Arap-dilinde-kasem-oath-in-arabic - gariban tavuk
Arap-dilinde-kasem-oath-in-arabic - gariban tavuk
Arap-dilinde-kasem-oath-in-arabic - gariban tavuk
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
T.C<br />
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ<br />
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ<br />
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI<br />
ARAP DİLİ VE BELÂĞÂTI BİLİM DALI<br />
ARAP DİLİNDE KASEM<br />
(YÜKSEK LİSANS TEZİ)<br />
DANIŞMAN<br />
Yrd. Doç. Dr. Muhitt<strong>in</strong> UYSAL<br />
HAZIRLAYAN<br />
Muzaffer GEDİKOĞLU<br />
KONYA–2006
İÇİNDEKİLER<br />
ÖNSÖZ............................................................................................................................. 1<br />
KISALTMALAR ............................................................................................................ 4<br />
GİRİŞ ............................................................................................................................... 6<br />
1.YEMİN VE ÖNEMİ ...................................................................................................... 6<br />
2.TARİHÇESİ VE DAYANAKLARI.............................................................................. 7<br />
BİRİNCİ BÖLÜM<br />
ARAP DİLİNDE YEMİN<br />
I-) YEMİNİN TANIMI ................................................................................................... 12<br />
A. Sözlük Anlamı........................................................................................................... 12<br />
B. Terim Olarak Yem<strong>in</strong> .................................................................................................. 13<br />
C. <strong>Arap</strong>larda Yem<strong>in</strong>....................................................................................................... 14<br />
II. YEMİNİN ÖGELERİ.................................................................................16<br />
A. Yem<strong>in</strong> Cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> Unsurları .....................................................................16<br />
1. Yem<strong>in</strong> Edatı ...............................................................................................16<br />
2. Muksemun Bih ...........................................................................................16<br />
3. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> Cevabı (Cevap Cümlesi) ...............................................................16<br />
III. YEMİNİN ŞEKİLLERİ ............................................................................19<br />
A. Açık Yem<strong>in</strong>..............................................................................................19<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong>..........................................................................................20<br />
IV. YEMİN HARFLERİ..................................................................................22<br />
A. ب İle Yem<strong>in</strong> ..........................................................................................22<br />
B. ت İle Yem<strong>in</strong> ..........................................................................................23<br />
C . İle Yem<strong>in</strong> ...........................................................................................23<br />
و<br />
D. ل İle Yem<strong>in</strong>...........................................................................................26<br />
E. من İle Yem<strong>in</strong> ...........................................................................................27<br />
V. YEMİN FİLLERİ ......................................................................................27<br />
A. Asıl Yem<strong>in</strong> Fiilleri ...................................................................................27<br />
I
..........................................................................................................27 يَمَنَ 1.<br />
2.<br />
.......................................................................................................28 قَسَمَ 3.<br />
........................................................................................................29 حَلَفَ B. Mecâzî Yem<strong>in</strong> Fiilleri ..............................................................................29<br />
1.<br />
........................................................................................................29 شَهِدَ 2.<br />
........................................................................................................30 عَلِمَ 3.<br />
نَشَدَ .....................................................................................................31 .4<br />
سَ أَلَ 32.................................................................................................. 5.<br />
أَوْذَمَ ....................................................................................................32 6.<br />
أَآْتَعَ .....................................................................................................32 تَأَ ذ َّنَ .7<br />
33.................................................................................................... .8<br />
نَذَ رَ 33.................................................................................................... 9.<br />
عَمَرَ ....................................................................................................34 صَدَقَ 10.<br />
..................................................................................................34 أَ ظُن ُّ .11<br />
35................................................................................................. 12.<br />
آَتَبَ ....................................................................................................35 .13<br />
36....................................................................................................... سَمَ طَ C. Yem<strong>in</strong>e Benzeyen Edatlar ........................................................................37<br />
Tevkid............................................................................................................37<br />
38...................................................................................................... إِ ن َّ -أَن ََّ .1<br />
.....................................................................38 لامُ الاِبْتِدَاِء 2. İbtida Lâmı<br />
.........................................................................................40 Edatı) (Şart اَم َّا 3.<br />
).....................................................................40 س ( حَ رْفُ الس ِّينِ Harfi: 4. S<strong>in</strong><br />
.....................................................................................................41 Edatı قدْ 5.<br />
.............................................................................44 ضَمير الفَصْلِ Zamiri: 6. Fasıl<br />
......................................................................44 نُونَا التّوآِيدِ 7. Tevkid Nunları<br />
