn da se bi ti◊ äh li ÿurt lary na öz<br />
täsir le ri ni çalt ÿe tir di ler, ol bol sa 1948-<br />
n ji ÿyl da Çe hos lowa kiÿa da döwlet agdarylyΔygy<br />
na ge tir di.<br />
Sowuk urΔu◊ baΔlan magyny<br />
jemgyÿet çi lik pi kir le ri kes git le di. 1946-<br />
njy ÿyl da Sta lin: „Häzir ki wagt da dünÿä<br />
ykdy sadyÿe ti ni◊ ka pi ta lis tik ösüΔi ni◊<br />
esasyn da hal ka ra pa ra hatçylygy mümkin<br />
däl dir” diÿip bel le di. UruΔ wagtynda<br />
Beÿik Bri ta niÿany◊ premÿer-mi nist ri<br />
Wins ton Çer çill Ful ton da (Mi zu ri Δtaty)<br />
örän hy juwly söz söz le di. Onu◊ çykyΔy<br />
wagtyn da Tru men se ki ni◊ üs tün de<br />
otyrdy. Çer çill: „Bal ti ka daky ≈tet tin den<br />
Ad ri ati ka daky Triÿes te çen li yklymy◊<br />
arasyny ke sen de mir per de ÿapyldy”<br />
diÿdi. Ol „Beÿik Bri ta niÿa bi len AB≈ny◊<br />
bi le lik de sowet howpuny◊ garΔysyna<br />
gö reΔme li di gi ni nyg tady.<br />
„JY LAWLA MAK” SYŸA SATY<br />
Sowet Soÿuzyny „jy lawla mak” Ameri<br />
kany◊ uruΔdan so◊ky syÿa saty boldy.<br />
AB≈-ny◊ SSSR-däki il çi ha nasyny◊<br />
ge◊eΔçi si Jorj Ken nan 1946-njy ÿyl da<br />
Döwlet de par ta men ti ne ibe ren gi◊iΔleÿin<br />
te leg ram masyn da bu täze çe me leΔmäni◊<br />
kes git le me si ni beÿan et di. Wa tanyna<br />
do lanyp ge len den so◊, ol öz baΔlan<br />
der◊ewi ni has çu◊laΔdyrdy we „Iks”<br />
(„X”) la kamy bi len „Fo rin af feÿäz” atly<br />
ab raÿly ¤ur nal da ma ka lasyny çap et dirdi.<br />
Rus sia ba batyn da däp bo lan howplulyk<br />
duÿgu laryny beÿan et mek bilen,<br />
Ken nan SSSR-i◊ bu ba bat da öz<br />
tutÿan or nuny hiç bir ÿag daÿda gowΔatma<br />
jakdygyny su but et di. Ol: „DaΔary<br />
syÿa saty-da goΔmak bi len äh li Sowet<br />
döwlet me ha niz mi gör ke zi len ÿol bi len<br />
belli bir tarapa gönükdirilen tow berilÿän<br />
oÿnawaç awto mo bil ÿaly, di◊e ge çip
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
bolmajak päsgelçilik duΔup saklanÿança,<br />
hiç ÿa na sowul man gidÿär” diÿip ÿazdy.<br />
„Sowetleri◊ ÿaÿramak howpy nirede döre<br />
se, ol hüΔgär lik we ez ber lik bi len güÿç<br />
ulanyp „jylawlanmalydyr” diÿip belledi.<br />
„Jy lawla mak” tagly maty il kin ji gezek<br />
Or taÿer de◊zi ni◊ gün do garyn da ulanyldy.<br />
Beÿik Bri ta niÿa kom mu nist güÿçle<br />
ri◊ häki miÿet baΔyn da otu ran patyΔa<br />
raÿatlyk urΔy bi len haÿbat atÿan ÿe ri bolan<br />
Gre siÿany we Sowet Soÿuzyny◊ ÿer<br />
dawasyny edÿän, Δeÿle hem, Bos for bogazyn<br />
da harby-de◊iz ba zasyny gur ma ga<br />
hu kugyny◊ bardygyny ö◊e sürÿän ÿe ri<br />
bo lan Tür kiÿäni gol dap gelÿär di.<br />
1947-n ji ÿyl da Beÿik Bri ta niÿa mundan<br />
beÿläk olary◊ iki si ne-de kö mek bermäge<br />
ÿag daÿyny◊ ÿok dugyny ame ri kan<br />
hö kü me ti ne aÿtdy. AB≈-ny◊ Döwlet<br />
de par ta men ti gys sagly ame ri kan kö megi<br />
ni◊ meÿil na masyny iΔläp düz di, ÿö ne<br />
Se nat baΔtu tan laryny◊ Tru me ne düΔündi<br />
riΔle ri ne görä, olar di◊e AB≈-ny◊<br />
Pre zi den ti „daΔar dan dowzahy howpu◊<br />
aba nan” ÿag daÿyn da beÿle ki döwlet leri◊<br />
iΔi ne goΔulyΔmazlyk ugry gol da mak<br />
müm kin di gi ni aÿtdy lar.<br />
Tru men Δeÿle etmäge taÿÿardy. Trume<br />
ni◊ tagly maty hök mün de mälim bolan<br />
beÿan na ma da Δeÿle diÿilÿär: „Men<br />
Bir leΔen ≈tat lar, ÿa rag la nan azlyk tarapyn<br />
dan ÿa-da daΔar dan zor sal ma zerarly<br />
tabyn etmäge sy nanyΔÿan la ra<br />
garΔylyk gör kezÿän azat halk lary gol damak<br />
syÿasatyny ÿöretmelidir diÿip hasap<br />
edÿärin”. ≈u mak sat bi len ol Kong res den<br />
Gre siÿa we Tür kiÿä ykdy sady we harby<br />
kö mek ber mek üçin 400 mil li on dol lar<br />
so rady we bu se riΔde goÿbe ril di. Ÿö ne<br />
bu ÿe◊iΔ üçin hut Tru me ni◊ özi we ameri<br />
kan jemgyÿe ti bel li bir ba ha tö le me li<br />
boldy. Bir leΔen ≈tat lary „bök de mek lik”<br />
syÿa saty na öjük dir mek üçin, Tru men<br />
sowet howpuny◊ da ba rasyny aΔa çiΔirme<br />
li boldy. Öz ge ze gin de onu◊ düΔündiriΔleri<br />
bütin ÿurtda kommunizme garΔy<br />
gowgany◊ tol kunyny möwç alyp galdyrmaga<br />
we makkartizmi◊ döremegine esas<br />
boldy.<br />
In di ki ga dam uruΔdan lü ti çy kan<br />
Gün ba tar Ÿewro pany◊ di kel dil me gi<br />
uçin, gi◊iΔleÿin ykdy sady ÿar dam bermek<br />
di. AB≈ bu se bitdäki ykdy sady we<br />
syÿasy taÿdan dur nuksyz köp ÿurt lardaky<br />
Moskwany◊ gö zeg çi li gi astynda<br />
bo lan ÿer li kom mu nis tik par tiÿalar<br />
uruΔ wagtyn da öz le ri ni◊ na sist le re<br />
gör ke zen garΔylyk laryny◊ ÿazgy laryny<br />
goΔma ça gym ma ta öwrüp, häki miÿete<br />
eÿe bol mak laryn dan he der edÿär di.<br />
Nähi li dir bir ÿol bi len çäre si ni gör meli<br />
di, ÿog sa AB≈-ny◊ Döwlet sek re tary<br />
Jorj MarΔaly◊ bel leÿΔi ÿaly: „Luk manlar<br />
oÿlanÿan ça lar, näsagy◊ ama nadyny<br />
tabΔyr magy müm kin di”.<br />
MarΔal ö◊ AB≈-ny◊ ÿa ragly güÿçle<br />
rin de i◊ ÿo kary we zipäni eÿeläp di we<br />
Ikin ji Ja han urΔun da AB≈-ny◊ ÿe◊Δini◊<br />
baΔ gu ra maçysy hök mün de ab raÿy<br />
bardy. 1947-n ji ÿyly◊ or ta laryn da MarΔal<br />
howsa la düΔen Ÿewro pany◊ döwlet le rine:<br />
„Haÿsydyr bir ÿur da garΔy gö nükdi<br />
ri len mak sat na ma ÿa-da tagly mat bilen<br />
däl-de, eÿsem açlygy◊, ge daÿlygy◊,<br />
göwni çök gün li gi◊ we bu lam-bu jarlygy◊<br />
garΔysy na” gö nük di ri len mak sat na many<br />
dö ret mek tek li bi bi len ÿüz len di. Sowet<br />
Soÿuzyny◊ we kil le ri il kin ji meÿil leΔdiri<br />
len mas la ha ta gat naΔdy lar, ÿö ne so◊ra<br />
olar sowet ykdy sadyÿe ti ba ra daky maglu<br />
maty we beÿle ki me se le le ri aÿan etmez<br />
lik, Δeÿle-de Gün ba tary◊ he maÿat<br />
ba bat daky gö zeg çi li gi ne boÿun eg mezlik<br />
üçin, on dan gi den le ri ni kem gör medi<br />
ler. Ga lan 16 ÿurt bi le likdäki ma liÿe<br />
haÿyΔna masyny iΔläp düz di, ol ahyr neti<br />
je de 4 ÿyly◊ dowamyn da tö len me li 17<br />
mil li ard dol la ra ba ra bar boldy.<br />
1948-n ji ÿyly◊ baΔyn da Kong res<br />
ÿewro pa ÿurt laryny◊ ykdy sadyÿe ti ni dikeltmäge<br />
ÿar dam ber mek üçin ses berdi.<br />
O◊a „MarΔaly◊ meÿil na masy” diÿip
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
at ber di ler, ol meÿil na ma AB≈-ny◊ i◊<br />
Δowly daΔary syÿa sat baΔlangyç laryny◊<br />
bi ri boldy.<br />
UruΔdan so◊ky Ger ma niÿa ame rikan<br />
lary◊, sowet le ri◊, i◊lis le ri◊ we fransuz<br />
lary◊ basyp alan zo na lary na bö lündi,<br />
Ger ma niÿany◊ ö◊ki paÿtagty Ber lin<br />
sowet zo nasyny◊ mer ke zi ne go laÿdy.<br />
Ber li ni◊ özi dör de bö lü nip di. Bir leΔen<br />
≈tat lar, Ang liÿa we Fran siÿa öz zo nalaryny<br />
bir bü tewi öz-ö zü ni do landyrÿan<br />
res pub li ka öwür me gi◊ müm kin çi lik leri<br />
ni ara alyp mas la hat laΔdy lar, em ma<br />
SSSR Ger ma niÿany◊ bir leΔdi ril me gi ne<br />
garΔy boldy we Δol sebäp li, bu me se le<br />
boÿun ça dört döwle ti◊ daΔary iΔler ministr<br />
le ri ni◊ mas la haty ge çi ril me di. Günba<br />
tar döwlet ler bir bü tewi fe de ral ger man<br />
döwle ti ni dö ret mek çi bolÿandyk laryny<br />
aÿdan laryn da, Sta lin mu◊a Ber li ni gaba<br />
mak bi len jo gap ber di; 1948-n ji ÿyly◊<br />
iÿun aÿyny◊ 23-ün de Δähe ri gün ba tar<br />
ÿurt lar bi len bir leΔdirÿän äh li awto mo bil<br />
we de mirÿol lar ÿapyldy.<br />
Ame ri kan ÿol baΔçy lary: „Ber li ni ÿitir<br />
mek Ger ma niÿany ÿi tir mek we yzy süre<br />
tu tuΔ Ÿewro pany el den gi der mek dir”<br />
diÿip dowla düΔdü ler. ≈o nu◊ üçin hem,<br />
Gün ba tary◊ üs tün lik li göz boÿagçylygy<br />
Ber lindäki „Howa ar kaly ha las edi liΔ”<br />
diÿip at alan ÿa ran döwlet le ri ni◊ howa<br />
güÿç le ri as ma na galdy we Ber li ne uçarlar<br />
da he maÿat haryt laryny ge tir di ler.<br />
Ame ri kan, i◊lis, fran suz uçar lary ol<br />
ÿe re azyk önüm le ri dir ÿangyjy goΔmak<br />
bi len 2,25 mln ton na go laÿ ÿük elt di ler.<br />
Sta lin 21 gün den, ÿagny 277264 howa<br />
reÿsin den so◊ ga bawy aÿyrdy.<br />
SSSR-i◊ Gün do gar Ÿewro pa da<br />
täsi ri ni◊ güÿç len me gi gün ba tar ÿurtlary<br />
biyn jalyk edÿär di. AB≈ bök dençlik<br />
döwrün de ykdy sady ta gal la laryny<br />
artdyr jak harby ÿa ranlygy dö ret mek<br />
üçin ö◊baΔylyk bi len çykyΔ et di. 1949-<br />
njy ÿyl da AB≈ we ÿe ne-de on bir döwlet<br />
De mir gazyk at lan tik bi le leΔik Δertna<br />
masyny (NA TO) – köp çü lik leÿin<br />
howp suzlyk ÿö rel ge le ri ne esas la nan ÿaranlygy<br />
dö ret di ler. NA TO-ny◊ ag zasy<br />
bo lan bir ÿur du◊ üs tü ne ço zul sa, ÿa ran<br />
ÿurt lary◊ äh li si ni◊ üs tü ne ço zuldygy hasap<br />
edi lip, o◊a köp çü lik leÿin gaÿtawul<br />
be ril me li di.<br />
In di ki ÿyl AB≈ öz go ran mak mak satlaryny<br />
anyk laΔdyrdy. Mil li howp suzlyk<br />
ge◊eΔi Ame ri kany◊ daΔary we go ran mak<br />
syÿa satyny◊ doly esas landyry lan ha sabatyna<br />
jogapkärdi. Bu resminama MHS-<br />
68 bel gi li bo lup, ol AB≈-ny◊ täze howpsuzlyk<br />
syÿa satyn dan ha bar berÿär di. Ol<br />
resminama „Sowet Soÿuzy mümkin boldugyndan<br />
ähli ÿerde döwletleri◊ gözegçi<br />
lik ta gal la laryny janyp keΔlik bi len öz<br />
eli ne alypdyr” diÿen çak la ma esas lanyp,<br />
dünÿäni◊ islendik ÿerinde ÿerleΔÿän ÿaran<br />
döwletlere sowetler tarapyndan howp<br />
abanan ÿagdaÿynda Amerikany hemaÿat<br />
bermäge borçlyy edÿär di. Bir leΔen ≈tatlar<br />
Sowet Soÿuzyny◊ Ÿewro pany◊ we<br />
ame ri kan lary◊, i◊lis le ri◊ we fran suzlary◊<br />
gün ba tar Ber lin de bol mak laryny◊<br />
garΔysy na howp sal magy na jo gap edip,<br />
özü ni◊ go ran mak syÿa satyny güÿç lendir<br />
mek üçin um masyz çyk dajy et di.<br />
AZIŸA DA WE ŸAKYN<br />
GÜN DO GAR DA SOWUK URU≈<br />
BirleΔen ≈tatlar Ÿewropada kommunis<br />
tik syÿa sa ta eÿe ri ji le ri◊ peÿda bolmagyny◊<br />
ö◊ü ni al magy◊ ÿol laryny gözle<br />
mek bi le bir wagt da, dünÿäni◊ beÿle ki<br />
ÿerlerindäki çagyryΔlara hem jogap berip<br />
ÿetiΔÿärdi. Olar Hytaÿda häkimiÿete Mao<br />
Zi Dunu◊ baΔtutanlygyndaky kommunistik<br />
partiÿany◊ ösüΔinden heder edÿärdiler.<br />
Ikin ji Ja han urΔy döwrün de Çan Kaÿ ≈ini◊<br />
baΔtutanlygyndaky milletçi häkimiÿet<br />
we kom mu nis tik güÿç ler edil ÿa pon lar<br />
bi len uruΔÿan ÿaly, Raÿatlyk urΔuny alyp<br />
bardy lar. Çan Kaÿ ≈i uruΔ döwrü ni◊ ÿarany<br />
bolupdy, ÿöne, hatda, amerikan kö-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
me gi-de lagΔan we kur rup siÿa ÿüz uran<br />
hökümeti häkimiÿet baΔynda saklap bilme<br />
di. Ma ony◊ güÿç le ri her edip, he sip<br />
edip 1949-njy ÿyl da häki miÿe ti eli ne aldy<br />
we onu◊ täze girizen düzgünini◊ AB≈ny◊<br />
garΔysy na gö reΔip, Sowet Soÿuzyny<br />
goldajakdygyny mälim edende, kommunizmi◊,<br />
i◊ bolman-da, Aziÿada gözegçilik<br />
den çykÿandygy aÿdy◊ boldy.<br />
AB≈ bi len Hy taÿy◊ arasyn daky dartgynlylygy◊<br />
güÿje me gi ne Ko reÿa daky<br />
uruΔ sebäp boldy. Ikin ji Ja han urΔuny◊<br />
ahyryn da Ko reÿany ÿa pon lar dan azat<br />
eden le rin den so◊ra, ÿa ran lar onu◊ ter rito<br />
riÿasyny 38-n ji pa ral lel boÿun ça böldü<br />
ler. Sowet Soÿuzy 38-n ji pa ral le li◊<br />
de mir gazygyn daky Ÿa po niÿany◊ boÿun<br />
egen ÿer le ri ni, ame ri kan lar bol sa gü nortasyny<br />
aldy lar. Harby düΔün je boÿun ça,<br />
Δert li ser het hök mün de bel le nen 38-n ji<br />
pa ral lel „sowuk urΔu◊” ÿaÿra magy bi len<br />
hakyky ser he de öwrül di. SSSR we AB≈<br />
öz le ri ni◊ gö zeg çi lik edÿän se bit le rinde<br />
öz le ri ne eÿerÿän hö kü met li Ko reÿa<br />
döwle ti ni dö ret di ler we, hat da, goΔunlaryny<br />
çy ka ran laryn dan so◊ra-da, ola ra<br />
gol daw be rip dur du lar. Ko reÿ baΔtu tanlaryny◊<br />
iki si-de ÿurdy bir leΔdir mek ugrun<br />
da jan çek di, ÿö ne her si öz Δert le ri<br />
esasyn da bir leΔdir mek çi boldy.<br />
1950-n ji ÿyly◊ iÿunyn da De mirgazyk<br />
Ko reÿany◊ goΔun lary 38-n ji paral<br />
lel den ge çip, gü nor ta ta ra pa hü jüm<br />
et di we Se ul dan geç di ler. Tru men Demir<br />
gazyk Ko reÿany äh li gö reΔde sowetle<br />
ri◊ pen je sindäki gol daw hök mün de<br />
ka bul edip, ame ri kan harby güÿç le ri ni<br />
söweΔ taÿÿarlygyn da sak lady we ge neral<br />
Dug las Ma kar tu ra Ko reÿa ug ra mak<br />
ba ra da buÿruk ber di. ≈ol wagt da AB≈<br />
BMG-na De mir gazyk Ko reÿany hü jüm<br />
edi ji ÿurt hök mün de ga ra laÿan ka rary<br />
çy kart maklygy hem ga zandy. Sowet<br />
Soÿuzy özü ni◊ Howp suzlyk ge◊eΔi ni◊<br />
ag zasy bo lup du ran wagty is len dik here<br />
ke te ga da ganlyk goÿup bil jek di. Ol<br />
BMG-ny◊ HHR-ny özü ne ag za edip almazlyk<br />
ba ra daky ka rary na garΔy bo lup,<br />
ol gu ra ma bi len syÿasy we ykdy sady<br />
ara gat naΔyk lary ke sip di.<br />
UruΔ ö◊e we yza çaÿkanÿardy. Ameri<br />
kany◊ we Ko reÿany◊ harby güÿç le ri<br />
baΔda gaty gü nor ta da ÿer leΔÿän Pu san<br />
Δähe ri ni◊ töwe re gi ne sür lüp di. Ame rikan<br />
de◊iz pyÿa da goΔunyny◊ Inç hon da,<br />
ÿagny Se ul Δähe ri ni◊ de◊iz du ral gasyndaky<br />
gury ÿerdäki we suwdaky güÿç le ri<br />
de mir gazyk ko reÿaly lary yza çe kilmäge<br />
mej bur et di, em ma harby he re ket ler hytaÿ<br />
ser he di ne go laÿlan pur satyn da Hy taÿ<br />
Halk Res pub li kasy Ÿa lu derÿasyn dan<br />
uly güÿç le ri ni ge çi rip, urΔa gi riΔdi. Bu<br />
ÿag daÿ AB≈-ny◊ we BMG-ny◊ goΔunlaryny<br />
ÿe ne-de yza çe kilmäge mejbur<br />
et di, ÿö ne bi raz wagt dan so◊, olar<br />
garΔylyk laÿyn hü jü me geç di ler we ÿe ne<br />
38-n ji pa ral le le ÿet di ler.<br />
Ma kar tur Hy taÿy bom ba lany üçin,<br />
jemgyÿet çi lik gol dawyny ulan makly ga<br />
çalΔyp, harby güÿç le ri◊ raÿatlyk gö zegçi<br />
li gi ni◊ esasyny bo zan da we yklymy<br />
basyp, Çan Kaÿ ≈i ni◊ mil li hy taÿ harby<br />
güÿç le ri ni basyp al magy na rug sat be rende,<br />
Tru men ony öte geç mek lik de aÿyplady<br />
we ony äh li ygtyÿarlyk laryn dan<br />
çet leΔdi rip, onu◊ ÿe ri ne ge ne ral Mätÿu<br />
Rijweÿi bel le di. „Sowuk urΔa” bag la nan<br />
umyt uly-da bol sa, harby he re ket le ri çäklen<br />
dir mek boÿun ça ame ri kan hö kü me tini◊<br />
ta gal la lary „jy lawla magy◊” sebäp leri<br />
ne düΔün meÿän le ri◊ lapyny keç et di.<br />
Tru me ni◊ meΔhurlygy 24 gö te ri me,<br />
ÿagny pre zi dent ler ba ra da jemgyÿet çi lik<br />
pi kir so ralyΔygy ge çi ri lip baΔlaly bäri,<br />
pre zi dent le ri◊ arasyn da i◊ pes de rejä<br />
çen li aΔak düΔdi.<br />
Ÿa raΔyk ba ra daky gep leΔik ler 1951-<br />
n ji ÿyly◊ iÿulyn da baΔlandy. Iki ta rap<br />
1953-n ji ÿyly◊ iÿulyn da, Tru me ni◊ ÿeri<br />
ne ge len Dw aÿt Eÿzen ha ue ri◊ dolandyryp<br />
baΔlan bi rin ji möh le ti wagtynda<br />
yla laΔy ga gel di.
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
„Sowuk uruΔ” Δol bir wagt da Ÿakyn<br />
Gün do gar da-da ÿu ze çykyp baΔlapdy.<br />
Sowet goΔun lary, hat da, ame ri kan we<br />
i◊lis harby güÿç le ri yza çe ki len den<br />
so◊ra-da, wa dasyny ber jaÿ etmän, Eÿrandan<br />
çyk madyk wagtyn da bu ge le jekdäki<br />
mö hüm ne bit li se bit 1946-njy ÿyl da harby<br />
taÿdan gowΔak ÿur da öwrül di. AB≈<br />
BMG-dan Moskwany◊ goΔunyny◊ ol<br />
ÿer de eg len me si ni◊ ÿaz garyl magyny<br />
ta lap et di. Sowet tank laryny◊ se bi te gire<br />
ni ni Bir leΔen ≈tat lar gö ren ha latyn da,<br />
WaΔing ton gö nü mel çaknyΔy ga taÿÿarlandy.<br />
Ame ri kan garΔylygy na duΔ gelip,<br />
sowet ler Eÿran dan goΔun laryny çykardy.<br />
Iki ÿyl dan so◊, Bir leΔen ≈tat lar täze<br />
Ys raÿyl döwle ti yg lan edi len den 15 minut<br />
ge çen den so◊, ony yk rar et di. Tru men<br />
bu ka rary MarΔaly◊ we Döwlet de par tamen<br />
ti ni◊ ag za laryny◊ pi ki ri ne garΔy durup,<br />
ka bul et di. Ys raÿyl bi len ysnyΔykly<br />
ara gat naΔygy ÿo la goÿan da, Ame ri ka<br />
Ys raÿy la garΔy durÿan arap döwlet le ri<br />
bi len-de jet leΔmez li ge çalyΔdy.<br />
EŸZENHAUER WE<br />
„SOWUK URU≈”<br />
1953-n ji ÿyl da Pre zi dent bo lan<br />
Dw aÿt Eÿzen ha uer özün den ö◊ki kärdeΔle<br />
rin den ta pawutlydy. Onu◊ uruΔda<br />
ga za nan gahry manlygy, sa da dan ge len<br />
adamkär çi li gi o◊a uly meΔhurlyk ge tirdi.<br />
UruΔdan so◊ky ÿyl lar da ol AB≈-ny◊<br />
ÿa ragly güÿç le ri ni◊ Δtabyny◊ baΔlygy,<br />
Ko lum biÿa uniwer si te ti ni◊ rek tory,<br />
NA TO-ny◊ BaΔ sek re tary we zi pe le rinde<br />
iΔle di, so◊ra bol sa res pub li kaçy partiÿa<br />
dan AB≈-ny◊ pre zi dent li gi ne kandi<br />
datly ga tek lip edil di. Eÿzen ha ue ri◊<br />
uly gu ra maçylyk ukyby bardy, ÿö ne<br />
jemgyÿet çi lik iΔle rin de köp zat lary öz<br />
üs tü ne al maÿardy. Her ni çik-de bol sa,<br />
ol AB≈-ny◊ daΔary syÿa satyny◊ esasy<br />
ÿö rel ge le ri ba bat da Tru men bi len pi kir<br />
alyΔÿardy. Olary◊ iki si-de kom mu niz me<br />
dünÿä agalygy ug run da gö reΔÿän uly bir<br />
lähe◊ hök mün de ga raÿardy lar. Eÿzenha<br />
uer Kreml de otu ran Sta lin ÿaly ÿolbaΔçy<br />
lary◊ dünÿä öwrü liΔi gi ni◊ gi diΔi ni<br />
ägälik bi len gu rap, öz meÿil le ri ni ama la<br />
aΔyrÿandyk lary na ynanÿardy. Ol özüni◊<br />
pre zi dent lik we zi pe si ne baΔlan daky<br />
il kin ji çykyΔyn da „Haÿyr we Δer güÿçle<br />
ri kö pe lip, bir-bi ri ne ganym duΔman<br />
bol du lar, beÿle ÿag daÿ taryh da sel çe◊<br />
bolÿar. Er kin lik gul çulygy◊ garΔysyna,<br />
ÿagtylyk ga ra◊kylygy◊ garΔysy na<br />
goÿulÿar” diÿdi.<br />
Eÿzen ha uer we Döwlet sek re tary Jon<br />
Fos ter Dal les sowet le ri◊ ÿaÿra magyny◊<br />
ö◊ü ni al mak üçin, ÿö ne „jy lawla magy◊”<br />
ÿe ter lik däl di gi ba bat daky çe kiΔme de<br />
yla laΔy ga gel me di ler, halk lary kom munis<br />
tik zu lum dan ha las et mek üçin has<br />
iΔje◊ we aÿgytly syÿa saty◊ ze rurdygyny<br />
nyg tady lar. Em ma bu bir çiΔi ri len boΔ<br />
söz ler bo lup çykdy. Sowet Soÿuzyny◊<br />
agalyk sürÿän çäk le rin de de mok ra tik<br />
goz ga la◊lar ör alan da, 1956-njy ÿyl da<br />
Weng riÿa daky goz ga la◊ basylyp ÿatyrylan<br />
da, Bir leΔen ≈tat lar sowet harby<br />
güÿç le ri ni◊ agdyklyk eden li gi sebäp li,<br />
yza çe kil di ler.<br />
Eÿzen ha uer „jy lawla mak” syÿa satyna<br />
we paly bo lup galdy we Δo nu◊ üçinde,<br />
AB≈ ÿad ro ÿa ragyny◊ gal kanyny<br />
güÿç len dir di. „Man he ten tas la masy”<br />
Ikin ji Ja han urΔy ÿyl laryn da bi rin ji atom<br />
bom basyny dö ret di. 1950-n ji ÿyl da Trumen<br />
täze we has kuwwatly wo do rod<br />
ÿa ragyny ÿa sa ma ga gör kez me ber di.<br />
Eÿzen ha uer döwlet çyk dajy lary na gözeg<br />
çi lik etmäge çalΔyp, „köp çü lik leÿin<br />
täsir ediΔ” ÿö rel ge si ni ö◊e sür di. Bu<br />
tagly ma ta laÿyklyk da AB≈ ÿur da ÿa-da<br />
onu◊ dur muΔ üçin mö hüm bäh bit le rine<br />
howp aba nan ÿag daÿyn da ÿad ro ÿaragyny<br />
ulan ma ga taÿÿar landy.<br />
Haky kat da, Eÿzen ha uer 1954-n ji ÿylda<br />
Wet namy◊ kom mu nist harby güÿç le-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ri ta rapyn dan fran suz lar kowlup çy karylan<br />
da ÿa-da Taÿwan da Bir leΔen ≈tat lar<br />
mil let çi hy taÿ düz gü ni ni◊ garΔysy na göreΔen<br />
HHR-ny◊ harby hü jü min den gora<br />
magy boÿun alan da, Hin di-Hy taÿda<br />
ÿad ro ÿa ragyny ulan mak ba ra daky äh li<br />
tek lip le re garΔy çykyp, Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
harby güÿç le ri ni uly se re saplylyk<br />
bi len ÿaÿba◊landyrdy.<br />
Or ta Gün do gar da Eÿzen ha uer fran suz<br />
we bri tan goΔun lary Su es ka nalyny◊ ugruny<br />
eÿelän le rin de we Ys raÿyl 1956-njy<br />
ÿyl da Mü sür Su es ka nalyny mil li leΔdiren<br />
den so◊ra, Si naÿy basyp alan da, bu<br />
kuwwatly güÿji ulan ma ga garΔy çykdy.<br />
AB≈-ny◊ zor sal magy esasyn da Bri taniÿa,<br />
Fran siÿa we Ys raÿyl ÿurt lary öz<br />
goΔun laryny Mü sür den çy kardy lar, emma<br />
ka na la bo lan gö zeg çi lik galdyryldy.<br />
BIR LE≈EN ≈TAT LAR DA<br />
„SOWUK URU≈”<br />
„Sowuk uruΔ” ÿur du◊ di◊e bir daΔary<br />
syÿa saty na däl-de, eÿsem içe ri syÿa satyna-da<br />
uly täsi ri ni ÿe tir di. Ame ri kaly lar<br />
düÿp li ag darylyΔyk dan he der edÿär di ler<br />
we 1919–1920-n ji ÿyl lary◊ gyzyl lary◊<br />
howpy döwrün de hö kü met ame ri kan<br />
jemgyÿe ti ni◊ a◊yn da ga lan gorkyny ÿok<br />
et mek li ge çalyΔdy. Ikin ji Ja han urΔun dan<br />
so◊ Ame ri ka da kom mu niz mi kö ki bi len<br />
ÿok et mek üçin köp ta gal la lar edil di.<br />
DaΔary ÿurt lar da içalyçyly ga esas lanan<br />
wa ka lar we gal ma gal lar Δol döwürde<br />
kom mu niz me garΔy bo lan gowga lara<br />
öz goΔandyny goΔdy. 1949-njy ÿyl da<br />
Sowet Soÿuzy atom bom basyny◊ synagyny<br />
ama la aΔyrdy. Bu ÿag daÿ ameri<br />
kaly lary Bir leΔen ≈tat lary◊ sowet hüjü<br />
mi ni◊ nyΔa nasy na öwrüläÿmek le ri ni◊<br />
hem ah maldygyny gör kez di. 1948-n ji<br />
ÿyl da Döwlet sek re taryny◊ kö mek çi si<br />
we Ÿal ta kon fe ren siÿasyn da Ruzwelti◊<br />
ge◊eΔçi si bo lan Al jer His ö◊ki sowet<br />
agen ti Waÿteÿker Çem bers ta rapyn dan<br />
kom mu nis tik içalyçylyk da günälen di.<br />
His bu günäni ret et di, ÿö ne 1950-n ji<br />
ÿyl da ol ÿa lan Δaÿatlyk da günäkär len di.<br />
Ahyry, 1950-n ji ÿyl da hö kü met Sowet<br />
Soÿuzy na atom bom basyny taÿÿar lamak<br />
ba ra daky ma te ri al lary ber mek bilen<br />
meΔgul la nan bri tan-a me ri kan içalylaryny◊<br />
tu tuΔ bir to paryny◊ üs tü ni açdy.<br />
Atomy◊ syr laryny açandyk lary üçin,<br />
Etel we Ÿu liÿ Ro zen berg le ri◊ tus sag<br />
edi lip, iΔle ri ni◊ kazyÿe te ge çi ril me gi<br />
ÿurt da kom mu nis tik howpu◊ ö◊ündäki<br />
gorkyny has-da güÿç len dir di. AB≈-ny◊<br />
BaΔ kazysy Goward Makg rasy◊ söz leri<br />
ne görä, ame ri kan kom mu nist le ri ni◊<br />
sany köp di we olary◊ her bi ri „özün de<br />
ame ri kan jemgyÿe ti üçin ölüm howpuny”<br />
gö te rip ÿör di.<br />
1946-njy ÿyl da Kong re se bo lan aralyk<br />
saÿlawlar da res pub li kaçy lar ÿe◊iΔ<br />
ga za nan ha lat laryn da we ÿurt daky<br />
ÿykgynçylyk iΔle ri ni der◊e mek is leÿändik<br />
le ri ni aÿdan laryn da, Pre zi dent fe deral<br />
gul lukçy lary◊ yk rarlyk laryny barla<br />
magy◊ mak sat na masyny tassyk lady.<br />
Ol kär deΔler ar ka laΔyk lary na we zähmet<br />
keΔle re-de de giΔli edil di we ola ra<br />
öz le ri ni◊ bu ul ga ma we palydyk laryny<br />
ynandyr mak doly baΔart mady.<br />
Kong res Δol wagt lar özü ni◊ yg rarly<br />
mak sat na masyny gi ri zip baΔlady. 1947-<br />
n ji ÿyl da We kil ler pa la tasyny◊ Ame ri ka<br />
garΔy iΔle ri der◊e mek boÿun ça to pary<br />
„AB≈-da dö re dilÿän meΔhur ki no filmler<br />
de kom mu nis tik syÿa sat beÿan edilÿän<br />
bo laÿmasyn” diÿen me seläni öwren mek<br />
bi len meΔgul landy. Käbir dra ma ÿazyjylar<br />
gör kez me ber me den boÿun gaçy ranlaryn<br />
da, olary to pary hor mat la mazlykda<br />
günäläp, türmä basdy lar. Ne ti je de,<br />
Gol liwudy◊ ÿol baΔçy lary boÿun eg diler<br />
we ujypsyz Δüb he li adam lar bi len iΔ<br />
salyΔmak laryny bes et di ler.<br />
Ÿö ne kom mu niz mi◊ garΔysy na<br />
gidÿän i◊ je◊baz se na tor Wis kon sin<br />
Δtatyn dan bo lan Jo zef Mak kar ti boldy.