44..................................................................... اَلْ حُ رُو فُ الز َّائِدَةِ .8 Zâid Harfler<br />
46..................................................................... حُ رُو فُ الت َّنْبِيهِ .9 Tenbih Harfleri<br />
.....................................................................48 حروف الخطاب Harfleri: 10. Hitap<br />
D. <strong>Arap</strong> Şiir<strong>in</strong>de Kullanılan Yem<strong>in</strong> Lafızları ...................................................49<br />
a. Şair<strong>in</strong> أَ قْسَ مَ Fiil<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler..........................................49<br />
b. Şair<strong>in</strong> يَ مِينُ Kelimes<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler....................................50<br />
II
c. Şair<strong>in</strong> حَ لَفَ Fiil<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler ...........................................50<br />
d. Şair<strong>in</strong> لعمر Yapısını Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler........................................51<br />
e. Şair<strong>in</strong> Yem<strong>in</strong> Lafzı Yer<strong>in</strong>e Geçen Çeşitli Edatlar ve Harflerle<br />
Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler ............................................................................................52<br />
İKİNCİ BÖLÜM<br />
KUR’AN-I KERİMDE YEMİN<br />
I. ZİKREDİLİŞİNE GÖRE YEMİNLERİ .......................................................55<br />
A. Açık Yem<strong>in</strong>ler ..........................................................................................55<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong>ler.......................................................................................57<br />
II. ALLAH’IN ÜZERİNE YEMİN ETTİĞİ KONULAR ................................60<br />
A. Tevhit........................................................................................................60<br />
B. Kur’an’ın Mübarek Bir Gecede İndirildiğ<strong>in</strong>e Dair Yem<strong>in</strong> ..........................61<br />
C. Peygamber<strong>in</strong> Hak Olduğuna Dair Yem<strong>in</strong> ...................................................63<br />
D. Ahiretle İlgili Yem<strong>in</strong>.................................................................................65<br />
E. İnsan’ın Bazı Halleri Üzer<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong> ........................................................66<br />
III. KUR’AN’DA YEMİN EDİLEN ZAMAN DİLİMLERİ ..............................67<br />
A. Fecir Vakti...............................................................................................67<br />
B. Şafak Vakti ..............................................................................................68<br />
1. Ufuktaki Kızıllık ......................................................................................68<br />
2. Ufuktaki Beyazlık ....................................................................................69<br />
C. Sabah ......................................................................................................70<br />
1. Ağaran Sabah ...........................................................................................70<br />
2. Teneffüs Eden Sabah ..................................................................................71<br />
D. Duhâ (Kuşluk Vakti) .................................................................................72<br />
E. Gündüz Vakt<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong>..............................................................................74<br />
1. Tecelli Eden Gündüze................................................................................74<br />
2. Açılıp Aydınlanan Gündüze .......................................................................74<br />
F. Gece’ye Yem<strong>in</strong> ..........................................................................................75<br />
1. Bürüyüp Örten Geceye ..............................................................................75<br />
III
2. Gündüzü Takip Eden Karanlık Geceye.......................................................76<br />
3. Gelip Giden Geceye ..................................................................................76<br />
4. Sak<strong>in</strong> Geceye ...........................................................................................77<br />
5. On Geceye ...............................................................................................77<br />
6. Gece ve Topladığı Şeylere Yem<strong>in</strong> ..............................................................78<br />
G. Asr’a Yem<strong>in</strong>............................................................................................78<br />
IV. YEMİN EDENLERE GÖRE YEMİNİN TASNİFİ ......................................80<br />
A. Allah’a Ait Yem<strong>in</strong>ler.................................................................................81<br />
1. Allah’ın Zâtına Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler ..............................................................81<br />
2. Allah’ın Zâtı Dışındaki Mahlukâta Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler .................................82<br />
B. Peygamberlere ve Yaşadıkları Yerlere Yem<strong>in</strong>.............................................83<br />
C. Kur’an ve Kitap ile Yapılan Yem<strong>in</strong>ler........................................................84<br />
D. Kâ<strong>in</strong>atta Bulunan Birtakım Güçlere Yem<strong>in</strong>................................................86<br />
E. Kıyamet Gününe Yem<strong>in</strong> ...........................................................................87<br />
F. Kâ<strong>in</strong>atta Bulunan Bazı Nesnelere Yem<strong>in</strong> .....................................................89<br />
V. MEKKE VE MEDİNE DÖNEMİNE AİT YEMİNLER ................................90<br />
A. Mekke Dönem<strong>in</strong>deki Yem<strong>in</strong> Âyetler<strong>in</strong><strong>in</strong> Özellikleri ...................................91<br />
B. Med<strong>in</strong>e Dönem<strong>in</strong>deki Yem<strong>in</strong> Âyetler<strong>in</strong><strong>in</strong> Özellikleri ..................................93<br />
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM<br />
HADİSLERDE YEMİN<br />
I. HZ. PEYGAMBER'İN KULLANDIĞI YEMİN LAFIZLARI .......................96<br />
A. قسم Kelimesi İle Yem<strong>in</strong>............................................................................96<br />
B. يمين Kelimesi İle Yem<strong>in</strong> .............................................................................96<br />
II. HZ. PEYGAMBER'İN HADİSLERİNDE GEÇEN YEMİN<br />
KALIPLARI ..................................................................................................98<br />