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
1950-n ji ÿyl da 205 sany Döwlet de parta<br />
men ti ni◊ gul lukçysyny◊ kom mu nistdi<br />
gi ni, olary◊ at laryny bilÿän di gi ni we<br />
olary◊ sa nawyny◊ elin de di gi ni aÿdyp,<br />
ame ri kaly lary◊ ün sü ni özü ne çek di.<br />
Dog rusy, so◊ Mak kar ti az muk dar daky<br />
sany aÿtdy we hiç hi li su but na ma-da getir<br />
me di, onu◊ çykyΔy jemgyÿet çi lik seslen<br />
me si ni aldy.<br />
Mak kar ti 1952-n ji ÿyl da res pub likaçy<br />
par tiÿa Se nat da köp orun alan da,<br />
häki miÿe te gel di. Ol Se nat to pary na<br />
ÿol baΔçylyk edip, hakyky „haçly ÿöriΔe”<br />
baΔlady. Ra di odyr te lewi de niÿeden<br />
peÿda lanyp, Mak kar ti her hi li paÿyΔ<br />
söz le ri aÿt mak bi len hö kü me ti◊ ÿolbaΔçy<br />
laryny dö nük lik de aÿyp la magyny<br />
dowam et di. „Ne jis lik”, „haÿynlyk” we<br />
Δu◊a me◊zeΔ gö dek söz ler onu◊ di lin den<br />
düΔmeÿär di.<br />
Em ma Mak kar ti öte ge çip di.<br />
Saÿlawçy lary◊ ÿarsyny◊ Mak kar ti ni◊<br />
ta rapyn da bol magy na ga ra maz dan, onu◊<br />
kö mek çi le rin den bi ri ni goΔun gul lugyna<br />
çagy ran wagt lary Mak kar ti ge ne rali<br />
te ti dö nük lik de aÿyp lady. Ÿa◊y dörän<br />
te lewi de niÿe Se nat da di◊le nen ma te rial<br />
lary çykyΔlary◊ üs ti bi len mil li on lar ça<br />
raÿa ta ÿe tir di. Köp adam lar Mak kar ti ni◊<br />
ÿa ra maz häsiÿet le ri ni il kin ji ge zek gördü<br />
ler we jo gapkär çi lik siz adamdygy na<br />
göz ÿe tir di ler. Mak kar ti ni◊ meΔhurlygy<br />
pe se ga çan dan so◊, Se nat onu◊ edep-terti<br />
bi ni ÿaz gardy.<br />
≈ol pur sa da çen li onu◊ elin de uly<br />
häki miÿet bardy. Mak kar ti Ko reÿa<br />
urΔuny◊ de◊me-de◊ ta mam lan magy<br />
üçin we kom mu nist le ri◊ üs tün li gi üçin<br />
ala da eden le ri◊ baryny günä ÿassygy<br />
et di. Tru men döwrün de kom mu niz me<br />
garΔy gö reΔ tär le ri bi len ame ri kaly lary◊<br />
a◊y na guÿlan gorky duÿgusy Mak kar ti<br />
döwrün de has güÿje di. Mak kar ti köplenç<br />
hiç bir günäsi bol madyk adam la ra<br />
garΔy ulany lan usul lary ka nun laΔdyrdy.<br />
BaΔga söz bi len aÿdany◊da, Mak kar ti<br />
„sowuk urΔu◊” Bir leΔen ≈tat lar da i◊ ÿara<br />
maz ta rap laryny gör kez di.<br />
1945–1960-NJY ŸYL LARY÷<br />
YKDYSADY ÖSÜ≈I<br />
„Sowuk urΔu◊” dowam edÿän<br />
wagtyn da we on dan bäΔ ÿyl so◊, BirleΔen<br />
≈tat lar da gör lüp-eΔi dil me dik<br />
ykdy sady galkynyΔy ga zandy. UruΔ<br />
ÿur du◊ pa jar lap ös me gi ne sebäp boldy.<br />
≈on dan so◊ra AB≈ dünÿäni◊ i◊ baÿ<br />
döwle ti hök mün de yk rar edil di.<br />
Ön dü ri len önü mi◊ umumy ÿyllyk<br />
gym maty 1940-njy ÿyl da 200 mil li ard<br />
dol lar bo lanlygyn dan 1950-n ji ÿyl da<br />
300 mil li ard dol la ra ÿet di. 1960-njy ÿylda<br />
bol sa 500 mil li ard dan-da geç di. Ameri<br />
kaly lary◊ bar ha kö pü si özü ni or ta synpa<br />
de giΔli ha sap edip baΔlady.<br />
Ykdy sady ÿo kary gö te ri liΔi◊ öz<br />
sebäp le ri bardy. Olary◊ bi ri awto mobil<br />
ön dür me gi◊ artdyryl magydy. 1945–<br />
1955 ÿyl lar aralygyn da onu◊ ön dü ri liΔi 4<br />
es se ÿo kar landy. Hu su san-da, ö◊ki harby<br />
gul lukçy la ra ÿaΔaÿyΔ jaÿ üçin karz berme<br />
gi◊ ha saby na ÿaΔaÿyΔ jaÿ gur luΔygy<br />
güÿç li dep gin ler bi len alnyp baryldy.<br />
Mil li önüm iç ki ön dü rilÿän önü mi◊,<br />
Δeÿle-de harby ha ra jat lary◊ ös me gi ni◊<br />
ha saby na ÿo kar landy.<br />
1945-n ji ÿyl dan so◊ Ame ri kany◊<br />
i◊ uly kor po ra siÿa lary öz iΔle ri ni has<br />
güÿç li dep gin ler bi len ÿaÿba◊landyrdylar.<br />
1890-njy we 1920-n ji ÿyl lar da tele<br />
ke çi lik de bir leΔmek tol kun laryny◊ iki<br />
gör nüΔi bo lup geç di, 1950-n ji ÿyl lar da<br />
bol sa üçün ji si boldy. Önüm çi li gi◊ we<br />
hyz maty◊ dür li pu dak lary na gö zeg çi lik<br />
edÿän köp pu dakly paÿdar kom pa niÿa lar<br />
bu ba bat da ö◊de baryjy lardy. My sal üçin,<br />
„In ter neΔnl te le fon end te leg raf” kom paniÿasy<br />
„≈e ra ton” myh man ha na lar kompa<br />
niÿasyny, çö rek biΔi ri ji „Kon ti nental<br />
beÿking”, „Hart ford faÿer inΔu rans”<br />
kom pa niÿa laryny, „Awis rent e kar”
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
awto mo bil le ri ki reÿi ne berÿän fir many<br />
we beÿle ki le ri satyn aldy. Uly bol madyk<br />
kär ha na lar we gar banyΔha na lar ba batynda<br />
bol sa, my sal üçin, „Mak do nalds” firmasy<br />
baΔga nus ga daky bir leΔme ler di.<br />
DaΔary ÿurt lar da-da uly kom pa niÿa lary◊<br />
AB≈-daky dan iΔçi güÿji ar zan bo lan paÿ<br />
sak laÿan kom pa niÿa lar bardy.<br />
Ame ri ka da se na gaty◊ öz ge riΔine<br />
laÿyklyk da iΔçi le ri◊ dur muΔy-da<br />
öz gerÿär di. Hyz mat ediΔ ul gamyn da<br />
iΔleÿän le ri◊ sa nawy se na gat da iΔleÿänle<br />
ri◊ki den agdyklyk edÿär di. 1956-njy<br />
ÿy la çen li iΔ haky alÿan lary◊ kö pü si ni◊<br />
„ak ÿa kaly ja” ÿa-da aras sa ja ÿer ler de<br />
iΔle ri bardy, ÿagny olar do landyryjy lar,<br />
mu gallym lar, satyjy lar we eda ra gullukçy<br />
lary bo lup iΔleÿär di ler. Käbir firma<br />
lar iΔgär le re iΔ hakyny◊ ÿyllyk möçbe<br />
ri ne ke pil geçÿär di ler, olar bi len uzak<br />
möh let li Δert na ma lar bag laΔÿardy lar we<br />
beÿle ki ÿe◊il lik le ri berÿär di ler. Ÿag daÿ<br />
Δeÿle bo lan so◊, iΔçi ler synpyny◊ iΔje◊ligi<br />
pe sel di we olary◊ iΔçä mah sus häsiÿetle<br />
ri ni◊ ala mat lary ÿitmäge baΔlady.<br />
Oba ho jalygyny◊ iΔgär le ri kyn pursat<br />
lary baΔdan ge çirÿär di. Bir ta rap dan,<br />
mülk dar lary◊ birnäçe le ri uly ho jalykla<br />
ra öwrülÿär di ler, Δeÿle lik de, olary◊<br />
ön dü ri ji li gi ÿo kar lanÿardy we mülkdar<br />
lary◊ arasyn da uly te le ke çi ler bar ha<br />
köp peÿda bolÿardy. Beÿle ki ta rap dan,<br />
maΔga la mülk dar laryny◊ ÿag daÿy ÿara<br />
maz laΔÿardy, olary◊ bäs deΔlik ukyby<br />
pe se gaçÿardy, ÿer bi len iΔleΔÿän le ri◊<br />
sany azalÿardy.<br />
ŸaΔaÿan ÿer le ri ni we iΔle ri ni üÿtge<br />
den ame ri kan lar baΔga-da az däldi.<br />
UruΔdan so◊ gün ba tar we gü nor tagün<br />
ba tar Δtat lary◊, esa san-da „gü neΔli<br />
guΔaklyk daky” Δäher ler bo lan Hÿustony◊<br />
(Te has), Al bu ker kany◊ (Nÿu-<br />
Mek si ka), Tu son we Fe nik si◊ (Ari zo na)<br />
ilaty ok gunly dep gin bi len kö pelÿär di.<br />
Los-An je los (Ka li for niÿa) Fi la del fiÿadan<br />
(Pen silwa niÿa) ozup ge çip, ilaty<br />
boÿun ça AB≈-ny◊ Δäher le ri ni◊ arasyn da<br />
üçün ji orn eÿe le di. 1963-n ji ÿyl da Ka lifor<br />
niÿa Δtatyny◊ ilaty Nÿu-Ÿork Δäherindäki<br />
den köp di.<br />
Gö çür me gi◊ we göç me gi◊ baΔga<br />
has ÿaÿran gör nüΔi-de bardy – ilat Δäher<br />
mer kez le rin den Δäher etek le rindäki täze<br />
açylÿan ÿer le re göçÿär di. Ol ÿer ler de<br />
olary◊ uruΔdan so◊ ça ga do gul magyny◊<br />
art magy bi len ula lan maΔga la lar üçin<br />
has gi◊ ÿaΔaÿyΔ jaÿlaryny al ma ga mümkin<br />
çi lik le ri bardy. Wilÿam Lewit tin ÿaly<br />
in¤e ner le ri◊, ar hi tek tor lary◊ tas la malary<br />
boÿun ça bir me◊zeΔ we köp lük üçin<br />
taÿÿar la nan jaÿlary◊ top lumy ine dör dül<br />
Δe ki lin de gu rulÿardy. Ol jaÿlary◊ ag laba<br />
bö le gi zawod da ÿyg nalÿardy. DaΔyndan<br />
we için den sa da ja bo lan jaÿlar arzan<br />
düΔÿär di we olary◊ täze eÿe le ri ne<br />
„ame ri kan ar zuwyny◊”, i◊ bol man da,<br />
bel li bir bö le gi ni ama la aΔyr ma ga ÿardam<br />
edÿär di.<br />
≈äher etek le ri ösÿän wagty, te le keçi<br />
lik bar ha täze ÿer le ri eÿe leÿär di. Köpdür<br />
li haryt lary özün de jem leÿän ägirt<br />
uly söwda mer kez le ri, söwdany◊, alyΔçalΔy◊<br />
gör nüΔi ni üÿt get di ler. Eger-de<br />
urΔu◊ ahyryn da Δeÿle söwda mer kez leri<br />
ni◊ sany bary-ÿogy 8 sany bo lan bol sa,<br />
on da 1960-njy ÿyl da ol 34800-e ÿet di.<br />
MaΔyn goÿma ga kynçylygy bol madyk<br />
we agΔa ma ra o◊aÿly sa gat lar da Δäher dükan<br />
lary na baryp, edip bol maÿan söwdala<br />
ra doly söwda müm kin çi lik le ri dö re di.<br />
Täze ga raÿol lar gy ra-çet lerdäki<br />
söwda mer kez le ri ne baryp-gel me gi<br />
ÿe◊il leΔdir di. 1956-njy ÿyly◊ ka rary bilen<br />
Kong res ga raÿol lar gur luΔygy na 26<br />
mlrd dol lar goÿber di. Bu Ame ri kany◊<br />
taryhyn da döwlet iΔi ne goÿbe rilÿän<br />
i◊◊än uly puldy. Ÿur du◊ äh li kün je gi ni<br />
bir leΔdirÿän 64000 ki lo metr fe de ral ÿollaryny<br />
gur mak göz ö◊ün de tu tuldy.<br />
Te lewi de niÿäni◊ ame ri kan lary◊<br />
jemgyÿetçilik-ykdysady durmuΔynda uly<br />
äh miÿe ti bardy. Ol 30-njy ÿyl lar da peÿda
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
bo lup, di◊e uruΔdan so◊ gi◊den ÿaÿrap<br />
baΔlady. 1946-njy ÿyl da AB≈-da te lewizor<br />
lary◊ sany 17000-den kän däl di, üç<br />
ÿyl dan so◊ bol sa her aÿda olary◊ 250000<br />
sanysy satyldy. 1960-njy ÿyla çen li<br />
maΔgalalary◊ dörtden üçüni◊ i◊ azyndan<br />
bir te lewi zory bardy. 50-nji ÿyl lary◊ orta<br />
lary na çen li or ta ame ri kan maΔga lasy<br />
gün de 4–5 sa ga da çen li te le gep leΔikle<br />
ri görÿär di. Ça ga lar te leÿaÿlym laryna<br />
„Ha udi du di taÿm” we „Mik ki Ma us<br />
Klub” girÿär di. Ulu lary◊ „Men Lÿu si ni<br />
söÿÿärin” we „Ka kam hem me den köp<br />
bilÿär” diÿen ÿaly ko me diÿa lar göwnünden<br />
turÿardy. Dür li ÿaΔdaky ame ri kaly lar<br />
haryt lar ba ra daky çe per çi lik bi len görke<br />
zilÿän, olar da aÿdylyΔy ÿaly, ka daly<br />
ÿaΔaÿyΔ üçin zerur bolan harytlary◊ reklamalaryna<br />
tomaΔa edÿärdiler.<br />
ADA LATLY UGUR<br />
Gar ri Tru me ni◊ içer ki syÿa satyny◊<br />
mak sat na masy na „ada latly ugur” diÿip<br />
at ber lip di. Ruzwel ti◊ „täze çe çe meleΔiΔ”<br />
mak sat na masyny dowam et meklik<br />
bi len, ol fe de ral hö kü me ti◊ ykdy sady<br />
müm kin çi lik le ri ni we jemgyÿet çi lik durnuklylygy<br />
ke pil len dir me li dir diÿip hasap<br />
laÿardy, Δol sebäp li-de, ol hö kü meti◊<br />
äh miÿe ti ni pe selt mek islän bi perwaÿ<br />
meÿil li ka nun çy karyjy ga zaply syÿasy<br />
garΔy daΔla ra garΔy gö reΔdi.<br />
Pa ra hat döwrü◊ ykdy sadyÿe ti ne geçme<br />
gi Tru men uruΔdan so◊ky ÿyl lary◊<br />
il kin ji no bat daky we zi pe si ha sap lady.<br />
Harby gul lukçy lar öÿle ri ne çalt ÿetmäge<br />
howlugÿardy lar ÿö ne, AB≈-a ge len lerin<br />
de, olar ÿaΔaÿyΔ jaÿ we iΔ tam pak mese<br />
le le ri bi le ÿyüz be-ÿüz bo laÿardy lar.<br />
„Ji-Aÿ-Bil” diÿlip at landyry lan kanun,<br />
urΔu◊ ta mam lan magyny◊ ö◊ ÿanynda<br />
kabul edilip, gullukdan boΔan esgerlere<br />
we ofiserlere raÿat durmuΔyna gaÿdyp<br />
gelmäge he maÿat ber di. Ola ra ÿaΔaÿyΔ<br />
jaÿ satyn al ma ga karz pul we täze hünär<br />
ÿa-da bi lim al mak üçin ma liÿe kö me gi<br />
berildi.<br />
IΔçi le ri◊ nägi le li gi hö kü met de uly<br />
biyn jalyk dö ret di. Harby önüm çi li gi◊<br />
azal magy ne ti je sin de köp adam iΔsiz<br />
galdy we beÿle ki ler ö◊ki gi jik di ri len<br />
aÿlyk la ra goΔma ça hak tö le mek le rini<br />
is le di ler. 1946-njy ÿyl da ö◊ hiç haçan<br />
bol madyk wa ka bo lup, 4,6 mil li on<br />
adam, esa san-da, po lat, awto mo bil we<br />
elekt rik en jam lary se na gatyny◊ iΔçi leri<br />
iΔ taΔlady lar. Ola ra de mirÿol çu lar we<br />
Δah taçy lar goΔu lan ha latyn da Tru men bu<br />
ahwa la ta goΔuldy we iΔ taΔlaÿΔy ga da gan<br />
et di. ≈eÿle lik bi len, mil li on lar ça ame rikan<br />
iΔçi si ni özün den daΔlaΔdyrdy.<br />
I◊ mö hüm we gaÿra goÿul masyz wezi<br />
pe le ri çöz mek bi len Tru men hö küme<br />
ti◊ he re ket ediΔ çäk le ri ni gi◊eltmäge<br />
çalyΔÿardy. UruΔ gu ta ran dan so◊, bir<br />
hepdä ÿe ter-ÿet mez wagty◊ için de ol 21<br />
bö lüm den yba rat mak sat na many Kongre<br />
si◊ ga ra magy na ber di. Ol mak satna<br />
ma, aÿratyn-da, zäh met düz gün-nyzamyny◊<br />
bo zul magy na garΔy gö reΔi, az<br />
iΔ hakyny kö pelt me gi, iΔsiz le re be rilÿän<br />
kö me gi we ÿaΔaÿyΔ jaÿ satyn al ma ga berilÿän<br />
kö me gi kö pelt me gi göz ö◊ün de<br />
tutÿardy. So◊ky birnäçe aÿy◊ dowamynda<br />
ol saglygy ätiÿaç landyryΔy we atom<br />
ener giÿasyn dan peÿda lan mak ba ra daky<br />
ka nun lar hakyn daky täze tek lip le ri hödür<br />
le di. ≈ol bir wagt da onu◊ bu çe meleΔme<br />
si dagynykdy we anyk mak sady<br />
we ugry düΔnük siz di.<br />
Res pub li kaçy lar garΔylyk laÿyn hüjü<br />
me geç me gi tiz leΔdir di ler. 1946-<br />
njy ÿyl daky Kong res saÿlawlarynda<br />
olar saÿlawçy lar dan: „Siz ÿe ter lik<br />
aldy◊yzmy” diÿip so ra lan da, saÿlawçylar:<br />
„Ÿe ter lik aldyk” diÿip jo gap ber diler.<br />
Res pub li kaçy lar 1928-n ji ÿyl da<br />
il kin ji ge zek Kong re si◊ iki pa la tasyn dada<br />
köp lük se si ni alyp, Ruzwelt den mi ras<br />
ga lan ge çi rim li li gi ter si ne üÿt get me gi<br />
ÿü rek le ri ne ymykly düwdü ler.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Tru men Kong res bi len gö reΔ alyp<br />
bardy. Kong res döwlet ha ra jat laryny<br />
azaltdy we salgyt lary pe selt di. 1948-n ji<br />
ÿyl da Tru men ÿe ne-de pre zi dent li ge özüni<br />
hö dür le di, saÿlawçy lary◊ meÿli onu◊<br />
peÿdasy na däl di we onu◊ haky kat da üstün<br />
li ge bil bag la ma ga ÿag daÿy ÿokdy.<br />
Saÿlaw möwsü mi ni hy juwly ge çi rip,<br />
Tru men gaty Δowly syÿasy öwrüm le ri<br />
ama la aΔyrdy we res pub li kaçy par tiÿadan<br />
kan di dat, Nÿu-Ÿork Δtatyny◊ guber<br />
na tory To mas Dÿui ÿe◊liΔe se zewar<br />
et di. Täze çe çe me leΔiΔ döwrü ni◊ syÿasy<br />
bir leΔi gi ni di kel dip, Tru men iΔçi le re,<br />
mülk dar la ra we ga raÿagyz saÿlawçy la ra<br />
bil bag lady we Δol sebäp li-de ÿe◊iΔ gazandy.<br />
1953-n ji ÿyl da ol pre zi dent lik we zipe<br />
si ni boΔa dan dan so◊, onu◊ „ada latly<br />
ugruny◊” netijesi gaty bir üstünlikli bolmady.<br />
Ol 1948-n ji ÿyl da fe de ral hö kümet<br />
de ga raÿagyz lary◊ kem si dil me gi ni,<br />
ÿagny tabΔyryk lar ÿa-da ÿu muΔlar üçin<br />
hakyna tutmagy gadagan etdi we harbylary◊<br />
aÿry tu tul maklygyny◊ so◊u na çykmaklygy<br />
na buÿruk ber di. I◊ pes iΔ haky<br />
ÿo kar landyryldy, jemgyÿet çi lik üp jünçi<br />
lik gi◊el dil di, ÿö ne, ÿaΔaÿyΔ jaÿ maksat<br />
na masy we lin, doly ber jaÿ edil me di,<br />
saglygy ätiÿaçlandyryΔa, bilime berilmeli<br />
puly Kong res tassyk la mady. Tru meni◊<br />
„sowuk urΔa” ber len li gi onu◊ içer ki<br />
syÿasat çärelerini◊ täsirini, güÿçli garΔydaΔlary◊<br />
bar wagtyn da pe se gaçyrdy.<br />
EŸZEN HA UE RI÷<br />
ÇEMELE≈MESI<br />
Dw aÿt Eÿzen ha uer hö kü me ti◊<br />
ygtyÿaryn da täze çe çe me leΔiΔ mak satna<br />
masyn da kes git le nen häkim li gi we jogapkär<br />
çi li gi sak lady, ÿö ne, Pre zi den ti◊<br />
äh miÿe ti ni pe seltmäge çalyΔdy. Onu◊<br />
bu çe me leΔme si „di na mi ki kon serwatiz<br />
mi” ÿa-da „häzir ki za man res pub likaçylygy”<br />
a◊ladÿardy. Bu bol sa onu◊<br />
öz söz le ri bi len aÿdany◊da: „Pu la ge zek<br />
ge len de – kon serwa tizm, yn sa na ge zek<br />
ge len de – ge çi rim li lik di”. Bu ba bat da bir<br />
tankytçy: „Eÿzen ha uer köp sanly mekdep<br />
gur magy ta lap eder... ÿö ne o◊a pul<br />
ber mez” diÿip ÿazdy.<br />
Eÿzen ha ue ri◊ bü jetdäki ÿet mez çili<br />
gi saz lap bil me gi onu◊ il kin ji artykmaçlygy<br />
boldy. Ol döwlet ha ra jat laryny<br />
azaldyp, salgyt lary pe sel dip, dol lary◊<br />
gym matyny güÿç len dir mek çi bolÿardy.<br />
Pu lu◊ hüm me ti ni◊ gaç magyny gö zeg çilik<br />
astyn da sak la mak üçin, res pub li kaçylar<br />
iΔsiz li gi◊ art magy bi len töwek gel lik<br />
etmäge-de garΔy däl di ler. Ykdy sadyÿeti◊<br />
ösüΔi ni gaty bir gol da maÿan lar so◊ky<br />
se kiz ÿyly◊ için de ÿur du◊ üçün ji ykdysady<br />
pe se gaç ma dan kö senÿän di gi ni<br />
gör dü ler.<br />
Eÿzen ha ue ri◊ do landyryjy lary esasy<br />
ne bit ojak laryny◊ üs tün den gö zeg çi lik<br />
hu kugyny Δtat la ra ber di we de mok ratlar<br />
ener ge ti ka pu dagyny mil li leΔdir me gi<br />
tek lip edÿärkäler, ol ener ge ti ka ba batda<br />
hu susy te le ke çi li gi höwes len dir di.<br />
Eÿzen ha ue ri◊ do landyryjy lary haÿsy bir<br />
iΔe baΔla sa lar, olar te le ke çi li gi◊ bäh bitle<br />
ri ni göz ö◊ün de tutÿardy lar.<br />
Eÿzen ha ue ri◊ jemgyÿet de wajyplyk<br />
meÿli häli-Δin di ka nuny taÿdan<br />
pe ti ge ge tirÿär di, ÿö ne göwnün den turan<br />
mak sat na many ge çir mek de we lin,<br />
i◊◊än tu tanÿer li li gi ni gör kezÿär di. Ol<br />
pre zi dent lik den gi den de, meΔhurlygyny<br />
ÿi tir me dik az sanly pre zi dent le ri◊ hataryn<br />
dady.<br />
1950-N JI ŸYL LARY÷<br />
ME DE NIŸE TI<br />
1950-n ji ÿyl lar da ame ri kan<br />
jemgyÿe ti ne he re ket edÿän däp le re kybap<br />
bo lup ÿaΔa mak duÿgusy ara laΔdy.<br />
≈ol däp le re eÿer mek ÿaΔla ra-da, ÿaΔy<br />
du rugΔan adam la ra-da mah sus boldy.<br />
Olary◊ bary to par laÿyn ka da eÿerÿär di ler
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
we Δahsy aÿratynlyk laryny gör kezmäge<br />
çalyΔmaÿardy lar. UruΔ wagtyn da önümçi<br />
lik de aÿal lar er kek ler bi len de◊leΔi beren<br />
bol sa lar-da, uruΔ gu ta ran dan so◊ra,<br />
ÿe ri ne ÿe tirÿän iΔle ri ni◊ däp boÿun ça<br />
bö lün me si basym di kel dil di. Er kek adam<br />
ek leÿji, aÿal adam, hat da, iΔleÿän-de<br />
bol sa, maΔga la daky we zi pe le ri ni berjy<br />
edÿär di. Jemgyÿe ti öwre ni ji Dewid Rizmen<br />
de◊deΔ jemgyÿet çi lik gat lak lary◊<br />
sabyr-ta kat laryny◊ ze rurlygyny özü ni◊<br />
täsir li „Ÿal◊yz mähel le” atly ki tabyn da<br />
gi◊den öwren di. Ol bu täze jemgyÿe ti<br />
„baΔga gö nük di ri len” diÿip at landyrdy<br />
we Δeÿle jemgyÿet le ri◊ dur nuklylyga<br />
we eÿer mek li ge alyp barÿandygyny<br />
gol dady. Mu◊a dür li ne sil le ri◊ a◊y na<br />
jemgyÿet çi lik edep-ek ramy◊ lenç edi len<br />
ug runy guÿmakly ga te lewi de niÿe ÿardam<br />
et di.<br />
Ÿö ne ame ri kaly lary◊ hem me si Δeÿle<br />
me de ni ka da la ra eÿe rip dur mady. „Urulan<br />
ne sil” atly gu ra many◊ ag za lary bo lan<br />
birnäçe ÿazyjy lar adaty gym matlyk la ra<br />
garΔy çykyΔ et di ler. Er kin li gi we ruhylygy<br />
nyg tap, olar duÿgyny◊ paÿhas dan,<br />
gün do gary◊ syrly ynanç laryny◊ gün batary◊<br />
eda ra laΔan di nin den ÿo karydygy na<br />
ynanÿandyk laryny beÿan et di ler. „Urulan<br />
ne si li◊” ÿazyjy lary hor mat goÿma ga<br />
bo lan ga raÿyΔla ra garΔy çyk mak we mede<br />
niÿe ti◊ beÿle ki ta rap lary na tis gin di ri ji<br />
täsir et mek üçin köp iΔ et di ler.<br />
Olar öz çe per eser le rin de azatlyk<br />
ba ra daky öz le ri ni◊ düΔün je le ri ni beÿan<br />
et di ler. My sal üçin, Jek Ke ru ak i◊◊än<br />
geç gin li bo lan „Ÿol da” atly he kaÿasyny<br />
75 metr lik düÿr lenÿän kagy za çap et dirdi.<br />
Dyngy bel gi le ri◊ düz gün le ri ni◊ berjaÿ<br />
edil me dik we ab zassyz ÿazy lan bu<br />
ki tap dur muΔy◊ „Δert le ri” bi len bagly<br />
bol madyk azatlygy wasp edÿär. ≈ahyr<br />
Al len Gins berg „I◊◊il di” po emasy bilen<br />
Δöh rat landy, po ema häzir ki za man<br />
parhsyz, maΔyn laΔan siwi li za siÿany paΔ<br />
et di. Ÿa ra maz maz muny üçin po li siÿa<br />
bu po emany◊ çap dan çy kan laryny ÿygnan<br />
ha latyn da, awtor nägi le lik bil di rip,<br />
kazyÿe te ÿüz tutdy we dawa da utdy.<br />
Ony mil le tem gol dady.<br />
Sa zan da lar we su rat keΔler-de gozga<br />
la◊a goΔuldy lar. Ten ne si Δtatyny◊<br />
aÿdymçysy Elwis Pres li rok-n-rol<br />
ähe◊indäki aÿdym lary aÿtdy. Ör dek<br />
guÿrugy na me◊zeΔ saçy we bykynlaryny◊<br />
tit ret me si bi len, ol edep li ameri<br />
kaly lary haÿran et di. Üs te si ne, Elwis<br />
we beÿle ki rok-n-rol aÿdymçy laryny◊<br />
akÿagyz di◊leÿji le re ga raÿagyz lary◊<br />
aÿdym-sazly çykyΔyny gör kez di ler. Bu<br />
bolsa amerikan medeniÿetine garaÿagyzlary◊<br />
aÿdym-saz laryny◊ ara laΔmagyny◊<br />
ösÿändigini subut etdi. Jäkson Pollak ÿaly<br />
su rat keΔler su rat çek mek üçin üç aÿakly<br />
tek je le ri aÿyrdy lar we po lot na lary◊ uly<br />
bö lek le ri ni ÿe re ÿazyp, o◊a su rat laryny<br />
açyk re◊k ler, çäge we beÿle ki ma te ri allar<br />
bilen çekdiler. Bu sungat iΔgärlerini◊<br />
barysyny◊ her bi ri özü çe 60-njy ÿyl lary◊<br />
jemgyÿetçilik öwrüliΔigini taÿÿarlady, ol<br />
öwrü liΔik bol sa olary◊ göz ö◊ü ne ge tiriΔin<br />
den has gi◊ we çu◊◊ur boldy.<br />
RAŸAT HU KUGY<br />
UG RU N DA K Y H ER E K E T I ÷<br />
BA≈LANMAGY<br />
UruΔ ÿyl laryn dan so◊ra ga raÿagyz<br />
amerikalylary◊ iΔje◊ligi ÿokarlandy. UruΔ<br />
wagtyn da olar harby gul luk da we önümçilikde<br />
jyns kemsitmelerine sezewar boldu<br />
lar we gir de ji le ri çäk len di ril di. Mil lionlarça<br />
afro-amerikaly mülklerini taΔlap,<br />
gowy iΔ tap mak üçin de mir gazyk Δtatlary◊<br />
Δäher le rindäki hyryn-dykyn kül beler<br />
de gözgyny ÿaΔaÿΔa kaÿyl boldy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
GoΔun gul lugyn dan ge len ga raÿagyzlary◊<br />
„ikin ji de re je li” raÿat bo lup ga laslary<br />
gel meÿär di, ga raÿagyz ilaty◊ beÿleki<br />
we kil le ri bol sa öz le ri ni◊ akÿagyz lar<br />
bi len de◊ hu kukly bol maly wagty◊ gelen<br />
di gi ni aÿdÿardy lar.<br />
Bu 1947-n ji ÿyl da, af ro-a me ri kan Jeki<br />
Ro bin son beÿs boly◊ re◊k li çyzygyny<br />
böwsüp, uly beÿs bol bir leΔi gin de oÿnap<br />
baΔlan da, jyns pa razlyk päs gel çi lik mese<br />
le si ÿü ze çykdy. Ol „Bruk lin do jers”<br />
klu bun da häli-Δin di öz bäs deΔle ri we<br />
to par daΔlary bi len bu me se le ba batda<br />
çaknyΔmaly bolÿardy. Ÿö ne, bi rinji<br />
oÿun daky ajaÿyp üs tün lik onu◊ ÿagdaÿyny<br />
ber kit di, Δon dan so◊ beÿle ki<br />
ga raÿagyz sportçy la ra-da ÿol açyldy we<br />
olary◊ sport bir leΔik le rindäki de re je sini<br />
galdyrdy. Bu ÿag daÿ af ro-a me ri kan<br />
sportçy lary na çäk len di ri len sport birleΔme<br />
le ri ne geçmäge-de hu kuk ber di.<br />
Döwle ti◊ res mi adam lary we beÿle ki<br />
ame ri kaly lar „sowuk uruΔ” syÿa saty bi len<br />
jyns pa razlyk me se le le ri ni◊ arasyn daky<br />
ara bag lanyΔygy gö ren le rin den so◊ra,<br />
ga raÿagyz lary◊ ta lap lary na uly duÿgudaΔlyk<br />
bi len ga ra ma ga baΔlady lar. Er kin<br />
dünÿäni◊ baΔtu tany hök mün de Bir leΔen<br />
≈tat lar Af ri ka dan we Aziÿa dan gol daw<br />
göz le di ler, ÿö ne öz ÿurt laryn daky jynsy<br />
kem sit me ler, ola ra ÿer Δaryny◊ beÿle ki<br />
ÿer le rin de dost lukly gat naΔyk lary ÿo la<br />
goÿma ga päs gel ber di.<br />
Pre zi dent Gar ri Tru men raÿat hukugy<br />
ug run daky he re ke ti gol daÿardy.<br />
Ol jemgyÿet çi lik taÿdan bol ma sa-da,<br />
syÿasy de◊lik pi ki ri ne ynanÿardy we garaÿagyz<br />
saÿlawçy lary◊ ses le ri ni◊ ösÿän<br />
ze rurlygy na düΔünÿär di. 1946-njy ÿyl da<br />
he ni ze çen li Ame ri kany◊ gü nor tasyn da<br />
dowam edip ge len öz baΔdak je za landyrmak<br />
we beÿle ki to par laÿyn wagΔyçylyklar<br />
ba ra da Gar ri Tru men bi len de, ol raÿat<br />
hu kuk lary boÿun ça iΔ to paryny dö ret di<br />
we o◊a jyns pa razçylyk we di ni esasda<br />
sü tem le ri◊ dö re me gi ni◊ sebäp le ri ni<br />
der◊e me gi tabΔyrdy. IΔ to paryny◊ bir<br />
ÿyl dan so◊ çap edi len ha sa batyn da garaÿagyz<br />
lary◊ de◊hu kukly däl di gi res mi<br />
de lil ler bi len tassyk landy. Ol ha sa batda<br />
fe de ral hö kü me ti◊ Ame ri kany◊ äh li<br />
raÿatyny ke pil len di ri len hu kuk lar bi len<br />
üp jün et me li di gi nyg taldy.<br />
Tru men mu◊a 10 bö lüm den ybarat<br />
Raÿat hu kuk laryny go ra mak ba radaky<br />
mak sat na ma bi len jo gap be rip, ony<br />
Kong re si◊ tassyk la magy na ug ratdy. Günor<br />
taly de mok rat lar öz iΔle ri ni◊ garΔysyna<br />
gö reΔi◊ güÿç len di ri len di gi üçin öç<br />
alyp, 1948-n ji ÿyl da par tiÿa dan çykyp<br />
gi den le rin de, Tru men fe de ral gul luk da<br />
we ÿa ragly güÿç ler de hu kuk kem sit mele<br />
ri ni ga da gan edÿän per man çy kardy.<br />
Ol, Δeÿle-de, ga raÿagyz lary◊ harby<br />
gul lukçy laryny◊ aÿry tu tul magyny◊<br />
bes edil me gi ba ra daky me selä ga ramak<br />
boÿun ça iΔ to paryny düz di. So◊ky<br />
harby çäk len dir me ler Ko reÿa daky uruΔ<br />
wagtyn da ÿatyrylypdy.<br />
Gü nor ta da ga raÿagyz ame ri kaly lary◊<br />
hiç hi li raÿat we syÿasy hu kuk lary ÿokdy.<br />
Ikin ji Ja han urΔuny◊ front laryn da 1 milli<br />
on dan-da köp ga raÿagyz es ger söweΔdi,<br />
Δeÿle-de bol sa, uruΔdan so◊ra-da gü nortaly<br />
ga raÿagyz lary◊ saÿlaw hu kuk lary<br />
ÿokdy. Saÿlawçy lary◊ sa nawy na öz atlaryny<br />
gi rizmäge sy nanyΔan ga raÿagyzlary<br />
sü dürläp çy karÿardy lar, ÿençÿär diler,<br />
iΔden kowÿardy lar. Olar karz al mak<br />
müm kin çi li gin den mah rum edilÿär di ler<br />
ÿa-da as la otu ran ÿer le rin den gö çü ri lip<br />
goÿbe rilÿär di ler. Öz baΔdak je za landyrmak<br />
düz gü ni he niz-de ga bat gelÿär di,<br />
Jim Kro u◊ ka nun lary bol sa Δäher ÿol<br />
ara gat naΔygyn da, ot lu lar da, myh man hana<br />
lar da, res to ran lar da, ke sel ha na lar da,<br />
me de ni-köp çü lik jaÿlaryn da we iΔ ÿer lerin<br />
de jynsy kem sit me le ri ta lap edÿär di.
11-N JI BAP: URU≈DAN SO÷KY AME RI KA<br />
AŸRA TU TUL MA LARY÷<br />
ŸOK EDILMEGI<br />
Ga raÿagyz lar ö◊de baryjylygy öz elle<br />
ri ne aldy lar. Ga raÿagyz ilaty◊ ösüΔi ne<br />
Mil li he maÿat as so si asiÿasy 1896-njy<br />
ÿyl da Ples si Fer gu sony◊ kazyÿet iΔi ni◊<br />
esasyn da dö re di lip, „Akÿagyz we garaÿagyz<br />
mek dep okuwçy laryny◊ okuw<br />
Δert le ri „aÿratyn, em ma de◊ hu kukly”<br />
bol sa, ka nu na laÿyk gelÿär” diÿen kanuny<br />
tagly maty ÿatyr magy ka rar et di.<br />
Bu per man on lar ça ÿyl lap gü nor ta da<br />
Δert le ri◊ seÿrek eger-de ol aslyn da bar<br />
bol sa, de◊ sak lanÿan ÿer le rin de aÿra tutma<br />
ga berk çäre gör mek üçin ulanyldy.<br />
Ÿo kary kazyÿet 1954-n ji ÿyl da Plessi<br />
ni aÿryp, Eÿzen ha ue ri◊ bel le me ginde<br />
baΔlyklyk edi len de, ga raÿagyz lar öz<br />
mak sat laryny◊ bi ri ne ÿet di ler, BaΔ adalatçy<br />
Örl Wor ren Bra uny◊ ma garyf ministr<br />
li gi ni◊ garΔysy na iΔi boÿun ça ka rar<br />
çy kardy. Kazyÿet ag za lary: „Aÿratyn<br />
Δert ler iΔ ÿü zün de de◊ däl” diÿip, biragyz<br />
dan ka ra ra gel di ler we „aÿratyn,<br />
em ma de◊lik ÿag daÿda” diÿen taglymaty◊<br />
mun dan beÿläk döwlet mek deple<br />
rin de ulanyl maly däl di gi ba bat da perman<br />
çy kardy lar. Bir ÿyl dan so◊ Ÿo kary<br />
kazyÿet ÿer li mek dep ÿol baΔçy laryn dan<br />
öz ka raryny „i◊ ÿo kary tiz lik de” ber jaÿ<br />
et mek le ri ni ta lap et di.<br />
Eÿzen ha uer gü nor tany◊ ze ruryÿet leri<br />
ne we is leg le ri ne hoΔniÿet li lik bi len sere<br />
dip, öz ge riΔle re ga bat ge len di gi ne gara<br />
maz dan, ka nuny gol da mak üçin wagt<br />
ÿi tirmän iΔe gi riΔdi we fe de ral paÿtagt<br />
WaΔing ton Δähe rindäki mek dep le ri ni◊<br />
aÿra tut ma lary ba ra da per man çy kardy.<br />
Ol per many◊ esasyn da fe de ral paÿtagty◊<br />
mek dep le ri ni◊ bü tin ÿur da nus ga bolmalydygyny<br />
buÿruk ber di hem-de urdu◊<br />
äh li ÿe rin de-de jyns kem sit me si ni◊<br />
ÿatyryl magyny berk gö zeg çi lik et di.<br />
Onu◊ pre zi dent lik eden döwrün de<br />
i◊ uly dawa 1957-n ji ÿyl da Ar kan zas<br />
Δtatyny◊ Litl-Rok Δähe rin de tu taΔdy. Gönü<br />
den-gö ni aÿra tut ma meÿil na masyny<br />
ama la aΔyr mak bi len bag lanyΔyklylyk da<br />
akÿagyz lary◊ okaÿan or ta mek de bi ne 9<br />
sany ga raÿagyz okuwçyny◊ ka bul edilen<br />
di gi üçin, Δtaty◊ gu ber na tory baΔagaÿlyk<br />
tu ruzÿar. Onu◊ buÿrugy boÿunça<br />
Ar kan zasy◊ mil li gwar diÿaçy lary ol<br />
ga raÿagyz okuwçy lary yzy na gaÿtarÿar.<br />
Fe de ral kazyÿe ti◊ ka rary bi len goΔun<br />
goÿbe ri len den so◊, okuwçy lar mek de be<br />
gelÿär ler, em ma ÿyg na nan mähel le olary<br />
mas ga ra laÿjy gal ma gal bi len garΔy laÿar.<br />
Tiz wagt dan bol sa olary◊ ga har-ga zaby<br />
güÿç lenÿär we okuwçy lar ÿe ne-de mekdep<br />
den git me li bolÿar lar.<br />
≈on dan so◊ Eÿzen ha uer ÿer li mil li<br />
gwar diÿany fe de ral ser ker de li gi ne tabyn<br />
et mek we ony Litl-Ro ka gaÿtaryp ge tirmek<br />
ba ra da gör kez me ber di. Ol bu iΔi<br />
örän göwün siz lik bi len ber jaÿ et di, sebäbi<br />
Raÿatlyk urΔun dan bäri fe de ral goΔun<br />
ga raÿagyz lary◊ hu kugyny go ra mak üçin<br />
ulanyl mandy, ÿö ne on dan baΔga çy kalgany◊<br />
ÿok dugy na-da düΔünÿär di. ≈eÿlelik-de,<br />
aÿra tut ma es ger le ri◊ synp otaglaryn<br />
dan baΔlandy, olar ka nuny◊ ber jaÿ<br />
edi liΔi ne gö zeg çi lik edÿär di ler.<br />
Raÿat hu kugy ug run daky he re ket de<br />
baΔga bir bel li wa ka Ala ba ma Δtatyny◊<br />
Mont go me ri Δähe rin de boldy. 42 ÿaΔly<br />
ga raÿagyz aÿal, hünäri boÿun ça ti kinçi,<br />
Δol bir wagt da Mil li As so si asiÿany◊<br />
ÿer li bö lü mi ni◊ sek re tary bo lup iΔleÿän<br />
Ro za Parks, ga raÿagyz lar üçin Δäher<br />
ÿol ara gat naΔygyn dan peÿda lan magy◊<br />
düz gü ni ni bo zup, di◊e akÿagyz lar üçin<br />
niÿet le nen awto busy◊ ö◊ki bö lü mindäki<br />
orun da oturÿar. Ga raÿagyz lar üçin niÿetle<br />
nen yzky bö lümdäki orun la ra geç mek<br />
ta lap edi len de, ol gu lak as maÿar we Δondan<br />
so◊ ony aÿra tut ma ba ra daky kanuny<br />
bo zandygy üçin, po li siÿa tus sag<br />
edÿär. ≈eÿle ÿag daÿa ga raΔyp ÿö ren ga-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
raÿagyz lary◊ baΔtu tan lary awto bus ÿollaryn<br />
daky ul gam da kem si dilmä garΔy<br />
gö reΔ gu raÿar lar. Ga raÿagyz lary◊ di ni<br />
ru hanysy ge lip ço kunÿan ga raÿagyz lar<br />
bi len duΔuΔÿan bap tist but ha nasyny◊ ruhanysy<br />
Mar tin Lu ter King, Ki çi olary◊<br />
nägi le lik le ri ni◊ jarçysy boldy. Ol: „Özle<br />
ri ni◊ äs ge ril mez li gin den we ga zaply<br />
ur gu la ra sadyklyk bi len çy dap ÿör me gi◊<br />
adam lary◊ deg nasy na deg jek wagty-da<br />
ge lip ÿe ter” diÿdi. Kin gi tus sag edÿärler<br />
we ol tus sag edil me le re birnäçe sapar<br />
du çar bolÿar, ÿö ne Mont go me ri◊<br />
ga raÿagyz ilaty kem si dilmä garΔy gö reΔi<br />
gol da magy dowam et dir di. Ne ti je de,<br />
awto bus eÿe le ri ni◊ gir de ji le ri 65% pesel<br />
di. Bir ÿyl dan so◊, AB≈-ny◊ Ÿo kary<br />
kazyÿe ti: „Awto bus ÿol laryn da, Δeÿle-de<br />
mek dep ler de aÿra tut ma bi ka nun” diÿip,<br />
yk rar eden den so◊, kem si dilmä garΔy<br />
gö reΔ bes edil di. Ga raÿagyz lary◊ raÿat<br />
hu kuk lary ug run daky he re ke ti i◊◊än<br />
mö hüm ÿe◊iΔ ga zandy we Mar tin Lu ter<br />
King, Ki çi ÿaly täsir li, akylly we di lewar<br />
baΔtu tanyny tapdy.<br />
Ga raÿagyz ame ri kaly lar, Δeÿle-de<br />
akÿagyz lar bi len de◊ ses ber mek hukugyny<br />
ga zandy lar. Dog rusy, Kons titu<br />
siÿany◊ 15-n ji dü ze diΔi Δeÿle hu kugy<br />
göz ö◊ün de tu tan-da bol sa, Δtat lary◊<br />
kö pü sin de saÿlawçy la ra salgyt gi ri zip<br />
ÿa-da sowatlylygy ta lap edip, on dan<br />
sowlup geçÿär di ler. Eÿzen ha uer we Senat<br />
da köp çü li gi◊ baΔtu tany Lin don Jonson<br />
iki si ses ber mek hu kugyny Kong resi◊<br />
ke pil len dir me gi üçin ta gal la laryny<br />
bir leΔdir di ler. 1957-n ji ÿyly◊ raÿat hukuk<br />
lary ba ra daky ka nuny – Raÿatlyk<br />
urΔy gu ta ran dan so◊, 92 ÿyly◊ için de<br />
Δeÿle çäre ö◊e ädi len ädim boldy, sebäbi<br />
ol ga raÿagyz raÿat la ra ses bermäge<br />
päs gel ber jek bolÿan lary◊ ö◊ü ni al maga<br />
fe de ral häki miÿet le re ygtyÿar ber di.<br />
Ka nun he miΔe ber jaÿ edil meÿär di we<br />
1960-njy ÿyl da ka nun bo zu landygy üçin<br />
jo gapkär çi lik çäre le ri ÿo kar landyryldy.<br />
Ÿö ne täze ka nun-da fe de ral häkim le ri<br />
ga raÿagyz saÿlawçy lary ha sa ba al ma ga<br />
borçly et me di.<br />
Ga raÿagyz lary◊ raÿat hu kuk lary ugrun<br />
daky he re ke ti öz güÿç le ri ne bar ha<br />
köp daÿanyp baΔlady. AB≈-ny◊ Ÿo kary<br />
kazyÿe tindäki we olary◊ Kong resdäki<br />
ta rap dar lary 1960-njy ÿyl lar da bu he reke<br />
ti◊ has ÿo kary gö te ril me gi ne ÿar dam<br />
et di ler. 9
CHAPTER<br />
12-N JI<br />
BAP<br />
ÖZ GE RI≈LIK<br />
EŸŸAMY<br />
Ast ro nawt Aÿy◊ üs tün de,<br />
1969-njy ÿyly◊ iÿul aÿyny◊<br />
20-si.
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
„Men ajaÿyp günleri◊ birinde jorjiÿany◊<br />
al-elvan baÿyrlaryny◊ üstünde<br />
ö◊ki gul lary◊ ogul laryny◊ we ö◊ki<br />
gul eÿe le ri ni◊ ogul laryny◊ bir<br />
saçagy◊ baΔynda doganlarça<br />
jem len me gi ni ar zuw edÿärin”<br />
Mar tin Lu ter King, Ki çi 1963-n ji ÿyl<br />
1960-njy ÿy la çen li ame ri kan jemgyÿetin<br />
de döwlet ägirt uly or na eÿe bo lup<br />
baΔlady. 1930-njy ÿyl lar da Ak Tam<br />
ka nuny baΔlangyç bi len çykyΔ et di we<br />
„Beÿik çök gün lik” ur gu laryny ÿumΔatmak<br />
üçin, Kong res bi len ysnyΔykly iΔledi.<br />
Dur muΔy◊ mö hüm ugur laryny alyp<br />
bar mak üçin täze döwlet eda ra lary we<br />
pu dak laÿyn do landyryΔ eda ra lary dö redilÿär<br />
di. Ikin ji Ja han urΔy ÿyl lary için de<br />
fe de ral gul lukçy lary◊ sany 1 mil li on dan<br />
3,8 mil li ona çen li artdy, 50-n ji ÿyl lar da<br />
ol 2,5 mil li ona çen li ka daly ÿag daÿa geti<br />
ril di. 1929-njy ÿyl da 3,1 mil li ard dol lara<br />
ÿe ten fe de ral ha ra jat lar 1953-n ji ÿyl da<br />
75 mil li ard boldy, 60-njy ÿyl lar da bol sa<br />
150 mil li ard dan-da geç di.<br />
Hat da, ösüΔi◊ çäk le ri ne dür li-dürli<br />
düΔünÿän-de bol sa lar, ame ri kaly lary◊<br />
kö pü si döwle ti◊ or nuny◊ ös me gi ne o◊yn<br />
ga raÿardy lar. De mok rat lar döwlet mümkin<br />
çi lik le ri ni ykdy sadyÿe ti◊ me se le le ri ni<br />
çöz mek hem dur muΔ dur nuklylygy üçin<br />
peÿda lan mak ug run da çykyΔ edÿär di ler,<br />
bi lim, saglygy go raÿyΔ we dur muΔ ha jatlary<br />
üçin fe de ral çyk dajy lary artdyr maga<br />
çalyΔÿardy lar, res pub li kaçy lar bol sa<br />
esasy me se le le ri çöz mek de hö kü me ti◊<br />
jo gapkär çi li gi ni yk rar edip, çyk dajy lary<br />
azalt ma ga we adam lary◊ Δahsy gö rel desi<br />
ni er ki ne goÿbermäge çalyΔÿardy lar.<br />
KENNEDI WE TÄZE<br />
SEPGITLER<br />
De mok ra tik par tiÿa dan pre zi dent lige<br />
da laΔgär Ken ne di 1960-njy ÿyl daky<br />
saÿlawlar da ÿe◊ip, AB≈-ny◊ taryhynda<br />
i◊ ÿaΔ pre zi dent boldy. Ol Δon da 43<br />
ÿaΔyn dady. Bäs deΔi Ri çard Nik son bi len<br />
bo lan te le çe kiΔme de ol iΔewür, di lewar<br />
hem gu jur-gaÿratly adamy◊ häsiÿet le ri ni<br />
gör kez di. Saÿlaw möwsü mi ni◊ gi diΔinde<br />
Ken ne di: „Täze onÿyllyk da ok gunly<br />
ö◊e gi diΔlik ze rur, sebäbi is le sek-is le mesek,<br />
täze sep git ler gel di” diÿip aÿdÿardy.<br />
Özü ni◊ pre zi dent lik we zi pe si ne gi riΔ ilkin<br />
ji sö zü ni ol: „Ÿur du◊ näme be rip bilje<br />
gi ba ra da däl-de, özü◊i zi◊ ÿur da näme<br />
be rip bil je gi◊iz ba ra da pi kir edi◊!” diÿen<br />
çagyryΔ bi len ta mam lady. Pre zi dent lik<br />
eden gys ga döwrü ni◊ tu tuΔ dowamynda,<br />
Ken ne di ni◊ my la katlylygy, pa rasatlylygy<br />
we ge liΔik li daΔ keΔbi aÿratyn
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ut gaΔyp, onu◊ meΔhurlygyny sak laÿyan<br />
güÿje öwrül di we täze dö reÿän syÿasatçy<br />
lary◊ tu tuΔ bir nes li ne täsir et di.<br />
Ame ri kaly lary◊ äh li si ni◊ ykdy sady<br />
bäh bit ler den öz paÿyny al magy üçin<br />
Δert le ri dö ret mek mak sady bi len Kenne<br />
di ni◊ aÿgytly ö◊e çy kasy gelÿär di,<br />
ÿö ne saÿlawda ses le ri◊ sähel çe artykmaçlygyny<br />
ga zan magy onu◊ man datyny<br />
çäk len dir di. De mok rat lary◊ Kong re si◊<br />
iki pa la tasyn da hem artyk maçlyk et megi<br />
de-de, kon serwa tiw meÿil li gü nor talylar<br />
onu◊ bi lim ul gamy na fe de ral kö me gi<br />
artdyr mak, garry lary saglyk ätiÿaçlygy<br />
üp jin et mek we ≈äher le ri◊ me se le le ri<br />
boÿun ça mi nistr li gi dö ret mek ba ra daky<br />
meÿil na ma lary na garΔylyk gör kezÿärdi<br />
ler. ≈o◊a görä-de, Ken ne di alyp ba ran<br />
syÿa sat lary ba ra da näçe köp gür rü◊ et sede,<br />
olary◊ dur muΔa ge çi ri liΔi çäk li di.<br />
Il kin ji no bat daky mö hüm we zi pe leri◊<br />
bi ri hem bi ri ykdy sady taÿdan pe se<br />
gaçyΔy tog tat mak dan we ösüΔe täze den<br />
gol daw ber mek den yba ratdy. Ÿö ne,<br />
1962-n ji ÿyl da, Ken ne di gör nük li iΔewür<br />
ynamyny ÿi tir di çün ki onu◊ ad mi nist rasiÿasy<br />
po lady◊ ba hasyny aΔa ÿo kary hasap,<br />
ony ar zan lat ma ga çalyΔdy. Ol özüni◊<br />
ö◊de goÿan mak sadyny amal et se-de,<br />
güÿç li gol dawdan mah rum boldy. Ma ya<br />
goÿumyny ös dür mek we ykdy sadyÿeti<br />
höwes len dir mek üçin salgyt lary peselt<br />
mek ba ra daky ka nuny Kong res den<br />
ge çirmäge sy nanyΔan da, Ken ne di konserwa<br />
tiw op po zi siÿa bü jet ÿet mez çi li gini<br />
dö redÿän ka nuny ka bul etmäge on da<br />
hiç hi li umyt goÿmady.<br />
Ken ne di ni◊ pre zi dent li gi ni◊, umuman,<br />
ka nun lary iΔläp düz mek we ka bul<br />
et mek nuk daÿna zar dan bi ti ren iΔle ri juda<br />
gowΔakdy. Pre zi dent raÿat hu kuk lary<br />
ug run da gö reΔÿän gör nük li adam lar bilen<br />
duΔuΔyk lar ge çi ren hem bol sa, prezi<br />
dent li gi ni◊ ahyry na çen li raÿat hu kuklary<br />
ug run daky he re ke di◊ mak sat laryny<br />
do lulygy na ka bul et me di. Ol bi lim we<br />
aΔa gar ran la ra luk mançylyk kö me gi<br />
ba bat daky öz syÿa satyny-da dur muΔa<br />
ge çi rip bil me di. Ol di◊e pes iΔ hakyny<br />
sähel çe artdyr magy ga zanyp bil di. Her<br />
ni çik hem bol sa, ol älem bar lag laryny<br />
ge çirmäge we ösüp barÿan ÿurt la ra zerur<br />
kö me gi ber mek mak sady bi len ameri<br />
kaly lary daΔary ÿurt la ra ug rat mak üçin<br />
Pa ra hatçylyk Kor pusyny esas landyr maga<br />
se riΔde be ril me gi ni ga zandy. Em ma<br />
ol 1963-n ji ÿyly◊ 22-n ji noÿabryn da Tehas<br />
Δtatyny◊ Dal las Δähe ri ne sa pa ra giden<br />
wagtyn da açyk maΔyn da barÿar ka<br />
öl dü ril di. Bu edil ö◊ki ne sil üçin Franklin<br />
Ruzwel ti◊ ölü mi ni◊ bolΔy ÿaly, Δol<br />
döwrü◊ nes li üçin-de i◊◊än has ratly we<br />
agyr ölüm boldy.<br />
≈ol ÿyl lary◊ wa ka lary na gaÿta dan<br />
na zar sa lany◊da, Ken ne di ni◊ li be ral<br />
pre zi dent hök mün de ab raÿyny◊ ÿö reden<br />
syÿa sat laryny◊ dur muΔa ge çip-geçmez<br />
li me gin den däl-de, eÿsem onu◊ iΔe<br />
çe me leΔin den we ide al laryn dan ge lip<br />
çykÿändygyny gör mek bolÿyar. ≈eÿle<br />
hem Ken ne di özi ara dan çy kan dan so◊<br />
ama la aΔyry lan öz ge riΔlik le ri◊ ar kasynda<br />
du ran li be ral güÿç ha sap lanÿar sebäbi<br />
1964–1966-njy ÿyl lar da onu◊ pre zi dentli<br />
gi ni◊ so◊ky ÿylyn da mak sat edi nen<br />
we zi pe le ri ama la aΔyryldy.<br />
LIN DON JON SONY÷<br />
„BEŸIK JEMGYŸE TI”<br />
Te hasly Lin don Jon son, se na gat köpçü<br />
li gi ni◊ baΔtu tany, edil Ken ne di ÿaly<br />
ez ber bol ma sa-da, has ne ti je li syÿa satçy<br />
bo lup çykdy. Onu◊ bu artyk maçlygy<br />
en tek wi se-p re zi dent bol man ka, mälim<br />
boldy. Kong res de Jon son iΔi so◊u na<br />
çen li alyp çyk mak da ab raÿ-Δöh rat gazandy,<br />
ol haÿyΔ edip, öwüp we hat da<br />
haÿbat atyp, öz mak sady na ÿetÿär di.<br />
Ken ne di ni◊ or nuny eÿeläp, ol Bir leΔen<br />
≈tat lar da garyply ga garΔy gö reΔme gi<br />
niÿet edin di we her bir ame ri kaly „gül-
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
läp ösüΔli gi◊” miwe sin den peÿda lanyp<br />
bi ler ÿaly et mek is le di.<br />
Döwle ti do landyrylyΔyny ele al mak<br />
bi len Jon son özün den ö◊ki pre zi den ti◊<br />
baΔlan çäre le ri ni dur muΔa ge çirmäge<br />
hy juw bi len ÿapyΔdy. Ol salgyt lary peseltmäge<br />
we raÿat hu kuk laryny üp jün<br />
etmäge il kin ji de re je li äh miÿet ber di.<br />
Özü ni◊ ynandyr ma ga bo lan ukybyndan<br />
baΔarnykly peÿda lanyp we merhum<br />
Pre zi den te sar pa goÿÿan ka nun<br />
çy karyjy lary◊ duÿgy-düΔün je le ri ne bil<br />
bag lap, Jon son 1964-n ji ÿyl da Ken nedi<br />
ta rapyn dan gi ri zi len Raÿat hu kuklary<br />
ba ra daky ka nuny◊ Kong res de kabul<br />
edil me gi ni ga zandy. Bu Gü nor tany◊<br />
täze den gu rul magyn dan so◊ ge çen<br />
wagty◊ için de i◊ kämil ka nun bo lupdy.<br />
Jon son so◊ra beÿle ki me se le ler bi len<br />
meΔgul landy. 1964-n ji ÿyly◊ ba haryn da<br />
„Beÿik Jemgyÿet” ba ra daky öz mak satna<br />
masyny yg lan et di we bu adal ga Δol<br />
ÿylky bo lan pre zi dent saÿlawlaryn da<br />
kon serwa tiw res pub li kaçy Bar ri Gol duoter<br />
den üs tün çy kanyn dan so◊, has uly<br />
äh miÿe te eÿe boldy.<br />
Ykdy sadyÿet ba batyn da Jon so na<br />
salgyt lary pe selt mek baΔartdy we Kenne<br />
di ni◊ bellän garypçyly ga garΔy gö reΔ<br />
mak sat na masyny dur muΔa ge çirmäge<br />
gi riΔdi. Ol „Bi zi◊ eda ra ediΔ diwanymyz<br />
häzir ki pur sat dan baΔlap, Ame rika<br />
da garyply ga garΔy barlyΔyksyz göreΔi<br />
yg lan et di” diÿip aÿtdy. Ykdy sady<br />
müm kin çi lik ler mü dir li gi garyp la ra<br />
hünär öwret mek bi len meΔgul landy we<br />
„jemgyÿet çi lik he re ke ti” bi len olary<br />
ÿaΔaÿyΔ jaÿ, saglygy go raÿyΔ we bi lim<br />
boÿun ça döwlet mak sat na masyny iΔläp<br />
düzmäge gat naΔdyr mak üçin, ÿaΔaÿan<br />
ÿer le rin de olary◊ arasyn da iΔ ge çirÿär di.<br />
So◊ra ge zek „Me di ke ar” – aΔa garran<br />
lary luk mançylyk taÿdan ätiÿaçlandyr<br />
mak mak satn masyny we „Me dikeÿd”<br />
garyp la ra luk mançylyk kö me gi ni<br />
ber mek mak sat na masyny iΔläp düz di.<br />
Ÿig ri mi ÿyl on dan ozal Δo nu◊ ÿaly tasla<br />
ma Tru men ta rapyn dan hö dür le nip di,<br />
ÿö ne Kong res den geçmän di, Jon so na<br />
we li ony ama la aΔyr mak baΔartdy.<br />
Or ta mek dep le re döwlet kö me gi ni<br />
gi◊elt mek boÿun ça onu◊ he re ket le ride<br />
örän Δowly boldy, ony-da Ken ne di<br />
ama la aΔyr ma ga jan edip di. Pes gir de ji li<br />
maΔga la lary◊ mek dep ÿaΔly ça ga laryny◊<br />
sany na laÿyklyk da fe de ral bü jet den Δtatla<br />
ra se riΔde bö lü nip be ril di, özi-de döwlet<br />
mek dep le ri-de, hu susy mek dep ler-de<br />
ma liÿe leΔdi rilmäge de giΔli di ler.<br />
„Beÿik Jemgyÿe ti” dö ret mek maksat<br />
na masy Δu nu◊ bi len çäk len me di.<br />
ŸaΔaÿyΔ jaÿ ba ra daky ka nun garyp la ra<br />
ÿaΔaÿyΔ jaÿy ki reÿne alan lary üçin kömek<br />
pu luny tö le me gi göz ö◊ün de tutdy<br />
we ŸaΔaÿyΔ jaÿ gur luΔygy hem Δäher le ri<br />
ös dür mek de par ta men ti dö re dil di. 1924-<br />
n ji ÿyly◊ ka nunyny◊ gö çüp gelÿän le ri<br />
çäk len dir mek ba ra daky kem si di ji düzgü<br />
ni ÿatyryldy. Alym la ra we sun gat<br />
iΔgär le ri ne-de bü jet den kö mek bö lü nip<br />
be ril di.<br />
Jon sony◊ eda ra ediΔ diwany ÿol here<br />
ke ti ni◊ howp suzlygyny ÿo kar landyrmak<br />
boÿun ça-da en çe me çäre le ri ka bul<br />
et di. ŸaΔ hu kukçy, lob bist le ri◊ Kongresdäki<br />
mas la hatçysy Ralf Neÿder bu<br />
tas la many◊ peÿdalydygy na kong resmen<br />
le ri ynandyrdy. Ol özü ni◊ „Is lendik<br />
tiz lik de howply: ame ri kan awtomo<br />
bi li ni◊ dü zü mü ni◊ kem çi lik le ri” atly<br />
ki tabyn da (1965) AB≈-da ön dü ri len<br />
ulag lary◊ köp kysym lary haÿal sür len<br />
ha latyn da-da heläk çi li ge uç rap, adamlary◊<br />
gur ban bol magy na ge ti rip bil jekdi<br />
gi ni su but et di. Awto mo bil ÿa saÿjylar<br />
daΔyny◊ owa danlygy na kowa laΔyp,<br />
ulag ulanylyΔyny◊ howp suzlygyny
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
unudypdyr lar. Neÿder Δeÿle heläk çi likle<br />
re uç raÿan Δowsuz kysym lary bi rinbi<br />
rin sa nap geçÿär. 1966-njy ÿyl da Jonson<br />
awto mo bil ulagy ba ra da iki ka nun<br />
tas la masyny tassyk lady. ≈tat lar we ÿer li<br />
häki miÿet gu ra ma lary ÿol he re ke ti ni◊<br />
howp suzlyk mak sat na masyny iΔläp düzmek<br />
üçin se riΔde aldy lar, Δeÿle-de awtomo<br />
bil ler we olary◊ ti gir le ri üçin howpsuzlygy◊<br />
döwlet stan darty gi ri zil di.<br />
„Beÿik jemgyÿet” mak sat na masy kanun<br />
çy kar mak ba batyn da „täze çe çe meleΔme<br />
den” so◊ky i◊◊än uly ö◊e gi diΔlik ler<br />
döwri boldy. Em ma Jon sony◊ eda ra ediΔ<br />
diwanyny◊ mak sat na masyny◊ jemgyÿet<br />
gol dawy eÿÿäm 1966-njy ÿyl da gowΔap<br />
baΔla magy bi raz göwnü geç gin lik dö retdi;<br />
tankytçy lar olary „howul-ha raçylyk”<br />
we ne ti je siz diÿip ha sap lady lar, olar dan<br />
bi ri bol sa: „AB≈-ny◊ döwlet diwany<br />
özü ni◊ güÿji ÿa-da täsi ri bi len däl-de,<br />
be lent li gi bi len ta pawut lanÿar” diÿip<br />
bel le di.<br />
KU BA ZE RARLY<br />
AGZALALYK<br />
60–70-n ji ÿyl lar da AB≈ kom munis<br />
tik döwlet ler bi len ÿi ti dartgynlylygy◊<br />
gy sajyn da galdy. ≈ol döwrü◊ ame rikaly<br />
syÿasy iΔgär le ri pa ra hatçylygy di◊e<br />
„sowuk urΔa” daÿanyl magyn da görÿärdi<br />
ler we bo lup biläÿjek howpu◊ ö◊ün de<br />
dur magy◊ täri ni göz leÿär di ler. Ken ne dini◊<br />
pre zi dent lik eden ÿyl laryn da Ku ba<br />
Δeÿle „gö reΔ meÿdany” boldy.<br />
AB≈ bi len Ku bany◊ gat naΔygy,<br />
1959-njy ÿyl da Fi del Kast ro öwrü liΔik<br />
güÿç le ri bi len häki miÿe ti eÿelän den so◊,<br />
has dartgynly geç di. AB≈ Ken ne di ni◊<br />
Ak Ta ma gel me zi ni◊ ö◊ ÿanyn da onu◊<br />
düz gü ni bi len dip lo ma tik gat naΔyk lary<br />
kes di we Mer ke zi a◊tawçylyk mü dirli<br />
gi Ku ba dan gö çüp ge len le re harby<br />
tälim bermäge gi riΔdi, bu ku baly lar ada<br />
düΔme li di ler we ol ÿer de goz ga la◊ turuz<br />
malydy lar. 1961-n ji ÿyly◊ ba haryn da<br />
Ko çi nos aÿlagyny◊ se bi tin de edi len bu<br />
sy nanyΔyk, olary◊ der bi-dagyn edil megi<br />
bi len gu tardy. Eÿzen ha uer döwrün de<br />
meÿil leΔdi ri len bu et miΔi ma kul lan Kenne<br />
di bu mas ga raçylykly Δowsuzlygy◊<br />
jo gapkär çi li gi ni öz üs tü ne aldy.<br />
Dö kü len ab raÿyny di kelt mek üçin,<br />
Ken ne di so◊ky ÿyl Sowet Soÿuzyny◊<br />
ÿad ro ra ke ta laryny Ku ba da giz lin ÿerleΔdirÿän<br />
di gi ni eΔi den wagtyn da berk<br />
durdy. AB≈-ny◊ Pre zi den ti ol ÿe re täze<br />
ra ke ta lary◊ ge ti ril me gi ni◊ ö◊ü ni al mak<br />
üçin, Ku bany de◊iz den ga ba mak täri ni<br />
ulandy we SSSR-den öz ra ke ta laryny ol<br />
ÿer den çy kar magyny res mi taÿdan ta lap<br />
et di. Dünÿä ÿad ro urΔuny◊ bo sa gasyna<br />
gel di. Birnäçe howsa laly gün den so◊<br />
sowet ÿol baΔçy lary eg liΔik et di. Ken nedi<br />
ni◊ ta rap dar lary o◊a el çarpdy lar, onu◊<br />
AB≈-daky bäs deΔle ri bol sa onu◊ bi de rek<br />
ÿe re töwek gel çi li ge gi den di gi ni, ol meseläni<br />
dip lo ma tik ÿol bi len-de çö züp<br />
bol jakdygyny aÿtdy lar. Ku bany◊ ra ketaly<br />
dawasy ame ri kan-sowet gat naΔyklaryn<br />
da öwrü liΔik pur saty boldy, sebäbi<br />
iki ta rap-da gö nü mel harby çaknyΔykla<br />
ra ge ti rip bil jek dartgynlylyk lary<br />
pa ra hatçylykly ÿol bi len çöz me gi◊<br />
ze rurdygy na göz ÿe tir di. So◊ky ÿyl BirleΔen<br />
≈tat lar, Sowet Soÿuzy we Beÿik<br />
Bri ta niÿa howa da ÿad ro sy nagyny gada<br />
gan edÿän ÿad ro ÿa ragyny◊ sy nagyny<br />
çäk len dir mek ba ra da meΔhur Δert na ma<br />
gol çek di ler.<br />
KOS MOS BAR LAG LARYNY÷<br />
MAK SAT NA MASY<br />
1957-n ji ÿyl da Sowet Soÿuzy<br />
Ÿe ri◊ eme li hem rasyny uçu ran dan so◊,<br />
älem sowet-a me ri kan bäs deΔli gi ni◊ ÿene-de<br />
bir gö reΔ meÿdany na öwrül di.<br />
Ame ri kaly lar üçin ol uly zar ba boldy<br />
– ÿad ro atymyny alyp gitmäge ukyply<br />
ra ke tany dö re dip, SSSR arΔa çyk mak
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
üçin bar ün sü ni jem lemäge olary mej bur<br />
et di. SSSR-i◊ üs tün li gi AB≈ üçin aç-açan<br />
howp salÿan bol sa, özi üçin se bi tara<br />
bal lis tik ra ke ta lary◊ täze eÿÿamyny◊<br />
baΔlan magydy. Bir leΔen ≈tat lar öz le ri ni◊<br />
il kin ji „Eksp lo rer-1” hem rasyny 1958-<br />
n ji ÿyl da uçurdy. 1961-n ji ÿyl da Sowet<br />
Soÿuzy ÿe ri◊ töwe re gindäki or bi ta birin<br />
ji kos mo nawty ug ra dan da, ame ri kalylary◊<br />
keÿpi has-da bo zuldy. Mu◊a jo gap<br />
hök mün de, Ken ne di Bir leΔen ≈tat lary<br />
„Δu on ÿyllygy◊ ahyry na çen li” ame rikan<br />
ast ro nawtyny◊ Aÿa gon magy we<br />
gaÿdyp gel me gi üçin müm kin bo lan äh li<br />
zady et mek li ge çagyrdy.<br />
„Mer ku riÿ” tas la masy boÿun ça 1962-<br />
n ji ÿyly◊ awgustyn da bi rin ji ame ri kan<br />
ast ro nawty Jon Glen Ÿe ri◊ töwe rindäki<br />
or bi ta uçup çykdy. 60-njy ÿyl lary◊ or talaryn<br />
da AB≈-ny◊ alym lary adam arΔda<br />
uzak wagtlyk bo lan ha latyn da ÿetÿän<br />
täsi ri bar la mak üçin „Je mi ni” (latyn dilin<br />
den ter ji me edi len de „ekiz ler” bolÿar)<br />
mak sat na masyny ama la aΔyrdy lar.<br />
Göwrü mi boÿun ça ol „Mer ku riÿden”<br />
uludy, ÿö ne so◊ peÿda bo lan „Apol londan”<br />
we li ki çi di. Ol älem gämi sin de iki<br />
ast ro nawt uçupdy. „Je mi ni” mak sat namasyny◊<br />
köp mak sady bardy: Δol bir<br />
wagt da 1965-n ji ÿyly◊ awgustyn da o◊a<br />
8 gün lük i◊ uzak uçuΔ we awto ma tik<br />
usul da Ÿe re do lanyp gel mek girÿär di.<br />
Ast ro nawt lar, Δeÿle-de, uçuΔda iki gämini◊<br />
bi rin ji he re ke ti ni we ame ri kaly lar<br />
üçin açyk äle me bi rin ji çykyΔy ama la<br />
aΔyrdy lar.<br />
„Apol lon” ul gamyny◊ gämi le ri Kenne<br />
di ta rapyn dan ö◊de goÿlan mak sa da<br />
ÿet di ler. 1969-njy ÿyly◊ iÿulyn da äh li<br />
ÿer to ga lagyny◊ ÿüz ler çe mil li on te leto<br />
maΔaçysy Neÿl Armst rongy◊ dünÿäde<br />
il kin ji bo lup, Aÿy◊ üs tün de ge zim edip<br />
ÿö re ni ni◊ Δaÿady boldy.<br />
≈on dan so◊ „Apol lon” ÿe ne en çe me<br />
uçuΔ et di, ÿö ne ame ri kaly lary◊ kö püsi<br />
adamy◊ äle me çyk magyny◊ mak sada<br />
laÿykdygy na ikir ji◊le nip ug rady lar.<br />
70-n ji ÿyl lary◊ baΔlaryn da, beÿle ki ähmiÿet<br />
li iΔler ÿü ze çy kan da, Bir leΔen<br />
≈tat lar älem mak sat na masyny gu tardym<br />
et di. „Apol lony◊” bel le nen uçuΔlary<br />
ÿatyryldy we „Skaÿlab” arΔ men zi li ni◊<br />
di◊e iki den bi ri ÿa saldy.<br />
WET NAM DAKY URU≈<br />
Hin di-Hy taÿ „sowuk urΔu◊” söweΔ<br />
meÿdan laryny◊ bi ri boldy. Bu<br />
çaknyΔygy◊, dartgynlylygy◊ düÿp<br />
sebäbi Ikin ji Ja han urΔy döwrün den<br />
baΔlanypdy. XIX asyry◊ or ta laryn dan<br />
baΔlap, fran suz ko lo niÿasy bo lan Wetnamy<br />
Ÿa po niÿa basyp aldy. Wet nam<br />
kom mu nist le ri ni◊ baΔtu tany Ho ≈i Min<br />
ÿurdy ko lo ni al agalyk dan azat et mek ligi<br />
ÿü re gi ne düwdi we AB≈-ny◊ oktÿabr<br />
ug run daky uruΔ tej ri be si ne ÿüz len di.<br />
Ÿa ran döwlet ler Ÿa po niÿa dan üs tün çykan<br />
laryn dan so◊, olar Ho ≈i Min bi len<br />
gep leΔik ge çir me li bol du lar.<br />
Fran siÿa beÿik döwlet lik ÿag daÿyny<br />
di keltmäge dyr jaΔyp, Wet namy◊ özü ne<br />
gaÿtaryl magyny ta lap et di, em ma Ho ≈i<br />
Min boÿun eg me di we mil li azatlyk ugrun<br />
daky gö reΔi ni dowam et dir di. AB≈<br />
Fran siÿany gol da mak bi len Ÿewro pa da<br />
kom mu nist le ri jy lawla mak syÿa satyndan<br />
bäh bit arap, Wet nam da uruΔ alyp<br />
bar mak üçin, o◊a ykdy sady kö mek berdi.<br />
Em ma onu◊ ÿar dam et me gi-de Fransiÿany<br />
1954-n ji ÿyl daky ÿe◊liΔden ha las<br />
edip bil me di. ^e newa da bo lan hal ka ra<br />
mas la hatyn da Wet nam iki bö le ge bölün<br />
di: de mir gazyk ÿarymy na Ho ≈i<br />
Min ÿol baΔçylyk et di, bud dizm agdyklyk<br />
edÿän gü nor ta bol sa, an ti kom munist,<br />
hris ti anly ga uÿÿan Ngo Din Dÿem<br />
baΔtu tan boldy. 1956-njy ÿyl da ÿur du◊<br />
bir bü tewi hö kü met saÿlawlary bel len di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Wet nam da kom mu nist ler häki miÿeti<br />
eÿe le se ler, Bir ma da, Taÿland da we<br />
In do ne ziÿa da-da Δeÿle ÿag daÿy◊ gaÿtalan<br />
mak gor kusy bi len Eÿzen ha uer Dÿemi◊<br />
saÿlawdan boÿun gaçyr mak ug runy<br />
gol dady we Gü nor ta Wet na ma ykdysady<br />
hem harby kö mek ber me gi ni artdyrdy.<br />
Ken ne di onu◊ möç be ri ni has-da<br />
gi◊elt di, em ma De mir gazyk Wet nam<br />
bi len uruΔ üs tün li ge ge tir me di. Dÿe mi◊<br />
düz gü ni ab raÿdan düΔdi we ol 1963-nji<br />
ÿyl da dar gady (Dÿem Δol ÿyl ara dan<br />
çykdy). Bu Jon sony◊ hö kü me ti ni çykgynsyz<br />
ÿag daÿda goÿdy.<br />
Wet nam daky ÿag daÿ bar ha ÿa ra mazlaΔÿardy.<br />
Gü nor ta da par ti zançylyk he reke<br />
ti („Wÿet kong”) ÿaÿba◊landy. De mirgazyk<br />
dan kö mek alyp, goz ga la◊çy lary◊<br />
bir bö le gi mil li azat ediΔ urΔuny◊<br />
baÿdagy astyn da, bir bö le gi bol sa özbaΔdak<br />
he re ket edÿär di. Kom mu nist le ri◊<br />
ö◊e süÿΔme gi ni sak la mak üçin, Jon son<br />
AB≈-ny◊ bu urΔa gö nü den-gö ni gatnaΔdyr<br />
mak ka rary na gel di. De mir gazyk<br />
güÿç le ri◊ iki ame ri kan gyryjy uçary na<br />
de◊iz de hü jüm eden le rin den so◊, Jon son<br />
1964-n ji ÿyly◊ 7-n ji awgust da Ton kin<br />
aÿlagy boÿun ça ka rar na many◊ Kong res<br />
ta rapyn dan ka bul edil me gi ni ga zandy,<br />
ol ka rar na ma bol sa Pre zi den te „ame rikan<br />
goΔun laryny◊ garΔysy na is len dik<br />
hü jü mi◊ ö◊ü ni al mak üçin we mun dan<br />
buÿanky ço zuΔlary◊ ö◊ü ni al mak üçin<br />
ze rur bo lan äh li çäre le ri ulan magy” rugsat<br />
et di. Jon son 1964-n ji ÿyl da täze den<br />
saÿla nan dan so◊, Wet nam daky harby<br />
he re ket le ri gör lüp-eΔi dil me dik de re je de<br />
ÿaÿba◊landyrdy: eger-de o◊a 1965-n ji<br />
ÿyl da 25 mü◊ ame ri kan harby gul lukçy<br />
gat naΔan bol sa, on da 1968-n ji ÿy la çen li<br />
olary◊ sany 500 mü◊e ÿet di. Howa dan<br />
köp çü lik leÿin hem yzy gi der li bom balan<br />
magy ze rarly De mir gazyk Wet na ma,<br />
Δo nu◊ ÿaly-da Gü nor ta Wet na ma ägirt<br />
uly ze lel ÿe ti ril di.<br />
Öz te lewi zor laryn dan söweΔle ri◊<br />
eÿmenç su rat laryny gö rüp, ame ri kalylar<br />
öz ÿurt laryny◊ Wet nam daky urΔa<br />
gat naΔmagy na bar ha hy juwly ga har-gazap<br />
bil di rip baΔlady lar. DaΔary syÿa satda<br />
Jorj Ken nan ÿaly hünär men ler AB≈ny◊<br />
syÿasy ÿal◊yΔlyk laryny tapÿardy lar.<br />
Beÿle ki ler bol sa: „AB≈-ny◊ urΔy gu tarmak<br />
üçin hiç hi li çy kal gasy ÿok” diÿip<br />
nyg taÿÿardy lar. Köp çü lik leÿin urΔa<br />
garΔy he re ket le ri◊ urΔu◊ gi diΔi ne hiç<br />
hi li täsir et meÿäni ni ame ri kaly lar gördü<br />
ler. AB≈-ny◊ daΔary syÿa satyn dan<br />
jemgyÿet çi li gi◊ nägi le bol magy, esasan-da,<br />
ÿaΔlary◊ arasyn da nägi le li gi◊<br />
köp bol magy, Jon sony yla laΔyk hakyn da<br />
gep leΔik ge çirmäge mej bur et di.<br />
UrΔa garΔy he re ket ler syÿasy häsiÿete<br />
eÿe boldy. Onu◊ ge ri mi ni◊ gi◊li gi ne<br />
göz ÿe ti ren Jon son ikin ji möh le te özü ni<br />
hö dür le mek den el çek di. 1968-n ji ÿyl da<br />
de mok ra tik par tiÿa Ili noÿ Δtatyny◊ Çika<br />
go Δähe rin de mil li gu rul taÿ ge çirÿän<br />
wagtyn da, onu◊ syÿa satyn dan nägi le<br />
bo lan raÿat lar po li siÿa bi len çaknyΔdylar.<br />
Esa san-da, iÿun da Ro bert Ken ne di<br />
öl dü ri len den so◊, de mok rat lary◊ ha tarlaryn<br />
da baΔla nan bi ter tip lik ler, 1960-njy<br />
ÿyl lary◊ raÿat hu kuk lary ug run daky here<br />
ket le ri ni◊ garΔy to pary we üçün ji partiÿany◊<br />
– Ala ba ma Δtatyny◊ gu ber natory<br />
Jor ji Wol lasy◊ da laΔgär li gi (ol öz<br />
Δtatyn da, Δeÿle-de Mis si si pi de, Ar kanzas<br />
da, Lu izi ana da we Jor jiÿa da ÿe◊iΔ<br />
ga zandy), AB≈-ny◊ pre zi dent lik we zipe<br />
si ne res pub li kaçy Ri çard Nik sony◊<br />
saÿlan magy na ÿar dam et di. Nik son ameri<br />
kan jemgyÿe ti ni◊ mun dan buÿa na bölün<br />
me gi ni◊ ö◊ü ni al mak üçin, AB≈-ny◊<br />
uruΔdan çyk malydygy na düΔünÿär di.<br />
Wet nam dan kem-kem den ame ri kan<br />
goΔun laryny çy kar mak ba ra da buÿruk<br />
be rip, Δol wagt da Nik son bu ÿurdy bü tin<br />
urΔu◊ dowamyn da bo lan lar dan has gazaply<br />
bom ba la makly ga gör kez me ber di<br />
we ol ÿer den Wet na ma be rilÿän kö me gi◊
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
ÿo luny kes mek üçin, Kam bo jany basyp<br />
aldy. O◊a jo gap hök mün de garΔylyk here<br />
ke ti güÿç len di we ame ri kan talyp lary<br />
ÿe ne-de hö kü me ti◊ garΔysy na çykyΔ etdi.<br />
Ogaÿo Δtatyny◊ Kent Steÿt Δähe rin de<br />
bo lan Δeÿle çykyΔlary◊ bi rin de düz günter<br />
ti bi di kelt mek üçin çagyry lan mil li<br />
go ragy◊ es ger le ri dowul tur zup, 4 talyby<br />
öl dü rip dir ler.<br />
AtyΔygy ÿatyr mak ba ra daky gepleΔik<br />
le ri ame ri kan ta rapyn dan Pre zi denti◊<br />
mil li howp suzlyk boÿun ça ge◊eΔçi si<br />
Gen ri Kis sin jer alyp barÿardy, bu gepleΔik<br />
ler di◊e 1973-n ji ÿyl da ta mamlandy.<br />
AB≈-ny◊ goΔun lary çy kary lan<br />
hem bol sa, uruΔ De mir gazyk Wet nam<br />
1975-n ji ÿyly◊ ba haryn da tu tuΔ ÿurt<br />
boÿun ça öz gö zeg çi li gi ni ber ka rar eden<br />
wagty gu tardy.<br />
UruΔ AB≈-a i◊◊än gym mat düΔdi.<br />
O◊a bi de re jik harç edi len pu lu◊ mukdary<br />
150 mil li ard dol lar dan geç di, di ri<br />
güÿçdäki ÿit gi ler 58 mü◊ es ger we ofi ser<br />
boldy. Wet nam tu tuΔlygy na ha ra baly ga<br />
öwrü lip di, onu◊ ilatyny◊ mil li on lar çasy<br />
gyrlypdy, maÿyp edi lip di. Bu zat lary◊<br />
hem me si ÿaΔ ame ri kaly lary öz ÿurtlaryny◊<br />
ÿö redÿän syÿa saty na we ame rikany◊<br />
gadymy taryhy gym matlyk lary na<br />
Δüb he bi len ga ra ma ga mej bur edÿär di.<br />
DARTGYNLYLYGY<br />
GOW≈AT MAK SYŸA SATY<br />
Wet nam urΔy ta mam lanyp barÿar ka,<br />
Nik sony◊ eda ra ediΔ diwany esasy kommu<br />
nis tik döwlet le re bo lan gat naΔygyny<br />
üÿt get di. Bu ugur da i◊ aÿgytly edi len<br />
ädim Hy taÿ Halk Res pub li kasy bi len<br />
gat naΔyk lary◊ ka da laΔdyryl magy boldy.<br />
Mao Sze Dun häki miÿet baΔy na ge len den<br />
so◊, ÿig ri mi ÿyly◊ dowamyn da AB≈ny◊<br />
hö kü me ti Taÿwan daky „syrkyndy”<br />
düz gü ni◊ bü tin hy taÿ halky na we kil çi lik<br />