A. Lafzatullah Kalıbı İle Açık Yem<strong>in</strong>: ...........................................................98<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong> Kalıplarına Örnekler: ........................................................99<br />
C. وال َّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ Kalıbı İle Yem<strong>in</strong> ...............................................................99<br />
D. لاومُقَلّب القُلوب Kalıbı İle Yem<strong>in</strong>..............................................................100<br />
E. لاَوَمُصَر ِّفِ َالقُلُو بِ Kalıbı İle Yem<strong>in</strong>............................................................101<br />
IV
F. لَعَمْ رُاللّ هِ Kalıbı İle Yem<strong>in</strong> ........................................................................101<br />
SONUÇ ......................................................................................................................... 103<br />
KAYNAKLAR.............................................................................................105<br />
V
ÖNSÖZ<br />
Yem<strong>in</strong> hakkında yapılmış çalışma yok denecek kadar azdır. Türkçe'de<br />
böyle bir çalışma görmedik ve buna ihtiyaç duyduğumuz iç<strong>in</strong> böyle bir çalışma<br />
yapmaya karar verdik. Çalışmamız süres<strong>in</strong>ce bu konuda <strong>Arap</strong>lar arasında da<br />
müstakil olarak yazılı kaynakların son derece az olduğunu tespit ettik. Konuyla<br />
genelde tefsirciler ilgilenmişlerdir. Yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>i açıklarken ilgili âyete<br />
b<strong>in</strong>âen değişik açıklamarı olmuştur.<br />
<strong>Arap</strong>ça nahiv kitaplarında konumuzla ilgili müstakil bir başlık genelde<br />
kullanılmamış olup, te'kid konularının içeris<strong>in</strong>de ele alınmıştır. Kimi nahiciler<br />
ise yem<strong>in</strong> konusuna hiç yer vermemişlerdir.<br />
Bu çalışmamızda bize yol gösteren, çalışmamıza ışık tutan kaynak eserler<br />
şunlardır: Kâzım Fethi er- Râvî’n<strong>in</strong> Esâlîbu’l- Yem<strong>in</strong> fî’l-Luğati’l- Arabiyye,<br />
İbnu’l-Kayyım el-Cevziyye’n<strong>in</strong> et-Tıbyân fî Aksâmi’l-Kur’an adlı eserleri;<br />
Tefsir alanında ise, ez-Zemahşerî’n<strong>in</strong> Keşşaf’ı, Şevkânî’n<strong>in</strong> Fethu’l-Kadir’i,<br />
Suyuti’n<strong>in</strong> el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’an isimli eseri. Çalışmamız süres<strong>in</strong>ce değişik<br />
kaynaklardan da yararlandık. Ama çalışmamızın planını bu kaynak eserler<br />
üzer<strong>in</strong>e b<strong>in</strong>a ettik.<br />
Diğer milletlerde olduğu gibi <strong>Arap</strong>lar arasında da yem<strong>in</strong><strong>in</strong> kullanımı<br />
oldukça yaygındır. Bunu <strong>Arap</strong> şiir<strong>in</strong>e baktığımız zaman rahatlıkla anlayabiliriz.<br />
<strong>Arap</strong>lar da şiir günlük hayatla iç içedir. Hicvetme ve övme sıkça başvurulan bir<br />
yöntemdir. Bir kimseyi överken veya yererken sözü daha bir kuvvetlendirmek<br />
iç<strong>in</strong> başvurdukları yegâne lafız yem<strong>in</strong>dir.<br />
<strong>Arap</strong>lar yem<strong>in</strong> ederken kendileri iç<strong>in</strong> kutsal olan bazı mekânları<br />
seçmişlerdir. Mesela: Kâbe bunlardan birisidir. Sadece <strong>Arap</strong>lar değil, diğer<br />
milletler de kendileri iç<strong>in</strong> hayatta değerli olan bazı mekânlar veya toplum<br />
nezd<strong>in</strong>de özel bir yeri olan çeşitli nesneler (kılıç, kutsal dağ v.b) üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmişlerdir.<br />
Her millet yem<strong>in</strong> ederken kültürüne has çeşitli yem<strong>in</strong> lafızları<br />
kullanmıştır. Yem<strong>in</strong> üslubu sadece bir tek lafızdan ibaret değildir. Herkes<strong>in</strong><br />
1
ildiği yem<strong>in</strong> lafızlarının yanında, mecâzî yem<strong>in</strong> lafızları da vardır. <strong>Arap</strong>lar<br />
arasında kullanılan asıl yem<strong>in</strong> lafızları çok fazla değildir. Ama mecâzî olarak<br />
kullanılan, asıl yem<strong>in</strong> lafzının yer<strong>in</strong>e geçen birçok yem<strong>in</strong> lafzı ve terimi vardır.<br />
<strong>Arap</strong>lar günlük konuşmalarında asıl yem<strong>in</strong> lafızlarıyla birlikte yöresel kültüre<br />
uygun olan yem<strong>in</strong> lafızlarını da kullanmışlardır.<br />
Kur’an-ı kerim nâzil olmadan önce yem<strong>in</strong> <strong>Arap</strong>lar arasında öyles<strong>in</strong>e çok<br />
yaygındır ki, bu geleneği Kur’an’da aynen devam ettirmiştir. Yüce Allah birçok<br />
konuda özelde <strong>Arap</strong>ların, genelde İnsanlığın dikkat<strong>in</strong>i çekmek iç<strong>in</strong> sürekli<br />
yem<strong>in</strong>e başvurmuştur. Allah’u Teâla Kur’an’da; Kendi şahsına, Peygamberlere,<br />
Tevhide, Zamana, Doğadaki çeşitli nesnelere v.b üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederek<br />
<strong>in</strong>sanlara çeşitli mesajlar vermektedir.<br />
Hz. Muhammed (s.a.v) Sahabîler<strong>in</strong>e İslam d<strong>in</strong>i’ni anlatırken sık sık yem<strong>in</strong><br />
lafızlarına başvurmuştur. Yem<strong>in</strong> lafızlarına başvurarak anlattığı konunun<br />
ehemmiyet<strong>in</strong>e dikkat çekmek istemiştir. Duruma göre çok değişik yem<strong>in</strong> lafzı<br />
kullanmıştır. Ama heps<strong>in</strong><strong>in</strong> işlevi de aynıdır.<br />
Yem<strong>in</strong> günümüzde de aynen geçerliliğ<strong>in</strong>i korumaktadır. Günümüz<br />
mahkemeler<strong>in</strong><strong>in</strong> hemen hemen hepsi duruşmalarında yem<strong>in</strong>i hukukun<br />
işleyiş<strong>in</strong>de bir araç olarak kullanmışlardır. Herhangi bir makama atanan bir<br />
kimse kutsal bir kitap veya bayrak gibi millet nazarında kutsal olan bir nesnen<strong>in</strong><br />
önünde yem<strong>in</strong> ederek görev<strong>in</strong>e başlamaktadır. Kısaca yem<strong>in</strong> günümüz<br />
yasalarında mevcûdiyet<strong>in</strong>i devam ettirmektedir. Hatta yem<strong>in</strong>li mütercim ve<br />
yem<strong>in</strong>li müşavirlik gibi çeşitli meslek grupları da oluşmuştur. Böylece yem<strong>in</strong><br />
günlük ilişkilerimizde ve yaşantımızda varlığını devam ettirmektedir. Bazı<br />
<strong>in</strong>sanlar yem<strong>in</strong>i günlük hayatlarında o kadar sık kullanmaktadırlar ki, her<br />
cümles<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong>e başvuranlar bile vardır. Ama bu tür <strong>in</strong>sanların, toplum<br />
nezd<strong>in</strong>de <strong>in</strong>andırıcılığını çabuk yitirdikleri görülmektedir. Şu halde yem<strong>in</strong>,<br />
ihtiyaç duyulduğunda başvurulan bir ifade ve anlatım olursa, işlev<strong>in</strong>i yer<strong>in</strong>e<br />
getirebilir.<br />
2
Bu tezi almamda ve hazırlamamda bana yardımcı olan Değerli Hocalarım<br />
Prof. Dr. Tacett<strong>in</strong> UZUN ve Danışman Hocam Yrd. Doç. Dr. Muhitt<strong>in</strong><br />
UYSAL’a teşekkür etmeyi bir borç bilirim.<br />
20.01.2006 Muzaffer GEDİKOĞLU<br />
KONYA<br />
3
KISALTMALAR<br />
A.g.e. : Adı geçen eser<br />
A.g.d. : Adı geçen dergi<br />
A. S. : Aleyhisselam<br />
b. : İbn<br />
Bkz. : Bakınız<br />