et me gi ni ta lap edip gel di. 1971-n ji ÿylda<br />
Nik son mu◊a beÿle çe me leΔme den el<br />
çek di, HHR bi len söwda et mekdäki ençe<br />
me çäk len dir me le ri aÿyrdy we 1972-<br />
n ji ÿyly◊ fewralyn da ame ri kan pre zident<br />
le ri ni◊ arasyn da il kin ji bo lup, res mi<br />
sa par bi len bu ÿurt da boldy.<br />
Nik sony◊ Sowet Soÿuzy bi len ÿakynlaΔmak<br />
ÿa-da Δol wagt lar at landyrylyΔy<br />
ÿaly, „dartgynlylygy gowΔat mak” syÿasaty<br />
i◊◊än Δowly bo lup çykdy. 1972-nji<br />
ÿyly◊ maÿyn da AB≈-ny◊ Pre zi den ti<br />
SSSR-e gel di. Moskwa da olar en çe me<br />
sa par Le onid Bre¤new bi len mähir li<br />
duΔuΔyk lar ge çir di ler, olar ra ke ta garΔy<br />
go ranyΔ ul gamyny çäk len dir mek, arΔda<br />
hyz mat daΔlyk et mek we söwda gat naΔyklaryny<br />
ös dür mek ba ra daky Δert na ma la ra<br />
gol çek di ler. St ra te gik hü jüm ÿa ragyny<br />
çäk len dir mek ba ra daky gep leΔik ler ÿadro<br />
gor ha na laryny◊ art magyny◊ ö◊ü ni alma<br />
ga müm kin çi lik berÿän yla laΔy ga gol<br />
çek mek bi len ta mam landy.<br />
NIK SONY÷ ÜS TÜN LIK LE RI<br />
WE ≈OWSUZLYK LARY<br />
Nik son, ÿurdy de mok rat lar 8 ÿyl<br />
do landy ran dan so◊, Pre zi dent boldy.<br />
Eÿzen ha uer döwrün de wi se-p re zi dentkä,<br />
1960-njy ÿyl daky saÿlaw möwsü mün de<br />
Ken ne di den ÿe◊lip, Nik son ÿi ti syÿasatçy<br />
boldy, ÿö ne Jon son ÿaly hy juwly<br />
bo lup bil me di. Ol özü ni◊ her bir ädi mini<br />
uzak dan ha sap laÿardy we sal dar lap<br />
görÿär di. Il kin ji pur sat lar da bu häsiÿeti<br />
o◊a kö me gem et di, ÿö ne we lin ahyry<br />
Δowsuzly ga ge tir di.<br />
Hö kü me ti◊ ma liÿe borç na ma laryny◊<br />
me se le le ri ne res pub li kaçy lary◊ garaÿΔy<br />
na eÿer mek bi len, Nik son onu◊<br />
ygtyÿarlyk laryny gi◊elt me gi◊ ze rurdygy<br />
bi len yla laΔdy we umumy tagly maty◊<br />
çäk le rin de döwle ti◊ äh lu mumy eΔret li<br />
ÿurt bol malydygyny yk rar et di. Ol durmuΔa<br />
ge çi rilÿän mak sat na ma lary di◊e<br />
ter tip leΔdirmäge hyÿal lanÿardy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Nik son özü ni◊ pre zi dent lik döwründe<br />
köp sanly ykdy sady me se le ler bi len<br />
ÿüz be-ÿüz boldy. 1973-n ji ÿyl da hümmet<br />
siz li gi◊ de re je si 9 gö te ri me ÿet di;<br />
1968-n ji ÿyly◊ noÿabr aÿy bi len 1970-<br />
n ji ÿyly◊ maÿ aÿy aralygyn da Dow-Jons<br />
gör ke zi ji si 36 gö te rim pe se gaçdy. 1970-<br />
n ji ÿyly◊ ahyry na çen li iΔsiz le ri◊ de reje<br />
si 6,6 gö te ri me ÿet di. Nik son 1971-n ji<br />
ÿyl da ba ha la ra we zäh met haky na gözeg<br />
çi lik et me gi gi riz di, mu nu◊ uly ähmiÿe<br />
ti boldy.<br />
Ö◊den gö rül me dik wa ka lar ze rarly<br />
onu◊ meÿil le ri bo zuldy. Ys raÿyl bi len<br />
Mü sü ri◊ we Si riÿany◊ arasyn da baΔlanan<br />
uruΔ sebäp li Sa ud Arabys tany 1973-<br />
n ji ÿyl da Ys raÿyly◊ ÿa rany Bir leΔen<br />
≈tat la ra ne bit sat magy ga da gan et di.<br />
Beÿle ki ÿurt lar – ne bi ti eks port edÿän<br />
ÿurt lar gu ra masyny◊ (OPEK) ag za lary<br />
ne bi ti◊ ba hasyny 4 es se galdyrdy lar.<br />
Ame ri kaly lar ne bit ÿet mez çi li gi ne we<br />
onu◊ üzül-ke sil gym mat la magy na duçar<br />
bol du lar. Hat da, so◊ky ÿyl AB≈-a<br />
ÿangyç sat mak ÿe ne ÿo la goÿlan da-da,<br />
onu◊ ba hasy ÿo karylygy na galdy. Ol<br />
tu tuΔ ame ri kan ykdy sadyÿe ti ne zyÿan<br />
ÿe tir di, hüm met siz li gi güÿç len dir di we<br />
iΔsiz li gi◊ art magy üçin Δert dö ret di.<br />
Ykdy sadyÿe te gö zeg çi lik etmäge<br />
çalΔyp, Nik son ÿurt da „ka nunçylygy<br />
we düz gü ni” di keltmäge çalyΔdy. Ameri<br />
kaly lary◊ bir bö le gi je naÿatkär le ri◊<br />
baΔy na gi den li gi ne we köp çü lik leÿin<br />
garΔylyk bil dirÿän le ri◊ çykyΔ edÿän<br />
Δäher le rindäki we uniwer si tet mer kez lerindäki<br />
syÿasy dur nuksyzlygy◊ ös me gine,<br />
Δeÿle-de neΔe keΔli gi◊ we je lep çi li gi◊<br />
ös me gi ne nägi le lik bil dir di ler, ga harlandy<br />
lar. Öz syÿasy daÿanjyny ber kitmek<br />
üçin, Nik son närazylyk bil dirÿänle<br />
ri◊ garΔysy na güÿç ulan ma ga ÿüz<br />
urdy, özü ne ÿakymsyz hal da wa ka lary<br />
beÿan edÿän dik le ri üçin, köp çü lik leÿin<br />
ha bar be riΔ se riΔde le ri ne garΔy gö reΔdi,<br />
özü ni◊ garΔy daΔlaryny we tankytçy lary<br />
se si ni çy kar mazly ga mej bur etmäge synanyΔdy.<br />
Bu täri◊ ahyr ne ti je si „Wo ter geÿt<br />
iΔi ne” ge tir di. Kong re si◊ iki pa la tasynda<br />
de mok ra tik köp çü lik bi len çaknyΔyp,<br />
Nik son res pub li kaçy lary◊ Kong res de<br />
agdyklyk et me gi üçin, 1972-n ji ÿyl daky<br />
saÿlawlar da i◊◊än uly ÿe◊iΔ ga zan magy<br />
niÿe ti ne düwdi. Bu yla laΔykly syÿa saty<br />
ÿö retmäge we ka nun lar ka bul edi lende,<br />
„de◊me-de◊ ÿag daÿy” gu tar ma ga<br />
müm kin çi lik be rer di. Pre zi den ti täze den<br />
saÿla mak boÿun ça to par (KRP) täze kanu<br />
na laÿyklyk da ol ÿa-da beÿle ki partiÿany◊<br />
gaz nasy na ge çi ri len pul tö le gini◊<br />
möç be ri ni çap et mez den ö◊, se riΔde<br />
ÿyg na ma ga baΔlady.<br />
1972-n ji ÿyly◊ baΔyn da Nik sony◊<br />
to pary de mok ra tik par tiÿany◊ WaΔington<br />
daky Wo ter geÿt eda ra ediΔ-ÿaΔaÿyΔ<br />
top lumyn da ÿer leΔen mil li to paryny◊<br />
te le fon gep leΔik le ri ni di◊le me gi ka rar<br />
edÿär. Ol sy nanyΔyk pu ja çykdy. Gapyny<br />
döwüp gi ren og ru lar el le ri pully we<br />
KRP-ny◊ garΔysy na tu taryk bo lup bil jek<br />
res mi na maly tus sag edi len le rin de, Niksony◊<br />
eda ra ediΔ diwany i◊◊än kyn ÿagdaÿa<br />
düΔdi. Nik son der◊ew ge çir me gi<br />
res mi taÿdan ga da gan et me dik-de bol sa,<br />
by wa ka dan alty gün so◊ ol giz lin lik de<br />
Mer ke zi a◊tawçylyk mü dir li gi ni◊ üs ti<br />
bi len Fe de ral der◊ew bÿu rosy na döwlet<br />
howp suzlygy nuk daÿna zar dan der◊ewi<br />
bes et mek ba ra da gör kez me ber di. ≈eÿle<br />
ÿag daÿ eda ra ediΔ diwany◊ „duΔmanlary”<br />
ÿok etmäge gö nük di ri len he re ketle<br />
ri ni◊ di◊e bir jähe ti di. Bu he re ket ler<br />
te le fon gep leΔik le ri bi ka nun di◊le megi,<br />
gapyny döwme gi we pul top la magy<br />
öz içi ne alÿardy. Nik son Δol ÿyl gaÿtadan<br />
saÿla nan hem bol sa, met bu gat, esasan,<br />
„WaΔing ton Post” der◊ewi dowam<br />
et di. Dawa ÿü ze çykdy, Kong resdäki<br />
de mok rat lar Nik sony pre zi dent lik den<br />
aÿyr mak iΔi ne gi riΔdi ler. Bu iΔde onu◊<br />
eli ni◊ bardygy hem aÿan bo lup baΔlady
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
we 1974-n ji ÿyly◊ 9-njy awgustyn da<br />
Nik son we zi pe sin den çe kilmäge mej bur<br />
boldy.<br />
FORDU÷ BA≈TUTANLYGY<br />
Je rald Ford Δöh rat pa raz lar dan däl di. Ol<br />
syÿasy dur muΔyny◊ köp bö le gi ni Kongres<br />
de ge çir di. Nik sony◊ wi se-p re zi denti<br />
Spi ro Agnÿu iΔ baΔyn dan gi den den<br />
so◊, Ford onu◊ or nuny eÿe le di. Ÿig ri mi<br />
aÿdan so◊ Nik son git di, Δon dan so◊ Ford<br />
AB≈-ny◊ Pre zi den ti boldy. Onu◊ esasy<br />
mak sady Nik sony◊ jo gapkär çi li ge çe kilme<br />
gi ni◊ howpy astyn da we zi pe sin den<br />
çet leΔdi ril me gi ni◊ ne ti je sin de ab raÿdan<br />
düΔen hö kü me te bo lan ynamy di keltmek<br />
di. Ame ri kaly lar il ki baΔda For da<br />
ynandy lar, em ma ol Nik sony kazyÿetden<br />
we der◊ewden ha las edip, res mi<br />
ÿag daÿda günäsi ni ge çen de, täze Pre ziden<br />
ti◊ ab raÿy pe se gaçdy.<br />
Içer ki syÿa sat da ol Nik sony◊ ÿo luny<br />
ÿö ret di. Ykdy sady me se le ler durdy:<br />
hüm met siz lik we iΔsiz lik ös me gi ni<br />
dowam et di, mil li önü mi◊ umumy mukdary<br />
azaldy. Ford baΔda Ger bert Guweri◊<br />
1929-njy ÿyl da ediΔi ÿaly, jemgyÿet<br />
bi len oÿun etmäge sy nanyΔdy, ÿö ne bu<br />
kö mek etmän so◊, pu lu◊ hüm me ti ni◊<br />
gaç magyny◊ ö◊ü ni al ma ga sy nanyΔdy,<br />
em ma iΔsiz li gi◊ de re je si 12 gö te ri me<br />
çen li ÿo kary galdy, ol bol sa „Beÿik çökgün<br />
lik den” so◊ ykdy sadyÿe ti◊ i◊ pe se<br />
düΔen wagtyn da ka laÿyk gel di. Salgytlary◊<br />
pe sel dil me gi we iΔsiz le re kö megi◊<br />
artdyryl magy ÿag daÿy◊ bi raz gowulan<br />
magy na ÿar dam et di, ÿö ne ykdy sady<br />
kynçylygy◊ so◊y gö rün meÿär di.<br />
KARTERI÷ PREZIDENTLIK<br />
ETMEGI<br />
1976-njy ÿyl daky saÿlawlarda<br />
Jor jiÿa Δtatyny◊ ö◊ki gu ber na tory,<br />
de mok rat Jim mi Kar ter üs tün çykdy.<br />
Saÿlaw möwsü mi döwrün de özü ni<br />
WaΔing ton syÿa satçy lary na de giΔli däl<br />
ÿaly gör ke zen Kar ter ÿurdy do landyrmak<br />
da täze ugry saÿlap al magy wa da etdi,<br />
em ma onu◊ tej ri be siz li gi Ak Tam da<br />
bo lan il kin ji gün le rin de onu◊ ÿag daÿyny<br />
çylΔyrym laΔdyrdy. Hünäri boÿun ça<br />
in¤e ner bo lan Kar ter teh nok ra tizm de tapawut<br />
lanÿardy, ame ri kaly lar we li kynçylykly<br />
wagt lar da ÿur du◊ baΔyn da has<br />
baΔar ja◊, ÿi ti syÿa satçyny◊ dur magyny<br />
is leÿär di ler.<br />
Ykdy sadyÿet de Kar ter döwlet ha rajat<br />
laryny we bü jet ÿet mez çi li gi ni artdyrmak<br />
dan baΔlady. Ma liÿe syÿa saty na jogap<br />
berÿän fe de ral ätiÿaçlyk mü dir li gi<br />
olary◊ öwe zi ni dol mak üçin pul goÿberme<br />
gi ni artdy ran da, hüm met siz lik ÿyl da<br />
10 gö te ri me ÿet di. ≈on dan so◊ Kar ter<br />
çyk dajy lary ke meltmäge gi riΔdi, ol çärede<br />
de mok ra tik par tiÿany◊ dur muΔ maksat<br />
na masyny urgy astyn da goÿdy. Onu◊<br />
pre zi dent li gi ni◊ ahyry na çen li gytlyk ÿokary<br />
de re je de galdy, te le ke çi li gi◊ döwlet<br />
iΔle rin den çet leΔdi ril me gi bol sa hökü<br />
me ti◊ gym mat ba haly kagyz laryny◊<br />
hüm me ti ni◊ pe sel me gi ne we karz pu lu◊<br />
gym mat la magy na ge tir di.<br />
≈eÿle-de, Kar te ri◊ AB≈-ny◊ daΔary<br />
ÿurt dan ne bi ti◊ ge ti ril me gi ne garaΔlylygyny<br />
pe selt mek li ge niÿet le nen<br />
ener ge ti ki mak sat na masyny◊ ne ti je siz ligi<br />
tankyt lanÿardy. Onu◊ söz le ri ne görä,<br />
ol ne bi ti◊ ge ti ril me gi „ah lak taÿdan sere<br />
de ni◊de urΔa de◊di”, em ma Kar te ri◊<br />
Kong resdäki garΔy daΔlary dür li ÿol lar<br />
ar kaly onu◊ ka bul edil me gi ni bök deÿärdi<br />
ler.<br />
Kar ter özü ni „po pu list” diÿip at landyran<br />
hem bol sa, onu◊ syÿasy ugur lary hiç<br />
wagt anyklyk bi len ta pawut lan mandy.<br />
Döwle ti◊ ykdy sadyÿet de ka da laΔdyryjy<br />
orun da bol magy ug run da çykyΔ edip,<br />
ol o◊a eda ra ediΔ gö zeg çi li gi ni◊ gowΔamagyny◊<br />
baΔyny baΔlady. XIX asyr da<br />
AB≈-da bo lan ykdy sady er kin li gi◊ çäk-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
len di ril me gi bäs deΔli gi bök deÿär, ol bolsa<br />
ba ha lary◊ gal magy na ge tirÿär diÿip,<br />
su but et mek bi len Kar ter ne bit se nagatyn<br />
da we ulag da döwle ti◊ ka da laΔdyrmagyny<br />
bes et mek li gi ta lap et di.<br />
Kar ter de mok rat lary◊ syÿasy agalygyny<br />
di kelt mek is leÿär di, em ma bu<br />
ne Kong res de, ne-de ÿurt da gol daw<br />
tapdy. Kar te ri◊ pre zi dent li gi ni◊ ahyrynda<br />
onu◊ de re je si 23 gö te ri me çen li pe se<br />
gaçdy, ame ri kaly lar ÿe ne-de öz umytar<br />
zuwlaryny res pub li kaçy par tiÿa baglady<br />
lar.<br />
AB≈-NY÷ WET NAM DAN<br />
SO÷KY DA≈ARY SYŸA SATY<br />
Wet nam urΔun dan so◊ Bir leΔen ≈tatlar<br />
hal ka ra sah na da iΔje◊ syÿa saty alyp<br />
bar magy dowam et di ler we olar Ÿewropa<br />
daky, Ÿakyn Gün do gar daky we<br />
Latyn Ame ri kasyn daky me se le ler bi len<br />
meΔgul lanypdy lar, em ma 1970-n ji ÿyllary◊<br />
ahyr laryn da Sowet Soÿuzy bi len<br />
gat naΔyk lar da, hu su san-da, Eÿran babatyn<br />
da ymykly me se le ler ÿü ze çykdy.<br />
Pre zi dent Ford Sowet Soÿuzy bi len<br />
gat naΔyk lar daky dartgynlylygy gowΔatmak<br />
boÿun ça Nik sony◊ eda ra ediΔ diwanyny◊<br />
ug runy ÿö ret di. Ol 1974-n ji<br />
ÿyly◊ noÿabryn da Wla diwos tok da Leonid<br />
Bre¤new bi len duΔuΔdy, ol ÿer de<br />
olar ÿa rag lanyΔy ga üs tün den gö zeg çi lik<br />
et me gi◊ täze tapgyry ba ra daky wagtlaÿyn<br />
yla laΔy ga gol çek di ler. Bu, Δeÿlede,<br />
1975-n ji ÿyl da 35 döwle ti◊ we hökü<br />
me ti◊ ÿol baΔçy laryny◊ Hel sin kidäki<br />
mas la hatyny ge çir me gi◊ ÿo luny hem arça<br />
ma ga ÿar dam et di.<br />
Ÿewro pany◊ taryhyn da i◊ uly<br />
duΔuΔyk bo lan Hel sin ki Kon fe ren siÿasyna<br />
35 ÿewro pa ÿur duny◊, Δeÿle hem,<br />
AB≈-ny◊ we Ka na dany◊ ÿol baΔçy lary<br />
gat naΔdy lar. Kon fe ren siÿa da 30 mü◊<br />
söz den yba rat bo lan jem leÿji yk rar haty<br />
ka bul edil di, o◊a Gün ba tary◊ ta laby<br />
boÿun ça Gün do gar bir leΔme le ri ÿurtlaryny◊<br />
hem gör kez me si bi len en çe me<br />
mö hüm düz gün ler gi ri zil di. Kon fe rensiÿa<br />
Ikin ji Ja han urΔun dan so◊ky eme le<br />
ge len döwlet ser het le ri ni◊ üÿt gewsiz li gi<br />
ba ra daky ÿö relgäni nyg tady, SSSR bolsa<br />
uzak wagt lap muny ga zan magy◊ ugrun<br />
da bo lupdy. Beÿle ki ta rap dan jemleÿji<br />
yk rar haty adam hu kuk laryny we<br />
Δahsy azatlygy ber jaÿ et mek borç namasyny-da<br />
öz içi ne alÿardy. Gün ba tar<br />
döwlet ler so si alis tik la ge ri◊ ÿol baΔçylaryny<br />
Δu borç na ma gol çekmäge mej bur<br />
edip, ola ra zor sal magy güÿç len dir me gi<br />
mak sat edin di ler. Olar yla laΔygy◊ dür li<br />
ÿag daÿda bo zul ma lary na jemgyÿet çi ligi◊<br />
ün sü ni çek mek üçin, Hel sin ki ylalaΔygyny◊<br />
ÿe ri ne ÿe ti ri liΔi ne gö zeg çi lik<br />
edi ji le ri◊ wag tal-wag tal ge çi rilÿän ÿygnak<br />
laryny örän ne ti je li ulandy lar.<br />
Ÿer to ga lagyny◊ „gyzgyn no kat larynda”<br />
dö reÿän dartgynly ÿag daÿlary Jim mi<br />
Kar ter üs tün lik li çöz me gi baΔarÿardy. Ol<br />
30 ÿyl duΔmançylyk da bo lan Ys raÿyl bilen<br />
Mü sü ri ÿa raΔdyrdy. Araçy hök münde<br />
we pa ra hatçylykly gep leΔik le re gatnaΔyjy<br />
hök mün de Kar ter 1978-n ji ÿyl da<br />
özü ni◊ Kämp Dewiddäki (Me riländ<br />
Δtaty) Δa ha nasyn da Mü sü ri◊ Pre zi den ti<br />
Anwar Sa dat bi len Ys raÿyly◊ premÿermi<br />
nist ri Me na hem Be gi ni◊ duΔuΔygyny<br />
ge çir di. Ne ti je de, bu ÿurt lary◊ baΔtu tanlary<br />
1979-njy ÿyly◊ martyn da Ak Tamda<br />
yla laΔyk Δert na masy na gol çe kiΔmek<br />
üçin AB≈-a ÿe ne gel di ler.<br />
Kong res de bo lan uza ga çe ken hem<br />
ga zaply çe kiΔme ler den so◊ Kar ter Pana<br />
ma ka nalyny 2000-n ji ÿyl da Pa na ma<br />
gaÿtaryp ber mek ba ra daky Δert na many◊
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
ma kul lan magyny ga zandy. Dip lo matik<br />
gat naΔyk lary gi◊elt mek bi len HHR<br />
ba batyn da hem ol Nik sony◊ ÿoly bi len<br />
git di.<br />
Em ma Kar ter Sowet Soÿuzy bi len<br />
gat naΔyk lar da uly üs tün lik ga zan mady.<br />
Onu◊ pre zi dent li gi ni◊ baΔla nan döwrüne<br />
çen li dartgynlylygy◊ gowΔa magy ÿokary<br />
de rejä ÿe ten-de bol sa, Kar te ri◊ özi<br />
hem: „AB≈ kom mu niz mi◊ ö◊ündäki aΔa<br />
gor ku dan dyndy” diÿip aÿdan-da bol sa,<br />
ol adam hu kuk lary ba bat da barlyΔyksyz<br />
orun eÿe le di. Onu◊: „Bi zi◊ adam hukuk<br />
lary na ta rap darlygymyz kämil bolmalydyr”<br />
diÿip berk tut magy sowet hökü<br />
me tin de duΔmançylykly pi kir dö ret di.<br />
St ra te gik hü jüm ediΔ ÿa rag lanyΔygyny<br />
mun dan beÿläk çäk len dir mek üçin,<br />
täze ädim bo lan SŸÇ-2 Δert na masy na<br />
iki döwlet ÿol baΔçysy gol çek di, ÿöne<br />
Kong res ony ma kul la mady: AB≈da<br />
1979-njy ÿyly◊ ahyryn da sowet le ri◊<br />
Owganys ta na gir me gi ne garΔylyk he reke<br />
ti ÿaÿba◊landy. ≈ol ÿyl Kar ter ÿur du◊<br />
go ran mak ukybyny artdyr ma ga baΔlady.<br />
Bu iΔ 1980-n ji ÿyl lar da ägirt uly ha ra jatla<br />
ra ge tir di.<br />
1979-njy ÿyyl da Kar te ri◊ ö◊ün de<br />
Eÿran me se le si has uly ala da dö redÿär.<br />
≈aÿy lary◊ di ni baΔtu tany Aÿa tol la Ruhul<br />
la Ho meÿni ni◊ ÿol baΔçylygyn da yslam<br />
fun da men ta lit öwrü liΔi gi ne ti je sin de<br />
kor rum pir le nen, ÿö ne Bir leΔen ≈tat lar<br />
bi len dost lukly gat naΔyk lary sak laÿan<br />
Δa düz gü ni ÿyky lan dan so◊, Kar ter tagdan<br />
ag dary lan Δany saglygyny be jert mek<br />
üçin Ame ri ka gir me gi ne rug sat ber di.<br />
Ga har eden eÿranly lar Ame ri kany◊ Tähran<br />
daky il çi ha nasyny◊ jaÿyny eÿe leÿärler<br />
we 53 sany ame ri kany gi rewi ne alyp,<br />
bir ÿyl dan-da köp wagt ÿe sir lik de saklaÿar<br />
lar. Kar te ri◊ olary boΔat mak üçin<br />
eden äh li sy nanyΔyk lary Δowsuz boldy,<br />
bu bol sa onu◊ saÿlawlar da ÿe◊il me gi ne<br />
ge tir di.<br />
1960–1980-NJI ŸYLLARDAKY<br />
RAŸAT HUKUKLARY<br />
UG RU N DA K Y H ER E K ET LER<br />
Ga raÿagyz ame ri kaly lary◊ akÿagyzlar<br />
bi len de◊ hu kuk lar ug run daky he reket<br />
le ri 60-njy ÿyl lary◊ or ta laryn da özüni◊<br />
i◊ ÿo kary de re je si ne ÿet di. Ge çen on<br />
ÿyllyk da en çe me ÿe◊iΔle ri ga za nan af roa<br />
me ri kaly lar garΔylygy◊ zor luk-sü temsiz<br />
gör nüΔi ne bil bag lady lar. Ga raÿagyz<br />
ru hany lar dan yba rat bo lan Gü nor ta<br />
hris ti an laryny◊ ö◊baΔçy laryny◊ mas lahaty<br />
to pary hem-de ÿaΔ ak tiwist ler den<br />
dü zü len Talyp lary◊ zor luk ulan maÿan<br />
ug rukdyryjy to pary ÿaly to par lar pa rahatçylykly<br />
se riΔde ler ar kaly öz ge riΔik leri<br />
ge çir me gi ga zan ma ga çalyΔÿardy lar.<br />
1960-njy ÿyl da ga raÿagyz lar üçin<br />
kol le ji ni◊ okuwçy lary De mir gazyk Karo<br />
li na daky „di◊e ak lar üçin” bo lan Wulwort<br />
gar banyΔha nasyn da oturdy lar we ol<br />
ÿer den git mek den boÿun gaçyrdy lar. Bu<br />
köp çü lik leÿin ha bar be riΔ se riΔde le ri ni◊<br />
ün sü ni özü ne çek di we Δeÿle he re ket bütin<br />
Gü nor tany eÿe le di. In di ki ÿyl raÿat<br />
hu kuk lary ug run da gö reΔi ji ler „Azatlyk<br />
gat nawlaryny” gu rady lar. Ak lar we garaÿagyz<br />
lar bi le lik de awto bus la ra mü nüp,<br />
Gü nor ta Δtat la ra ta rap ÿo la düΔÿär di ler.<br />
Ÿo lug ra olar kem si di ji awto men zil le ri ne<br />
ge lip, ¤ur na list le ri◊ we te lewi de niÿäni◊<br />
ün sü ni çekÿär di ler hem-de müm kin boldugy<br />
ça, üÿt geΔme le ri◊ bol magy na iter gi<br />
berÿär di ler.<br />
1963-n ji ÿyl da bu gu ra ma lar köpü<br />
lik leÿin ÿö riΔle ri hem ge çirÿär di ler<br />
we olary i◊ ulusy „WaΔing to na ÿö riΔ”<br />
boldy. AB≈-ny◊ paÿtagty na hem me ler<br />
üçin de◊li gi◊ ta rap dar laryny◊ 200 mü◊e<br />
go laÿy ÿyg nandy. Ÿyg na nan lar halk<br />
aÿdym laryny aÿdÿan we söz söz leÿän<br />
pur sat laryn da raÿat hu kuk lary ug run da<br />
ajaÿyp gö reΔi ji Mar tin Lu ter King, Kiçi<br />
ni◊ meΔhur çykyΔy bu gü nü◊ i◊ uly<br />
wa kasy boldy. Ol: „Men ajaÿyp gün le-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ri◊ bi rin de Jor jiÿany◊ al-elwan baÿyrlaryny◊<br />
üs tün de ö◊ki gul lary◊ we ö◊ki<br />
gul eÿe le ri ni◊ ogul laryny◊ bir sa çagy◊<br />
baΔyn da do gan lar ça jem len me gi ni arzuw<br />
edÿäri◊” diÿip söz le di. King her<br />
ge zek: „Me ni◊ bir ar zuwym bar” diÿip<br />
gaÿta lan da, mähel le hy juwly Δowhun bilen<br />
jo gap berÿär di.<br />
Bu di lewarlygy◊ bary ne ti je siz<br />
boldy: Pre zi dent Ken ne di raÿat hu kuklary<br />
me se le sin de gü nor taly la ra zor salma<br />
ga çalyΔmaÿardy, sebäbi olary◊ se si<br />
o◊a baΔga ÿer de ge rek di. Em ma ÿagdaÿlar<br />
ony negr le ri◊ peÿdasy na çykyΔ<br />
etmäge mej bur et di. Talyp Jeÿms Mere<br />
di ti ga ralygy üçin Mis si si pi Δtatyny◊<br />
uniwer si te ti ne goÿbe ril me dik ha latyn da,<br />
Ken ne di ka nunçylygy we düz gün-ter ti bi<br />
ÿo la sal mak üçin, ol ÿe re fe de ral goΔuny<br />
iber di. Bir min gemdäki (Ala ba ma Δtaty)<br />
seg re ga siÿa garΔy çykyΔla ra gat naΔyjylar<br />
dan ar al mak howpy sal nan da, Ken nedi<br />
jemgyÿet çi lik ÿer le rin de aÿra tut magy<br />
ga da gan edÿän raÿat hu kuk lary ba radaky<br />
täze ka nun tas la masyny Kong re se<br />
ber di. Hat da, ÿo kar da ag zalyp ge çi len<br />
WaΔing to na ÿö riΔ hem Kong res to paryna<br />
hiç hi li täsir edip bil me di. ≈ol to par<br />
ber len tas la many Ken ne di öl dü rilÿänçä<br />
bökdäp sak lady.<br />
Pre zi dent Jon son gowy ne ti jeler<br />
ga zanyp bil di. Asly te hasly bo lup,<br />
ol özü ni◊ raÿat hu kuk laryny◊ ta rapdarydygyny<br />
en tek da laΔgär li ge hö dür lenen<br />
döwrün de gör kez di. 1963-n ji ÿyl da<br />
ol Kong res de: „Raÿat hu kuk lary ba radaky<br />
ka nun tas la masyny näçe çalt geçi<br />
rip bol sa, baΔga hiç hi li ma zar baΔyndaky<br />
söz hem ÿa-da baΔga owa dan<br />
söz ler hem mer hum Pre zi dent Ken nedi<br />
ni◊ ÿadygär li gi ne sar pa goÿmak üçin<br />
de◊ bo lup bil mez” diÿdi. Ol res mi namany<br />
ara alyp mas la hat laΔmagy uza ga<br />
çek dir mez li ge se na tor lary ynandyr mak<br />
üçin, özü ne bagly äh li iΔi et di we 1964-<br />
n ji ÿyl da raÿat hu kuk lary ba ra da üzülke<br />
sil ka nuny◊ ka bul edil me gi ni üp jün<br />
et di. Jynsy kem sit me ler jemgyÿet çilik<br />
ÿer le ri ni◊ äh li sin de ga da gan edil di,<br />
1965-n ji ÿyl da bol sa saÿlaw hu kugy<br />
ba ra daky ka nun ka bul edil di. Ÿerli<br />
häki miÿet le ri◊ ga ra lary saÿlawçylary◊<br />
ha saby na al mak dan boÿun gaçyran<br />
ÿer le rin de fe de ral hö kü me te ol iΔi<br />
ge çirmäge ygtyÿar be ril di. Bir ÿyl dan<br />
so◊ „çu◊◊ur gü nor ta daky” Δtat lar da 400<br />
mü◊ negr saÿlawçy ha saby na alyndy,<br />
1968-n ji ÿyl da bol sa ol san 1 mil li ona<br />
ÿet di. ≈on da-da ÿaΔaÿyΔ jaÿ me se le sinde<br />
kem sit me le ri ga da gan edÿän ka nun<br />
ka bul edil di.<br />
Ka nun çy karyjy lary◊ äh li iΔe◊◊ir ligi<br />
ne ga ra maz dan, ga raÿagyz ame ri kalylary◊<br />
bir bö le gi çy damsyzlyk gör ke zip<br />
baΔlady. Olary◊ ide olog laryny◊ bi ri –<br />
Mal kolm Iks ga raÿagyz lary ak jyns dan<br />
bö lüp aÿyr magy ta lap et di. Ga raÿagyz<br />
talyp laryny◊ baΔtu tany Stok li Kar maÿkl<br />
hem zor sal mazlyk he re ke ti ni◊ ge çi riliΔin<br />
den we ak lar bi len hyz mat daΔlygy◊<br />
ne ti je le rin den göwnü ni◊ suw iç meÿändi<br />
gi ni aÿtdy. Ol her edip, he sip edip,<br />
„ga raÿagyz lary◊ häkim li gi ni” ber ka rar<br />
et mek tagly matyny wagyz edÿär di.<br />
Öz ge riΔlik le ri ge çirmäge çagyryΔlar<br />
zor luk we sü tem bi len ut gaΔdyrylÿardy.<br />
1966-njy we 1967-n ji ÿyl lar da birnäçe<br />
uly Δäher ler de ga raÿagyz ilaty◊ goz gala◊lary<br />
bo lup geç di. 1968-n ji ÿyly◊ baharyn<br />
da gan ho ru◊ okun dan Mar tin Lu ter<br />
King, Ki çi we pat boldy. Yk baly◊ Δol keç<br />
ger diΔi ne garyp lary◊ go ragçysy, Wetnam<br />
urΔu na garΔy çykyΔ edi ji we öl düri<br />
len Pre zi den ti◊ do gany se na tor Ro bert<br />
Ken ne di-de du çar boldy. Köp ler üçin<br />
bu iki gan hor luk raÿat hu kugy ug rundaky<br />
he re ke te, edil Δo nu◊ ÿaly-da, urΔa<br />
garΔy he re ke te ÿig ren ji◊ we ide aliz mi◊<br />
gu ta randygyny◊ ala maty bo lup gö ründi.<br />
Çep çi le ri◊ söweΔje◊li gi ni◊ art magy,<br />
kon serwa tor lary◊ gu tulgysyz gaÿtargylaryny◊<br />
kö pel dil me gi, mil le ti◊ „ru hun-
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
da” so◊un dan be je ril me gi ne köp ÿyl lar<br />
ge rek bol jak uly çat açdyrdy.<br />
Pre zi dent Nik sony◊ döwrün de raÿat<br />
hu kuk laryny go ra mak boÿun ça fe de ral<br />
häki miÿe ti◊ iΔi pe se lip ug rady. Ol konserwa<br />
tiw meÿil li akÿagyz la ra bil bag lap,<br />
öz ar kasyny ber kitmäge çalyΔdy. Konserwa<br />
tiwler bol sa negr le ri◊ de◊ hu kuklary<br />
ug run daky he re ke ti ju da öte ge çen<br />
ha sap laÿardy lar. Gü nor tany◊ peÿdasy na<br />
bo lan bu iΔ usuly eda ra ediΔ diwanyny<br />
ÿaΔaÿyΔ jaÿ me se le si ni ada latly çöz mek<br />
üçin edilÿän ha ra jat lary ke meltmäge<br />
mej bur et di we Δowsuz hem bo lan bolsa,<br />
1965-n ji ÿyl daky saÿlawçy lary◊<br />
hu kuk lary ba ra daky ka nuny◊ he re keti<br />
ni çäk len dirmäge sy nanyΔy ga iterdi.<br />
Ha çan-da 1971-n ji ÿyl da AB≈-ny◊<br />
Ÿo kary kazyÿe ti: „Ça ga lary mek deple<br />
re awto bus lar da gat nat mak kem sitme<br />
gi ÿatyr magy◊ ka nuny usulydyr”<br />
diÿip kes gitlän de, Nik son bu ka rary◊<br />
garΔysy na te lewi de niÿe ar kaly çykyΔ<br />
edip, ol ka rary◊ Kong res ta rapyn dan<br />
ÿatyryl magyny ÿa-da çäk len di ril me gini<br />
ga zan mak üçin, ta gal la baryny et di.<br />
Muny ama la aΔyr mak o◊a baΔart madyk<br />
hem bol sa, ol özü ni◊ or nuny örän äΔgär<br />
gör kez di. Ça ga lary awto busly gat natmagy◊<br />
garΔy daΔlary „Mil li ken Bred li ni◊<br />
garΔysy na” atly kazyÿet iΔin de 1971-nji<br />
ÿyl da üs tün çykdy lar. ≈on da Ÿo kary<br />
kazyÿet Δähe ri◊ için de ÿaΔaÿan äh li garaÿagyz<br />
okuwçy lary◊ esa san ak lary◊<br />
okaÿan Δäher ete gindäki mek dep le rine<br />
ge çir mek ba ra daky äh li sy nanyΔyklaryny<br />
ÿatyrdy.<br />
Fe de ral häki miÿe ti◊ azlyk lary◊ hukugyny<br />
ÿo kary tut magy Ÿo kary kazyÿet<br />
akÿagyz Alan Baky◊ iΔi ne (1978-n ji ÿyl)<br />
ga ran wagtyn da tanky da se zewar boldy.<br />
Bu iΔde Alan Bak Ka li for niÿa daky lukmançylyk<br />
kol lej le ri ni◊ ga raÿagyz lar üçin<br />
kwo ta lar sak laÿandyygy sebäp li özü ni◊<br />
okuwa alyn mandygy ba ra daky ka bul<br />
ediΔ to paryny◊ ka rary na nägi le li gi ne sere<br />
dil di. Kazyÿet ony kol le je ka bul et mek<br />
ba ra da ka rar çy kardy we Δeÿle orun lary◊<br />
sak lan magyny ga da gan et di. Az wagt dan<br />
so◊, kazyÿet mil li ge lip çykyΔy boÿu na<br />
ala mat lary talyp okuwa saÿlanyp alynan<br />
da fak tor lary◊ bi ri hök mün de ga ral sa<br />