bsk. : Baskı<br />
C. : Cilt<br />
C.C. : Celle Celâlüh<br />
D.İ.A. : Diyanet İslam Ansiklopedisi<br />
H. : Hicrî<br />
Hz. : Hazreti<br />
İst. : İstanbul<br />
İÖ. : İslâmiyetten Önce<br />
M. : Miladî<br />
M.E. B. : Milli Eğitim Bakanlığı<br />
Ö. : Ölümü<br />
S. : Sayfa<br />
S.A.V. : Sallallâhü Aleyhi ve Selem<br />
S.Ü.İ.F. : Selçuk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi<br />
T.D.V. : Türkiye Diyanet Vakfı<br />
4
trc. : Tercüme<br />
thk. : Tahkik<br />
tsz. : Tarihsiz<br />
Yay. : Yayınları<br />
Vb. : Ve benzeri<br />
5
GİRİŞ<br />
1. YEMİN VE ÖNEMİ<br />
“<strong>Arap</strong> Dil<strong>in</strong>de Yem<strong>in</strong>” adlı çalışmamızın, öncelikle yem<strong>in</strong> lafzının tarihi<br />
kullanım sürec<strong>in</strong>i ele almaktadır. Zira yem<strong>in</strong> lafzı çok eski milletler tarafından<br />
kullanılagelen bir lafızdır.<br />
Yem<strong>in</strong> lafzını kullanmayan millet hemen hemen yoktur. Çünkü yem<strong>in</strong>,<br />
<strong>in</strong>sanların sosyal hayatlarının bir parçasıdır ve çoğu zaman bir ihtiyaçtır. Yem<strong>in</strong><br />
kelimesi <strong>Arap</strong> <strong>dil<strong>in</strong>de</strong> يمن kökünden gelmektedir.<br />
Biz bu araştırmamızda, <strong>Arap</strong>ça da yem<strong>in</strong> ifade eden edatlar üzer<strong>in</strong>de<br />
durduktan sonra, yem<strong>in</strong> fiiller<strong>in</strong>i ele aldık. Yem<strong>in</strong> fiilleri de; asıl yem<strong>in</strong> fiilleri<br />
ve mecazî yem<strong>in</strong> fiilleri olarak iki kısma ayrılmaktadır. Bir cümlen<strong>in</strong> tam<br />
anlamıyla yem<strong>in</strong> ifade edebilmesi iç<strong>in</strong>; yem<strong>in</strong> edatı, yem<strong>in</strong> fiili ve muksemun<br />
bih’a ( üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen şey)'e sahip olması gerekir.<br />
Kur’an-ı Kerim’de Allah’u Teâlâ çok farklı konular üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. Allah’ın Kur’an da yem<strong>in</strong> ettiği konuları şu şekilde özetlemek<br />
mümkündür. Yüce Allah; Tevhit’e, peygamberleri üzer<strong>in</strong>e, yeryüzündeki çeşitli<br />
nesneler üzer<strong>in</strong>e( yıldızlar, ay, güneş… vb.), zaman dilimleri üzer<strong>in</strong>e (kuşluk<br />
vakti, şafak vakti, fecir vakti, sabah vakti vb.) yem<strong>in</strong> etmiştir. Ama en çok<br />
yem<strong>in</strong> ettiği konu îmân esaslarıdır. Bunun gayesi de <strong>in</strong>sanların büyük bir yanlış<br />
içeris<strong>in</strong>de olduklarına dikkat çekmek olabilir.<br />
Allah’ın Kur’andaki yem<strong>in</strong>leri, açık ve kapalı yem<strong>in</strong>ler olarak iki kısımda<br />
ele alınır. Açık yem<strong>in</strong>ler daha çok Mekke dönem<strong>in</strong>e aittir. Bunun sebebi ise<br />
Mekke dönem<strong>in</strong>de îmân konularının öne çıkmasıdır. Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>de ise<br />
kapalı yem<strong>in</strong>ler göze çarpmaktadır.<br />
Bu durum Kur’an’daki yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> “Mekke ve Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>e ait<br />
yem<strong>in</strong>ler" diye iki kısımda ele alınması sonucunu doğurmuştur. Ama yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong><br />
büyük bir çoğunluğu Mekke dönem<strong>in</strong>e aittir. Çünkü Kur’an’ın ilk <strong>in</strong>meye<br />
başladığı Mekke de yem<strong>in</strong>, câhiliye <strong>Arap</strong>ları arasında çok yaygındır. Bu durum<br />
6
aynen Kur’an âyetler<strong>in</strong>e de yansımıştır. Çünkü Kur’an’ın mesajının doğru<br />
anlaşılabilmesi iç<strong>in</strong> muhatap <strong>in</strong>san topluluğunun dili, üslubu, duyuş ve seziş<strong>in</strong>i<br />
göz önüne almaya ihtiyaç vardır. Allah bir konuyu anlatırken, dikkat çekmek<br />
iç<strong>in</strong> sık sık yem<strong>in</strong>leri kullanmıştır.<br />
Hz. Muhammed (s.a.v)’de <strong>Arap</strong> dili gelenekler<strong>in</strong>e uygun olarak,<br />
muhatabın dikkat<strong>in</strong>i çekmek ve <strong>in</strong>andırıcılığını artırmak iç<strong>in</strong> sözler<strong>in</strong>de sık sık<br />
değişik yem<strong>in</strong> kalıplarına başvurmuştur.<br />
2. TARİHÇESİ VE DAYANAKLARI<br />
Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> kullanılışı çok eskilere dayanmaktadır. Öyle ki <strong>in</strong>sanoğlunun<br />
yeryüzünde var oluşuna kadar dayandırabiliriz. Hz. Âdem’<strong>in</strong> yaratılmasından<br />
sonra Allah’ın emr<strong>in</strong>i yer<strong>in</strong>e getirmek üzere Melekler<strong>in</strong> ona secde etmeleri ve<br />
şeytanın bu emre karşı çıkarak isyan etmesi olayı Kur’an-ı Kerim de<br />
anlatılmaktadır. Söz konusu bu olaydan sonra şeytanın Allah ile konuşması<br />
esnasında yem<strong>in</strong> lafzının geçtiğ<strong>in</strong>i görmekteyiz. 1<br />
قَالَ فَبِعِز َّتِكَ لأُغْوِيَن َّهُمْ أَجْمَعِي َن<br />
إِلا َّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخَْلصِينَ .<br />
“İblis şöyle dedi: Gücüne yem<strong>in</strong> ederim ki, içler<strong>in</strong>den ihlas ile seçilmiş samimi<br />
kulların müstesna, ben onları mutlaka azdıracağım.” 2 Âyette İblis’<strong>in</strong> <strong>dil<strong>in</strong>de</strong>n bir<br />
yem<strong>in</strong>e yer verilmiştir.<br />
Sözlüklerde geçtiğ<strong>in</strong>e göre yem<strong>in</strong>, milletler<strong>in</strong> hayatlarında kullandıkları<br />
çok eski bir lafızdır. Yem<strong>in</strong> kavramı bir sözün veya haber<strong>in</strong> kes<strong>in</strong> olduğunu<br />
ifade etmek iç<strong>in</strong> kullanılır. Özellikle herhangi bir işte; bir ısrar, kararlılık<br />
göstermek iç<strong>in</strong> veya kiş<strong>in</strong><strong>in</strong> açık olan bir şeyi başkasına kanıtlamak, <strong>in</strong>kâr<br />
edilen bir konuda yüzleşmek iç<strong>in</strong> kullandığı bir araçtır.<br />
1 Kâzım Fethi er-Râvî, Esâlîbu’l-Yem<strong>in</strong> fi’l-Luğati’l-Arabiyye, Matbaatü Câmiati Bağdat, Bağdat, 1977,<br />
s. 17.<br />
2 Sâd:38/82–83.<br />
7
İnsanlar yem<strong>in</strong> ederken Allah lafzını sıkça kullanırlar. Yüce Allah<br />
Kur’an’da: Resuller<strong>in</strong>, Nebiler<strong>in</strong>, Salih kavimler<strong>in</strong>, Firavun’un ve İblis’<strong>in</strong><br />
üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong>ler etmiştir. 3<br />
Bu durum bizlere yem<strong>in</strong> lafzının sadece <strong>in</strong>sanlar tarafından değil, Allah<br />
tarafından da kullanıldığını göstermektedir.<br />
وَتااللّهِ لأَ آِ يدَن َّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَل ُّوا مُدْبِرِينَ .<br />
"Allah'a Yem<strong>in</strong> ederim ki, siz ayrılıp gittikten sonra putlarınıza bir oyun<br />
oynayacağım". 4<br />
Bu âyeti kerîmede ise; Hz. İbrahim (a.v.) putlar üzer<strong>in</strong>e oynayacağı oyunu<br />
Allah adına yem<strong>in</strong> ederek kes<strong>in</strong> bir dille ifade ediyor. Öyleyse bu âyet yem<strong>in</strong><br />
lafzını peygamberler<strong>in</strong> de kullandığına bir delil olur.<br />
Y<strong>in</strong>e bir başka âyet-i kerime de Yüce Allah yem<strong>in</strong> lafzını Hz. Adem ve Hz.<br />
Havva vâlidemiz üzer<strong>in</strong>e dayandırarak şöyle buyurmaktadır:<br />
لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحاً لَنَكُونَن َّ مِنَ الش َّاآِرِينَ .<br />
“And olsun ki bize kusursuz bir çocuk verirsen muhakkak şükredenlerden<br />
olacağız.” 5<br />
Bu âyet-i kerime, ilk <strong>in</strong>san olan Hz. Âdem ve eşi Hz. Havva Validemiz<strong>in</strong><br />
aralarında ki konuşmada kullanmış oldukları yem<strong>in</strong> lafzına bir delildir.<br />
Kur’an-ı Kerim’de, Hz. Salih (a.s.) ve kavm<strong>in</strong>den bahseden âyette şöyle<br />
buyrulmaktadır<br />
قَالُوا تَقَاسَمُوا بِالل َّهِ لَنُبَي ِّتَن َّهُ وَأَهْلَهُ ثُم َّ لَنَقُولَن َّ لِوَلِي ِّهِ مَا شَهِدْنَا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِن َّا لَصَادِقُونَ .<br />
3 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 17.<br />
4 Enbiyâ: 21/57.<br />
5 Â’raf: 7/189.<br />
8
“Allah’a and içerek birbirler<strong>in</strong>e şöyle dediler: Gece ona ve ailes<strong>in</strong>e baskın<br />
yapalım. Sonra da velis<strong>in</strong>e: Biz (Salih) ailes<strong>in</strong><strong>in</strong> yok edilişi sırasında orada<br />
değildik, <strong>in</strong>anın ki doğru söylüyoruz diyelim.” 6<br />
Ayrıca Hz. Musa’nın konuşmalarında ve sihirbazların sözler<strong>in</strong>de de yem<strong>in</strong><br />
lafzının kullanıldığını görmekteyiz.<br />
فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِي َّهُمْ وَقَالُوا بِعِز َّةِ فِرْعَوْنَ<br />
إِن َّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ .<br />
“Bunun üzer<strong>in</strong>e ipler<strong>in</strong>i ve değnekler<strong>in</strong>i attılar ve: Firavun’un kudreti<br />
hakkı iç<strong>in</strong> elbette bizler galip geleceğiz dediler.” 7<br />
Özellikle bu son iki âyet-i kerime yem<strong>in</strong><strong>in</strong>, geçmişte de günümüzde de<br />
kullanıldığını göstermektedir.<br />
Şimdi biraz da yem<strong>in</strong><strong>in</strong> ne şekilde ortaya çıktığına bakalım. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> çıkış<br />
gayesi, bir kimsen<strong>in</strong> söylediği bir sözü doğrulatmak iç<strong>in</strong> bir şahit getirme<br />
isteğidir. Bu da Allah’ı şahit tutarak olur. 8<br />
Şâyet söylediği doğru değilse Allah’ın gazabına uğrayabilir. İşte bu<br />
noktadan hareketle yem<strong>in</strong> ortaya çıkmıştır. Eğer ki, <strong>in</strong>sanlar yem<strong>in</strong> eder ve<br />
yalan söylerse, o kimseye Allah’ın gazap ve lânet<strong>in</strong><strong>in</strong> uğramasından korkarlar. 9<br />
Bir diğer görüşe göre ise yem<strong>in</strong><strong>in</strong> çıkış sebebi: Kendisi iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> edilen<br />
şey<strong>in</strong> kıymet ve önem<strong>in</strong>e işaret etmek, ayrıca d<strong>in</strong>leyenler<strong>in</strong> o şeye karşı<br />
dikkatler<strong>in</strong><strong>in</strong> çekilmesi iç<strong>in</strong> çıkmıştır. 10<br />
Prof. Dr. İsmail Cerrahoğlu, Kur’an-ı Kerim’de yem<strong>in</strong> lafızlarının<br />
olmasını şöyle izah etmektedir:<br />
6 Neml: 27/49<br />
7 Şuarâ: 26/44.<br />
8 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 15.<br />
9 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 22.<br />
10 Celal Kırca, İstanbul, DİA, 1992, II/290.<br />
9
1) İslamiyet’ten önceki <strong>Arap</strong>ların içtimaî hayatlarında yem<strong>in</strong><strong>in</strong> rolü<br />
büyüktür. Kur’an-ı Kerim ise <strong>Arap</strong>ların öteden beri alışageldikleri üslûbu<br />
muhafaza etmiş, yem<strong>in</strong>ler de bu üslûba uygun şekilde gelmiştir.<br />
2) Allah’u Teâla <strong>in</strong>zal ettiği âyetler<strong>in</strong>i ve deliller<strong>in</strong>i bu türlü yem<strong>in</strong>lerle<br />
teyit etmiştir. Bunda garipsenecek bir durum yoktur.<br />
3-) Yem<strong>in</strong> her zaman her şeyi teyit etmek iç<strong>in</strong> değil, bazen de o şey<strong>in</strong><br />
kıymet<strong>in</strong>e işaret etmek ve kadr<strong>in</strong>i yüceltmek iç<strong>in</strong> kullanılır. 11<br />
Eski Yunanlılarda da yem<strong>in</strong> oldukça zeng<strong>in</strong> bir çeşitliliğe sahipti. Eski<br />
Yunanlılar yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong><strong>in</strong> bir kısmını tapınakta (mabedde) yer<strong>in</strong>e getirirken, bir<br />
kısmı Pazaryer<strong>in</strong>de; diğer bir kısmı ise yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong>i hâkim önünde îfa<br />
etmekteydi. Yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong>i genellikle Tanrılar, krallar, kral/Tanrılar, dünya üstü<br />
Tanrılar (ve Hıristiyanlığın kabulünden sonra, “Tanrı/ İsa/ Meryem-baba/ oğul/<br />
kutsal ruh”- üçlüsü) gibi kutsal şeyler yer almakta ve onlar üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
edilmekteydi. Böylece yem<strong>in</strong> ifades<strong>in</strong><strong>in</strong> güçlendirilmesi (kuvvetlendirilmesi)<br />
tem<strong>in</strong> edilmekteydi. 12<br />
Eski Türk’ler yem<strong>in</strong> ederlerken yüksek dağlar ve pınarları, hayırlı ruhların<br />
makamları sayıyorlardı. Bunlara “Yir-sub” deniliyor ve onlar da tâzim<br />
ediliyordu. Nitekim buralarda Tanrı’ya dua ediliyor, kurbanlar kesiliyor ve<br />
yem<strong>in</strong>ler ediliyordu. “Tanrının makamı" olarak gördükleri bu dağ üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmişlerdir ki, meşhur Tanrı dağlarının da adını buradan almış olması ihtimal<br />
dâhil<strong>in</strong>dedir. 13<br />
Eski Türkler<strong>in</strong> üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettikleri bir diğer nesne ise kılıçtır. Gök-<br />
Türkler istiklâl kazanmadan önce Avar’lara tâbi olduklarından, îmal ettikleri<br />
demir âletler<strong>in</strong>i onlara vergi olarak ödüyorlardı. Ergenekon destanına göre Gök-<br />
Türkler Avarların esaret<strong>in</strong>den bir demirc<strong>in</strong><strong>in</strong>, demir maden<strong>in</strong>den oluşan dağı<br />
eritmesiyle çıkmışlardır. Bu sebeple de bu günün bayramında demiri merasimle<br />
örs üzer<strong>in</strong>de dövmüşlerdir. Bu kutsiyeti dolayısıyla kılıç üzer<strong>in</strong>e de yem<strong>in</strong><br />
11 Cerrahoğlu, İsmail, Tefsir Usulü, T.D.V, Yayınları, Ankara, 1997, s.169.<br />
12 Yılmaz, Ejder, (Medeni Yargılama Hukukunda) Yem<strong>in</strong>, Yetk<strong>in</strong> Yayınları, Ankara, 1989, s. 30.<br />
13 Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefrûkesi Tarihi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul. 2000, I/51–52.<br />
10
geleneğ<strong>in</strong>e rastlanır. Yem<strong>in</strong> edecek kimsen<strong>in</strong> önüne kılıç konup, şâyet ahd<strong>in</strong>i<br />
bozacak olursa: “Bu gök girsün, kızıl çıksun” yani kılıç onu öldürüp kanlansın<br />
denirmiş. Anadolu’daki Oğuz beyleri de “kılıcıma doğramayım, okuma<br />
sancılayım” diye yem<strong>in</strong> ederlermiş. 14<br />
Yukarıda naklettiğimiz bilgi ve âyetlerden anlaşıldığına göre, Yem<strong>in</strong> sözü<br />
kuvvetlendirme ve muhatabı ikna etme amacıyla kullanılan bir araç olduğu iç<strong>in</strong>;<br />