bol jakdygyny tek rar lardy.<br />
≈eÿle-de bol sa, negr me se le si ni◊<br />
töwe re gindäki gap ma-garΔylyk lar we<br />
aram-aram jedelli meseleleri◊ garalary◊<br />
peÿdasyna çözülmegi köp afro-amerikalyla<br />
ra bu biyn jalykly ÿyl lary◊ dowamyn da<br />
orta synpa we Δäher eteginde ÿaΔaÿanlara<br />
birleΔmäge mümkinçilik berdi.<br />
AŸALLAR HEREKETI<br />
1950–1960-njy ÿyl lar da durmuΔa<br />
çy kan iΔleÿän aÿal lary◊ sany artdy,<br />
em ma 1963-n ji ÿyl da aÿal lar er kek le ri◊<br />
alÿan or ta ça iΔ hakyny◊ 63 gö te ri mine<br />
go laÿ hak alÿardy lar. ≈ol ÿyl ÿazyjy<br />
aÿal Bet ti Fri dan „Aÿal lary◊ syry” atly<br />
ki tabyny çy kardy, bu ki tap da ol AB≈ny◊<br />
or ta synpyny◊ dur muΔ ÿag daÿyny<br />
ga zaply tankyt lady. ≈o nu◊ kö me gi bi len<br />
mil li on lar ça ame ri kaly aÿal öz gözgyny,<br />
öwer lik siz ÿag daÿy na göz ÿe ti rip bil di.<br />
„Öz le ri ne ÿanÿol daΔ tap mak we ça ga<br />
do gur mak” olar üçin ÿaΔaÿΔy◊ ÿal◊yz<br />
mak sady bo lup durÿandygyny nyg tamak<br />
bi len, Fri dan öz okyjy laryny aÿalgyz<br />
lary dur muΔda baΔga orun lary◊ we<br />
borç lary◊ göz le gi ne çyk ma ga çagyrdy.<br />
Ga raÿagyz lary◊ öz hu kuk lary ugrun<br />
daky 60–70-n ji ÿyl lar daky gö reΔleri<br />
Ame ri kany◊ aÿal laryny◊ gö reΔi ne-de<br />
iter gi ber di. O◊a, esa san, or ta synpy◊<br />
we kil le ri gat naΔÿardy lar we olar 1960-<br />
njy ÿyl lar da or ta synpy◊ ÿaΔlaryny◊<br />
kalbyny eÿelän to pa la◊ tu ruz mak ruhy<br />
bi len „ÿa rag lanypdy lar”. Aÿal lar he reke<br />
ti ni◊ dö re me gi ne sebäp bo lan ÿe ne<br />
bir zat bar, ol hem 1960-njy ÿyl lar daky<br />
jyns öwrü liΔi gi di, ol bol sa öz ge ze gin de<br />
göwre li bol maklygy◊ ö◊ü ni alÿan der-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
man se riΔde le ri ni ön dür mek den we köpçü<br />
lik leÿin sat mak dan yba rat boldy.<br />
Kong res de raÿat hu kuk lary ba ra daky<br />
ka nuny◊ tas la masyny ara alyp mas lahat<br />
laΔmak ne ti je sin de ÿag daÿy üÿt getmek<br />
baΔartdy. Tas la many tu tuΔlygy na<br />
Δowsuzly ga uç rat mak niÿe ti bi len konserwa<br />
tor lar 1964-n ji ÿyl da de ri si ni◊<br />
re◊ki boÿun ça we jyns ala maty boÿun ça<br />
kem sitmäni◊ ka nuny güÿjü ni pu ja çykarÿan<br />
dü ze diΔi tek lip et di ler. Em ma düze<br />
diΔ-de geç di, bü tin tas la ma hem geç di<br />
we aÿal la ra öz hu kuk laryny üp jün edÿän<br />
ka nuny se riΔde ber di.<br />
Aÿal lar öz agyr ÿag daÿlaryny ÿe◊letmek<br />
üçin öz le ri hem gö reΔdi ler. 1966-njy<br />
ÿyl da ÿo kary bi lim li 28 aÿal, Δol san da<br />
Bet ti Fri dan, „in di ame ri kaly aÿal-gyzlary<br />
jemgyÿe ti◊ mö hüm iΔle ri ni◊ doly<br />
hu kukly gat naΔyjy lary et mek üçin” aÿallary◊<br />
Mil li bir leΔi gi ni dö ret di ler. So◊ky<br />
ÿyl o◊a 1 mü◊ aÿal gir di, ÿe ne 4 ÿyl dan<br />
so◊ gu ra many◊ ha taryn da 15 mü◊ aÿalgyz<br />
bardy. ≈u we Δu◊a me◊zeΔ bir leΔikler<br />
aÿal-gyz la ra öz müm kin çi lik le ri ni◊<br />
çäk len di ri len di gi ne we olary gi◊elt mek<br />
ug run da çykyΔ et me gi◊ ge rek di gi ne<br />
düΔünmäge kö mek edÿär di ler.<br />
Fe mi nizm ÿa-da aÿal lary◊ öz hukuk<br />
lary we bäh bit le ri ug run daky gu ramaçylykly<br />
he re ket le ri 1970-n ji ÿyl lary◊<br />
baΔlaryn da gi◊ ge ri me eÿe boldy. ^ur nalist<br />
Glo riÿa Steÿnem we baΔga birnäçe<br />
aÿal 1972-n ji ÿyl da „Ms” diÿen ¤ur naly<br />
çy kar ma ga baΔlady. 1971–1974-n ji ÿyllar<br />
da luk man aÿal lar ta rapyn dan dü zülen<br />
„Biz we bi zi◊ be de ni miz” atly maglu<br />
mat ki tap çasyny◊ 850 mü◊ nus gasy<br />
ÿaÿradyldy.<br />
Has iΔje◊ fe mi nist aÿal lar AB≈-ny◊<br />
BaΔka nuny na aÿal lary◊ hu kugyny◊<br />
de◊di gi ni jar edÿän ÿö ri te dü ze diΔi<br />
Kong re si◊ il ki ka bul et me gi ni, so◊ra-da<br />
ma kul la magyny ta lap et di ler. 1972-nji<br />
ÿyl da ol dü ze diΔ ka bul edil di we onda<br />
„Ka nun da bel le nen iki jyn sa-da degiΔli<br />
bo lan de◊ hu kuk Bir leΔen ≈tat lar da<br />
ÿa-da haÿsydyr bir Δtat da ÿatyryl ma ga,<br />
ÿa-da çäk len di rilmäge de giΔli däl dir”<br />
diÿlip nyg taldy. So◊ky ÿyl lar da ony 38<br />
Δtat dan 35 Δtat ma kul lady. Kazyÿet ler<br />
hem jyns de◊li gi ni üp jün et di ler. 1973-<br />
n ji ÿyl daky „Roÿ Weÿdi◊ garΔysy na”<br />
atly kazyÿet iΔin de AB≈-ny◊ Ÿo kary<br />
kazyÿe ti göwre li li gi◊ il kin ji aÿlaryn da<br />
ça gany düΔürtmäge ygtyÿar ber di – bu<br />
aÿal lar he re ke ti üçin uly ÿe◊iΔdi.<br />
1970-n ji ÿyl lary◊ or ta laryn da we<br />
ahyr laryn da, nähi li-de bol sa, aÿal lar here<br />
ke ti ni◊ dur gunlyk ÿag daÿy gel di. Ol<br />
he re ket or ta synp dan daΔary öz täsi ri ni<br />
ÿe ti rip bil me di. Or ta we ra di kal fe minist<br />
aÿal lary◊ arasyn da bö lü niΔik bo lup<br />
geç di. Kon serwa tiw tär le ri◊ ta rap dar lary<br />
aÿal lary◊ de◊ hu kuklylygy ba ra daky düze<br />
diΔe garΔy kam pa niÿa ge çir di ler we<br />
ol dü ze diΔ ony ma kul la mak üçin ze rur<br />
bo lan 38 Δtat ta rapyn dan tassyk lan man,<br />
1982-n ji ÿyl da „ara dan çykyp” git di.<br />
LATYN AMERIKASYNDAN<br />
GELIP ÇYKAN<br />
AME RI KALY LARY÷<br />
H E R E K ET I<br />
Ikin ji Ja han urΔun dan so◊ AB≈-ny◊<br />
is pan dil li ilaty-da kem sit me le re sezewar<br />
edil di. Asly Ku ba dan, Pu er to-Riko<br />
dan, Mek si ka dan we Mer ke zi Ameri<br />
ka döwlet le rin den bo lan lar köp lenç<br />
sowatsyzdy lar we i◊lis çe gürläp bilmeÿär<br />
di ler. Olary◊ bir bö le gi fer malar<br />
da möwsüm leÿin iΔçi bo lup iΔleÿärdi<br />
we olary hasyl ÿyg nalÿan döwür de<br />
ga zaply ezÿär di ler. BaΔga lary Δäher le re
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
si◊ÿär di ler, em ma olary◊-da gü ni ÿe◊il<br />
däl di.<br />
Çi ka nos ÿa-da asly mek si kaly ameri<br />
kan lar, Mek si kan-a me ri kan lary◊ mil li<br />
bir leΔi gin de jem le nip, ra di kal bir to par<br />
dö ret di ler, em ma di◊e 1960-njy ÿyl larda<br />
iΔe◊◊ir he re ke te gi riΔdi ler. Çi ka nos<br />
Lin don Jon sony◊ garyply ga garΔy gö reΔ<br />
mak sat na masy öz içi ne olary◊ öz le ri nide<br />
alar öÿt dü ler. Ÿö ne olary◊ Bü rokrat<br />
lary◊ se si gowΔak çykÿan lary inkär<br />
edÿän dik le ri ne göz le ri ÿet di. Ga raÿagyzlary◊<br />
tej ri be sii olar üçin aÿratyn nus ga<br />
boldy, çün ki olar plÿu ra lis tik jemgyÿetde<br />
syÿasy basyΔy◊ mö hüm di gi ni is pan<br />
dil li ila ta öwret di.<br />
1935-n ji ÿyl daky zäh met gat naΔyklary<br />
ba ra daky ka nun oba ho jalyk iΔçi leri<br />
üçin hiç hi li ke pil li gi göz ö◊ün de tutmaÿardy.<br />
Ÿö ne oba ho jalyk iΔçi le ri ni◊<br />
arasyn da Bir leΔen Is pan Dil li Daÿhanlar<br />
atly kär deΔler ar ka laΔygyny dö reden<br />
Se zar Çawes il kin ji bo lup „gö nümel<br />
he re ke ti◊” ne ti je li li gi ni gör kez di.<br />
Ka li for niÿany◊ üzüm dar lary na sa pak<br />
ber mek üçin ol bü tin ÿur du◊ çägin de<br />
üzüm iÿmek den sak lan ma ga çagyrdy,<br />
bu olary◊ iΔle dip ezÿän, gö çüp ÿö ren<br />
iΔçi le ri ne öz kär deΔler ar ka laΔygyny<br />
dö retmäge kö mek et di. Beÿle ki önümler<br />
den ÿüz öwürmäge çagyryΔlar-da<br />
Δowly boldy. Daÿhan lar Çawe se päsgel<br />
bermäge sy nanyΔan hem bol sa lar,<br />
möwsüm leÿin iΔçi ler (kär deΔler ar kalaΔygyny◊<br />
üs ti bi len) iΔ hak laryny ÿokar<br />
landyr magy we zäh met Δert le ri ni<br />
gowu landyr magy ga zan mak üçin kanuny<br />
hu kuk laryny aldy lar.<br />
Latyn Ame ri kasyn dan ge lip çy kanlary◊-da<br />
syÿasy iΔe◊◊ir li gi ös di. 1961-n ji<br />
ÿyl da Te has Δtatyn dan Gen ri Gon sa les,<br />
üç ÿyl dan so◊ bol sa Eli zo („Ki ka”) de la<br />
Garsa Kongresi◊ agzasy boldular. AB≈ny◊<br />
Se naty na Nÿu-Mek si ka dan Jo zef<br />
Mon toÿa geç di. Gon sa les-de, de la Garsa-da<br />
so◊ra we kil ler pa la tasyn da bar lag<br />
toparyny◊ baΔlygy wezipesine çenli ösdi.<br />
1970–1980-n ji ÿyl lar da is pan dil li le ri◊<br />
ÿur du◊ syÿasy dur muΔy na gat naΔmagy<br />
güÿç len di, Bil Klin tony◊ pre zi dent li ge<br />
baΔlan wagty na çen li is pan dil li iki görnük<br />
li ame ri kaly onu◊ ka bi ne ti ni◊ hataryna<br />
girdi: San-Antoniony◊ ö◊ki meri<br />
Gen ri Siz ne ros ÿaΔaÿyΔ jaÿ gur luΔygy we<br />
Δäher le ri ös dür mek mi nist ri hök mün de,<br />
hem-de Denwe ri◊ ö◊ki me ri Fre de ri ko<br />
Pena ÿük daΔamak ministri hökmünde.<br />
IN DEŸLE RI÷ HE RE KE TI<br />
1950-n ji ÿyl lar da in deÿler hökü<br />
me ti◊ öz ÿaΔaÿan re zerwa siÿa laryndan<br />
çy karylyp, Ame ri kany◊ ilat köp çüli<br />
gin de si◊ip git me gi ne ge ti rip biläÿjek<br />
Δäher le re gö çür mek boÿun ça syÿa satyndan<br />
kynçylyk çekÿär di ler. Bu ÿag daÿda<br />
olar di◊e ÿer le rin den jy da düΔmeÿär diler;<br />
ÿygy-ÿygy dan olary◊ kö pü si Δäher<br />
dur muΔy na uÿgun laΔmak da kynçylyk<br />
çekÿär di. 1961-n ji ÿyl da hö kü met olary<br />
gö çür me gi bes eden ha latyn da raÿat hukuk<br />
lary boÿun ça Kong re si◊ to pary indeÿle<br />
ri◊ „äh li ÿer de mätäç li ge we kemsit<br />
me le re uç raÿandyk laryny” bel le di.<br />
1960–1970-n ji ÿyl lar da olar öz le rini◊<br />
ka nuny hu kuk laryny çäk len dirmäge<br />
edilÿän sy nanyΔyk lary bi len has aÿgytly<br />
gö reΔ alyp bardy lar, ol gö reΔ „üçünji<br />
dünÿäde” mil let çi lik meÿil le ri◊ ösme<br />
gi ne we raÿat hu kuk lary ug run daky<br />
he re ke ti◊ ÿo kary gö te ril me gi ne ÿar dam<br />
et di. Olary◊ ser dar laryny◊ täze ne sille<br />
ri ol ÿa-da beÿle ki ugur la ra de giΔli<br />
bo lan ÿer ler den ga lan laryny go ra mak<br />
üçin kazyÿet le re ÿüz tut du lar. Ÿer den<br />
peÿda lan mak ba ra daky Δert na ma lary◊<br />
häki miÿet ler ta rapyn dan köp ÿyl lary◊<br />
dowamyn da bo zulyp gel nen di gi ba radaky<br />
dawaly Δtat lary◊ sany artÿardy we<br />
1967-n ji ÿyl da il kin ji ge zek olar ÿer we<br />
suw se riΔde le ri ba ra daky me se le de ÿe◊iΔ<br />
ga zandy lar. Bu ÿe◊iΔ ÿe ke-täk bol mady.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1968-n ji ÿyl da esas landyry lan „Ameri<br />
kaly in deÿle ri◊ he re ke ti” atly gu ra ma<br />
öz le ri üçin, Δol san da Δäher ler de öz günle<br />
ri ni öz le ri gör me li bo lan urug daΔlary<br />
üçin hem döwlet den dur muΔ kö me gi ni<br />
al magy◊ höt de sin den gel di.<br />
ÇaknyΔma lar kop çü lik leÿin häsiÿete<br />
eÿe boldy. 1969-njy ÿyl da in deÿleri◊<br />
78 sanysy rug satsyz San-F ran sis ko<br />
aÿlagyn daky Al kat raz adasy na gö çüp<br />
bardy we 1971-n ji ÿyl da zor luk kowlup<br />
çy karylÿan ça lar, Δol ÿe ri el le rin de<br />
sak lady lar. 1973-n ji ÿyl da „Ame ri kaly<br />
in deÿle ri◊ he re ke ti ne” gat naΔyjy lar Günor<br />
ta Da ko tany◊ Wun ded Ni Δäher çe si ni<br />
eÿe le di ler, XIX asyry◊ ahyryn da es ger ler<br />
bu ÿer den Siu urugyn dan bo lan in deÿle ri<br />
ÿen jip çy karypdy lar. In deÿle ri◊ iΔje◊le ri<br />
töwe rekdäki re zerwa siÿa lar daky gözgyny<br />
dur muΔ ÿag daÿy na jemgyÿet çi ligi◊<br />
ün sü ni çek mek çi bol du lar, bu ilaty◊<br />
ÿarysy döwlet kö me gi bi len ÿaΔaÿardy<br />
we arak hor luk baΔy na gi dip di. Po li siÿa<br />
bi len tut luΔyk da olary◊ bi ri ÿa ra landy,<br />
bi ri öl dü ril di, em ma Δtaty◊ hö kü me ti indeÿler<br />
bi len Δert na many◊ Δert le ri ne täzeden<br />
ga ra ma ga söz ber di. Ÿö ne hö kü met<br />
öz be ren wa dasyn da tapyl mady.<br />
Her ni çik-de bol sa, in deÿle ri◊ he re keti<br />
bel li bir ne ti je le ri ber di. Ame ri kaly lar<br />
olary◊ mätäç lik le ri ba ra da ha barly boldu<br />
lar, döwlet ÿol baΔçy lary bol sa olary◊<br />
ata-ba ba laryny◊ ÿer le ri ni ulan mak üçin<br />
de◊hu kukly Δert na ma lary bag laΔmak bara<br />
daky ta lap lary na baΔ galdyr ma ga mejbur<br />
bol du lar. 1992-n ji ÿyl da Ko lo ra do<br />
Δtatyn dan Ben Naÿt hos Kemp bel bi rin ji<br />
in deÿ ag zasy bo lup AB≈-ny◊ Kong re sini◊<br />
Se naty na saÿlandy.<br />
ÇAPRAZ MEDENIŸETI÷ WE<br />
EKO LO GI K H ER E K E T I ÷<br />
DÖ R E M EGI<br />
De◊ müm kin çi lik ug run daky he re ket<br />
dür li ugur lar dan tol gunΔyk la ra ÿol açdy.<br />
Ame ri kaly ÿaΔlar Ikin ji Ja han urΔun dan<br />
so◊ öz ene-a ta lary ta rapyn dan dö re di len<br />
or ta synpy◊ ka da laΔan gym matlyk laryndan<br />
kes git li ÿüz öwür di ler. ŸaΔlary◊ bir<br />
bö le gi ra di kal syÿasy iΔle re baΔ goΔdylar;<br />
has köprägi egin-eΔi gi◊ täze ül◊üle<br />
ri ni saÿlap aldy lar we öz le ri ni jynsy<br />
taÿdan alyp baryΔlary na täze çe ga rap<br />
baΔlady lar.<br />
1960-njy ÿyl lary◊ ahyryn da, 1970-nji<br />
ÿyl lary◊ baΔyn da ame ri kan jemgyÿetin<br />
de me de niÿet le ri◊ çap raz gelÿän alamat<br />
lary gö ze ilip baΔlady. Uzyn saç,<br />
uzyn sak gal ada ta öwrül di. Gök jin si dir<br />
ÿe◊siz maÿka lar gi◊ jal bar lary◊, penjek<br />
lery◊ we gals tuk lary◊ or nu na gel di.<br />
Geç miΔi◊ bag lap goÿan dar çäk le rinden<br />
çykyp, a◊a dynç ber me gi mak sat<br />
edi nip, bi ka nun neΔe se riΔde le ri ni ulanmagy◊<br />
möç be ri ös di. Rok-n-rol ös di;<br />
sazy◊ beÿle ki gör nüΔle ri bi len baÿlaΔyp,<br />
dür li wa ri asiÿa la ra öwrü lip baΔlady.<br />
Bitlz, Rol ling Sto unz we beÿle ki bri tan<br />
to par lary ÿurt da aza wagty◊ için de uly<br />
meΔhurly ga eÿe boldy. „Agyr rok” bar ha<br />
meΔhurly ga eÿe bolÿardy, kom po zi tor<br />
we ÿe ri ne ÿe ti ri ji Bob Di lany◊ aÿdymlary<br />
ÿaly dur muΔ we syÿasy mowzukly<br />
aÿdym lar bol sa i◊ meΔhur aÿdym la ra<br />
öwrül di ler. 1969-njy ÿyly◊ awgustynda<br />
Wuds tok da, Nÿu-Ÿork Δtatyn da geçen<br />
ÿarym mil li ona go laÿ adam ÿygnan<br />
üç gün lük aÿdym-saz fes tiwalyn da<br />
ÿaΔlary◊ garΔy gidÿän me de niÿe ti özüni◊<br />
i◊ ÿo kary de re je si ne ÿet di. Köp sanly<br />
film ler we aÿdym-saz al bom lary ar kaly<br />
rowaÿa ta öwrü len fes tiwal – Wuds tok<br />
nes li diÿip, eÿÿamy◊ özü ne-de at ber di.<br />
Raÿat hu kuk lary ug run daky he reket<br />
le ri we garΔy gidÿän me de niÿe ti
12-N JI BAP: ÖZ GE RI≈LIK EŸŸAMY<br />
galkyndy ran güÿç ler, 1960-njy ÿyl lary◊<br />
or ta laryn da eko lo gik he re ket le re-de itergi<br />
ber di. Reÿçel Kar sony◊ „Dymÿan<br />
çeΔme” (1962) atly ki taby köp ame rikaly<br />
lary tol gundyrdy, ol ki tap da pesti<br />
sid le ri◊, esa san-da DDT-ny◊ weÿran<br />
edi ji täsi ri ba ra da gür rü◊ be rilÿär. DaΔky<br />
gurΔawy ha pa laÿan beÿle ki zat lar – tebi<br />
gaty◊ gö zel li gi ne we aras salygy na<br />
howp salÿan zyÿanly gaz lar, se na gaty◊<br />
galyndy lary, ne bit guÿu lary ba ra da<br />
adam lar näçe köp bil dik le ri çe, Δon ça<br />
olary◊ yn jalyksyzlygy artÿardy. 1970-nji<br />
ÿyly◊ 22-n ji ap rel de mek dep okuwçylary<br />
we raÿat to par lary tu tuΔ Bir leΔen<br />
≈tat lar da Ÿer gü nü ni bel le di ler. Adamla<br />
ra töwe re gi gurΔap alan te bi gaty◊ hapa<br />
lan magyny◊ äh li howpuny düΔün dirmek<br />
üçin uniwer si tet le ri◊ ÿanyn da açyk<br />
okuwlar gu raldy.<br />
Em ma köp ame ri kaly lar ÿur du◊<br />
howasyny we suwyny eko lo gik taÿdan<br />
aras sa la mak boÿun ça tas la ma lary◊ durmuΔa<br />
ge çi ril me gi ne garΔy çykÿardy lar.<br />
≈eÿle çäre le ri◊ ge çi ril me gi ni◊ kär hana<br />
lary◊ we Δahsy adam lary◊ pul tö legi<br />
ni◊ ha saby na ama la aΔyryl malydy we<br />
adam lar ÿaΔaÿyΔ we iΔ en dik le ri ni üÿtget<br />
me li bol jakdy lar. Her ni ik hem bolsa,<br />
1970-n ji ÿyl da Kong res, 1967-n ji<br />
ÿyl da ka bul edi len at mos fe ra zyÿanly<br />
galyndy lary taΔla magy ga da gan et mek<br />
ba ra daky ka nu na dü ze diΔ gi riz di we<br />
howany◊ aras salygy ba ra da ÿe ke-täk<br />
ame ri kan stan dartyny ka bul et di. ≈eÿlede,<br />
suwu◊ hi li ni gowu landyr mak ba ra da<br />
ka nun ka bul edil di, ol ka nun ke nar ÿakasyn<br />
daky ne bit des ga laryny◊ eÿe le rini<br />
ne bi ti syzdyryp suwa akdyr ma ga ÿol<br />
ber mez li ge borçly et di. ≈ol ÿyl da daΔky<br />
gurΔawy go ra mak boÿun ça ga raΔsyz fede<br />
ral gul lugy hök mün de DaΔky gurΔawy<br />
go ra mak gul lugy dö re dil di we onu◊ üstü<br />
ne äh li gö zeg çi lik iΔle ri ÿük len di. 9
Ge çen onÿyllygy◊ sanly en jam lary◊ gel me gi bi len ÿü ze çy kan rewolÿu siÿa iΔe<br />
täsir et mek bi len ykdy sadyÿe ti we ame ri kan lary◊ ÿaΔaÿyΔ ÿo luny, iΔdeΔle ri◊,<br />
maΔga la lary◊ we dost lary◊ öza ra gat naΔyk laryny, mag lu mat al maklygy, hat-da,<br />
söwda et mek li gi hem-de boΔ wagty◊y ge çir mek en dik le ri ni üÿt ge dip gu rady.<br />
XXI ASYRY÷<br />
ŸURDY<br />
FO TO SU RAT LAR<br />
XX asyr Bir leΔen ≈tat lar üçin adat dan daΔary bi düz gün lik ler we<br />
öz ge riΔle ri◊ döwri boldy. Bu onÿyllyk lar da ÿurdy onu◊ bü tin<br />
taryhyn daky i◊ ÿa ra maz ykdy sady pe se gaçyΔlar eÿe le di. AB≈ özü ni◊<br />
ÿa ran lary bi len Ikin ji Ja han urΔun da ÿe◊i ji boldy; ÿurt „sowuk uruΔ” ady<br />
bi len mälim bo lan dartgynlylyk da dünÿä ÿol baΔçysyny◊ or nuny eÿe le di;<br />
ÿurt için de dur muΔ, ykdy sady we syÿasy öz ge riΔle ri◊ ajaÿyp ÿo luny<br />
geçdi; eger ö◊ BirleΔen ≈tatlary◊ özgermegine ÿüzlerçe ÿyl gerek bolan<br />
bol sa, in di o◊a on lar ça ÿyl ÿe ter lik bolÿardy.
Keÿbl Nÿus Networ king (CNN) Moskwa dan alyp gör kezÿän täze lik le ri.<br />
Ka bel te lewi de niÿe si ni◊ we Si-En-En ÿaly täze lik le ri◊ 24 sa gatlyk gullugyny◊<br />
ut gaΔdyryl magy bü tin dünÿäde ha bar lar gul lugyny◊ ös me gi ne<br />
de◊i-taÿy bol madyk iter gi we çaltlyk berÿär.<br />
Ge çen sahy pa da ÿo kar da: ÿaΔlar, rok saz we 24 sa gatlyk ka bel te lewi de niÿe si<br />
ut gaΔdyryl sa „Em-Ti-Wi” Δe kil li aÿdym lar dan baΔlap, mo dadyr, ma zam gör kezÿän<br />
te lewi zi on ÿaÿlymy eme le ge ler.
Ogaÿo Δtatyny◊ Ko lum bus Δähe rin de ÿer leΔÿän Ramp ke gaÿtadan<br />
iΔleÿiΔ mer ke zin de gaÿta dan iΔle mek üçin say la nan harytlary◊<br />
top lumy üÿΔüp dur. Bir leΔen ≈tat lar da daΔky gurΔawa akyl<br />
ÿe tir mek li gi◊ bar ha ös me gi aÿna, kagyz, po lat we alÿu min ÿaly<br />
ma te ri al lary gaÿta dan iΔläp ulan mak üçin uly ta gal la lar et mek li ge<br />
alyp bardy.
Äpet uly SPID ÿor gany, onu◊ her dört burç lugy bü tin dünÿä has raty na<br />
öwrü len ke sel bo lan SPID-i◊ bir pi dasy na bagyΔla nan.
Atasy we ene si iΔleÿän adaty maΔga la lar üçin Bir leΔen ≈tat lary◊ äh li<br />
ÿer le rin de ça ga la ra gün diz ideg edÿän mer kez ler iΔleÿär.<br />
Ame ri kaly lary◊ täze nes li özü ni◊ gel je gi ne ga raÿar.
Ame ri kaly lary◊ awto ula ga bo lan yh lasyny◊ art magy dowam<br />
edÿär, bu bol sa ulag he re ke ti ni◊ dyknyΔygyny◊ art magy na, Δeÿle<br />
hem, Δäher ÿer ler de howany◊ ha pa lan magyny pe selt mek üçin<br />
hö kü me ti◊ we se na gaty◊ barlyΔyksyz gö reΔme gi ne ge tirÿär.
CHAPTER<br />
13- N<br />
JI<br />
BAP<br />
XXI ASY RA<br />
GA DAM<br />
Pre zi dent Ro nald Reÿgan<br />
we Mi ha il Gor ba çow Or ta<br />
uzaklyk daky ÿad ro ÿa raglary<br />
ba ra daky yla laΔy ga<br />
gol çe ken le rin den so◊,<br />
1987-n ji ÿyly◊ de kabr aÿy.
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
„Amerika özgermelidir... amerikan<br />
ÿörelgeleri bolan durmuΔy, azatlygy,<br />
bagty go rap sak la mak üçin<br />
özgermelidir. Biz öz döwrümizi◊<br />
sazy astyn da ga dam basÿan<br />
hem bol sak, bi zi◊ we zipämiz<br />
müdimidir.”<br />
AB≈-ny◊ ö◊ki Pre zi den ti Bil Klin ton, 1993<br />
GEÇI≈ DÖWRÜNDÄKI<br />
JEMGYŸET<br />
Birnäçe ÿyl, hat da, onÿyllyk lar dan<br />
ö◊ baΔlan, ame ri kan jemgyÿe ti ni◊ gurluΔyn<br />
daky ö◊e gi diΔlik ler 1980-n ji ÿyl lar<br />
ge len de has aÿdy◊ ÿü ze çykdy. Ilaty◊<br />
dü zü min de we ame ri kan jemgyÿe ti ni◊<br />
has wajyp iΔle rin de we hünär le rin de uly<br />
öz ge riΔlik ler bo lup geç di.<br />
Ykdy sadyÿet de hyz mat ediΔ ulgamyny◊<br />
agalyk et me gi je del siz boldy.<br />
80-n ji ÿyl lary◊ or ta lary na çen li ÿarym<br />
asyr dan hem gowrak wagt lap ähli<br />
iΔleÿän le ri◊ dört den üç bö le gi hyzmat<br />
ediΔ ul gamyn dady, me se lem, bö lek<br />
söwdagär ler, eda ra gul lukçy lary, mugallym<br />
lar, luk man lar we beÿle ki saglygy<br />
go raÿyΔ iΔgär le ri, hö kü met iΔgär le ri, aklawçy<br />
lar, hu kuk we ma liÿe hünär men leri<br />
hök mün de.<br />
Hyz mat ediΔ ul gamyny◊ iΔi kompÿuter<br />
le ri◊ elÿe ter li li gin den we köp çü likleÿin<br />
ulanyl magyn dan peÿda tapdy. Bu<br />
„mag lu mat asyrydyr”, in di ha sap teh nikasy<br />
ar kaly, ykdy sady we dur muΔ hadysa<br />
lar ba ra daky mag lu mat lary◊ ö◊ göz<br />
ö◊ü ne ge tir mek hem kyn bo lan jem leri<br />
ni ha sap lap bolÿar. Fe de ral hö kü met<br />
1950–1960-njy ÿyl lar da özü ni◊ harby<br />
we älem mak sat na ma laryny◊ bir bö le gi<br />
hök mün de kompÿu ter teh ni kasy na ummasyz<br />
uly se riΔde goÿber di. 1970-n ji<br />
ÿyl lary◊ ahyryn da iki sany ÿaΔ Ka li forniÿaly<br />
te le ke çi ga ra¤y◊ daΔyn da iΔläp,<br />
öÿde peÿda lan mak üçin niÿet le nen,<br />
köp möç ber de saty lan bi rin ji kompÿute<br />
ri ÿyg nady lar we o◊a „Äppl” diÿip at<br />
dakdy lar, Δeÿle lik bi len ö◊e gi diΔli ge<br />
iter gi ber di ler. 1980-n ji ÿyl lary◊ baΔy na<br />
çen li ki çi kompÿu ter le ri◊ mil li on lar çasy<br />
AB≈-ny◊ te le ke çi lik pu dagy na we öÿleri<br />
ne ÿol tapdy hem-de 1982-n ji ÿyl da<br />
„Taÿm” ¤ur naly kompÿu te ri „Ÿyly◊ abzaly”<br />
diÿip at landyrdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
≈ol wagt da bol sa Ame ri kany◊ polat<br />
guÿujy we dok ma se na gaty ÿaly<br />
„tüs se leÿän se na gat lary” pe se gaç mak<br />
döwrü ni baΔdan ge çirÿär di. AB≈-ny◊<br />
awto ulag se na gaty bol sa öz bö lüm le rini<br />
Bir leΔen ≈tat lar da açan ÿo kary ön düri<br />
ji lik li awto mo bil ön dürÿän „Toÿo ta”,<br />
„Hon da” we „Nis san” ÿaly ÿa pon firma<br />
lary bi len bäs leΔik de gowΔady. 1980-<br />
nji ÿy la çen li awto mo bil ön dürÿän ÿapon<br />
fir ma lary ame ri kan ba zaryny◊ bir<br />
çärÿe gi ni eÿe leÿär di ler. Di◊e 1980-n ji<br />
ÿyl lary◊ ahyryn da, 1990-njy ÿyl lary◊<br />
baΔyn da AB≈-ny◊ awto ulag ön dü ri ji firma<br />
lary ÿa pon bäs deΔle ri ni◊ ykdy sady<br />
ne ti je li li gi ne we teh ni ki stan dart lary na<br />
laÿyk ge lip baΔlady lar, hem-de ö◊ki iki<br />
onÿyllygy◊ dowamyn da iç ki awto ulag<br />
ba zaryn da ÿur da ge ti rilÿän ulag la ra berlen<br />
orny yzy na gaÿtar ma ga baΔlady lar.<br />
Bu ga zaply bäs leΔik den alyjy lar peÿda<br />
ga za nan bol sa lar hem, kompÿu ter önümçi<br />
li gi ÿaly beÿle ki ÿo kary bäs leΔik li pudak<br />
lar da bolΔy ÿaly, ba ha lary pe selt mek<br />
boÿun ça agyr gö reΔ AB≈-ny◊ awto mobil<br />
se na gatyn daky mü◊ler çe iΔçi orunlary◊<br />
he miΔe lik ÿi ten li gi ni a◊latdy.<br />
Ÿurdu◊ ilatyny◊ düzüminde-de üÿtgeΔmeler<br />
bolup geçdi. Takmynan 1946-<br />
njy ÿyl dan 1964-n ji ÿy la çen li dowam<br />
eden uruΔdan so◊ky de mog ra fik ösüΔ<br />
tamamlanandan so◊, ilaty◊ ösüΔi peseldi<br />
we ilaty◊ arasyn da uly ÿaΔly adam lar<br />
agdyklyk et di. 1980-n ji ÿyl da maΔga la<br />
öÿ hojalyklaryny◊ göterimi pese düΔdi;<br />
bile ÿaΔaÿanlary◊ dörtden bir bölegi indi<br />
„maΔga la bol madyk öÿ ho jalyk lary”<br />
diÿlip at landyryldy hem-de bu ho jalyklar<br />
da iki ÿa-da on dan hem köp garyn daΔ<br />
bolmadyk adamlar bilelikde ÿaΔaÿardylar.<br />
Täze gö çüp ge len ler ame ri kan<br />
jemgyÿe ti ni◊ häsiÿe ti ni baΔga ÿol la ra<br />
ug rukdyrdy. Gö çüp gel me syÿa satyn da<br />
1965-n ji ÿyl da bo lup ge çen öz gert meler<br />
ün sü ni Gün ba tar Ÿewro pa dan sowdy<br />
we ne ti je de Aziÿa dan we Latyn Ame rikasyn<br />
dan täze gö çüp gelÿän le ri◊ sany<br />
üzül-ke sil artdy. Wet nam daky uruΔ tamam<br />
la nan dan so◊, ol ÿurt dan AB≈-a<br />
köp sanly bos gun gel di. Di◊e 1980-nji<br />
ÿyl da Ame ri ka 808 mü◊ sany adam göçüp<br />
gel di, bu 1960-njy ÿyl lar daky i◊<br />
ÿo kary gör ke zi ji di, Δeÿdip, AB≈ ÿe nede<br />
bü tin dünÿäden gelÿän adam lar üçin<br />
gaçy ba tal ga boldy.<br />
1980-n ji ÿyl lar da goΔma ça to parlar<br />
raÿat de◊li gi ug run daky gö reΔe iΔje◊<br />
gat naΔyp baΔlady lar. Be çe baz lar raÿat<br />
hu kuk lary boÿun ça he re ke ti◊ tälim le rini<br />
ulanyp, beÿle ki to par lary◊ ta lap ediΔi<br />
ÿaly, aÿra tut magy ÿok etmäge çalyΔdylar.<br />
1975-n ji ÿyl da, my sal üçin, AB≈ny◊<br />
Raÿat gul lugy boÿun ça to pary beçe<br />
baz lary iΔe al magy◊ ga da gançylygyny<br />
ÿatyrdy we en çe me Δtat lar da olary aÿra<br />
tut magy ga da gan edÿän ka nun kabul<br />
edil di. So◊ra olary◊ he re ke ti ne<br />
böwΔe◊lik ara laΔdy we be çe baz la ra bolan<br />
ki tüw ÿü ze çykyp baΔlady.<br />
Mun dan so◊, 1981-n ji ÿyl da adamy◊<br />
ke sel ÿok dur maÿan ul gamyny weÿran<br />
edip, ha tar dan çy karÿan ke sel – adamy◊<br />
im mun de fi sit sind romy (SPID) tapyldy.<br />
SPID jyns ÿol lar ÿa-da gan ar kaly ge çip<br />
bilÿär; Bir leΔen ≈tat lar da il kin ji no batda<br />
be çe baz la ra we da maryn dan sanjym<br />
edÿän neΔe keΔle re ölüm howpy bi len ÿokuΔdy.<br />
Ga lan ila ta hem Δeÿle ke sel ÿokuΔa<br />
gan boldy. 1992-n ji ÿy la çen li 150<br />
mü◊den hem köp ame ri kaly SPID-den<br />
ara dan çykdy; 300 mü◊den bir mil li ondan<br />
gowra ga çen li adam bol sa onu◊ wirusyny<br />
gö te ri ji boldy. Em ma SPID-i◊<br />
gy rany di◊e Bir leΔen ≈tat lar bi len çäklen<br />
me di, Δo nu◊ üçin-de, bü tin dünÿäni◊<br />
äh li luk man lary o◊a garΔy gö reΔde tagal<br />
la laryny bir leΔdir di ler. Ame ri kan<br />
we fran suz alym lary SPID-i◊ wi rusyny<br />
aÿra laΔdyryp, on dan gan üp jün çi lik ulgamyny<br />
go ra mak boÿun ça sy nag lary geçir<br />
mek de il kin ji üs tün li gi ga zandy lar.