tarihi de yaratılışla birlikte başlamıştır. İnsanın bulunduğu her yerde yem<strong>in</strong> de<br />
olagelmiştir. Kur’an’da birçok yem<strong>in</strong> ifades<strong>in</strong><strong>in</strong> bulunmuş olması, konunun<br />
doğrudan Nahiv ve Belâğat kitaplarına girmes<strong>in</strong>i sağlamıştır. Böylece konu<br />
genelde <strong>in</strong>sanlığın, özel anlamda da İslâmî ilimler<strong>in</strong>, İslam Dilbilim<strong>in</strong><strong>in</strong> ve <strong>Arap</strong><br />
Edebiyatının önemli konularından biri olmuştur.<br />
14 Turan, Osman, A.g.e, II/178.<br />
11
BİRİNCİ BÖLÜM<br />
ARAP DİLİNDE YEMİN<br />
I- YEMİNİN TANIMI<br />
A. Sözlük Anlamı:<br />
Sözlükte yem<strong>in</strong> kelimes<strong>in</strong>e köküne baktığımız zaman, bu kelimen<strong>in</strong> <strong>Arap</strong>ça<br />
kökenli bir kelime olduğunu anlıyoruz. Kelimen<strong>in</strong> kökleri ي م ن harfler<strong>in</strong>den oluşan<br />
kökten gelmektedir. Anlamı ise: Sağ el, sağ taraf manasına gelir. Sağ el<strong>in</strong> genellikle zor<br />
işlerde kullanılmasından dolayı bu kelime <strong>Arap</strong> <strong>dil<strong>in</strong>de</strong> de güç ve kuvvet anlamına<br />
gelmektedir. Nitekim Kur’an’da bu kelime bir âyette şöyle geçmektedir:<br />
لأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ .<br />
“Biz onu kes<strong>in</strong>likle kuvvetle yakalardık” 15 Âyette geçen يمين“ “ kelimesi kuvvet<br />
ve kudret anlamında kullanılmıştır. 16<br />
Bir diğer görüşe göre ise; Sözlükte yem<strong>in</strong> kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong> üç anlamı vardır.<br />
Bir<strong>in</strong>cisi “güç ve kuvvet” demektir. İk<strong>in</strong>cisi “sağ el” anlamına gelir ki,<br />
kuvvet<strong>in</strong><strong>in</strong> fazlalığı sebebiyle bu organa “el-yem<strong>in</strong>” adı verilmiştir. Üçüncüsü<br />
ise “yem<strong>in</strong>” veya “yem<strong>in</strong> etmek” anlamındadır. Yem<strong>in</strong> kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong> yem<strong>in</strong><br />
hakkında kullanılmasının sebebi, <strong>in</strong>sanlar karşılıklı olarak anlaştıkları zaman<br />
bir<strong>in</strong><strong>in</strong>, diğer<strong>in</strong><strong>in</strong> sağ el<strong>in</strong>i tutmasından dolayıdır. 17<br />
Eskiden <strong>Arap</strong>lar verilen sözün kuvvetli olduğunu göstermek iç<strong>in</strong> sağ tarafa veya<br />
sağ ele vurmalarından dolayı bu kelime sözü kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> kullanılmıştır. 18<br />
15 Hâkka: 69/45.<br />
16 Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Fethu’l-Kadîr, 2. bsk. Matbaatü Mustafa, Mısır, 1964,<br />
V/286.<br />
17 Vehbe ez-Zuhayli, İslam Fıkıh Ansiklopedisi, (trc. A. Efe, B. Eryarsoy, H.F. Ulus, A. Ural, Y.V.<br />
Yavuz, N. Yıldız), Feza Yay., İst., 1994, IV/199.<br />
18 Cevherî, Tacü’l-Luğa ve Sıhahu’l-Arabiyye, Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, Kâhire, 1956, VI/2221; İbn<br />
Manzur, Muhammed, Lisân’ul-<strong>Arap</strong>, Dâru’l- Maârif, Beyrut, tsz, XIII/472; Zebidî, Muhammed<br />
Mürteda, Tâc’ul-A’rus, Dâr sadr, Beyrut, H.1306, IX/373.<br />
12
B. Terim Olarak Yem<strong>in</strong>:<br />
Bir sözün doğruluğunu veya yanlışlığını kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> Allah adını<br />
anarak sözün söylemes<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> denir. 19<br />
Örnek:<br />
kalkacağım.” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, وَالّلهِ لأَ قُومَ ن َّ<br />
Bir başka tarife göre yem<strong>in</strong>: Bir sözü kuvvetli bir şekilde söylemek veya<br />
bir kimseyi <strong>in</strong>andırmak iç<strong>in</strong> söylenen sözdür.<br />
Örnek:<br />
gibi.<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, yapacağım” 20 örneğ<strong>in</strong>de olduğu ن َّ<br />
لأَفْعَلَ وَالّلهِ<br />
“Yem<strong>in</strong>: Haber<strong>in</strong> doğru veya yanlış olduğu hususunda Allah’ın ism<strong>in</strong>i<br />
zikrederek veya cevapta bulunarak haber<strong>in</strong> kuvvetlendirilmesidir.” 21<br />
Veya Müspet veya menfi bir cümleyi pekiştiren, isim veya fiil cümles<strong>in</strong>e<br />
yem<strong>in</strong> denir. 22<br />
Bir iddiayı kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> Allah adını anmaya, Allah’ı şahit tutmaya<br />
yem<strong>in</strong> denir. 23<br />
Yem<strong>in</strong>; haber<strong>in</strong> iki tarafından bir tarafını ( yapmak veya terk etmek, doğru<br />
veya yalan) olduğunu ( Vallâhi, billâhi, tallâhi gibi) Allah (C.C.)’<strong>in</strong> ismi ile<br />
takviye etmek (kuvvetlendirmek) tir. 24<br />
19 İbn Ya’îş, Şerhu'l- Mufassal, Âlemü’l- Kütüb, Beyrut, tsz, VIII/90.<br />
20 Hani George Tabrî, Mu’cemu Mustalahâtı'n-Nahvi’l-Arabî, Mektebetü Lübnan, Beyrut, 1990, s.<br />
318.<br />
21 Cürcanî, Seyyid Şerif, Kitabu’t-Tâ’rifât, Dâru'l-Kütübi'l-Ilmiyye, Beyrut, 1983, s. 259.<br />
22 ez-Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, el-Mufassal fî ilmi’l-Luğa, 1. bsk. Matbaatü’t-Tekaddüm, Kâhire,<br />
H. 1323, s. 344.<br />
23 Doğan, Mehmet, Büyük Türkçe Sözlük, Vâdi Yayınları, Ankara, 2001, s. 1409.<br />
24 İbrahim Halebî, İzahlı Mülteka el- Ebhur Tercümesi, (trc., Mustafa Uysal), 2. bsk, Dizer Konca<br />
Matbaası, İstanbul, 1968 II/223.<br />
13
Bir başka kaynak bu konuda: “Haberî bir cümleyi diğer haberî cümlen<strong>in</strong><br />
kuvvetlendirmes<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> denir 25 bilgis<strong>in</strong>e yer verirken; bir diğer<strong>in</strong>de ise,<br />
“Haber<strong>in</strong> pekiştirildiği cümleye yem<strong>in</strong> denir” 26 kaydı geçmektedir.<br />
Sonuçta Yem<strong>in</strong> “Sözü, Allah (c.c.)’i zikrederek kuvvetlendirmektir.” 27<br />
Muhatabı ikna etmek iç<strong>in</strong> veya <strong>in</strong>anmasını artırmak iç<strong>in</strong> kuvvetle söylenen söze<br />
yem<strong>in</strong> denir.<br />
C. <strong>Arap</strong>lar’da Yem<strong>in</strong><br />
Yem<strong>in</strong>, diğer milletlerde olduğu gibi, Sâmî ırkından olan <strong>Arap</strong>ların<br />
hayatında da önemli bir yere sahiptir. İslam’dan önceki <strong>Arap</strong>ların sosyal<br />
hayatında büyük rol oynar ve hakikati belirlemede başlıca çözüm yoludur.<br />
Yem<strong>in</strong>; yem<strong>in</strong> eden<strong>in</strong> bütün kuvvet<strong>in</strong>i ihtiva eden sözdür. O kimse söylediği<br />
sözlerde bütün varlığını ortaya sürer. Ruhu ve hayatı, şerefi ve kuvveti,<br />
zülüfleri veya mızrağı gibi, şeref<strong>in</strong><strong>in</strong> taalluk ettiği bazı şeyler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
eder. Bu yem<strong>in</strong> kabîle veya akrabâlığa, ecdâ da ya da yem<strong>in</strong> eden<strong>in</strong> canını<br />
el<strong>in</strong>de tutan Allah’a karşı yapılan yem<strong>in</strong><strong>in</strong> aynısıdır. 28<br />
Eski <strong>Arap</strong>lar daha çok ilahları (Manât, Uzzâ, Lât) üzer<strong>in</strong>e, Kâbe üzer<strong>in</strong>e,<br />