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
KON SERWA TIZM WE<br />
RO NALD REŸGANY÷<br />
BE LEN DE G Ö T E R I L M E GI<br />
Ö◊ki iki onÿyllygy◊ ykdy sady, durmuΔ<br />
we syÿasy meÿil le ri, köp Δäher lerde<br />
je naÿatkär çi li gi◊ we jyns pa razlygy◊<br />
baΔy na git me gi, Kar te ri◊ pre zi dent lik<br />
eden ÿyl laryn da ykdy sadyÿe ti◊ pe se<br />
gaç magy we hüm met siz lik köp ame rikalyny◊<br />
lapyny keç et di. Hö kü me te we<br />
onu◊ çu◊◊ur or naΔan ÿur du◊ dur muΔ we<br />
syÿasy kynçylyk laryny ne ti je li çözmäge<br />
ukyplydygy na adam lary◊ ynamsyzlygy<br />
ÿe ne-de güÿje di.<br />
Köp wagt dan bäri ÿurdy mil li de reje<br />
de do landyryp bil meÿän kon serwator<br />
lar bu täze meÿil le ri öz peÿda lary na<br />
öwürmäge taÿÿardy lar. Bu döwür olary◊<br />
hö kü me ti◊ ygtyÿarlyk laryny çäk lendir<br />
mek, mil li go ranyΔy güÿç len dir mek<br />
hem-de däbe öwrü len gym matlyk lary<br />
häzir ki jemgyÿe te mah sus bo lan eden-etdi<br />
lik den we ter tip siz lik den go ra mak bara<br />
daky ÿüz len me le ri◊ raÿat lary◊ kö pü si<br />
ta rapyn dan ma kul bi linÿän döwrü di<br />
Kon serwa tiz mi◊ Δeÿle ÿo kary göte<br />
ri liΔi ni◊ köp çeΔme si bardy. Aÿratyn<br />
hem, In ji le Hu daÿy◊ i◊ gö ni hem-de i◊<br />
dogry dünÿäsi hök mün de ga raÿan funda<br />
men ta list hris ti an lary◊ uly to pary jenaÿatkär<br />
çi li gi◊ we jynsy ah laksyzlygy◊<br />
ös me gin den ala da galÿardy. 1980-n ji<br />
ÿyl lary◊ baΔyn da syÿasy taÿdan i◊ neti<br />
je li to par lary◊ bi ri „Ah lak köp çü li gi”<br />
diÿlip at landyrylÿardy we o◊a bap tist<br />
ru hany Jer ri Folwell ÿol baΔçylyk edÿärdi.<br />
Pet Ro bert sony◊ ÿol baΔçylyk edÿän<br />
baΔga to pary 1990-njy ÿyl lar da res publi<br />
kaçy par tiÿa da kuwwatly güÿç bo lan<br />
„Hris ti an bir leΔme si” diÿlip at landyrylan<br />
eda ra dö ret di. ≈u la ra me◊zeΔ beÿle ki<br />
köp to par lar ÿaly, bu lar ame ri kaly lary◊<br />
dur muΔyn da di ni◊ ö◊ki äh miÿe ti ni dikelt<br />
me gi is leÿär di ler. Folwell we Robert<br />
son ÿaly In jil mowzugyn dan bo lan<br />
te le gep leΔik ler ge çirÿän ler örän köp adamy<br />
öz ta rap lary na çekÿär di ler.<br />
Kon serwa tor lar üçin ÿe ne bir gyzga<br />
la◊ly me se le – bu döwrü◊ i◊◊än çeke<br />
leΔik li we tol gundyryjy me se le le ri ni◊<br />
bi ri bo lan aÿal lary◊ ça ga düΔürt mek mese<br />
le si di. 1973-n ji ÿyl da AB≈-ny◊ Ÿokary<br />
kazyÿe ti „Rou Weÿdi◊ garΔysy na”<br />
diÿlip at landyry lan iΔ boÿun ça çöz güt<br />
ka bul et mek bi len, aÿal lary◊ göwre li ligi◊<br />
il kin ji aÿlaryn da ça gany düΔürt mek<br />
hu kugyny yk rar et di, ÿö ne um masyz<br />
köp sanly gu ra ma lar we aÿry Δahs lar bu<br />
çöz gü de garΔy bol du lar. Bu lary◊ arasynda<br />
ka to lik ler, barypÿa tan kon serwa tor lar<br />
we but ha na gul lukçy lary garΔylyk bildi<br />
rip, çykyΔ et di ler. Olary◊ kö pü si ça ga<br />
düΔürt mek li gi◊ nähi li ÿag daÿda ama la<br />
aΔyry landygy na ga ra maz dan, ony ganhorly<br />
ga de◊eÿär di ler. Olar öz le ri bi len<br />
yla laΔÿan syÿa satçy lary gol da ma ga we<br />
öz le ri bi len yla laΔmaÿan lary◊ garΔysy na<br />
çykyΔ etmäge taÿÿardy lar. Ça ga düΔürtme<br />
gi◊ ta rap dar lary we garΔy daΔlary<br />
närazylyk çykyΔlaryny ge çirÿär di ler, bu<br />
çykyΔlar bol sa AB≈-ny◊ „syÿasy görnüΔi<br />
ni◊” üÿt gewsiz bö le gi boldy.<br />
Res pub li kan par tiÿany◊ sag ga naty<br />
ÿe ne-de güÿç le nip baΔlady. 1964-n ji<br />
ÿyl da sagçy lar Res pub li kan par tiÿany◊<br />
ÿol baΔçylygyny öz el le ri ne aldy lar, Δol<br />
par tiÿa dan Bar ri Goldwo ter pre zi dentli<br />
ge da laΔgär boldy, ÿö ne so◊un dan olar<br />
kem-kem den üns mer ke zin den gaçyp<br />
baΔlady lar, em ma 1980-n ji ÿy la çen li,<br />
häzir ki za man pul top la mak usul laryny<br />
peÿda lan mak bi len, sagçy lar par tiÿany◊<br />
aralyk ga natynyny◊ yzyn dan ÿet di ler.<br />
Ykdy satçy Mil ton Frid man, ¤ur na list ler<br />
Wilÿam Bak leÿ we Jorj Wil ÿaly konserwa<br />
tor lary◊ we Mi ras gaz nasy ÿaly<br />
ylmy-bar lag ins ti tut lary◊ akyl ÿe tiriΔ<br />
ukyp lary na daÿanyp, Täze sagçy lar<br />
1980-n ji ÿyl lary◊ syÿa satyn da örän wajyp<br />
orny eÿe le di ler.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Beÿle ki kon serwa tor lar ÿa-da kö ne<br />
sagçy lar ÿaly, täze sagçy lar ykdy sadyÿete<br />
döwle ti◊ goΔul magy na berk çäk len dirme<br />
ler gi rizmäge ÿar dam et di ler. Em ma<br />
täze sagçy lar maΔga la gym matlyk laryna<br />
bo lan öz ga raÿyΔlaryny◊ gol dalmagy<br />
üçin be çe bazlyk gylyk-häsiÿet le ri<br />
çäk len dir mek üçin hem-de we je ralygy<br />
teswir leÿän ede biÿaty gö zeg çi lik den geçir<br />
mek üçin döwle ti◊ güÿjü ni ulan maga<br />
taÿÿardy lar. Umu man, täze sagçy lar<br />
je naÿa ta garΔy, mil li go ranyΔ boÿun ça,<br />
döwlet mek dep le rin de na maz oka ma ga<br />
rug sat ber mek ba ra da Kons ti tu siÿa üÿtget<br />
me gi riz mek boÿun ça, abor ta garΔy<br />
çyk mak boÿun ça, aÿal-gyz lary◊ de◊<br />
hu kuklydygy ba ra daky üÿt getmäni◊<br />
güÿjü ni ÿatyr mak ÿaly me se le ler boÿunça<br />
hem berk çäre ler görÿär di ler.<br />
Bu de◊eΔdi rip bol ma jak ugur lary◊<br />
äh li si ni bir bü tewä jemläp bi len adam<br />
Ro nald Reÿgan boldy. Ili noÿ Δtatynda<br />
dog lan Reÿgan en tek syÿa sa ta baΔ<br />
goΔman ka, Gol liwud ki no laryn da sura<br />
ta düΔüp we te lewi de niÿe de çykyΔ<br />
edip, özü ni ta natdy. 1964-n ji ÿyl da Bar ri<br />
Goldwo te ri gol dap, mil li te lewi de niÿede<br />
çykyΔ et mek bi len, ol il kin ji ge zek<br />
syÿasy meΔhurlygy ga zandy. 1966-njy<br />
ÿyl da Reÿgan Ka li for niÿany◊ gu ber natoryny◊<br />
we zi pe si ni eÿe le di, mu◊a bol sa<br />
Ka li for niÿa-Ber ke leÿ Uniwer si te tindäki<br />
talyp lary◊ goz ga la◊y na garΔy saÿlawçylary◊<br />
ses len me le ri sebäp boldy. Reÿgan<br />
bu we zipäni 1975-n ji ÿy la çen li eÿe le di.<br />
1976-njy ÿyl da Res pub li kaçy par tiÿadan<br />
pre zi dent li ge da laΔgär li ge hö dür lenmek<br />
üçin Reÿga na azajyk muk dar daky<br />
ses ÿet mez çi lik et di. 1980-n ji ÿyl daky<br />
saÿlawlar da mak sady na ÿe tip, ol Jim mi<br />
Kar ter den üs tün çykdy. 1984-n ji ÿyl da<br />
bol sa Kar te ri◊ orun ba sary bo lan Wol ter<br />
Mon deÿl den ses le ri◊ has agdyklyk etme<br />
gi bi len, Reÿgan gaÿta dan saÿlandy.<br />
Pre zi dent Reÿgany◊ eg sil mez ruhybe<br />
lent li gi we ga zany lan la ra Δat lan mak<br />
ukyby hem-de ame ri kan halkyny◊ arzuw-hyÿal<br />
lary onu◊ pre zi dent lik eden<br />
iki möh le ti ni◊ hem dowamyn da my da ma<br />
onu◊ bi len boldy. Ol köp ame ri kaly lar<br />
üçin, ynam we dur nuklylyk duÿgusyny<br />
dö redÿän adamdy. Nädogry beÿan nama<br />
lar bi len çykyΔ etmäge ÿykgyn edegen<br />
li gi ne ga ra maz dan, te lewi de niÿede<br />
us satlyk bi len çykyΔ edÿän li gi üçin<br />
Reÿga na „Beÿik te le gep leΔik çi” adyny<br />
be rip di ler. Ol 1950-n ji ÿyl lary◊ abadançylygyny<br />
we mu nu◊ bi len bagly bolan<br />
dur muΔ asu dalygyny gaÿtaryp ber di.<br />
1950-n ji ÿyl lar bol sa baΔga bir mäh rem,<br />
gi◊ köp çü li gi◊ göwnün den tu ran döwlet<br />
adamyny◊ – Pre zi dent Dwaÿt Eÿzen haue<br />
ri◊ ÿurt do landy ran döwrü di.<br />
Hö kü me ti◊ ame ri kan dur muΔuna<br />
örän çu◊ or naΔandygy na Reÿgan<br />
ynanÿardy. Ol „pul sowrujylygy, kezzaplygy<br />
we haÿa nat et me le ri” ÿok et mek<br />
bi len ÿur da ge rek bol madyk mak sat nama<br />
lary ÿatyr maklygy niÿe ti ne düwüpdi.<br />
Öz pre zi dent lik ÿyl laryn da Reÿgan<br />
döwlet ka da laΔdyr masyny aÿyr mak<br />
mak sat na masyny Jim mi Kar ter den has<br />
barlyΔyksyz ÿe ri ne ÿe tir di. Reÿgan ne tije<br />
li bol madyk, gym mat düΔÿän we ykdysady<br />
ösüΔe päs gel berÿän ha sap lap, sarp<br />
edijä, iΔ or nu na we daΔky gurΔawa täsir<br />
edÿän düz gün le ri ÿatyr ma ga çalyΔdy.<br />
AB≈-NY÷ YKDYSADYŸETI<br />
1980-NJI ŸYLLARDA<br />
Eger hu susy pu da ga azatlyk, er kinlik<br />
be ril se, mil let gülläp öser diÿen pi kir<br />
Pre zi dent Reÿgany◊ içer ki mak sat namasy<br />
na or naΔypdy. Onüm ön dü ri ji le ri◊<br />
haryt lary we hyz mat lary köp muk darda<br />
tek lip et mek li gi ykdy sady ösüΔi◊<br />
i◊ çalt ÿoly diÿip nyg taÿan na zarÿe ti◊<br />
ta rap dary bo lan Reÿgan harç edi liΔe,<br />
tygΔytlyly ga we maÿa goÿma ga ÿar dam
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
et mek üçin, salgyt lary◊ ep-es li pe sel dilme<br />
gi ni ga zandy. Onüm ön dü ri ji le ri◊ ileri<br />
tu tul magyny gol daÿan ykdy satçy lary◊<br />
pi ki ri ne görä, salgyt lary◊ pe sel dil me gi<br />
maÿa goÿum laryny◊ we gir de ji le ri◊ ösme<br />
gi ne, Δu ösen gir de ji le re salgyt salmak<br />
bi len döwle ti◊ gir de ji si ni◊ ös me gine-de<br />
ge tirÿär. Se nat da res pub li kan lary◊<br />
sähel çe agdyklyk edÿän di gi ne, We kil ler<br />
pa la tasyn da bol sa de mok rat lary◊ agalyk<br />
edÿän di gi ne ga ra maz dan, pre zi dent ligi◊<br />
bi rin ji ÿylyn da ykdy sady mak sat namasyny◊<br />
esasy düz gün le ri ni gi riz mek,<br />
Δol san da raÿat la ra salynÿan salgyt lary<br />
üç ÿyly◊ dowamyn da 25% pe selt mek<br />
Reÿga na baΔartdy. ≈eÿle hem, Reÿgany◊<br />
eda ra ediΔ diwany, Sowet Soÿuzy tarapyn<br />
dan he niz bar bo lan we güÿjeÿän<br />
howp ze rarly mil le ti◊ harby güÿjü ni<br />
kämil leΔdir mek mak sady bi len go ranyΔ<br />
üçin edilÿän ha ra jat lary ep-es li artdyrma<br />
ga çalyΔdy we bu iΔ Δowu na boldy.<br />
Reÿgany◊ pre zi dent li gi ni◊ il kin ji<br />
ÿyl laryn da ÿur du◊ ykdy sadyÿe ti ni◊ pudak<br />
laryny◊ kö pü sin de ösüΔ pe se gaçdy.<br />
Ykdy sady ösüΔ tog tady diÿen ÿalydy.<br />
1982-n ji ÿyl da hakyky mil li önü mi◊ jemi<br />
2,5 gö te rim azaldy, Δol bir wagt da<br />
iΔsiz lik 10 gö te rim artdy, ne ti je de, Ameri<br />
kany◊ se na gat kuwwatyny◊ üç den bir<br />
bö le gi iΔle meÿär di. Bü tin Or ta Gün batar<br />
da „Je ne ral Elekt rik” we „In ter neΔnl<br />
Harwes ter” ÿaly uly fir ma lar iΔçi le ri ni<br />
iΔden boΔadÿardy lar. Ne bit ÿet mez çili<br />
gi ÿag daÿy has-da agyr laΔdyrÿardy.<br />
AB≈-ny◊ ön dü ri ji li gi pe se gaçdy, Δeÿle<br />
hem, Ger ma niÿa we Ÿa po niÿa ÿaly<br />
ykdy sady bäs deΔler dünÿä söwdasynda<br />
öz paÿlaryny artdyrdy lar. Ame ri ka da<br />
beÿle ki ÿurt lar da ön dü ri len haryt lary◊<br />
sarp edi liΔi bir den artdy.<br />
Oba ho jalygy-da agyr pur sat lary<br />
baΔdan ge çirÿär di. Daÿhan lary◊ sanyny◊<br />
ke mel me gi bi len önüm çi lik bar ha az<br />
sanly daÿhan lary◊ elin de jem lenÿärdi.<br />
1970-n ji ÿyl lar da Hin dis ta na, Hytaÿa,<br />
SSSR-e we oba ho jalyk önüm le rini◊<br />
ÿet mez çi li gin den hor lanÿan beÿle ki<br />
ÿurt la ra kö mek ber mek bi len ame ri kan<br />
daÿhan lary goΔma ça ÿer satyn al mak we<br />
önüm çi li gi gi◊elt mek üçin bergä batdylar.<br />
Ne bi ti◊ ba hasyny◊ ÿo kar lan magy<br />
olary◊ çyk dajy laryny artdyrdy, 1980-n ji<br />
ÿyl da dünÿä ykdy sadyÿe ti ni◊ pe se gaçmagy<br />
bol sa, oba ho jalyk önüm le ri ne bolan<br />
is le gi pe se gaçyrdy. Daÿhan lar zordan<br />
gün le ri ni görÿär di ler.<br />
Eÿsem-de bol sa, 1982-n ji ÿyl da ne biti◊<br />
ba hasyny◊ ar zan la magy bi len ut gaΔan<br />
ykdy sady pe se gaçyΔy◊ bir örän peÿdaly<br />
ta rapy boldy: ol Kar ter döwrün de baΔlanan<br />
dyngysyz hüm met siz li gi◊ ö◊ü ni alma<br />
ga müm kin çi lik ber di. 1983-n ji ÿyly◊<br />
ahyryn da ykdy sadyÿe ti◊ birnäçe pudagyn<br />
da ÿag daÿ gowu laΔdy; 1984-n ji<br />
ÿyly◊ baΔyn da bol sa ykdy sadyÿet janlanyp<br />
baΔlady hem-de Bir leΔen ≈tat lar,<br />
Ikin ji Ja han urΔun dan bäri ykdy sady<br />
ÿo kary galyΔy◊ i◊ uzak döwür le ri ni◊<br />
bi ri ne ga dam urdy. Ÿa po niÿa öz awtomo<br />
bil le ri ni Bir leΔen ≈tat la ra elt me gi ni<br />
çäk len dir mek bi len yla laΔdy. Äh li Δtat lara<br />
de giΔli bo lan salgyt lary◊ pe sel dil megi<br />
sarp edi liΔi◊ ÿo kar lan magy na ge tir di.<br />
Satyn alyjylyk Δowhuny gaz na bir¤asy na<br />
amatly täsir et di we onu◊ ÿag daÿy ÿokar<br />
landy. Ÿo kary galyΔ baΔla nanyn dan<br />
bäΔ ÿyl so◊ mil li önü mi◊ je mi ÿyl da orta<br />
ça 4,2 gö te rim ÿo kar landy. 1986-njy<br />
ÿyly ha sa ba al many◊da, 1983–1987-n ji<br />
ÿyl lar da hüm met siz li gi◊ ÿyllyk de re je si<br />
3–5 gö te rim aralygyn da sak landy, 1986-<br />
njy ÿyl da bol sa ol so◊ky onÿyllyk lary◊<br />
için de i◊ pes de re je si ni gör kez di. Iki göte<br />
rim den hem aΔak düΔmek bi len, mil li<br />
önü mi ni◊ je mi 1980-n ji ÿyl lar da ep-es li<br />
artdy; 1982–1987-n ji ÿyl lar da AB≈-ny◊<br />
ykdy sadyÿe tin de 13 mil li on dan hem<br />
gowrak täze iΔ orny peÿda boldy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Mu◊a ga ra maz dan, bu ÿo kary<br />
galyΔy◊ howsa la salÿan gö te rim le ri<br />
zyÿanly harç ediΔle ri◊ art magy na esaslanÿardy.<br />
Reÿgan döwrün de mil li bergi<br />
üç essä go laÿ artdy. Üs te si ne-de,<br />
haky kat da ÿurt da di◊e i◊ ÿo kary gir deji<br />
li ilat to paryny◊ hal-ÿag daÿy ÿo kary<br />
galÿardy. Köp garyp maΔga la lary◊ we<br />
or ta synp lary◊ gü ze ran gör me gi kyndy,<br />
sebäbi jemgyÿet bi len de◊ git mek üçin,<br />
pes hünär li we ÿarym hünär li iΔçi le ri◊<br />
ÿe ri ne ÿe tirÿän iΔle ri ykdy sadyÿet den<br />
aÿrylypdy.<br />
Salgyt lary pe selt mek hakyn daky<br />
borç na masy na eÿer mek bi len pre zi dentli<br />
gi ni◊ ikin ji möh le tin de Reÿgan ge çen<br />
75 ÿyly◊ için de i◊ düÿp li fe de ral salgyt<br />
öz ge riΔli gi ni ge çir di. Bu çäre res pub likaçy<br />
lar ta rapyn dan hem, de mok rat lar tarapyn<br />
dan hem gi◊den gol dandy. Gir de ji<br />
salgydyny◊ möç be ri pe sel dil di, salgyt<br />
salynÿan gir de ji ler to pary düz gü ne salyndy,<br />
ony tö le mek den gaç mak mümkin<br />
çi li gi ÿok edil di. Bu gir de ji si pes<br />
bo lan ame ri kaly la ra de giΔli has ada latly<br />
salgyt syÿa satyny ÿö retmäge müm kin çilik<br />
ber di, em ma düÿp li me se le ler en tek<br />
galypdy. Umumy ykdy sady ÿag daÿy◊<br />
gowu laΔmagyn dan „my da malyk garyplar”<br />
peÿda tap mady lar. Daÿhan lar heniz<br />
kö senç lik çekÿär di ler, 1986-njy we<br />
1988-n ji ÿyl lar daky er bet gu rakçylyk lar<br />
daÿhan lary◊ baΔdan ge çirÿän kynçylyklaryny<br />
has-da agyr laΔdyrdy.<br />
Salgyt lary◊ pe sel dil me gi we lukmançyly<br />
ga edilÿän döwlet ha ra jatyny◊<br />
art magy bi len ut gaΔan harby bü je ti◊ ösme<br />
gi, her ÿyl fe de ral hö kü me ti◊ çykdajysyny◊<br />
gir de ji den has art magy na<br />
ge tir di. Käbir sel je ri ji ler gytçyly◊ eme lidi<br />
gi ni çün ki ÿur du◊ içer ki ze rurlygy üçin<br />
edilÿän ha ra jat lary◊ mun dan bu ÿa na<br />
art magyny◊ ö◊ü ni al mak mak sady bi len<br />
hö kü me ti◊ bil geΔleÿin edÿän hi le si ni◊<br />
bir bö le gi di gi ni aÿdyp fe de ral hö küme<br />
ti aÿyp laÿardy lar. De mok rat lar bolsa<br />
ÿur du◊ içer ki ze rurlygy üçin edilÿän<br />
ha ra jat lary artdyr ma ga ça layΔÿardy lar.<br />
≈eÿle-de bol sa, Kong res de de mok rat lar<br />
hem, res pub li kaçy lar hem Δu ha ra jat lary<br />
azalt ma ga garΔy çykdy lar. Fe de ral bü jeti◊<br />
ÿet mez çi li gi 1980-n ji ÿyl da 74 milli<br />
ard dol lar bo lan bol sa, 1986-njy ÿyl da<br />
221 mil li ard dol la ra ÿet di, ÿö ne 1987-n ji<br />
ÿyl da ol 150 mil li ard çen li pe sel di. 1987-<br />
n ji ÿyly◊ ahyryn da gaz na bir¤asyny◊<br />
bat magy ykdy sadyÿe ti◊ dur nuklylygyny<br />
Δüb he astyn da goÿdy.<br />
AB≈-NY÷ DA≈ARY SYŸA SATY<br />
AB≈-ny◊ daΔary syÿa satyn da Pre zident<br />
Reÿgan ÿurt üçin has ma kul orun<br />
eÿe le jek bolÿardy we Mer ke zi Ame ri ka<br />
il kin ji sy nagyny ge çirmäge müm kin çi lik<br />
ber di. Salwa dor da par ti zan lar goz ga la◊y<br />
hö kü me ti ÿyk ma ga howp sa lanyn da,<br />
Bir leΔen ≈tat lar o◊a ykdy sady kö mek<br />
ber di we harby taÿÿarlyk geç di. ≈eÿle<br />
hem, AB≈ halk ta rapyn dan saÿlanÿan<br />
de mok ra tik hö kü me te geç me gi gi◊den<br />
gol dady, ÿö ne sagçy lary◊ je za landyryjy<br />
harby „ölüm to par laryny◊” edÿän iΔle rini<br />
sak la ma ga eden sy nanyΔyk lary di◊e<br />
bö lek leÿin Δowly boldy. AB≈-ny◊ golda<br />
magy ÿag daÿy ka da laΔdyr ma ga kömek<br />
et di, ÿö ne Salwa dor daky sü tem we<br />
eden-et di lik azal maÿardy we 1989-njy<br />
ÿyly◊ ahyr laryn da bol sa ol, hat da köpel<br />
dem. Her ni çik-de bol sa, 1992-n ji<br />
ÿyly◊ baΔyn da pa ra hatçylyk yla laΔygy<br />
ga zanyldy.<br />
Ni ka ra gua ba batyn da AB≈-ny◊<br />
syÿa saty je del li di. 1979-njy ÿyl da özle<br />
ri ni San di nis taçy lar diÿip at landyrÿan<br />
öwrü liΔik ge çi ri ji ler So mo zany◊ je zalaÿjy<br />
sagçy döwlet gur luΔuny ÿok etdi<br />
ler. San di nis ta hö kü me ti ni◊ Bir leΔen<br />
≈tat lary◊ Ku ba we SSSR bi len harby<br />
hyz mat daΔlygy bes et mek, öz syÿasy<br />
ul gamyny de mok ra tik öz ge riΔlik le re tarap<br />
aç mak ba ra daky ta labyny ret et me-
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
gi ne ti je sin de AB≈-ny◊ se bit de pa rahatçylygy<br />
di kelt mek boÿun ça ta gal la lary<br />
Δowu na düΔme di we eda ra ediΔ diwanyny◊<br />
ün si San di nis taçy lary◊ düz gü nü ne<br />
garΔy çykÿan güÿç le re, ÿagny „kont rala<br />
ra” ÿar dam etmäge ta rap gö nük di ril di.<br />
Bu syÿa sat ba batyn daky dartgynly çekiΔme<br />
ler den so◊ Kong res 1984-n ji ÿyly◊<br />
oktÿabryn da „kont ra la ra” harby taÿdan<br />
kö mek ber me gi ni tog tatdy, ÿö ne gu mani<br />
tar kö mek ber me gi ni dowam et dir di.<br />
Reÿgany◊ eda ra ediΔ diwanyny◊ zor salmagy<br />
bi len 1986-njy ÿyly◊ güÿzün de<br />
Kong res düÿp gö ter baΔga ta ra pa dön di<br />
we 100 mil li on dol lar goÿbe rip, „kontra<br />
la ra” harby kö me gi gaÿta dan di kelt di.<br />
Mu◊a ga ra maz dan, „kont ra lary◊” söweΔ<br />
meÿdanyn daky Δowsuzlyk lary, adam<br />
hu kuk laryny boz ma lary hem-de Eÿra na<br />
ogryn ça ÿa rag satyl magyny◊ ha saby na<br />
öz le ri ne pul se riΔde le ri ni◊ ge çi ri len di gini◊<br />
üs ti açyl magy, Kong re si◊ San di nistaçy<br />
la ra garΔy he re ke ti harby taÿdan golda<br />
magyny◊ bes et me gi ne ge tir di.<br />
So◊un dan Pre zi dent Jorj BuΔu◊ edara<br />
ediΔ diwany „kont ra la ra” harby kömek<br />
ber me gi ni doly bes et di. BuΔu◊<br />
eda ra ediΔ diwany Wi olet ta Ça mor rony◊<br />
ÿol baΔçylygyn daky garΔylyk syÿasy<br />
bir leΔme si ni gol dady. 1990-njy ÿyly◊<br />
fewralyn da bu bir leΔme saÿlawlar da<br />
ÿe◊ip, San di nis taçy lar dan üs tün çykdy.<br />
Reÿgany◊ eda ra ediΔ diwany Gwa tema<br />
la dan baΔlap, Ar gen ti na çen li latyna<br />
me ri kan ÿurt laryny◊ äh li sin de diÿen<br />
ÿaly de mok ra tiÿany◊ ber ka rar bolmagyny◊<br />
Δaÿady boldy. De mok ra tik<br />
ÿol bi len saÿla nan hö kü met le ri◊ dö reme<br />
gi di◊e Latyn Ame ri kasy bi len çäklen<br />
me di: Aziÿa da Ko ra zon Aki nony◊<br />
„halk häki miÿe ti” ug run daky syÿasy<br />
ün dewle ri Fer di nand Mar kosy◊ hökmü<br />
rowanlygyny ÿok et di, Ko reÿa daky<br />
saÿlawlar onÿyllyk lary◊ dowamyn da<br />
agalyk eden harby hö küm darlygy◊ tamam<br />
lan magy na ge tir di.<br />
Ter si ne, Gü nor ta Af ri ka Reÿgany◊<br />
eda ra ediΔ diwanyny◊ je del li „dö rediΔ<br />
borç na ma lar” syÿa saty ar kaly jynspa<br />
raz apar te idi (ÿur du◊ ilatyny zor luk<br />
bi len böl me syÿa saty) ÿyk magy çaltlaΔdyr<br />
ma ga sy nanyΔygy na boÿun egme<br />
di. 1986-njy ÿyl da bu me se le de hiç<br />
hi li ö◊e gi diΔli gi◊ ÿok dugyn dan göwni<br />
ga lan AB≈-ny◊ Kong re si Reÿgany◊<br />
ga da gançylygyny ÿatyrdy we Gü nor ta<br />
Af ri ka garΔy ykdy sady je za çäre le ri ni<br />
ulandy. Di◊e 1988-n ji ÿyly◊ de kabryn da<br />
Reÿgany◊ pre zi dent li gi ni◊ i◊ so◊ky hepde<br />
le rin de AB≈-ny◊ çy damly araçylyk<br />
syÿa saty ahyry üs tün li ge eÿe boldy we<br />
Gü nor ta Af ri ka daky Na mi biÿa boÿun ça<br />
taryhy pa ra hatçylykly ÿol bi len düz günleΔdi<br />
riΔe we ga raΔsyzlygy ba batyn daky<br />
me selä öz goΔandyny goΔdy.<br />
Kom mu niz me garΔy aç-a çan dilewarlyk<br />
et me gi ne ga ra maz dan,<br />
Reÿgany◊ eda ra ediΔ diwanyny◊ harby<br />
güÿç le rin den gö nü den-gö ni peÿda lanmagy<br />
ö◊kä görä çäklendirildi. 1983-nji<br />
ÿyly◊ 25-n ji oktÿabryn da go◊Δy döwlet leri◊<br />
gys sagly kö mek et mek haÿyΔy boÿunça<br />
ame ri kan goΔuny Ka rib de◊zindäki<br />
Grenada adasynda düΔürildi. Bu waka öz<br />
marksistik garaÿyΔly partiÿasyny◊ agzalary<br />
ta rapyn dan Gre na dany◊ premÿerministrini◊<br />
öldürilmeginden so◊ geçirildi.<br />
Gys ga söweΔler den so◊ AB≈-ny◊ goΔuny<br />
ÿüz ler çe ku ba harby gul lukçysyny we<br />
gur luΔykçysyny ÿe sir aldy we sowet lerde<br />
öndürilen ÿarag ammaryny ele saldy.<br />
1983-n ji ÿyly◊ de kabryn da i◊ so◊ky<br />
amerikan söweΔje◊ goΔuny Grenadadan<br />
çykdy, bir ÿyl dan so◊ bol sa ol ÿer de demokratik<br />
saÿlawlar geçirildi.<br />
Liwan da we lin Bir leΔen ≈tat lar<br />
gowΔak, ÿö ne gün ba ta ra ÿa ramly aram<br />
hö kü me ti häki miÿet baΔyn da sak la jak<br />
bo lup, näçe sy nan sa-da, onu◊ harby tagal<br />
la lary has ratly ta mam landy. 1983-n ji<br />
ÿyly◊ oktÿabryn da ter rorçy lar ta rapyndan<br />
gu ra lan part la ma da 241 sany de◊iz
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
pyÿa da es ge ri we pat boldy. 1986-n ji<br />
ÿyly◊ ap re lin de AB≈-ny◊ harby-de◊iz<br />
güÿç le ri we harby-howa güÿç le ri ni◊<br />
uçar lary Tri po li ni we Liwiÿa bom balady<br />
lar. Mu nu◊ mak sady Ÿewro pa daky<br />
AB≈-ny◊ harby gul lukçy laryny◊ jany na<br />
liwiÿaly lary◊ gu ra maçylykly kast edendik<br />
le ri üçin, olar dan ar al makdy.<br />
Pars aÿlagy ba batyn da ame ri kaneÿran<br />
gat naΔyk laryn daky ö◊ki howply<br />
döwür hem-de Eÿrany◊ Yrak bi len urΔy,<br />
se bit de AB≈-ny◊ harby-de◊iz iΔle ri ni<br />
ÿo kar landyrdy. Il ki baΔda Bir leΔen ≈tatlar<br />
Kuweÿti◊ ne bit we ne bit önüm le ri ni<br />
daΔaÿan gämi le ri ni go ra mak ba ra daky<br />
haÿyΔyny ÿe ri ne ÿe tir di. Ÿö ne i◊ so◊unda<br />
AB≈ Gün ba tar Ÿewro pany◊ de◊iz<br />
döwlet le ri ni◊ harby gämi le ri bi len bi lelik<br />
de ne bit we ne bit önüm le ri ni daΔaÿan<br />
gämi le ri◊ we Pars aÿlagyn da ÿo karyaΔak<br />
syÿa hat edÿän beÿle ki bi ta rap<br />
gämi le ri◊ ÿany bi len gi dip, örän mö hüm<br />
bo lan de◊iz ÿol laryny açyk sak lady lar.<br />
AME RI KAN-SOWET<br />
GATNA≈YKLARY<br />
Sowet Soÿuzy bi len gat naΔyk lar da<br />
Pre zi dent Reÿgany◊ yg lan eden syÿasaty<br />
güÿjü◊ kö me gi bi len pa ra hatçylyk<br />
ga zan mak syÿa saty boldy. „Sowuk<br />
urΔu◊” düz gü nin de ke ma la ge len<br />
Reÿgan özü ni◊ „zalym im pe riÿa” diÿip<br />
at landy ran ÿurdy bi len gat naΔyk et me gi<br />
gu tarnykly çöz di. Ame ri kan-sowet gatnaΔyk<br />
laryn daky dartgynlylygy iki wa ka<br />
has-da güÿç len dir di: olary◊ bi ri 1981-<br />
n ji ÿyly◊ de kabryn da PolΔa daky iΔçi leri◊<br />
„RaÿdaΔlyk” atly he re ke ti ni◊ basylyp<br />
ÿatyryl magy, ikin ji si bol sa 1983-n ji<br />
ÿyly◊ 1-n ji sentÿabry da 007 sa par boÿunça<br />
uçan we ug runy ÿi ti ren Ko reÿany◊<br />
ÿo lagçy uçaryny◊ sowet re ak tiw gyryjy<br />
uçary ta rapyn dan ur lup ÿykyl magydyr.<br />
≈eÿle hem, Bir leΔen ≈tat lar Owganystan<br />
daky dowam edÿän sowet hü jü mü ni<br />
ÿaz garyp, garΔy dur magy◊ gö reΔi ji le ri<br />
bo lan mo ja hed le re kö mek berÿär.<br />
Reÿgany◊ pre zi dent li gi ni◊ bi rinji<br />
möh le tin de onu◊ eda ra ediΔ diwany<br />
köp çü lik leÿin go ranyΔ ul gamyny dö retmek<br />
li ge he ni ze çen li gör lüp-eΔi dil me dik<br />
möç berdäki se riΔde sarp et di: Δol san da,<br />
Sowet Soÿuzyny◊ or ta uzaklyk da täsir<br />
edÿän ÿad ro ra ke ta lary na garΔy durmak<br />
üçin, Δo lar ÿaly ra ke ta lary Ÿewropa<br />
da ÿer leΔdir mek. 1983-n ji ÿyly◊ mart<br />
aÿyny◊ 23-ün de Reÿgan özü ni◊ häkimiÿet<br />
baΔyn daky bü tin döwrü ni◊ içinde<br />
i◊ bir gyz ga la◊ly çe kiΔme ler dö reden<br />
wajyp ka rary ka bul et di. Mu nu◊ özi<br />
ö◊de baryjy teh no lo giÿa lary, ÿagny se bita<br />
ra bal lis tik re ak tiw ra ke ta lary na garΔy<br />
go ran mak üçin la zer we ÿo kary energiÿaly<br />
atÿan ÿa rag lary iΔläp taÿÿar la maga<br />
gö nük di ri len St rat gik go ranyΔ baΔarja◊lygy<br />
atly bar lag mak sat na masyny<br />
ama la aΔyr mak ba ra daky ka rardy. Alymlary◊<br />
kö pü si bu tas la many ama la aΔyryp<br />
bol jakdygy na ynan ma sa lar-da, ykdysatçy<br />
lar hem onu◊ ba hasyny◊ ju da gymmatdygyny<br />
nyg ta sa lar-da, Reÿgany◊<br />
eda ra ediΔ diwany ol tas la many dur muΔa<br />
ge çirÿär di.<br />
1984-n ji ÿyl da gaÿta dan saÿla nan dan<br />
so◊, Reÿgan ÿa rag lary◊ üs tün den has<br />
berk bo lan gö zeg çi li gi bi raz gowΔatdy.<br />
Öz ta rapyn dan Moskwa yla laΔmaly<br />
boldy, sebäbi sowet ykdy sadyÿe ti ni◊<br />
AB≈-ny◊ go ranyΔ ul gamy bi len bäsleΔmek<br />
üçin ge rek bo lan se riΔde le ri çykar<br />
ma ga müm kin çi li gi ÿokdy. 1985-n ji<br />
ÿyly◊ noÿabryn da Reÿgan ^e newa da<br />
täze sowet ÿol baΔçysy Mi ha il Gor ba çow<br />
bi len duΔuΔdy. Olar st ra te gik ço zuΔ ÿarag<br />
laryny◊ 50 gö te rim ke mel dil me gi bara<br />
da yla laΔdy lar, Δeÿle hem, or ta uzaklykda<br />
täsir edÿän ÿad ro ra ke ta lar boÿun ça<br />
il kin ji yla laΔy ga gel di ler. 1987-n ji ÿyly◊<br />
de kabryn da Pre zi dent Reÿgan bi len BaΔ<br />
sek re tar Gor ba çow or ta uzaklyk da täsir<br />
edÿän ÿad ro ra ke ta lar boÿun ça Δert na ma
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
gol çek di ler. Bu Δer ta na ma da ÿa rag lary◊<br />
Δu gör nüΔi ni◊ äh li si ni◊ ÿok edil me gi göz<br />
ö◊ün de tu tulÿardy.<br />
„≈ATL” ÄLEM GÄMI SI<br />
St ra te gik go ranyΔ baΔar ja◊lygy<br />
Reÿgany◊ ad mi nist ra siÿasy üçin çözül<br />
me si kyn me se le bo lan hem bol sa,<br />
beÿle ki älem mak sat na ma laryny◊ gel jegi<br />
has uludy. 1981-n ji ÿyl da AB≈ adam<br />
ta rapyn dan do landyrylÿan we köp gezek<br />
ulanylÿan „Ko lum biÿa” atly il kinji<br />
älem gämi si ni uçurdy. „≈atl” diÿlip<br />
at landyrylÿan bu gör nüΔdäki gämi leri◊<br />
1981–1985-n ji ÿyl lar aralygyn daky<br />
uçuΔlary olary◊ ulanylyΔ müm kin çi likle<br />
ri ni◊ gi◊di gi ni gör kez di: or bi ta da bolan<br />
laryn da ast ro nawt lar dür li sy nag lar<br />
ge çi rip, su ra ta düΔü rip, Δeÿle hem, älem<br />
des ga laryny uçuryp, yzy na gaÿtaryp<br />
we eme li hem ra lary abat lap bilÿär diler.<br />
Ÿö ne 1986-njy ÿyly◊ ÿanwaryn da<br />
bet bagtçylyk boldy – „Çel len jer” älem<br />
gämi si uçanyn dan 73 se kund so◊ partlady.<br />
Alty sany ast ro nawt bi len bir likde<br />
il kin ji älem ÿo lagçysy bol mak islän<br />
mek dep mu gallymy-da we pat boldy.<br />
Älem bar lag lary we ae ro nawti ka boÿunça<br />
mil li ko mi tet (NA SA) howp suzlyk<br />
üçin „Δatl lary” gaÿta dan düzÿänçä,<br />
olary◊ uçuΔy näbel li möh le te tog tadyldy.<br />
1988-n ji ÿyly◊ ahyryn da „Dis kawe ri”<br />
älem gämi si ni◊ uçurylyΔy Δowly geç di.<br />
Ÿö ne gämi ni◊ äle me goÿbe ri liΔin den ö◊<br />
onu◊ uçuΔ ul gam lary na we kompÿu ter<br />
prog ram ma lary na 300-den hem gowrak<br />
dü ze diΔler gi ri zil di.<br />
EŸRA NA GAR≈Y WE<br />
„GARA BA≈GÜNI”<br />
Reÿgany◊ eda ra ediΔ diwanyny◊<br />
daΔary syÿa sat boÿun ça i◊ bir çylΔyrymly<br />
me se le si pre zi dent li gi◊ ikin ji möh leti<br />
ta mam lanyp barÿar ka, ÿü ze çykdy.<br />
Eÿrany◊ ÿol baΔçysy Ho meÿni ta rapyndan<br />
gözegçilik edilÿän radikal guramalar<br />
ta rapyn dan ele sal nan we Liwan da saklanÿan<br />
gi rew al nan ame ri kaly lary ha las<br />
et me gi◊ haty rasy na eda ra ediΔ diwanyny◊<br />
Eÿra na ogryn ça ÿa rag sa tandygy<br />
ame ri kaly la ra 1987-n ji ÿyl da mälim<br />
boldy. Kong res harby kö me gi ga dagan<br />
eden wagty, der◊ew ÿa rag sat makdan<br />
gelÿän se riΔde le ri◊ Ni ka ra gu adaky<br />
garΔylyk hereketine gidÿändigini◊ üstüni<br />
açdy.<br />
Se naty◊ we we kil ler pa la tasyny◊<br />
bir leΔen bar lag to paryn da Eÿra na garΔy<br />
iΔ di◊le nen den so◊, Eÿra na ÿa rag satmagy◊<br />
ka nunylygy ÿa-da däl di gi ba radaky<br />
me seläni ara alyp mas la hat laΔmak<br />
bi len bir ha tar da AB≈-ny◊ Ÿakyn Gündo<br />
gar da we Mer ke zi Ame ri ka da daΔary<br />
syÿa sat bäh bit le ri ba ra daky gi◊ meselä-de<br />
ga raldy. Umu man, Eÿra na garΔy<br />
iΔ, 14 ÿyl mun dan ö◊ Se nat da di◊le nen<br />
meΔhur „Wo ter geÿt iΔi” ÿaly, hö kü meti◊<br />
köp çü li gi◊ ö◊ün de ha sa bat bermäge<br />
borç ludygy ba ra daky hem-de ÿe ri ne ÿeti<br />
ri ji we ka nun çy karyjy häki miÿet le ri◊<br />
arasyn daky saz laΔykly gat naΔyk lar ba radaky<br />
düÿp li me se le le ri goz gady.<br />
1987-n ji ÿyly◊ 9-njy oktÿabryn da<br />
Bir leΔen ≈tat lar ykdy sady hady sa du çar<br />
bol du lar. ≈ol „Ga ra BaΔgün de” gymmat<br />
ba haly kagyz lary◊ ba hasy 22 göte<br />
rim pe se düΔdi, bu bol sa az wagty◊<br />
için de 1929-njy ÿyl daky meΔhur gazna<br />
bir¤asyny◊ toz magyny ÿat latdy,<br />
on dan so◊ 1930-njy ÿyl lary◊ „Beÿik<br />
çök gün li gi” baΔlanypdy. 1987-n ji ÿyldaky<br />
toz gunlygy◊ sebäbi paÿna ma lary<br />
sak laÿjy lary◊ AB≈-ny◊ daΔary söw-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
dasyny◊ ÿag daÿyn dan we äh li Δta ta ra<br />
de giΔli bo lan bü je ti◊ ÿet mez çi li gin den<br />
hem-de eda ra lary◊ we hu susy karz lary◊<br />
de re je si ni◊ ÿo karylygyn dan dörän ynjalyksyzlyk<br />
boldy. ≈u nu◊ bi len baglanyΔykly<br />
gaz na bir¤asyn da kompÿu ter<br />
prog ram ma laryny◊ esasyn da gym mat<br />
ba haly kagyz lary sat mak atly täze çi lik<br />
gi ri zil di: bir¤a kompÿu ter le ri bel li bir<br />
ÿag daÿlar bi len baglylyk da köp sanly<br />
paÿna ma lary satyn al mak ÿa-da sat mak<br />
ba ra da buÿruk lary berÿär.<br />
Mu◊a ga ra maz dan, ÿurt bu baΔagaÿlyk<br />
dan i◊◊än çalt aÿ◊aldy. Raÿatlary◊<br />
kö pü si gaz na bir¤asyn dan el çe kip,<br />
maÿa goÿu muny◊ has howp suz gör nüΔine<br />
ge çen bol sa lar hem, bu ykdy sady<br />
taÿdan pe se düΔmä ge tir me di. Hakykat<br />
da, ykdy sadyÿet ös me gi ni dowam<br />
et di, iΔsiz li gi◊ de re je si 1988-n ji ÿyly◊<br />
iÿunyn da 14 ÿyl mun dan ö◊ki de re je sine<br />
– 5,2 gö te ri me düΔdi.<br />
JORJ BU≈U÷ PREZIDENTLIGI<br />
Reÿgan pre zi dent li gi ni◊ ikin ji möhle<br />
ti ni◊ ahyryn da i◊◊än uly meΔhurly ga<br />
eÿe bo lupdy, ÿö ne AB≈-ny◊ BaΔka nuny<br />
boÿun ça 1988-n ji ÿyl da üçün ji ge zek<br />
özü ni pre zi dent li ge hö dürläp bil meÿärdi.<br />
Onu◊ syÿasy ÿo luny ÿö re di ji, se kiz<br />
ÿyl lap pre zi dent lik eden döwrün de onu◊<br />
orun ba sary bo lan Jorj BuΔ Reÿgany◊<br />
meΔhurlygyn dan özi üçin köp peÿda<br />
tapdy we Bir leΔen ≈tat lary◊ 41-n ji Prezi<br />
den ti bo lup saÿlanyldy.<br />
BuΔ öz saÿlaw möwsü mü ni Reÿgan<br />
wagtynda ÿetilen abadançylygy mundan<br />
beÿläk hem ös dür me gi wa da et mek bilen<br />
alyp bardy. ≈eÿle hem, ol öz tej ri be si<br />
bilen BirleΔen ≈tatlary◊ goranyΔyny demokratik<br />
partiÿadan bolan bäsdeΔi maÿkl<br />
Dukakisden has gowy berkitmegi baΔarjakdygyny<br />
nyg taÿÿardy. Mas sa çu sets<br />
Δtatyny◊ gu ber na tory bo lan Du ka kis,<br />
iΔle ri o diÿen Δowly bol madyk ame ri kalylary◊<br />
ykdy sady taÿdan zyÿan çekÿän diklerini<br />
hem-de hökümet Δolar ÿaly adamla<br />
ra kö mek et me li we Δol bir wagty◊<br />
özünde federal bergileri we goranyΔ üçin<br />
edilÿän çyk dajy lary gö zeg çi li ge al maly<br />
diÿip bel leÿär di. Mu◊a ga ra maz dan,<br />
saÿlawçy la ra täze salgyt lary gi riz mez ligi<br />
söz be ren BuΔu◊ ykdy sady mak sat namasy<br />
has özü ne çek di. Saÿlawlar da BuΔ<br />
saÿlawçylary◊ 54 göterim, Dykakis bolsa<br />
46 göterim sesini aldy.<br />
BuΔ özü ni◊ pre zi dent li gi ni◊ bi rin ji<br />
ÿylyn da aralyk ma liÿe mak sat na masyna<br />
eÿer di, hem-de Reÿgany◊ eda ra ediΔ<br />
diwanyny◊ ykdy sady mak sat na masyna<br />
ga bat gelÿän salgyt lar, harç lanyΔ we<br />
ber gi ler syÿa satyny alyp bardy. Em ma<br />
uly möç berdäki bü jet ÿet mez çi li gi we<br />
ony azalt mak ba ra daky ka nun BuΔy kyn<br />
ÿag daÿa saldy – ol döwlet çyk dajy lary<br />
ba ra daky täze mad da lary gi ri zip bilmeÿär<br />
di. ≈eÿle lik bi len, WaΔing to na i◊<br />
ar zan düΔme li bo lan syÿa sat mun dan<br />
beÿläk hem ile ri tu tuldy. Hu susy se nagaty◊<br />
hem-de ÿer li we Δtat lary◊ häkimiÿet<br />
le ri ni◊ se riΔde le ri ni◊ kö pü si daΔky<br />
gurΔawy go ra mak we bi lim me se le le ri ne<br />
harç lanÿardy, BuΔ bu syÿa sa ta üÿt getme<br />
ler gi riz di. 1990-njy ÿyly◊ noÿabrynda<br />
ol Δäher le ri◊ ga ra tüs se si, awto ulaglary◊<br />
howa goÿberÿän zyÿanly gaz lary,<br />
zäher li ji sim le ri◊ howa goÿbe ril me gi we<br />
kis lo taly ÿagyΔlar boÿun ça äh li Δtat lara<br />
de giΔli täze çäk len dir me ler gi riz mek<br />
üçin, ka nun tas la masyny tassyk lady,<br />
ÿö ne onu◊ çyk dajy laryny◊ ag la ba böle<br />
gi ÿe ne-de ha pa lan many◊ sebäbi bolan<br />
se na gat pu dagyny◊ üs tü ne ÿük len di.<br />
≈eÿle hem, Pre zi dent haÿyr-sa hawaty<br />
gi◊elt mek boÿun ça iΔle re baΔlady, BuΔ<br />
ony „mü◊ler çe ÿaldy rawuk no kat lar”<br />
diÿip, ÿat dan çyk ma jak jüm le bi len atlandyrdy.
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
BÜ JET WE ŸET MEZ ÇI LIK<br />
Fe de ral bü je ti◊ ÿet mez çi li gi ni gö zegçi<br />
li ge al mak ba ra daky BuΔu◊ ad mi nistra<br />
siÿasyny◊ sy nanyΔyk lary has kynçylykly<br />
boldy. Kynçylyk lary◊ sebäp le ri ni◊<br />
bi ri döwlet süÿΔü rint gi le rindäki we karzlaryn<br />
daky öwrü liΔik boldy. Kez zapçylyk,<br />
ÿa ra maz do landyryΔ, kämil leΔdi ril me dik<br />
ka nun lar we Bir leΔen ≈tat lary◊ bel li bir<br />
se bit le rin de 1980-n ji ÿyl lary◊ baΔynda<br />
we or ta laryn da ykdy sady pe se gaçyΔ<br />
süÿΔü rint gi ler we karz berÿän eda ralaryny◊<br />
kö pü si ni◊ toz magy na ge tir di.<br />
1970-n ji ÿyl lary◊ ahyryn da olary◊ sany<br />
3100-den hem geçÿär di, 1990-njy ÿyly◊<br />
30-njy iÿunyn da bol sa olar dan di◊e<br />
2453 sanysy galdy. 1993-n ji ÿy la çen li<br />
satyΔlary◊ we kär ha na lary◊ ÿapyl magyna<br />
edilÿän çyk dajy lary◊ umumy möç beri,<br />
goÿum lary hö kü met ta rapyn dan kepil<br />
len di ri len tygΔytlylygy pu ja ge tir di,<br />
bu möç ber 300 mil li ard bi len 500 mil liard<br />
dol lar aralygyn da durdy.<br />
1990-njy ÿyly◊ ÿanwaryn da Pre zident<br />
BuΔ Kong re se bü jet tas la masyny<br />
ber di. De mok rat lar ony aΔa ynamly hasap<br />
lady lar we ony ÿet mez çi li gi azaltmak<br />
hakyn daky ka nu na laÿyk lap ge çirmek<br />
üçin, salgyt lary artdyr magy◊ we<br />
go ranyΔ ha ra jadyny◊ ke mel dil me gi ni◊<br />
ze rurdygyny aÿtdy lar. Bü jet ba ra daky<br />
çe kiΔme ler uza ga çek di we iÿun aÿyna<br />
çen li dowam et di, iÿunyn da Pre zident<br />
BuΔ saÿlawlary◊ ö◊ ÿanyn da be ren<br />
wa da lary na ga ra maz dan, Kong resdäki<br />
ÿol baΔçy la ra mil li ykdy sadyÿet de bolan<br />
öz ge riΔlik ler ze rarly ÿur du◊ umumy<br />
bü je ti boÿun ça is len dik yla laΔygy◊ bir<br />
bö le gi ni◊ salgydy artdyr mak ba ra da bolmalydygyny<br />
aÿt ma ga mej bur boldy.<br />
Bü jet boÿun ça ga zany lan yla laΔy ga<br />
ga ra maz dan, ykdy sady pe se gaçyΔy◊,<br />
karz we süÿΔü rint gi ler eda ra laryny dikelt<br />
mek üçin edi len ha ra jat lary◊ hem-de<br />
Me di kea we Me di keÿd saglygy go raÿyΔ<br />
mak sat na ma lary üçin edilÿän çyk dajylary◊<br />
bar ha art magyny◊ ut gaΔmak lary<br />
bü jet ÿet mez çi li gi ni pe selt mek boÿunça<br />
äh li çäre le ri pu ja çy kardy we 1991-<br />
n ji ÿyl da ÿet mez çi lik ö◊ki de re je sin de<br />
galdy.<br />
SOWUK UR≈U÷<br />
TA MAM LAN MAGY<br />
1980-n ji ÿyl lary◊ ahyryn da<br />
iki beÿik döwle ti◊ – AB≈ bi len SSSRi◊<br />
gat naΔyk lary Gün do gar Ÿewro pa daky<br />
syÿasy baΔa gaÿlygy◊ täsi ri astyn da emele<br />
gelÿär di. Bir leΔen ≈tat lar we bü tin<br />
dünÿä de mok ra tik öz ge riΔlik le ri◊ ug runda<br />
halk lary◊ goz ga la◊laryny◊ ne ti je sinde<br />
tu tuΔ se bit de kom mu nis tik düz gün leri◊<br />
synyΔyny syn laÿardy lar.<br />
1989-njy ÿyl da Mal ta da bo lup geçen<br />
BuΔ bi len Gor ba çowy◊ arasyn daky<br />
üs tün lik li duΔuΔy ga ga ra maz dan, 1990-<br />
njy ÿyl da ame ri kan-sowet gat naΔyk lary<br />
Δeÿle ÿo kary ne ti je li öser diÿip hiç kim<br />
pi kir hem et meÿär di. Kong re se ÿur du◊<br />
ÿag daÿy ba ra daky ÿanwaryn daky ha bar<br />
hatyn da Pre zi dent BuΔ Ÿewro pa daky<br />
ame ri kan goΔun laryny◊ sanyny 195<br />
mü◊e çen li azalt mak niÿe ti ba ra da aÿtdy.<br />
Fewral da BuΔu◊ eda ra ediΔ diwany<br />
Sowet Soÿuzy bi len ÿa rag lanyΔygy◊ üstün<br />
den gö zeg çi li gi ÿo la goÿmak ba rada,<br />
Δeÿle hem, Gün do gar hem Gün ba tar<br />
Ger ma niÿany bir leΔdir mek ba ra da masla<br />
hat ge çir di. Iki ta rap laÿyn we köp tarap<br />
laÿyn ge çi ri len ÿe di aÿa çe ken masla<br />
hat dan so◊, SSSR öz uruΔdan so◊ alan<br />
hu kuk laryn dan el çek di we NA TO-ny◊<br />
doly hu kukly ag zasy hök mün de bir leΔdiri<br />
len Ger ma niÿany ka bul et di. Ger maniÿa<br />
ba batyn daky me seläni◊ gu tarnykly<br />
düz gün leΔdi ri len di gi ba ra daky Yla laΔyga<br />
1990-njy ÿyly◊ 12-n ji sentÿabryn da<br />
Moskwa da gol çe kil di.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
1990-njy ÿyly◊ 19-njy noÿabrynda<br />
Pre zi dent BuΔ we 21 döwle ti◊ ÿolbaΔçy<br />
lary Ÿewro pa daky adaty ÿa rag lar<br />
we ÿa ragly güÿç ler ba ra daky Yla laΔyga<br />
gol çek di ler. Bu Ÿewro pa da howpsuzlyk<br />
we hyz mat daΔlyk boÿun ça Konfe<br />
ren siÿa da döwlet baΔtu tan laryny◊ üç<br />
gün lük duΔuΔygyny◊ barΔyn da bo lup<br />
geç di. Ÿewro pa daky adaty ÿa rag lar we<br />
ÿa ragly güÿç ler ba ra daky Yla laΔyk Atlan<br />
ti kany◊ ke nar laryn dan Ural dag laryna<br />
çen li aralyk daky NA TO we WarΔawa<br />
Δert na masy na girÿän ÿurt lar da jem le nen<br />
mü◊ler çe tanky, harby uçary we topy<br />
näme et me li di gi ba ra da bo lan i◊◊än<br />
çylΔyrymly we gör lüp-eΔi dil me dik ylalaΔykdy.<br />
So◊ra, 1991-n ji ÿyly◊ 31-n ji iÿulynda<br />
AB≈ özü ni◊ SSSR bi len ÿa ragsyz lanmak<br />
boÿun ça i◊ so◊ky uly yla laΔygyny<br />
bag laΔdy. St ra te gik hü jüm ediΔ ÿa raglaryny<br />
azalt mak ba ra da uza ga çe ken<br />
gep leΔik le ri◊ je mi bo lan bu yla laΔy ga<br />
BuΔ we Gor ba çow Moskwa da gol çek di.<br />
Bu yla laΔyk da iki döwle ti◊-de ÿad ro gorha<br />
na laryny 30–40 gö te rim azalt mak göz<br />
ö◊ün de tu tulÿardy. Ÿö ne Δu de re jedäki<br />
azalt ma lar hem BuΔu◊ täze Orusÿet<br />
Fe de ra siÿasyny◊ Pre zi den ti bo lan Boris<br />
Ÿel sin bi len bag laΔan yla laΔygyn da<br />
göz ö◊ün de tu tu lany bi len de◊eΔdi reni◊de,<br />
ujypsyz bo lup gör ner. Ol yla laΔyk<br />
boÿun ça bö lünÿän boÿe go lowkaly äh li<br />
ra ke ta lar 2003-n ji ÿy la çen li ÿok edilme<br />
li di. Ne ti je de, bu iki yla laΔyk bar bolan<br />
ÿad roly boÿe go lowka lary◊ sanyny<br />
üç den iki es se azalt malydy. Boÿe golowk<br />
lary◊ sanyny, takmy nan, 21000-<br />
den 6000–7000-e ge tir me li di. Ÿad ro ÿarag<br />
laryny◊ ÿok edil me gi hem-de ÿad ro<br />
ÿa rag laryny◊ her wagt ÿaÿrap bil je gi bara<br />
daky ala da lar WaΔing ton bi len Moskwany◊<br />
arasyn daky ÿad ro urΔuny◊ howpuny<br />
ÿatyrdy.<br />
Sowuk uruΔ haky kat dan hem gutardy.<br />
PARS AŸLAGYN DAKY URU≈<br />
Sowuk urΔu◊ gu ta ranlygy ba ra daky<br />
Δatlykly ha bary◊ so◊y 1990-njy ÿyly◊<br />
2-n ji awgustyn da Yragy◊ Kuweÿte çozup<br />
gi ren di gi ba ra daky has ratly ha bar bilen<br />
ut gaΔdy. Yragy◊ Kuweÿti◊ üs tün den<br />
agalyk et me gi we onu◊ Sa ud Arabystany<br />
na hem-de Pars aÿlagyn daky ki çiräk<br />
döwlet le re salÿan howpy Bir leΔen ≈tatlary◊<br />
bäh bit le ri ne-de howp abandyrdy,<br />
sebäbi AB≈ we umu man Gün ba tar, nebit<br />
üp jün çi li gi ze rarly bu se bi te ga raΔly<br />
bo lup durÿardy lar.<br />
Pre zi dent BuΔ Yragy◊ bu he re ket leri<br />
ni ÿaz gardy we haÿal etmän hem-de<br />
hök many su rat da goΔunyny çy kar magy<br />
on dan ta lap et di. BMG-ny◊ Howpsuzlyk<br />
ge◊eΔi ni◊ no bat dan daΔary mejli<br />
si Yragy◊ he re ket le ri ni ÿaz garyp, o◊a<br />
garΔy bi ragyz dan ses ber di, haÿal etmän,<br />
atyΔygy bes et me gi we Kuweÿt den yrak<br />
goΔun laryny◊ çy karyl magyny ta lap et di.<br />
Yrak awgust da Kuweÿti basyp<br />
alÿandygyny yg lan et di, ol ÿerdäki ähli<br />
daΔary ÿurt il çi ha na laryny ÿap magy<br />
buÿurdy we gi rew hök mün de Kuweÿtdäki<br />
ame ri kan we i◊lis raÿat laryny ele saldy.<br />
Awgusty◊ 8-in de Pre zi dent BuΔ milli<br />
te lewi de niÿe ar kaly çykyΔ edip, ameri<br />
kan goΔun laryny◊ Ÿakyn Gün do ga ra<br />
gi ri zilÿän di gi ni aÿtdy. So◊ra Pre zi dent<br />
Ÿewro pa, Aziÿa we Af ri ka ÿurt laryny◊,<br />
Δeÿle-de Ÿakyn Gün do gary◊ ÿa ragly<br />
güÿç le ri ni bir leΔdirÿän, häzir ki za manda<br />
de◊i-taÿy bol madyk harby we syÿasy<br />
birleΔmäni döretmäge giriΔdi.<br />
Yrak Kuweÿte gi ren den so◊, birnäçe<br />
hepdäni◊ dowamyn da BMG-ny◊ Howpsuzlyk<br />
ge◊eΔi Yragy◊ basy balyjylyk here<br />
ket le ri ni ÿaz garÿan hem-de o◊a garΔy<br />
gi◊ ykdy sady tem mi çäre le ri ulan magy<br />
ta lap edÿän 12 sany ka rar ka bul et di.<br />
Noÿabry◊ 29-yn da ka bul edi len 12-<br />
nji Ka rar Yrak 1991-n ji ÿyly◊ 15-n ji<br />
ÿanwary na çen li Kuweÿt den öz goΔun-
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
laryny çy kar madyk ÿag daÿyn da, BMGny◊<br />
ag zasy bo lan ÿurt lary◊ goΔun laryny<br />
ulan magy ma kul lady. Täze ame ri kansowet<br />
gat naΔyk lary BMG-ny◊ Yragy◊<br />
ço zuΔuny sak la ma ga gö nük di ri len here<br />
ket le ri üçin amatly Δert dö ret di. ≈u iki<br />
ÿur du◊ arasyn da täze dost lukly yla laΔyk<br />
bol madyk bol sady, BMG Yra ga garΔy<br />
harby he re ket le re hiç ha çan ygtyÿar bermez<br />
di.<br />
Kong res ag za lary Pars aÿlagyn daky<br />
dartgynlylygy pa ra hatçylykly ÿol bi len<br />
çöz mek üçin müm kin bo lan äh li çärele<br />
ri gör me gi haÿyΔ edip, Pre zi dent BuΔa<br />
we hal ka ra bir leΔme le ri ne açyk ÿüz lendi<br />
ler. Bu ÿüz lenmäni◊ a◊yrsyn da AB≈ny◊<br />
BaΔka nunyny◊ düz gü ni boÿun ça<br />
uruΔ yg lan et mek hu kugyny◊ ka nun<br />
çy karyjy häki miÿe te de giΔli di gi ni◊ ÿatla<br />
masy durÿardy. BaΔga bir ta rap dan<br />
aÿdy lan da, XX asyry◊ ikin ji ÿarymynda<br />
AB≈ Kong re si◊ res mi ygtyÿaryny<br />
al man, en çe me ge zek harby he re ket le re<br />
gat naΔypdy, my sal üçin, Wet nam urΔy<br />
Δo lary◊ bi ri dir. Kong re si◊ käbir ag zalary<br />
BuΔu◊ urΔy baΔla maz dan ö◊, Kongre<br />
si◊ gol dawyny al malydygyny aÿtdylar.<br />
Beÿle ki ler bol sa, mu◊a ga ra maz dan,<br />
Kong re si◊ haky kat da uruΔ yg lan et me gi◊<br />
jo gapkär çi li gi ni öz üs tü ne al mak däl-de,<br />
AB≈-ny◊ urΔy alyp bar maly ÿe ri, wagty<br />
we Δert le ri ba ra da aÿt mak is leÿän di gi ni<br />
nyg tady lar.<br />
1991-n ji ÿyly◊ 12-n ji ÿanwaryn da<br />
i◊ so◊ky ber len möh le te 3 gün ga landa,<br />
Kong res Pre zi dent BuΔa so◊ky el li<br />
ÿyly◊ için de hiç pre zi den te be ril me dik<br />
uruΔ yg lan etmäge äh li gi◊ ygtyÿarlyklary<br />
ber di.<br />
UruΔ BMG ta rapyn dan kes git le nen<br />
so◊ky möh let ta mam la nan dan so◊, 24<br />
sa gat geçmänkä baΔlandy. AB≈-ny◊,<br />
Beÿik Bri ta niÿany◊, Fran siÿany◊, Saud<br />
Arabys tanyny◊ we Kuweÿti◊ harby<br />
güÿç le ri bir leΔdi ril di, AB≈-ny◊ ÿolbaΔçylygyn<br />
da bir aÿdan sähel çe köp<br />
wag ta çe ken howa dan weÿran edi ji<br />
bom ba la mak bi len, Kuweÿti azat et mek<br />
ug run daky iΔ Δowu na boldy. Howa hüjüm<br />
le ri gury ÿer den bro ne tank lary◊ we<br />
howa de sant pyÿa da goΔun bö lüm le ri ni◊<br />
Kuweÿti◊ we Yragy◊ üs tü ne çoz magy<br />
bi len dowam et di ril di. Uly tiz li ge, çakgan<br />
manÿowra we ok atyΔ kuwwaty na<br />
eÿe bo lan ÿa ran goΔun lar bary-ÿogy 100<br />
sa gady◊ için de yrak goΔunyny der bidagyn<br />
et di ler.<br />
AB≈ we onu◊ ÿa ran lary ö◊le rin de<br />
goÿan we zi pe le ri ni ber jaÿ et di ler, emma<br />
we lin bu doly ÿe◊iΔ däl di. Sad dam<br />
Hu seÿn häki miÿet baΔyn da galypdy we<br />
harby he re ket ler gu ta ran dan so◊, demir<br />
gazyk daky kürt le ri◊ we gü nor tadaky<br />
Δaÿy mu sul man lary◊ goz ga la◊yny<br />
ga zaply ÿatyrdy. Yragy◊ bil geΔleÿin<br />
ÿa kan ÿüz ler çe ne bit guÿu laryny◊<br />
ÿangyn lary 1991-n ji ÿyly◊ noÿabryn da<br />
sön dü rilÿänçä sak landy. Sad damy◊ düzgü<br />
ni, BMG-ny◊ Howp suzlyk ge◊eΔi ni◊<br />
ka rar laryny ber jaÿ edip, Yrak da köp çülik<br />
leÿin gyryΔ ÿa rag laryny◊, Δol san da<br />
ÿad ro ÿa ragyny ön dürÿän des ga lary◊ we<br />
hi mi ki ÿa rag lary◊ uly gor laryny◊ ÿerleΔen<br />
ÿer le ri ni bi lip, olary ÿok et me gi◊<br />
üs tün de iΔleÿän BMG-ny◊ ins pek torlary<br />
na päs gel çi lik dö redÿär di.<br />
Her ni çik-de bol sa, Pars aÿlagyndaky<br />
uruΔ Bir leΔen ≈tat la ra arap döwletle<br />
ri ni◊, Ys raÿyly◊ we Pa les ti nany◊ wekil<br />
le ri ni, se bit de so◊y bi len dowamly<br />
pa ra hatçyly ga ge ti rip bil jek çylΔyrymly<br />
me se le le ri◊ birnäçe si boÿun ça gö nümel<br />
gep leΔik le re baΔla ma ga yr mak üçin<br />
müm kin çi lik ber di. Gep leΔik ler 1991-n ji<br />
ÿyly◊ 30-njy oktÿabryn da Is pa niÿany◊<br />
paÿtagty Mad rid de baΔlandy. Öz nobatyn<br />
da, bu gep leΔik ler Norwe giÿa daky<br />
giz lin gep leΔik le ri◊ baΔlan magy na esas<br />
boldy. Norwe giÿa daky gep leΔik ler bol sa<br />
Ys raÿyly◊ we Pa les ti nany azat ediΔ gura<br />
masyny◊ arasyn da taryhy yla laΔygy◊<br />
bag laΔyl magy na alyp bardy, bu yla laΔy-
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
ga 1993-n ji ÿyly◊ 13-n ji sentÿabryn da<br />
Ak Tam da gol çe kil di.<br />
PA NA MA WE NAF TA<br />
Pre zi dent ge ne ral Ma nu el An to nio<br />
Norÿe gany◊ dik ta tor düz gü ni ni ag darmak<br />
mak sady bi len 1989-njy ÿyly◊ 20-<br />
n ji de kabryn da ame ri kan goΔun laryny<br />
Pa na ma gi riz mek üçin Kong re si◊ iki partiÿasyny◊<br />
hem gol dawyny aldy. 1980-<br />
nji ÿyl lar da neΔe mad da laryny ulan mak<br />
ÿo kanç ke se le öwrül di we Pre zi dent BuΔ<br />
„neΔe mad da lary na garΔy urΔy” içer ki<br />
syÿa satyny◊ esasy we zi pe si edip goÿdy.<br />
AB≈-da Norÿe gany◊ neΔe ga çakçylygyna<br />
gat naΔÿandygyny◊ su but na masy<br />
bardy, Δo nu◊ üçin-de güÿç bi len gir mek<br />
ar kaly ony kazyÿe te çek mek is le di ler.<br />
Ÿö ne baΔga-da sebäp ler bardy. BuΔu◊<br />
mak sat laryny◊ bi ri Norÿe gany Gil ler mo<br />
En da rany◊ ÿol baΔçylygyn daky hö kü met<br />
bi len çalyΔmakdy. Gil ler mo En da ra prezi<br />
dent saÿlawlaryn da üs tün çykypdy,<br />
ÿö ne Norÿe ga bu saÿlawlary güÿç süz<br />
ha sap et di. ≈eÿle-de, BuΔ Ame ri kany◊<br />
raÿat laryny go ra mak, ÿurt da de mok ratiÿany<br />
di kelt mek, Pa na ma ka nalyny◊<br />
ka daly iΔle me gi ni üp jün et mek üçin,<br />
Pa na ma goΔun gi ri zen di gi ni ha barçyla<br />
ra aÿtdy. I◊ so◊un da Norÿe ga ameri<br />
kan häki miÿet le ri ne meÿle tin lik bilen<br />
boÿun eg di, Δon dan so◊ ol Flo ri da<br />
Δtatyny◊ maÿa mi Δähe rindäki AB≈-ny◊<br />
fe de ral kazyÿe tin de neΔe mad da laryny◊<br />
söwdasyn da we ta la◊çylyk da günäkär<br />
edi lip, jo gapkär çi li ge çe kil di.<br />
BuΔu◊ eda ra ediΔ diwany AB≈-ny◊,<br />
Mek si kany◊ we Ka na dany◊ arasyn da Erkin<br />
Söwda ba ra da De mir gazyk Ame ri ka<br />
Yla laΔygyny (NAF TA) bag laΔmak ba rada<br />
gep leΔik le re baΔlap, ykdy sady pu dakdaky<br />
ö◊e gi diΔlik le ri belläp geç di. Klintony◊<br />
eda ra ediΔ diwanyn da NAF TA-ny<br />
ma kul la mak ba ra da gyz ga la◊ly çe kiΔmeler<br />
bo lup geç di. Kär deΔler ar ka laΔyk lary<br />
AB≈-ny◊ haryt laryny◊ bäs deΔli gin den<br />
çe kinÿär di ler, eko log lary bol sa se na gat<br />
zi bil le ri bi len daΔky gurΔawy◊ ha pa lanmak<br />
me se le si tol gundyrÿardy. BuΔu◊ we<br />
Klin tony◊ eda ra ediΔ diwan lary, mu◊a<br />
ga ra maz dan, NAF TA-ny◊ ar zan harytdyr<br />
hyz mat lar bi len üp jün et je gi ni hemde<br />
bu üç döwle ti◊ se na gatyny◊ dünÿä<br />
ba zaryn da bäs leΔmek ukybyny artdyrjakdygyny<br />
nyg taÿÿardy lar. 1993-n ji<br />
ÿyly◊ ahyryn da gyz ga la◊ly çe kiΔme lerden<br />
so◊ Kong res ta rapyn dan ma kul la nan<br />
NAF TA köp ler äh li Gün ba tar ÿarymΔarda<br />
er kin söwda ul gamy na ge ti rip bil jek<br />
ge le jekdäki söwda yla laΔyk laryny◊ synag<br />
meÿdany hök mün de ga raÿardy lar.<br />
1992-NJI ŸYLY÷ PREZIDENT<br />
SAŸLAWLARY<br />
1992-n ji ÿyl daky pre zi dent<br />
saÿlawlaryny◊ go laÿlaΔmagy bi len ameri<br />
kaly lar öz le ri ni dört ÿyl mun dan ö◊<br />
göz ö◊ü ne hem ge ti rip bol madyk de reje<br />
de öz ge ren dünÿäde gör dü ler. „Sowuk<br />
urΔu◊” bel li bo lan ala mat lary – Berlin<br />
diwaryn dan baΔlap, my da ma doly<br />
söweΔje◊ taÿÿarlygyn da du ran se bi tara<br />
ra ke ta la ra we bom ba atyjy la ra çen li<br />
bary ÿok edi lip di. Gün do gar Ÿewro pa<br />
azat bo lupdy, Sowet Soÿuzy dar gapdy,<br />
iki Ger ma niÿa bir leΔip di, arap lar we ysraÿylly<br />
lar gö ni gep leΔik le re baΔlapdy lar,<br />
ÿad ro urΔuny◊ howpy bol sa ep-es li pese<br />
lip di. Bu lar, ha ma la, taryhy◊ bir beÿik<br />
jil di ta mam lanyp, täze si baΔlan ÿaly bolup<br />
gö rün di.<br />
Öz ÿurt laryn da we li ame ri kaly lar<br />
o diÿen ynamly däl di ler, olar Δol bir<br />
kök uran me se le ler bi len çaknyΔmaly<br />
bolÿardy lar. Pars aÿlagyn daky urΔu◊ tamam<br />
lan magy my nasy bet li baÿramçylyklar<br />
we da ba ra lar gu ta ran des si ne, 1980-<br />
n ji ÿyl lary◊ baΔlaryn dan bäri i◊ çu◊◊ur<br />
ykdy sady pe se gaçyΔ tu tuΔ AB≈-ny eÿele<br />
di. Ge çen ÿyl lar da „gök ÿa kaly lar”,
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
ÿagny se na gat iΔçi le ri köp zyÿan çe ken<br />
bol sa lar, in di or ta ÿol baΔçylyk we zi pele<br />
ri ni eÿe leÿän „ak ÿa kaly lary◊”, ÿagny<br />
eda ra iΔgär le ri ni◊ arasyn da hem iΔsizlik<br />
artdy. 1992-n ji ÿyl da ÿag daÿ gowulaΔma<br />
ga baΔlady, em ma ykdy sady ösüΔ<br />
i◊◊än ujypsyzdy we ÿur du◊ köp et raplary<br />
he ni ze çen li pe se gaçyΔa höt de gelip<br />
bil meÿär di. Üs te si ne-de, saglygy<br />
go raÿyΔ üçin edilÿän çyk dajy lary◊ köpel<br />
me gi sebäp li, äh li Δtat la ra de giΔli bolan<br />
bü je ti◊ ÿet mez çi li gi ni◊ art magyny<br />
dowam edÿär di. Köp ame ri kaly lar özle<br />
ri ni◊ gel je gi ne doly umytsyzlyk bi len<br />
ga raÿardy, olar öz ÿurt lary nädogry ÿoldan<br />
barÿar diÿip ha sap edÿär di ler.<br />
Kon serwa tiw ¤ur na list Pat rik Bÿuka<br />
nan ta rapyn dan olary◊ iΔi ni◊ tankytla<br />
nandygy na ga ra maz dan, Res pub li kaçy<br />
par tiÿa dan pre zi dent li ge BuΔ, wi se-p rezi<br />
dent li ge bol sa Den Ku eÿli gaÿta dan<br />
hö dür len di. De mok ra tik par tiÿa dan Arkan<br />
zasy◊ gu ber na tory Bil Klin ton öz<br />
par tiÿasyny◊ beÿle ki bir to par da laΔgärle<br />
ri ni gysyp çy kardy. Wi se-p re zi dentli<br />
ge da laΔgär edip ol Ten ne si Δtatyn dan<br />
bo lan se na tor Al Gory saÿlap aldy. Al<br />
Gor Kong res de daΔky gurΔawy◊ i◊ sowatly<br />
we di lewar go raÿjysy hök mün de<br />
hem me ler ta rapyn dan yk rar edil di.<br />
≈ol bir wagt da ykdy sadyÿe ti◊ ÿagdaÿyny<br />
ame ri kaly lary◊ i◊◊än ala da etme<br />
gi AB≈-ny◊ pre zi dent li gi ne meΔhur<br />
ga raΔsyz da laΔgäri◊ – gurply te hasly<br />
te le ke çi Ros Pe rony◊ hö dür len me gi ne<br />
ÿar dam et di. Kompÿu ter sat mak dan we<br />
mag lu mat lary iΔläp taÿÿar la mak dan ummasyz<br />
baÿlyk top lan Pe ro, waΔing tonly<br />
ÿol baΔçy lary◊ ykdy sady kynçylyk la ra,<br />
il kin ji no bat da, bü jet ÿet mez çi li gi ne hötde<br />
gel me gi baΔar maÿandyk lary na parhsyz<br />
ga rap bil meÿär di. Onu◊ kö mek çi le ri<br />
ÿur du◊ 50 Δtatyny◊ äh li sin den Pe rony<br />
pre zi dent li ge da laΔgär le ri◊ sa nawy na<br />
goΔdur mak üçin saÿlawçy lary◊ ÿe ter lik<br />
muk dar daky go luny ÿyg nady lar. Iÿul<br />
aÿyn da öz da laΔgär li gi ni aÿyr mak, güÿzde<br />
ÿe ne-de ony di kelt mek bi len ol hakykat<br />
da özü ni ÿe◊iΔ ga zan mak müm kin çili<br />
gin den mah rum eden-de bol sa, onu◊<br />
saÿlaw möwsü mü ne gat naΔmagyny◊<br />
özi hem möwsüm de ykdy sady me se lele<br />
ri◊ mil li mas la haty◊ mer ke zin de bolmagyny<br />
üp jün et di.<br />
AB≈-da geçÿän her bir pre zi dent<br />
saÿlawlary me se le le ri◊, da laΔgäri◊<br />
keΔbi ni◊ we Δahsyÿet lik a◊yÿe ti ni◊ utgaΔmagydyr.<br />
≈o nu◊ üçin-de, mil li mese<br />
le le re we da laΔgär le ri◊ ab raÿlary na<br />
ÿo kary üns ber len di gi ne ga ra maz dan,<br />
1992-n ji ÿyly◊ saÿlawlary-da üÿt geΔik<br />
bol mady. Täze den saÿlan mak üçin BuΔ,<br />
adat ça häki miÿet baΔyn da du ran lary◊<br />
ulanÿan oÿ-pi kir le rin den peÿda landy,<br />
ÿagny ol öz tej ri be si ne we köp çü li gi◊<br />
ynamy na daÿandy. Saÿlawlary◊ ö◊üsyrasyn<br />
daky möwsüm, haky kat da, ne sil leri◊<br />
gö reΔi ne öwrül di. AltmyΔ se kiz ÿaΔly<br />
Jorj BuΔ, me ge rem, AB≈-ny◊ Ikin ji Jahan<br />
urΔu na gat naΔan i◊ so◊ky Pre zi den ti<br />
bo lan bol sa ge rek, onu◊ juwan bäs deΔi<br />
46 ÿaΔly Bil Klin ton bol sa hiç ha çan<br />
goΔun da gul luk et me dik we Wet namdaky<br />
urΔu◊ garΔysy na närazylyk he reket<br />
le ri ne gat naΔan adam. Öz pre zi dentlik<br />
we baΔ ser ker de lik tej ri be si ne aΔa<br />
ba ha be rip, BuΔ Klin tony paÿhassyz hem<br />
gowΔak erk li adam hök mün de häsiÿetlen<br />
dirÿän di gi ni ÿa◊zytdy.<br />
Klin ton öz saÿlaw möwsü mi ni köne,<br />
saÿlaw syÿa satyn da sy nag dan geçen<br />
usul da – öz ge riΔlik le re çagyryΔy<br />
ulan mak esasyn da gur nady. ŸaΔlygynda<br />
Klin to na Pre zi dent Ken ne di bi len<br />
duΔuΔmak miÿes ser edip di we 30 ÿyl dan<br />
so◊ onu◊ di lewarlygyny nus ga edin mek<br />
bilen, Kennedini◊ 1960-njy ÿyly◊ saÿlaw<br />
möwsü mün de alyp ba ran syÿa saty na<br />
eÿe rip, ol ame ri kaly lary öz ge riΔlik le re<br />
paÿhasly çemeleΔmeklige çagyrdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Ar kan zas Δtatyn da 12 ÿyl gu ber na tor<br />
bo lan Klin ton ykdy sady ösüΔ, bi lim we<br />
saglygy sak laÿyΔ me se le le ri ni çöz mekde<br />
öz tej ri be si ne salgy lanyp bil di. Bu<br />
me se le ler, jemgyÿet çi lik pi ki ri ni◊ jogap<br />
laryny◊ gör ke ziΔi ne görä, Pre zi dent<br />
BuΔu◊ i◊ gowΔak ÿer le ri boldy. Eger<br />
BuΔ pes salgyt la ra we azaldy lan döwlet<br />
ha ra jat lary na esas la nan ykdy sady maksat<br />
na masyny tek lip eden bol sa, Klin ton<br />
gurp lu lar dan alynÿan salgyt lary artdyrmagy<br />
we bi lim, ulag we ara gat naΔyk ulgamy<br />
üçin maÿa goÿum lary kö pelt me gi<br />
tek lip et di, olar bol sa öz ge ze gin de öndü<br />
ri ji li ge we ykdy sady ösüΔe iter gi berer,<br />
diÿmek, ne ti je de bü jet ÿet mez çi li gini<br />
pe sel der diÿip ha sap et di. Klin tony◊<br />
saglygy go raÿyΔ üçin edilÿän çyk dajyla<br />
ra gö zeg çi lik et mek tek li bi fe de ral<br />
hö kü me ti◊ saglygy go raÿyΔ üçin edÿän<br />
ha ra jat laryny BuΔu◊ka ga ran da, has köp<br />
muk dar da artdyr ma ga çagyrÿardy.<br />
Klin ton saÿlaw möwsü mü ni◊ gi diΔinde-de,<br />
oktÿabr aÿyn da Pre zi dent BuΔ we<br />
Ros Pe ro bi len bo lan üç tapgyrly te lewizi<br />
on çe kiΔme ler de-de jemgyÿe ti öz geriΔlik<br />
le re üs tün lik li taÿÿar lady. Noÿabr<br />
aÿyny◊ 3-ün de Bil Klin ton saÿlawçy sesi<br />
ni◊ di◊e 43 gö te ri mi ni alandygy na gara<br />
maz dan, üs tün çykyp, AB≈-ny◊ 42-n ji<br />
Pre zi den ti boldy.<br />
SÖZSO÷Y<br />
Özü ni◊ ösüΔi ni At lan ti ka ke naryny<br />
ÿa ka lap otu ran nämälim hem aÿry-aÿry<br />
ko lo niÿa lar dan baΔlan Bir leΔen ≈tat lar<br />
ajaÿyp taryhy ÿoly geç di. Ÿazyjy Ben<br />
Wat ten ber gi◊ söz le ri ne görä, Bir leΔen<br />
≈tat lar, haky kat da, ÿer to ga lagyny◊ ähli<br />
mil le tin den we et ni ki to par laryn dan<br />
yba rat 250 mil li ona go laÿ ilatly „bi rin ji<br />
bü tin dünÿä mil le ti ne” öwrül di. Bu ÿurtda<br />
äh li zat – ykdy sadyÿet, teh no lo giÿa,<br />
me de niÿet, de mog ra fik we dur muΔy<br />
to par-da my da ma he re ket de, my dama<br />
ösüΔde dir. AB≈ köp lenç öza ra baglanyΔykly<br />
dünÿämizdäki beÿle ki ÿurt lara<br />
we halk la ra so◊ra hök man ÿaÿraÿan<br />
öz ge riΔlik le ri◊ we kämil leΔdi ri liΔi◊ habarçysy<br />
bolÿar.<br />
Mun dan baΔga-da, Bir leΔen ≈tat lar<br />
öz le ri ni◊ dö re di len wagtyn dan dowam<br />
et di rip gelÿän yzy gi der lik duÿgusyny,<br />
esasy mil li gym matlyk lar top lumyny<br />
he niz sak lap, ola ra uÿup gelÿär. Bu lar<br />
Δahsyÿe ti◊ azatlygy na we de mok ra tik<br />
hö kü me te bo lan ynamy, jemgyÿe ti◊ äh li<br />
ag za lary na ykdy sady müm kin çi lik le ri◊<br />
be ril me li di gi ni◊ we ö◊e gi diΔli gi◊ zerurlygyny<br />
öz içi ne alÿar lar. In di, ha çanda<br />
ÿurt we bü tin dünÿä täze ÿüzÿyllygy◊<br />
täsin derwe ze si ne go laÿlaΔan wagtyn da,<br />
Bir leΔen ≈tat lary◊ mun dan bu ÿanky wezi<br />
pe si – bu baÿ we joΔgunly taryhy◊ mirasy<br />
bo lan azatlyk dan, de mok ra tiÿa dan<br />
we amatly müm kin çi lik ler den yba rat bolan<br />
mil li gym matlyk lary◊ go ral magyny<br />
we mun dan beÿläk ös dü ril me gi ni üp jün<br />
et mek bo lar. 9
13-N JI BAP: XXI ASY RA GA DAM<br />
ÜÇÜN JI PAR TIŸA WE GA RA≈SYZ DA LA≈GÄR LER<br />
Bir leΔen ≈tat lar, adat ça, iki par tiÿa ul gamly ÿurt ha sap lanÿar. Haky kat da, ol Δeÿle-de:<br />
1852-n ji ÿyl dan bäri her ÿyl Ak Tam daky be lent we zipäni ÿa de mok rat ÿa-da res pub li kaçy<br />
eÿe leÿär. ≈ol bir wagt da ÿurt da ÿyl lary◊ dowamyn da dörän üçün ji we ki çi par tiÿa lary◊<br />
bir gi de ni he re ket edÿär. My sal üçin, 1992-n ji ÿyl daky pre zi dent saÿlawlary na 58 par tiÿa<br />
hödürlendi. Olary◊ arasynda Apatiÿa partiÿasy, Yza seredÿänleri◊ partiÿasy, Nÿu-Mehikony◊<br />
Ga da gan edi ji par tiÿasy, TiΔi◊ Ga raΔsyz raÿat lary par tiÿasy we Wer monty◊ Salgyt<br />
tö leÿji ler par tiÿasy ÿaly ge◊ par tiÿa lar hem bar.<br />
Umu man, üçün ji par tiÿa lar haÿsy hem bol sa bir ÿa-da birnäçe anyk me seläni◊ daΔynda<br />
jem lenÿär ler. Olar üs tün lik ga zan mak üçin höwes dö re di ji ÿol baΔçyny◊ bol magy hökman<br />
diÿip ha sap laÿar lar. Pre zi dent saÿlawlaryn da olar ÿe◊Δi umyt etmän, esa san, saÿlaw<br />
möwsü mi ni öz syÿasy we dur muΔ bäh bit le ri ni yg lan et mek üçin peÿda lanÿar lar.<br />
Te odor Ruzwelt. Bu ÿüzÿyllyk da üçün ji par tiÿa dan i◊ Δowly da laΔgär res pub li kaçy<br />
par tiÿa dan ö◊ki Pre zi dent Te odor Ruzwelt boldy. Onu◊ prog res siw ÿa-da Bul-Muz partiÿasy<br />
1912-n ji ÿyl daky saÿlawlar da ses le ri◊ 27,4 gö te ri mi ni aldy. Res pub li kaçy partiÿany◊<br />
prog res siw ga naty Ruzwel ti◊ özü ne orun tu tar hök mün de saÿlan Pre zi den ti<br />
Wilÿam Goward Taft dan göwni ge çip, 1912-n ji ÿyl daky saÿlawla ra özü ni hö dür lemäge<br />
Ruzwel ti yrdy. Ol hem Δony et di we da laΔgär hö dür le mek boÿun ça il kin ji ses be riΔlik de<br />
Taft dan üs tün çykdy, em ma, Δeÿle-de bol sa, par tiÿa maΔyny Tafty◊ elin de di we ol özü ni◊<br />
hö dür len me gi ni ga zandy.<br />
≈ondan so◊ Ruzwelti◊ tarapdarlary partiÿadan bölündiler we progressiw partiÿasyny<br />
dö ret di ler. Özü ni ame ri kan su guny – Bul-Muz ÿaly (par tiÿany◊ meΔhur ady-da Δun dan<br />
ge lip çykÿar) sagdyn ha sap lan Ruzwel ti◊ saÿlaw möwsü mün de ö◊e sü ren mowzuk lary<br />
„u l y t e l e k i ç i l i g e”, aÿa l l a r a s aÿl aw hu k u g y n y b e r m e g i , d u r nu k l y g i r d e j i s a l g yd y, P a n a m a<br />
ka nalyny we daΔky gurΔawy go ra magy ka da laΔdyr mak boldy. Ol Tafty ar kaÿyn ÿe◊ip<br />
bilÿär di. Em ma, mu◊a ga ra maz dan, ol res pub li kaçy par tiÿany böl mek bi len, diÿmek sesle<br />
ri◊ bö lün me gi bi len, de mok ra tik par tiÿa dan da laΔgär Wud row Wil sony◊ saÿlawlar da<br />
ÿe◊me gi ne kö mek et di.<br />
Sosialistler. Sosialistik partiÿa hem 1912-nji ÿylda umumy sesleri◊ 6 göterimini alyp,<br />
öz meΔhurlygyny◊ ÿo kary de re je si ne ÿet di. Onu◊ da laΔgäri Ÿu jin Debs Δol ÿyl 900 mü◊den<br />
gowrak ses aldy. Ol ulag we ara gat naΔyk ul gamy na to par laÿyn eÿe lik et mek li gi, iΔ gü nü ni<br />
gysgaltmagy we iΔsizligi azaltmak üçin, jemgyÿetçilik iΔleri◊ taslamalaryny goldap çykyΔ<br />
etdi. Birinji Jahan urΔy döwründe halky gozgala◊a öjükdireni üçin, tussag edilen Debs<br />
1920-n ji ÿyly◊ saÿlaw möwsü mi ni öz tus sag lar sak lanÿan otagyn dan alyp bardy, ÿö ne<br />
ol we onu ◊ Δ ä g i r t l e r i 1912 - n j i ÿ yl y ◊ n e t i j e si n i g aÿ t a l ap b i l m e d i l e r.<br />
Ro bert La Fol let. Beÿle ki prog res çi se na tor Ro bert La Fol let di, ol 1924-n ji ÿyl da bo lan<br />
s aÿl awl a r d a s e s l e r i ◊ 16,6 gö t e r i m i n i a l d y. D aÿh a n l a r y ◊ we s e n a g at i Δ ç i l e r i n i ◊ b ä h b i t l e r i n i<br />
go raÿjy we uly te le ke çi li gi◊ ganym duΔmany bo lan La Fol let Bi rin ji Ja han urΔun dan so◊<br />
prog res çi ler par tiÿasyny täze den dö ret mek li gi◊ esasy „ö◊e sü rü ji güÿji” bo lupdy. Daÿhanlary◊<br />
we iΔçi le ri◊, Δeÿle-de so si alist le ri◊ we Ruzwel ti◊ Bul-Muz par tiÿasyny◊ galyndylaryny◊<br />
goldamagynda LaFollet saÿlaw möwsümüni alyp bardy hem-de saÿlawçylara<br />
ÿur du◊ de mirÿol laryny we te bigy baÿlyk laryny mil li leΔdir me gi wa da et di. Ol, Δeÿle-de,<br />
gurply lar dan alynÿan salgydy artdyr magy we to par laÿyn Δert na ma lar bag laΔmak hukugyny<br />
gol dady. Käbir se bit lerdäki örän gowy gör ke zi ji le re ga ra maz dan, ol di◊e öz Δtaty<br />
bolan Wiskonsinde üstün çykdy.