mezarların üzer<strong>in</strong>e, kurban üzer<strong>in</strong>e veya kurbanlık hayvanların sahibi v.b.<br />
üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederlerdi. Bazen de şarta bağlı yem<strong>in</strong> ederlerdi. Bu tarz yem<strong>in</strong><br />
daha çok bir <strong>in</strong>tikam yem<strong>in</strong>i olarak düşünülmelidir. Nitekim İmru’u’l-Kays<br />
<strong>in</strong>tikamını almadan önce; “ne et yiyeceğim, ne şarap içeceğim, ne koku<br />
sürüneceğim ne de kadına yaklaşacağım” şekl<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> etmiştir. 29<br />
25 İbn Usfûrî, el-Mukarrab, thk. Âdil Ahmet Abdil Mevcût, Ali Muhammed Muavved, Dâru’l-<br />
Kütübi’l- İlmiyye, Beyrut, 1998, s. 279.<br />
26 ez-Zerkeşî, Bedrüddîn, el-Burhan fî Ulumi’l-Kur’an, Dâru’l-Fikr, Beyrut, III/40.<br />
27 Yeğ<strong>in</strong>, Abdullah, Yeni Lugat, İstanbul, 1968, s. 865.<br />
28 Johs Pedersen, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, ( M.E.B ) Yayınları , 1965, VIII/374-375.<br />
29 Johs Pedersen, İslam Ansiklopedisi, VIII/375. Vaadi iç<strong>in</strong>e alan yem<strong>in</strong>den vaadi yer<strong>in</strong>e getirmekle<br />
kurtulunur. Eğer biris<strong>in</strong>e vaadde bulunulmuşsa o kimse yem<strong>in</strong> edeni sorumluluktan kurtarabilir. Hatta<br />
bizzat yem<strong>in</strong> eden de bazı zorlayıcı sebepler dolayısıyla yem<strong>in</strong><strong>in</strong>i bozabilir. Halk karşısında bu türden bir<br />
beyanatta bulunulurken, elbisen<strong>in</strong> bazı kısımları koparılır veya yırtılırdı. Halen Bedevilerde kurban<br />
kesmek sûretiyle yem<strong>in</strong>den kurtulunur. Bkz. “ İslam Ansiklopedisi, “Yem<strong>in</strong> maddesi ” , ( M. E. B.)<br />
Yayınları, VI/377.<br />
14
Câhiliye dönem<strong>in</strong><strong>in</strong> önde gelen kabile reisler<strong>in</strong>den olan Kuleyb’<strong>in</strong> şair<br />
olan eşi Celîle (h. 80, m. 540), eş<strong>in</strong><strong>in</strong> <strong>in</strong>tikamını almaya niyetlendiği bir sırada<br />
babası tarafından sak<strong>in</strong> olmaya ve kocasının diyet<strong>in</strong>i kabul etmeye çağrılınca:<br />
“ Kâbe’n<strong>in</strong> Rabb<strong>in</strong>e andolsun ki, bu kandırılmış kişiler<strong>in</strong> أُمْ نِ ي َّ ةُ مَخْدوعٍ و ر ب ِّ الكعبة .<br />
arzusudur” diye cevap verir. 30 Bu Örnekte görüldüğü gibi, Kâbe <strong>Arap</strong>lar<br />
arasında geçmişten günümüze kutsiyet<strong>in</strong>i koruyan bir şehirdir. İslamiyetten<br />
sonra da Kâbe’n<strong>in</strong> üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilmeye devam edilmiştir. Emevi<br />
şarkıcılarından “Dellâl” bir gün şair “ibn Ebî Atîk”’<strong>in</strong> huzuruna geldi. İbn Atîk,<br />
Delâl’den bir şarkı söylemes<strong>in</strong>i istedi. İbn Atîk’<strong>in</strong> yanında bulunan İbn Cafer<br />
“ و رَ ب ِّ الكعبةِ لَيُغَن ِّيَن َّ “ : i şimdi bunun sırası değil dey<strong>in</strong>ce İbn Atîk şöy l e d e d<br />
(Kâbe’n<strong>in</strong> Rabb<strong>in</strong>e andolsun ki, şarkı söyleyecek) diye ısrar ed<strong>in</strong>ce Delâl el<strong>in</strong>e<br />
defi alıp şarkı söylemeye başladı. 31<br />
<strong>Arap</strong>lar kutsal mekânlar dışında, kendileri iç<strong>in</strong> değerli olan bazı varlıklar<br />
üzer<strong>in</strong>e de yem<strong>in</strong> etmişlerdir. Şimdi buna Câhiliye dönemi şairler<strong>in</strong>den olan<br />
Kuleyb’<strong>in</strong> oğlu Hicris’ten bir örnek verelim:<br />
وَفَرَسي وأذُنَيهِ, ورُمْحي ونَصْلَيْه, وسَيفي وغِرَارَيْهِ, لايَتْ رُكُ ال رّ جُلُ قَاتِلَ أبِيهِ وَ هُوَ يَنْظُ رُ إِلَيهِ .<br />
“Atıma ve kulaklarına, mızrağıma ve sivri ucuna, kılıcıma ve kesk<strong>in</strong> ucuna<br />
and olsun ki, adam dediğ<strong>in</strong> bakıp dururken babasının katil<strong>in</strong>i sağ bırakmaz.” 32<br />
Kur’ân-ı Kerim <strong>Arap</strong> diliyle <strong>in</strong>dirildiği iç<strong>in</strong>, <strong>Arap</strong>ların yem<strong>in</strong> âdet<strong>in</strong>i<br />
muhafaza etmiş, çeşitli edatlar kullanılarak yapılan yem<strong>in</strong>ler ve ifadeyi<br />
güçlendiren edebî sanatlar ilahi hakikatleri te’kit ve teyit etmiştir. 33<br />
Sonuç olarak, Câhiliye dediğimiz İslamiyetten önceki dönem de, yem<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
çok yaygın bir şekilde <strong>Arap</strong>lar arasında kullanıldığını, ilahi kutsiyet<strong>in</strong>i<br />
koruduğunu ve hayatta doğruluğun yegâne parçası olduğunu söyleyebiliriz.<br />
30 Ebu’l-Ferec el-İsfehani, el-Eğânî, 1. bsk. Dâru’l-Kütüb, Beyrut, 1986, V/67.<br />
31 el- İsfehani, A.g.e, IV/290.<br />
32 el-İsfehani, A.g.e, V/66–67.<br />
33 Celal Kırca, İslam Ansiklopedisi, İstanbul, (T.D.V), 1989, II/290.<br />
15
II. YEMİNİN ÖGELERİ<br />
A. Yem<strong>in</strong> Cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> Unsurları<br />
Örnek:<br />
olmayacak.” 34 “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, hakkımız zâyî والّلهِ لَنْ يُضَي ِّعَ حَق ُّنَا<br />
و<br />
الّلهِ<br />
لَنْ يُضَي ِّعَ حَق ُّنَا<br />
: Yem<strong>in</strong> edatı,<br />
: Muksemun bih,<br />
: Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olmaktadır.<br />
1. Yem<strong>in</strong> Edatı: Yem<strong>in</strong> edatları ( ب، و (ت، harfi cerleri olup, kendiler<strong>in</strong>den<br />
sonra gelen ismi cer ederler. Ancak ( ت ) harfi sadece ( ا لّله ) lafzının başına<br />
gelir. 35 Örnek:<br />
. " Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki, yapacağım."<br />
تاللّه لأَفْعَلَن َّ<br />
2. Muksemun Bih: Kendis<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen varlık. Muksemun bih:<br />
Genelde Allah lafzı veya Allah lafzı yer<strong>in</strong>e geçen lafızlardan oluşur. 36<br />
Örnek:<br />
: Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki والّلهِ<br />
: Sen<strong>in</strong> hakkına yem<strong>in</strong> olsun ki وَ حَ قِّ كَ<br />
: Sen<strong>in</strong> hayatına yem<strong>in</strong> olsun ki وَحَيَاتِكَ<br />
3. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> Cevabı (Cevap Cümlesi): Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı ya isim cümlesi ya<br />
da fiil cümlesi olarak gelir. 37<br />
Cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> geliş şekilleri iç<strong>in</strong> şu ihtimaller söz konusudur: 38<br />
34 Fuât Ni'met, el- Mülahhasu’l-Kavâidi’l-Luğati’l-Arabiyye, 13. bsk, Dâru'l-Maarif, Beyrut, tsz, s. 179.<br />
35 Fuât Ni'met, A.g.e, s. 180.<br />
36 Aynı eser.<br />
37 Aynı eser.<br />
16
a. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olumlu bir isim cümlesi ise onu إنّ ve ل ile veya<br />
sadece إنّ ile te’kid etmek vaciptir.<br />
Örnekler:<br />
. “ Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, hayır yapan<br />
sevilir.”<br />
الْخَيرَ فَاعِلَ إِ ن َّ وَالّلهِ<br />
لَ مَ حْ بُ و بٌ<br />
Veya<br />
sevilir” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, hayır yapan وَالّلهِ إِن َّ فَاعِلَ الْخَيرَ مَ حْ بُ و بٌ .<br />
cümles<strong>in</strong>de olduğu gibi.<br />
b. Cevap cümlesi, müspet bir fiil cümlesi olur ve cevap cümles<strong>in</strong>deki fiil<br />
de mâzi bir fiil olursa, cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına<br />