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
Gen ri Wol las. Prog res siw par tiÿa öz iΔi ne 1948-n ji ÿyl da ö◊ki oba ho jalyk mi nist ri<br />
we F r a n k l i n Ru z wel t i ◊ or u n b a s a r y G e n r i Wol l a s y d a l a Δ g ä r l i g e hö d ü r l e m e k b i l e n t ä z e d e n<br />
baΔlady. Ol gys ga wagtlyk Gar ri Tru meny◊ pre zi dent lik eden döwrün de söwda mi nist ri<br />
boldy we Sowet Soÿuzy ba bat da Tru meny◊ nuk daÿna zary na garΔylyk gör ke ze ni üçin,<br />
wezipesinden çetleΔdirildi. 1948-nji ÿyldaky saÿlaw möwsümini Wollas „sowuk urΔa”<br />
garΔy, MarΔaly◊ meÿil na masy na we uly te le ke çi li ge garΔy alyp bardy. Ol, Δeÿle-de, garaÿagyz<br />
lary◊ we aÿal lary◊ kem si dil me gi ne garΔy çykyΔ et di, iΔ hakyny◊ pes de re je si ni◊<br />
kesgitlenmegi ugrunda göreΔdi we Wekiller palatasyny◊ amerikan däl hereketler boÿunça<br />
to paryny ÿatyr ma ga çagyrdy. Onu◊ da laΔgär li gi ni gol dan AB≈-ny◊ kom mu nis tik partiÿasyndan<br />
ÿüz öwürmegini◊ netijesinde onu◊ abraÿy we meΔhurlygy pese gaçdy we<br />
ol umumy se si◊ bary-ÿogy 2,4-den gowrak gö te ri mi ni aldy.<br />
Dik sik rat lar. ≈ol muk dar daky se si ≈tat lary◊ Hu kuk lary ÿa-da Dik sik rat par tiÿasy<br />
aldy. O◊a Günorta Karolinany◊ gubernatory Strom Turmand ÿolbaΔçylyk edÿärdi. Progres<br />
çi ler ÿaly, dik sik rat lar de mok rat lar dan 1948-n ji ÿyl da bö lü nip aÿryldy lar. Em ma olary◊<br />
garΔy to pa ra geç me gi ne Tru meny◊ „sowuk uruΔ” syÿa satyny alyp bar magy däl-de, onu◊<br />
raÿat hukuklaryna bolan garaÿΔy sebäp bolupdy. Ol Δtatlary◊ hukugy ugrundaky partiÿa<br />
at landyryl sa-da, haky kat da par tiÿany◊ esasy mak sady jyns kem sit me le ri ni we ol kemsitmeleri<br />
goldaÿan „Jim Krowy◊” garaÿagyzlary◊ hukuklaryny çäklendirmek baradaky<br />
ka nun lary dowam et mek bo lup durÿardy.<br />
Jorj Wol las. 1960-njy ÿyl lar daky jyns pa razlyk we dur muΔ bi düz gün çi lik le ri ÿe ne-de<br />
bir jyns pa raz gü nor ta Δtaty◊ gu ber na tory Jorj Wol la sa köp çü li gi◊ ün sü ni özü ne çekmäge<br />
ÿar dam et di. Raÿat hu kuk laryny, azatlygy we fe de ral hö kü me ti ÿi ti tankyt la mak bi len,<br />
Wol las öz daΔy na ÿa ran laryny top lady. 1968-n ji ÿyl da ol Ame ri kany◊ Ga raΔsyz partiÿasyny<br />
esas landyryp, Ala ba ma Δtatyn da Mont go me ri Δähe rin de Δtaty◊ ka nun çy karyjy<br />
häkimiÿetini◊ binasyndan saÿlaw möwsümüni geçirip, umumy prezidentlik sesini◊<br />
13,5 gö te ri mi ni aldy.<br />
Ross Pe ro. Her üçün ji par tiÿa esasy iki syÿasy par tiÿa dan we fe de ral hö kü met den<br />
halky◊ nägi le lik le ri ni peÿda lan ma ga çalyΔÿar. Mu◊a ga ra maz dan, taryh da birnäçe ge zek<br />
ÿag daÿ 1992-n ji ÿyl daky saÿlawlar da bolΔy ÿaly, dartgynly bo lupdy. Te hasy◊ örän baÿ<br />
t e l e ke ç i si P e r on y ◊ Kö p ç ü l i g i ◊ p aÿh a s yl y ykd y s a d y m a k s at n a m a n y we m a l i ÿe j o g ap k ä r -<br />
çi li gi ame ri kan halkyny◊ ö◊ün de aÿdy◊ beÿan ediΔ usuly bardy. Mil li ÿol baΔçy laryny◊<br />
ady na ajy gül kü li eser le ri ÿazyp we öz ykdy sady mak sat na masyny hem me le re düΔnük li<br />
görnüΔde gysgaldyp, Pero a◊satlyk bilen köpçülikleÿin habar beriΔ seriΔdelerini◊ ünsüni<br />
özü ne çek di. Onu◊ „Agzy bir li ge daÿanyp öse li◊!” atly saÿlaw möwsü mi ni alyp barÿan<br />
g u r a m a s y n d a , e s a s a n , m e ÿl e t i n ç i l e r i Δl e ÿä r d i l e r we P e r o ö z h a s ab y n a m a l i ÿe l e Δ d i r ÿä r d i .<br />
Onu◊ rowaçlygyny ÿig renmäge de rek, köp ame ri kan lar onu◊ te le ke çi likdäki üs tün lik le rine,<br />
on da bar bo lan er kin li ge haÿran galÿardy lar. Saÿlaw möwsü mi ni ge çir mek üçin, Pe ro<br />
hiç kim den pul se riΔde si ni so ra maÿardy we hiç ki mi◊ bäh bi di ne ga raΔly däl di.<br />
Pe ro iÿul aÿyn da öz adyny da laΔgär ler sa nawyn dan aÿyrdy. Saÿlawlary◊ baΔla magyna<br />
bir aÿ ga lan da, ol ÿe ne-de goΔdy hem-de 19 mil li on ses aldy. Ame ri kany◊ taryhyn da<br />
üç ü n j i p a r t i ÿa d a n b o l a n d a l a Δ g ä r l e r i ◊ s aÿl awd a g a z a n y l a n s e s l e r i b a b at y n d a , P e r o i ◊<br />
köp ses gazanmagy baΔardy. Sesleri◊ umumy prosent gatnaΔygyna seredeni◊de bolsa,<br />
P e r on y ◊ g a z a n a n n e t i j e si d i ◊ e Ru z wel t i ◊ 1912 - n j i ÿ yl d a k y s aÿl awl a r d a k y gö r ke z i j i si n d e n<br />
so◊ ikin ji ÿer de durdy. 8
AME RI KANY÷ <strong>TARYHY</strong> BOŸUN ÇA<br />
GYS GA ÇA BI B LI OG R A FI ŸA<br />
AHLST ROM, SYD NEY E.<br />
A Re li gi ous His tory of the Ame ri can<br />
Pe op le<br />
Ya le Uni ver sity Press, 1972<br />
AL BA NE SE, CAT HE RI NE<br />
* Ame ri ca: Re li gi ons and Re li gi on<br />
Wadsworth Pub lis hing Co., 1992<br />
AL LEN, FRE DE RICK L.<br />
The Big Chan ge: Ame ri ca Trans forms<br />
It self, 1900–1950<br />
Har per & Row, 1986<br />
AMB RO SE, STEP HEN E.<br />
Ei sen hower (2 vols.)<br />
Vol. 1: Sol di er, Ge ne ral of the Army,<br />
Pre si dent-E lect, 1890–1952<br />
Vol. 2: The Pre si dent<br />
Si mon &<br />
Sc hus ter, 1985<br />
AMB RO SE, STEP HEN E.<br />
Ri se to Glo ba lism: Ame ri can Fo re ign<br />
Po licy sin ce 1938<br />
6th rev. ed.. Vi king Pen gu in, 1991<br />
ASHWORTH, JOHN<br />
Ag ra ri ans & Aris toc rats: Party<br />
Po li ti cal Ide ology in the Uni ted Sta tes,<br />
1837–1846<br />
Camb rid ge Uni ver sity Press, 1987<br />
BAD GER, ANT HONY<br />
The New De al: The Dep res si on Ye ars.<br />
1933–1940<br />
Hill & Wang, 1989<br />
BA ILYN, BER NARD<br />
Fa ces of Re vo lu ti on: Per so na li ti es and<br />
The mes in the St rugg le for Ame ri can<br />
In de pen den ce<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1992<br />
BA ILYN, BER NARD<br />
Ide olo gi cal Ori gins of the Ame ri can<br />
Re vo lu ti on<br />
Har vard Uni ver sity Press, 1967<br />
BA ILYN, BER NARD, RO BERT<br />
DAL LEK, DA VID B. DA VIS, DA VID<br />
H. DO NALD, JOHN L. THO MAS and<br />
GOR DON S. WO OD<br />
The Gre at Re pub lic: A His tory of the<br />
Ame ri can Pe op le<br />
(2 vols.), 3rd ed., DC. He ath, Co., 1985<br />
BAN NER, LO IS W.<br />
Eli za beth Cady Stan ton: A Ra di cal for<br />
Wo man’s Rights<br />
Scott Fo res man, 1987<br />
BE IS NER, RO BERT L.<br />
From the Old Dip lo macy to the New,<br />
1865–1900<br />
2nd ed., Har lan Da vid son, 1986<br />
BER LIN, IRA<br />
Sla ves Wit ho ut Mas ters: The Free Neg ro<br />
in the An te bel lum So uth<br />
New Press NY, 1992<br />
BIL LING TON, RAY A.<br />
The Far Wes tern Fron ti er, 1830–1860<br />
Har per Col lins, 1962<br />
BLUM, JOHN MOR TON<br />
The Prog res si ve Pre si dents: The odo re<br />
Ro ose velt, Wo od row Wil son, Frank lin<br />
D. Ro ose velt, Lyn don B. John son<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1982<br />
BLUM, JOHN MOR TON<br />
V Was for Vic tory: Po li tics and<br />
Ame ri can Cul tu re Du ring World War II<br />
Har co urt Bra ce Jo va no vich, Inc., 1977<br />
* Gaty jiltdäki neΔi ri gör kezÿär
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
BLU MENT HAL, SID NEY AND<br />
THO MAS ED SALL<br />
The Re agan Le gacy: A Na ti on Ad rift<br />
Pant he on Bo oks, 1988<br />
BOD NAR, JOHN<br />
The Transp lan ted: A His tory of<br />
Im mig rants in Ur ban Ame ri ca<br />
In di ana Uni ver sity Press, 1985<br />
BO ORS TIN, DA NI EL J.<br />
* T he Ame ri cans (3 vols.):<br />
Vol. 1: The Co lo ni al Ex pe ri en ce<br />
Vol. 2: The De moc ra tic Ex pe ri en ce<br />
Vol. 3: The Na ti onal Ex pe ri en ce<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1975<br />
BOWEN, CAT HE RI NE DRIN KER<br />
Mi rac le at Phi la delp hia: The Story of<br />
the Cons ti tu ti onal Con ven ti on<br />
Litt le, Brown & Co., 1986<br />
BO YER, PA UL and STE VEN<br />
NIS SEN BA UM<br />
Sa lem Pos ses sed: The So ci al Ori gins of<br />
Witchc raft<br />
Har vard Uni ver sity Press, 1974<br />
BRANCH, TAY LOR<br />
Par ting the Wa ters: Ame ri ca in the King<br />
Ye ars, 1954–1963<br />
Si mon & Sc hus ter, 1989<br />
BRI DEN BA UGH, CARL<br />
Ja mes town, 1544–1699<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1980<br />
BRO DIE, FAWN M.<br />
Ric hard Ni xon: The Sha ping of His<br />
Cha rac ter<br />
Har vard Uni ver sity Press, 1983<br />
BROWN, DEE<br />
Bury My He art at Wo un ded Knee: An<br />
In di an His tory of the Ame ri can West<br />
Henry Holt & Co., 1991<br />
BUR NER, DA VID<br />
John F. Ken nedy and a New Ge ne ra ti on<br />
Scott Fo res man & Co., 1988<br />
CAN NON, LOU<br />
Pre si dent Re agan: The Ro le of a<br />
Li fe ti me<br />
Si mon & Sc hus ter, 1992<br />
CHA FE, WIL LI AM H.<br />
The Un fi nis hed Jo ur ney: Ame ri ca sin ce<br />
World War II<br />
2nd ed., Ox ford Uni ver sity Press, 1991<br />
CHA SE, GIL BERT<br />
* A me ri ca’s Mu sic: From the Pilg rims<br />
to the Pre sent<br />
3rd rev. ed., Uni ver sity of Il li no is Press,<br />
1987<br />
COCH RAN, THO MAS C.<br />
Fron ti ers of Chan ge:<br />
Early In dust ri alism in Ame ri ca<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1981<br />
COTT, NANCY F.<br />
* T he Gro un ding of Mo dern Fe mi nism<br />
Ya le Uni ver sity Press, 1987<br />
CRA VEN, WAY NE AND RIC HARD<br />
MAR TIN<br />
Two Hund red Ye ars of Ame ri can Art:<br />
The Mun son-Wil li ams Proc tor Ins ti tu te<br />
Uni ver sity of Was hing ton Press, 1987<br />
CRA VEN, WES LEY F.<br />
The So ut hern Co lo ni es in the<br />
Se ven te enth Cen tury, 1607–1689<br />
Lo ui si ana Sta te Uni ver sity Press, 1949<br />
DAL LEK, RO BERT<br />
Frank lin D. Ro ose velt and Ame ri can<br />
Fo re ign Po licy, 1932–1945<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1979
AME RI KANY÷ <strong>TARYHY</strong> BOŸUN ÇA GYS GA ÇA BIB LI OG RA FIŸA<br />
DAN GER FI ELD, GE OR GE<br />
The Awa ke ning of Ame ri can<br />
Na ti ona lism, 1815–1828<br />
Har per Col lins, 1965<br />
DEG LER, CARL N.<br />
Out of Our Past: The For ces that<br />
Sha ped Mo dern Ame ri ca<br />
3rd ed., Har per & Row, 1984<br />
DE LO RIA, VI NE Jr.<br />
Ame ri can In di an Po licy in the<br />
Twen ti eth Cen tury<br />
Uni ver sity of Ok la ho ma Press, 1992<br />
DE TOC QU EVIL LE, ALE XIS<br />
(THO MAS BEN DER et al., eds.)<br />
De moc racy in Ame ri ca<br />
McG raw-Hill, Inc., 1981<br />
DE VO TO, BER NARD, ED.<br />
The Jo ur nals of Lewis and Clark<br />
Ho ugh ton Miff lin, 1973<br />
DIG GINS, JOHN P.<br />
Pro ud De ca des: Ame ri ca in<br />
War & Pe ace, 1941–1960<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1989<br />
DIN NERS TE IN, LE ONARD,<br />
RO GER NIC HOLS and DA VID M.<br />
RE IMERS<br />
Na ti ves and St ran gers: Blacks, In di ans<br />
and Im mig rants in Ame ri ca<br />
2nd ed., Ox ford Uni ver sity Press, 1990<br />
DI VI NE, RO BERT<br />
The Cu ban Mis si le Cri sis<br />
2nd rev. ed., Wi ener Pub lis hing, Inc.,<br />
1988<br />
DI VI NE, RO BERT<br />
* E isen hower and Sput nik<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1993<br />
DO UG LASS, FRE DE RICK<br />
The Li fe and Ti mes of Fre de rick<br />
Do ug lass: The Comp le te Au to bi og raphy<br />
Mac mil lan Pub lis hing Co., 1962<br />
DRA PER, THE ODO RE<br />
A Very Thin Li ne: The Iran-Cont ra<br />
Af fa irs<br />
Rev. ed., Si mon & Sc hus ter, 1992<br />
DU BO IS, EL LEN C.<br />
Fe mi nism and Suff ra ge:<br />
The Emer gen ce of an In de pen dent<br />
Wo men’s Mo ve ment in Ame ri ca,<br />
1848–1869<br />
Cor nell Uni ver sity Press, 1978<br />
DU BO IS, W.E.B.<br />
Black Re const ruc ti on in Ame ri ca,<br />
1860–1880<br />
Mac mil lan Pub lis hing Co., 1992<br />
DUR HAM, PHI LIP and EVE RETT L.<br />
JO NES<br />
The Neg ro Cowboys<br />
Uni ver sity of Neb ras ka Press, 1983<br />
FE ARON, PE TER<br />
War, Pros pe rity and Dep res si on:<br />
The U.S. Eco nomy, 1917–1945<br />
Uni ver sity Press of Kan sas, 1988<br />
FER REL, RO BERT H.<br />
Harry S. Tru man and the Mo dern<br />
Ame ri can Pre si dency<br />
Scott Fo res man, 1987<br />
FER RELL, RO BERT H.<br />
Wo od row Wil son and World War I,<br />
1917–1921<br />
Har per Col lins, 1986<br />
FITZ GE RALD, FRAN CES<br />
Fi re in the La ke: The Vi et na me se and<br />
the Ame ri cans in Vi et nam<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1989
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
FLEX NER, ELE ANOR<br />
Cen tury of St rugg le:<br />
The Wo men’s Rights Mo ve ment in the<br />
Uni ted Sta tes<br />
Rev. ed., Belk nap Press, 1975<br />
FLEX NER, JA MES T.<br />
Was hing ton: The In dis pen sab le Man<br />
New Ame ri can Lib rary, 1984<br />
FO NER, ERIC<br />
Free So il, Free La bor, Free Men:<br />
The Ide ology of the Re pub li can Party<br />
be fo re the Ci vil War<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1970<br />
FO NER, ERIC<br />
Re const ruc ti on: Ame ri ca’s Un fi nis hed<br />
Re vo lu ti on, 1863–1877<br />
Har per Col lins, 1989<br />
FO OTE, SHELBY<br />
The Ci vil War: A Nar ra ti ve<br />
(3 vols.), Ran dom Ho use, Inc., 1986<br />
FRANK LIN, JOHN H. and ALF RED A.<br />
MOSS Jr.<br />
From Sla very to Fre edom:<br />
A His tory of Neg ro Ame ri cans<br />
6th ed., Alf red A. Knopf, 1987<br />
FRE DE RICK SON, GE OR GE M.<br />
The Black Ima ge in the Whi te Mind:<br />
The De ba te on Af ro-A me ri can<br />
Cha rac ter & Des tiny, 1817––1914<br />
Uni ver sity Press of New Eng land, 1987<br />
FRE EH LING, WIL LI AM W.<br />
* T he Ro ad to Di su ni on: Se ces si onists at<br />
Bay, 1776–1854<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1990<br />
FRE ELAND, RIC HARD M.<br />
* T he Tru man Doct ri ne & the Ori gins of<br />
Mc Carth yism:<br />
Fo re ign Po licy, Do mes tic Po licy &<br />
In ter nal Se cu rity, 1946–1948<br />
New York Uni ver sity Press, 1985<br />
FRE IDEL, FRANK<br />
Frank lin D. Ro ose velt: Ren dez vo us with<br />
Des tiny<br />
Litt le, Brown & Co., 1991<br />
FRI ED, RIC HARD M.<br />
Night ma re in Red: The Mc Carthy Era in<br />
Pers pec ti ve<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1991<br />
FRI ED MAN, LAWREN CE M.<br />
Ame ri can Law: An Int ro duc ti on<br />
W.W. Nor ton & Co., 1985<br />
GALB RA ITH, JOHN KEN NETH<br />
The Gre at Crash of 1929<br />
Ho ugh ton Miff lin, 1988<br />
GAR ROW, DA VID J.<br />
Be aring the Cross: Mar tin Lut her King<br />
Jr. & the So ut hern Ch ris ti an Le aders hip<br />
Con fe ren ce<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1987<br />
GE NO VE SE, EU GE NE D.<br />
Roll, Jor dan, Roll: The World the Sla ves<br />
Ma de<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1976<br />
GO ODWIN, DO RIS K.<br />
Lyn don John son and the Ame ri can<br />
Dre am<br />
St. Mar tin Press, 1991<br />
GRA EB NER, NOR MAN A.<br />
Ame ri ca as a World Power: A Re alist<br />
App ra isal from Wil son to Re agan<br />
Sc ho larly Re so ur ces, Inc., 1984<br />
GRA HAM, OTIS L. Jr.<br />
The Gre at Cam pa igns: Re form and War<br />
in Ame ri ca, 1900–1928<br />
Ab rid ged ed., Kri eger Pub lis hing Co.,<br />
1987
AME RI KANY÷ <strong>TARYHY</strong> BOŸUN ÇA GYS GA ÇA BIB LI OG RA FIŸA<br />
GRE ENS TE IN, FRED I. and FRANK B.<br />
FE IGERT<br />
The Ame ri can Party Sys tem and the<br />
Ame ri can Pe op le<br />
Rev. 3rd ed., Pren ti ce-Hall, 1985<br />
HAL BERS TAM, DA VID<br />
The Best and the Brigh test<br />
Fawcett Bo oks, 1993<br />
HA MIL TON, ALE XAN DER,<br />
JA MES MA DI SON AND JOHN JAY<br />
The Fe de ra list Pa pers<br />
Ban tam Bo oks, 1982<br />
HAND LIN, OS CAR<br />
The Up ro oted<br />
2nd ed., Litt le, Brown & Co., 1973<br />
HER RING, GE OR GE C.<br />
Ame ri ca’s Lon gest War: The Uni ted<br />
Sta tes and Vi et nam, 1950–1975<br />
2nd ed., McG raw-Hill, Inc., 1986<br />
HOFS TAD TER, RIC HARD<br />
The Age of Re form: From Br yan to FDR<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1960<br />
HOFS TAD TER, RIC HARD<br />
The Idea of a Party Sys tem:<br />
The Ri se of Le gi ti ma te Op po si ti on in the<br />
Uni ted Sta tes, 1780–1840<br />
Uni ver sity of Ca li for nia Press, 1969<br />
HO GAN, MIC HA EL J.<br />
The Mars hall Plan:<br />
Ame ri ca, Bri ta in, & the Re const ruc ti on<br />
of Wes tern Eu ro pe, 1947–1952<br />
Camb rid ge Uni ver sity Press, 1989<br />
HOWE, DA NI EL W.<br />
The Po li ti cal Cul tu re of the Ame ri can<br />
Whigs<br />
Uni ver sity of Chi ca go Press, 1984<br />
JAN DA, KEN NETH, JEFF REY M.<br />
BERRY, JERRY GOLD MAN, eds.<br />
The Chal len ge of De moc racy:<br />
Go vern ment in Ame ri ca<br />
3rd ed., Ho ugh ton Miff lin, 1992<br />
JEN NINGS, FRAN CIS<br />
Em pi re of For tu ne:<br />
Crowns, Co lo ni es and Tri bes in the<br />
Se ven Ye ar’ War in Ame ri ca<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1990<br />
JO HANN SEN, RO BERT W.<br />
To the Halls of the Mon te zu mas:<br />
The Me xi can War in the Ame ri can<br />
Ima gi na ti on<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1984<br />
JOHN SON, HAY NES<br />
* S le epwal king th ro ugh His tory:<br />
Ame ri ca th ro ugh the Re agan Ye ars<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1991<br />
JO NES, LAN DON<br />
Gre at Ex pec ta ti ons: Ame ri ca and the<br />
Baby Bo om Ge ne ra ti on<br />
Bal lan ti ne Bo oks, 1986<br />
JOR DAN, WINTH ROP D.<br />
Whi te Over Black: Ame ri can At ti tu des<br />
Toward the Neg ro, 1550–1812<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1977<br />
KAR NOW, STAN LEY<br />
Vi et nam: A His tory<br />
Vi king Pen gu in, 1991<br />
KE EGAN, JOHN<br />
The Se cond World War<br />
Vi king Pen gu in, 1990<br />
KEN NAN, GE OR GE F.<br />
Ame ri can Dip lo macy, 1900–1950<br />
Uni ver sity of Chi ca go Press, 1985<br />
HUG GINS, NAT HAN I.<br />
Har lem Re na is san ce<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1971
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
KER BER, LIN DA K.<br />
Wo men of the Re pub lic: In tel lect &<br />
Ide ology in Re vo lu ti onary Ame ri ca<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1986<br />
KIND LE BER GER, CHAR LES P.<br />
The World in Dep res si on: 1929–1939<br />
Rev. ed., Uni ver sity of Ca li for nia Press,<br />
1986<br />
KRA UT, ALAN M.<br />
The Hudd led Mas ses:<br />
The Im mig rant in Ame ri can So ci ety,<br />
1880–1921<br />
Har lan Da vid son, 1982<br />
KUT LER, STAN LEY I.<br />
The Wars of Wa ter ga te:<br />
The Last Cri sis of Ric hard Ni xon<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1992<br />
LA FE BER, WAL TER<br />
Ame ri ca, Rus sia, and the Cold War<br />
4th ed., McG raw-Hill, Inc., 1987<br />
LA VEN DER, DA VID<br />
The Way to the Wes tern Sea: Lewis and<br />
Clark Ac ross the Con ti nent<br />
Do ub le day, 1990<br />
LIN COLN, AB RA HAM (DON E.<br />
FEH REN BAC HER, ed.)<br />
Spe ec hes and Wri tings (2 vols.):<br />
Vol. 1: 1832–1858<br />
Vol. 2: 1859–1864<br />
Lib rary of Ame ri ca, 1989<br />
LINK, ART HUR S.<br />
Wo od row Wil son and the Prog res si ve<br />
Era, 1910–1917<br />
Har per Col lins, 1963<br />
LI VE SAY, HA ROLD<br />
And rew Car ne gie and the Ri se of Big<br />
Bu si ness<br />
Scott Fo res man, 1987<br />
LI VE SAY, HA ROLD<br />
Sa mu el Gom pers and Or ga ni zed La bor<br />
in Ame ri ca<br />
Scott Fo res man, 1987<br />
LONG, RIC HARD A. and EU GE NIA<br />
W. COL LI ER, EDS.<br />
* Af ro-A me ri can Wri ting: An Ant ho logy<br />
of Pro se and Po etry<br />
2nd ed., Pensyl va nia Sta te Uni ver sity<br />
Press, 1985<br />
MA LO NE, DU MAS<br />
Tho mas Jeferson and His Ti me<br />
(6 vols.), Litt le, Brown & Co., Inc.,<br />
1948–1981<br />
MANC HES TER, WIL LI AM<br />
Ame ri can Ca esar: Do ug las Ma cArt hur,<br />
1880–1964<br />
Dell Bo oks, 1983<br />
MANC HES TER, WIL LI AM<br />
De ath of a Pre si dent: No vem ber 1963<br />
Har per Col lins, 1988<br />
MA RAB LE, MAN NING<br />
W.E.B. Du Bo is: Black Ra di cal<br />
De moc rat<br />
Mac mil lan Pub lis hing Co., 1987<br />
MARS DEN, GE OR GE M.<br />
Re li gi on and Ame ri can Cul tu re<br />
Har co urt Bra ce Jo va no vich Col le ge<br />
Pub li ca ti ons, 1990<br />
MC CUL LO UGH, DA VID<br />
* T ru man<br />
Si mon & Sc hus ter, 1992<br />
MC DO NALD, FOR REST<br />
Ale xan der Ha mil ton: A Bi og raphy<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1982<br />
MC FAR LAND, GE RALD W., ED.<br />
* Mugwumps, Mo rals and Po li tics,<br />
1884–1920<br />
Uni ver sity of Mas sac hu setts Press, 1975
AME RI KANY÷ <strong>TARYHY</strong> BOŸUN ÇA GYS GA ÇA BIB LI OG RA FIŸA<br />
MCP HER SON, JA MES<br />
Batt le Cry of Fre edom: The Era of the<br />
Ci vil War<br />
Bal lan ti ne Bo oks, 1989<br />
MIL LER, JOHN C.<br />
The Fe de ra list Era, 1789–1800<br />
Har per Col lins, 1963<br />
MIL LER, PERRY G.<br />
The Trans cen den ta lists: An Ant ho logy<br />
Har vard Uni ver sity Press, 1950<br />
MONT GO MERY, DA VID<br />
The Fall of the Ho use of La bor:<br />
The Workp la ce, the Sta te, and Ame ri can<br />
La bor Ac ti vism<br />
1865–1925, Camb rid ge Uni ver sity<br />
Press, 1989<br />
MOR RIS, RIC HARD B.<br />
* T he Pe ace ma kers: The Gre at Powers<br />
and Ame ri can In de pen den ce<br />
Nort he as tern Uni ver sity Press, 1983<br />
MURPHY, FRAN CIS, ED.<br />
Of Ply mo uth Plan ta ti on, 1620–1647<br />
McG raw-Hill, 1981<br />
MUR RAY, CHAR LES<br />
Lo sing Gro und: Ame ri can So ci al<br />
Po licy, 1950–1980<br />
Ba sic Bo oks, 1986<br />
NASH, GARY B.<br />
Red, Whi te and Black: The Pe op les of<br />
Early North Ame ri ca<br />
3rd ed., Pren ti ce-Hall, 1991<br />
NASH, GARY B. ET AL.<br />
The Ame ri can Pe op le: Cre ating a<br />
Na ti on and a So ci ety<br />
(2 vols.), 2nd ed., Har per Col lins, 1990<br />
NE US TADT, RIC HARD E.<br />
Pre si den ti al Power: The Po li tics of<br />
Le aders hip from FDR to Car ter<br />
Mac mil lan Pub lis hing Co., 1980<br />
NE VINS, AL LAN<br />
Or de al of the Uni on<br />
(4 vols.), Mac mil lan Pub lis hing Co.,<br />
1992<br />
OA TES, STEP HEN B.<br />
With Ma li ce Toward No ne: The Li fe of<br />
Ab ra ham Lin coln<br />
NAL-Dut ton, 1978<br />
OA TES, STEP HEN B.<br />
Let the Trum pet So und: The Li fe of<br />
Mar tin Lut her King Jr.<br />
NAL-Dut ton, 1983<br />
PAT RICK, REM BERT<br />
* Jeferson Da vis and His Ca bi net<br />
AMS Press, 1944<br />
PAR RISH, THO MAS<br />
* Ro ose velt and Mars hall<br />
McG raw-Hill Pub lis hing Co., 1989<br />
PER KINS, GE OR GE, E. SCUL LEY<br />
BRAD LEY, RICH MOND BE ATTY<br />
AND E. HUD SON LONG<br />
The Ame ri can Tra di ti on in Li te ra tu re<br />
7th ed., McG raw-Hill, 1989<br />
PER MAN, MIC HA EL<br />
Eman ci pa ti on and Re const ruc ti on,<br />
1862–1879<br />
Har lan Da vid son, 1987<br />
PE TER SON, MER RILL D.<br />
Tho mas Jeferson & the New Na ti on:<br />
A Bi og raphy<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1986<br />
PRAN GE, GOR DON W.<br />
At Dawn We Slept: The Un told Story of<br />
Pe arl Har bor<br />
Vi king Pen gu in, 1982<br />
QU AR LES, BEN JA MIN<br />
The Neg ro in the Ci vil War<br />
Da Ca po, 1989
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
RE EVES, THO MAS C.<br />
The Li fe and Ti mes of Joe Mc Carthy<br />
Ma di son Bo oks UPA, 1983<br />
RE MI NI, RO BERT V.<br />
And rew Jack son<br />
Har per Col lins, 1969<br />
ROD GERS, DA NI EL T.<br />
The Work Et hic in In dust ri al Ame ri ca,<br />
1850–1920<br />
Uni ver sity of Chi ca go Press, 1979<br />
ROYS TER. CHAR LES<br />
A Re vo lu ti onary Pe op le at War:<br />
The Con ti nen tal Army & Ame ri can<br />
Cha rac ter, 1775–1783<br />
W.W. Nor ton & Co., Inc., 1982<br />
SCH LE SIN GER, ART HUR M. JR.<br />
Age of Ro ose velt: The Co ming of the<br />
New De al<br />
Ho ugh ton Miff lin Co., 1959<br />
SCH LE SIN GER, ART HUR M. JR.<br />
The Cri sis of the Old Or der<br />
Ho ugh ton Miff lin Co., 1988<br />
SCH LE SIN GER, ART HUR M. JR.<br />
The Po li tics of Up he aval<br />
Ho ugh ton Miff lin Co., 1988<br />
SCH LE SIN GER, ART HUR M. JR.<br />
Ro bert Ken nedy and His Ti mes<br />
Bal lan ti ne Bo oks, Inc., 1985<br />
SCH LE SIN GER, ART HUR M. JR.<br />
The Age of Jack son<br />
Litt le, Brown & Co., 1988<br />
SCULLY, VIN CENT<br />
Ame ri can Arc hi tec tu re and Ur ba nism<br />
Rev. ed., Henry Holt & Co., 1988<br />
SEL LERS, CHAR LES, HENRY MAY<br />
AND NE IL R. MC MIL LEN<br />
A Sy nop sis of Ame ri can His tory<br />
7th rev. & comb. ed., Ivan R. Dee. 1992<br />
SHE EHAN, NE IL<br />
A Bright Shi ning Lie: John Pa ul Vann<br />
and Ame ri ca in Vi et nam<br />
Ran dom Ho use, Inc., 1989<br />
SIT KOFF, HAR VARD<br />
The St rugg le for Black Equ ality,<br />
1954–1980<br />
Hill & Wang, 1981<br />
SMITH, ADAM<br />
* T he Ro aring ‘80s<br />
Sum mit Bo oks, 1988<br />
STEG NER, WAL LA CE E.<br />
The Gat he ring of Zi on: The Story of the<br />
Mor mon Tra il<br />
Uni ver sity of Neb ras ka Press, 1992<br />
STEWART, JA MES B.<br />
Holy War ri ors: The Abo li ti onists and<br />
Ame ri can Sla very<br />
Hill & Wang, 1976<br />
SUND QU IST, JA MES L.<br />
Po li tics and Po licy: The Ei sen hower,<br />
Ken nedy, and John son Ye ars<br />
Bro okings Ins ti tu ti on, 1968<br />
THO MAS, EMORY M.<br />
The Con fe de ra te Na ti on 1861–1865<br />
Har per Col lins, 1981<br />
TIN DALL, GE OR GE B. AND<br />
DA VID E. SHI<br />
Ame ri ca: A Nar ra ti ve His tory<br />
3rd ed., W.W. Nor ton & Co., Inc., 1992<br />
TIN DALL, GE OR GE B.<br />
The Emer gen ce of the New So uth,<br />
1913–1945<br />
Lo ui si ana Sta te Uni ver sity Press, 1967<br />
TOFF LER, AL VIN<br />
Fu tu re Shock<br />
Ban tam Bo oks, 1971
AME RI KANY÷ <strong>TARYHY</strong> BOŸUN ÇA GYS GA ÇA BIB LI OG RA FIŸA<br />
TO LAND, JOHN<br />
In famy<br />
Do ub le day, 1992<br />
TRACH TEN BERG, ALAN<br />
The In cor po ra ti on of Ame ri ca: Cul tu re<br />
& So ci ety in the Gil ded Age<br />
Hill & Wang, Inc., 1982<br />
TRASK, DA VID F.<br />
The War with Spa in in 1898<br />
Mac mil lan Pub lis hing Co., 1981<br />
UT LEY, JO NAT HAN G.<br />
Go ing to War with Ja pan, 1937–1941<br />
Uni ver sity of Ten nes see Press, 1985<br />
UT LEY, RO BERT M.<br />
The Last Days of the Si oux Na ti on<br />
Ya le Uni ver sity Press, 1963<br />
VAN DE USEN, GLYN DON G.<br />
The Jack so ni an Era, 1828–1848<br />
Wa ve land Press, 1992<br />
VAN DE USEN, GLYN DON G.<br />
The Li fe of Henry Clay<br />
Gre enwo od Press, 1979<br />
VAN DO REN, CARL<br />
Ben ja min Frank lin<br />
Vi king Pen gu in, 1991<br />
VI ORIST, MIL TON<br />
Fi re in the St re ets: Ame ri ca in the 1960s<br />
Si mon & Sc hus ter, 1981<br />
WHI TE, THE ODO RE H.<br />
Ame ri ca in Se arch of It self: The Ma king<br />
of the Pre si dent 1956–1980<br />
War ner Bo oks, 1988<br />
WIL KIN SON, J. HAR VIE<br />
From Brown to Bak ke: The Sup re me Court<br />
and Sc ho ol In teg ra ti on,<br />
1954–1978<br />
Ox ford Uni ver sity Press, 1979<br />
WITT NER, LAWREN CE S.<br />
Cold War Ame ri ca: From Hi ros hi ma to<br />
Wa ter ga te<br />
Har co urt Bra ce Jo va no vich Col le ge Publi<br />
ca ti ons, 1978<br />
WOL FE, TOM<br />
The Right Stuff<br />
Ban tam Bo oks, 1984<br />
WO ODWARD, C. VANN<br />
The St ran ge Ca re er of Jim Crow<br />
3rd rev. ed., Ox ford Uni ver sity Press,<br />
1974<br />
WO ODWARD, BOB AND CARL<br />
BERNS TE IN<br />
All the Pre si dent’s Men<br />
Si mon & Sc hus ter, 1987<br />
YORK, NE IL L.<br />
Toward a Mo re Per fect Uni on:<br />
Six Es says on the Cons ti tu ti on<br />
Sta te Uni ver sity of New York Press,<br />
1988<br />
WAL TERS, RO NALD G.<br />
Ame ri can Re for mers, 1815–1860<br />
Hill & Wang, 1978<br />
WASH BURN, WILC0MB E.<br />
The In di an in Ame ri ca<br />
Har per Col lins, 1981
AB≈-NY÷ <strong>TARYHY</strong> GYS GA ÇA<br />
MIN NET DARLYK<br />
„AB≈-ny◊ gys ga ça taryhy” AB≈-ny◊ Mag lu mat lar gul lu guny◊ i◊<br />
ir ki neΔir le ri ni◊ bi ri dir. Bi rin ji neΔir (1949–1950) Fren sis Wit nini◊<br />
re dak siÿasy esasyn da, il ki Döwlet de par ta men ti ni◊ jaÿyn da,<br />
so◊ra AB≈-ny◊ Ha bar lar gul lu gun da taÿÿar landy. Ri çard Hofs tadter,<br />
Ko lum biÿa Uniwer si te ti ni◊ taryh pro fes sory we Wud Greÿ, Jorj<br />
WaΔing ton Uniwer si te ti ni◊ ame ri kan taryhy boÿun ça pro fes sory kitaby◊<br />
ylmy mas la hatçy lary bol du lar. Berk li Δähe rin den (Ka li for niÿa<br />
Δtaty) Stiwen Ends li goΔma ça ma te ri al lary taÿÿar lady. Keÿt Ol sen,<br />
Me riländ Uniwer si te ti ni◊ ame ri kan taryhy boÿun ça pro fes sory, Natan<br />
Glik, ÿazyjy we AB≈-ny◊ Mag lu mat lar gul lu guny◊ „Di alog”<br />
¤ur nalyny◊ ö◊ki re dak tory ta rapyn dan ki tap daky mag lu mat lar köp<br />
ÿyl lary◊ dowamyn da gaÿta-gaÿta täze le nip we dü ze di lip durdy.<br />
Alan Wink ler, maÿa mi Uniwer si te ti ni◊ taryh pro fes sory, Δu neΔir<br />
üçin uruΔdan so◊ky döwür ba ra daky bap lary ÿazdy, Δeÿle-de, tu tuΔ<br />
ki tap bu ÿer de ag zalyp ge çi len re dak tor lar ta rapyn dan täze den gözden<br />
ge çi ril di.<br />
Re dak tor: Goward Sin kot ta<br />
Re dak tor lar: De bo ra M.S. Bra un, Ste fan Bÿu ro,<br />
MiΔel Grin, ^an S. Hol den, Ri çard MarΔal<br />
Su rat lary: ≈e re Jon son-Jor dany◊ky<br />
Di zaÿn: Bar ba ra Mor gan
FOTOSURATLARA MINNETDARLYK:<br />
Cover Design: © tom white.images with<br />
photos from: AP/Wide World (George<br />
Washington; Jesse Owens; Golden Gate<br />
Bridge; Ellis Island Immigrants, Abraham<br />
Lincoln; Model T Ford; Susan B. Anthony;<br />
Iwo Jima Memorial; John F. Kennedy;<br />
Dwight D. Eisenhower; Reagan/Gorbachev<br />
signing). Getty Images (Louis Armstrong;<br />
Franklin D. Roosevelt; Albert Einstein).<br />
Library of Congress (Benjamin Franklin; U.S.<br />
Territorial expansion map detail). © Joseph<br />
Sohm/Photo Researchers Inc. (Statue of<br />
Liberty). National Archives and Records<br />
Administration (U.S. Constitution, first page).<br />
All others, Royalty-Free from PhotoDisc,<br />
Fotosearch, or PhotoSpin, Inc. Pages 4, 5:<br />
(c) © Russ Finley/Finley-Holiday Films. 21:<br />
National Atlas of the United States. 22–38:<br />
Library of Congress (3). 39: Courtesy The<br />
Pennsylvania Academy of Fine Arts. 40,<br />
41: USIA Library – Library of Congress (2).<br />
42, 43: Library of Congress (LOC); Time<br />
Life Pictures/ Getty Images – The American<br />
History Slide Collection,© Instructional<br />
Resources Corporation (IRC). 44, 45:<br />
Painting by Don Troiani, www.historicalprints.<br />
com. 46, 47: AP/Wide World Photo;<br />
LOC – courtesy www.texasphilatelic.org.<br />
48: National Portrait Gallery, Smithsonian<br />
Institution. 49: AP/Wide World Photo. 50,<br />
51: LOC. 66, 67: Virginia Museum of Fine<br />
Arts, Richmond. Gift of Edgar William and<br />
Bernice Chrysler Garbisch. 89, 90: LOC<br />
(3). 91–93: The National Archives (NARA)<br />
– LOC (3). 94, 95: American History Slide<br />
Collection, © IRC (2), top right, LOC. 96:<br />
LOC – Amherst College Archives and<br />
Special Collections, by permission of the<br />
Trustees of Amherst College. 97: LOC – AP/<br />
Wide World Photo. 98, 99: LOC; NARA.<br />
100, 101: courtesy Oklahoma Historical<br />
Society – AP/Wide World Photo. 102, 103:<br />
Culver – LOC. 104, 105: LOC. 106, 107:<br />
Edison Birthday Committee; © Bettmann/<br />
CORBIS – Fox Photos/Getty Images. 108:<br />
The National Archives (2). 109: Hulton<br />
Archive/Getty Images – AP/Wide World<br />
Photo. 110, 111: © Bettmann/CORBIS.<br />
127: Courtesy Bureau of Census, Perry-<br />
Castaneda Library Map Collection, University<br />
of Texas. 128, 129: LOC. 154,155: California<br />
State Railroad Museum Library. 161-166:<br />
© Robert Llewellyn. 167: © James Casserly.<br />
168: Mark C. Burnett/Photo Researchers,<br />
Inc. 169: © Miles Ertman/Masterfile –<br />
© Chuck Place. 170, 171: AP/Wide World<br />
Photo – Cameron Davidson/FOLIO, Inc.<br />
172, 173: Shawn Thew/AFP/Getty Images.<br />
174: PhotoSpin, Inc. 175: Mario Tama/AFP/<br />
Getty Images. 176: Interior Department/<br />
National Park Service – Michael Ventura/<br />
FOLIO, Inc. 188, 189: LOC. 202, 203: The<br />
American History Slide Collection, © (IRC).<br />
212, 213: The National Archives. 229: New<br />
York Daily News. 230: AP/Wide World (2).<br />
231: The National Archives. 232: U.S. Army<br />
– The National Archives. 233: Lockheed –<br />
American History Slide Collection, © IRC.<br />
234: U.S. Army – LOC. 235: © Bettmann/<br />
CORBIS – U.S. Army. 236: © Bettmann/<br />
CORBIS – Yousuf Karsh. 237: AP/Wide<br />
World Photo. 238: AP/Wide World Photo.<br />
239: Culver. 240: © Bettmann/CORBIS.<br />
241: AP/Wide World Photo. 242, 243: USIS<br />
Berlin – © Bettmann/CORBIS. 244: Ebony<br />
Magazine. 245: AP/Wide World Photo. 246,<br />
247: U.S. Army. 248, 249: CORBIS – AP/<br />
Wide World Photo; Culver. 250, 251: Arthur<br />
Schatz/Time Life Pictures/Getty Images;<br />
© Bettmann/CORBIS. 252, 253: Barbara<br />
Ann Richards; Carol Hightower – John<br />
Wicart. 254: National Aeronautics and<br />
Space Administration (NASA). 255: David<br />
Valdez/The White House – Dwight Somers.<br />
256, 257: J.R Eyerman/Time Life Pictures/<br />
Getty Images. 274, 275: NASA. 293: Chris<br />
Honduras/Newsmakers/Getty Images. 294:<br />
Courtesy CNN – Courtesy MTV. 295, 296:<br />
AP/Wide World Photo; © John Harrington/<br />
Black Star. 297. Ken White – © Steve<br />
Krongard. 298, 299: Kevin Horan. 300, 301:<br />
Dirck Halstead/Time Life Pictures/Getty<br />
Images.
http://usinfo.state.gov/