veya sadece ل ve قد قد gelir. Şu örneklerde görüldüğü gibi:<br />
Veya<br />
. “ Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, emr<strong>in</strong>e itaat ettim.”<br />
تالّلهِ لَقَدْ أَطَعْ تُ أَمْرَكَ<br />
ettim.” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki,emr<strong>in</strong>e itaat تالّلهِ قَدْ أَطَعْتُ أَمْرَكَ .<br />
c. Cevap cümlesi olumsuz bir cümle olarak gelirse, cümle ister isim ister<br />
fiil cümlesi olsun cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına herhangi bir edat gelmez. 39<br />
Örnek:<br />
. “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, çalışman boşa<br />
gitmeyecek.”<br />
والّلهِ<br />
مَا يُضَ ي ِّ عُ<br />
مَجْ هُودَكَ<br />
d. Yem<strong>in</strong>e cevap olarak gelen cümle, olumlu fiil cümlesi olur ve müzari<br />
fiille başlarsa, müzari fiil<strong>in</strong> sonuna te’kid nûn’u, başına ل eklenir. 40<br />
Örnek:<br />
38 Fuât Ni'met, A.g.e, s. 180.<br />
39 Aynı eser.<br />
40 Aynı eser.<br />
17
ورٌ<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, hayır yapacağız” cümles<strong>in</strong>de olduğu والّله ل ن ف علنّ الخير .<br />
gibi.<br />
e. Cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> fiili ليس ‘n<strong>in</strong> dışında bir câmit fiil olursa, cevap<br />
cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına ل gelir. 41<br />
Örnek:<br />
لِلْمُخْلِصِ .<br />
والّلهِ لَعَسَي<br />
الت َّوْفِيقُ يَصْ عُ بُ<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, başarı samimi olanı zora sokabilir.”<br />
f. Yem<strong>in</strong> ve şart cümleleri bir araya geldiği zaman cevap cümlesi, bu iki<br />
cümleden önde olana göre gelir. 42<br />
Örnek:<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, Zeyd kalkarsa Amr والّلهِ إِنْ قَامَ زَ ي دٌ لَيَ قُو مَن َّ عَمْرٌو .<br />
da kalkacak.”<br />
Bu örnekte görüldüğü üzere yem<strong>in</strong> cümlesi, şart cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> önünde olduğu<br />
iç<strong>in</strong> cevap cümlesi yem<strong>in</strong> cümles<strong>in</strong>e uygun bir şekilde gelmiştir.<br />
Şart cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> önde oluşuna örnek:<br />
. “Zeyd kalkarsa, Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, Amr da<br />
kalkar.” Cümlede geçen ( يقم ) fiili meczumdur. Zira şart fiili yem<strong>in</strong>den önce<br />
gelmiştir. Bu yüzden ( يقم ), yem<strong>in</strong><strong>in</strong> değil, şartın cevabı olmaktadır.<br />
وَ إِنْ قَامَ زَ ي دٌ وَالّلهِ يَ قُمْ عَمْ<br />
g. Bütün kalbî fiiller, yem<strong>in</strong> cümlesi gibi yem<strong>in</strong> manası ihtiva eder.<br />
Örnekle: 43<br />
kalkacak.” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun em<strong>in</strong>im ki, Zeyd عَلِمْ تُ لَيَ قُومَ ن َّ زَيْ دٌ .<br />
41 Abbâs Hasan, en-Nahvu’l-Vâfî, IV/451.<br />
42 Fuât Ni'met, A.g.e, s. 181.<br />
43 İbn Usfûrî, el-Mukarrab, s. 282.<br />
18
III. YEMİNİN ŞEKİLLERİ<br />
<strong>Arap</strong> <strong>dil<strong>in</strong>de</strong> yem<strong>in</strong>ler iki kısımda ele alınır.<br />
A. Açık yem<strong>in</strong>:<br />
B. Kapalı yem<strong>in</strong>:<br />
A. Açık Yem<strong>in</strong>:<br />
Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> açık olarak zikredildiği cümledir. 44<br />
Açık olarak zikredilen bu yem<strong>in</strong> cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına: 45<br />
1. Yem<strong>in</strong> harfi gelir.<br />
Örnek:<br />
وَالس َّمَاء ذَاتِ الْحُبُكِ<br />
إِن َّكُمْ لَفِي قَوْلٍ م ُّخْتَلِف .<br />
“İç<strong>in</strong>de yörüngeler olan göğe andolsun ki, siz çelişkili sözler söylüyorsunuz." 46<br />
âyet<strong>in</strong>de görüldüğü gibi ".و" harfi yem<strong>in</strong> edatıdır.<br />
2. Yem<strong>in</strong> harfi ve fiili ile gelir.<br />
Örnek:<br />
وَأَقْسَمُواْ بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِن جَاءتْهُمْ آيَةٌ ل َّيُؤْمِنُن َّ بِهَا.<br />
“Kendiler<strong>in</strong>e bir mucize gelirse ona mutlaka <strong>in</strong>anacaklarına dair kuvvetli<br />
bir şekilde Allah’a and içtiler.” 47<br />
3. Yem<strong>in</strong> fiili gelir.<br />
unutmayacağım." "Yem<strong>in</strong> olsun ki, seni وَأُقْسِ مُ لاأَنْسَاكَ .<br />
44 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 32.<br />
45 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 33.<br />
46 Zâriyât:51/7–8.<br />
47 En’âm: 6/109.<br />
19
Açık yem<strong>in</strong> ikiye ayrılır: 48<br />
1. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı haber cümlesi olarak gelir.<br />
Örnek:<br />
edeceğim." "Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki, zayıfa yardım بِاللّهِ لأُسَاعِدَن َّ الض َّعِيفَ .<br />
2. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı <strong>in</strong>şâî cümle olarak gelir. Bu az gelen bir <strong>kasem</strong> üslûbu<br />
şeklidir. Buna "<strong>kasem</strong>-i isti'tâfiyye" 49 de denir. 50<br />
Örnek:<br />
mi?" "Allah aşkına zayıfa merhamet ett<strong>in</strong> بِالّلهِ هَلْ تَرْحَمُ الضّعِيفَ؟<br />
Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı " تَرْحَمُ الضّعِيفَ "هَلْ dır. Aynı zamanda <strong>in</strong>şâî cümledir. 51<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong>:<br />
Yem<strong>in</strong> cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> hazfedilip sadece cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> bulunduğu<br />
yem<strong>in</strong>lerdir. 52<br />
Bu tür cümleler<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> cümlesi olduğunu cümlen<strong>in</strong> bazı özellikler<strong>in</strong>den<br />
anlarız. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabında bulunan bazı edatlar, yem<strong>in</strong> cümlesi mevcut olmasa<br />
da bu cümlen<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> cümlesi olduğunu gösterir. Söz konusu bu edatların<br />
sayısı oldukça fazladır. Bu edatların bir kısmı da ihtilaflıdır. Ama biz bunların<br />
iç<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong><strong>in</strong> varlığına kes<strong>in</strong> olarak delâlet eden " ل " harf<strong>in</strong>i gösterebiliriz.<br />
Yem<strong>in</strong> Lâm’ı üç şekilde bulunabilir. 53<br />
gelir. edatına bitişik olarak قد 1.<br />
Örnek:<br />
48 Kazım Fethi, A.g.e, s. 33.<br />
49 Kasem-i isti'tâfiyye: Cevabı <strong>in</strong>şâî cümle olarak gelen yem<strong>in</strong> çeşididir<br />
50 Kazım Fethi, A.g.e, s. 33.<br />
51 Kazım Fethi, A.g.e, s. 34.<br />
52 Kazım Fethi, A.g.e, s. 36.<br />
53 Kazım Fethi, A. g. e, s. 37.<br />
20
“And olsun ki, Allah mü’m<strong>in</strong>lerden razı لَقَدْ رَضِيَ الل َّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِي َن .<br />
olmuştur.” 54 âyet<strong>in</strong>de görüldüğü gibi "ل" harfi قدْ" " edatına bitişmiştir.<br />
2. Te’kid Nûn’u ile gelen müzar<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelir. 55<br />
Örnek:<br />
وَلَنَبْلُوَن َّكُمْ حَت َّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنكُمْ وَالص َّابِرِي َن وَنَبْلُوَ أَخْبَارَآُم ْ.<br />
“Andolsun, iç<strong>in</strong>izden, cihad edenleri ve sabredenleri belirley<strong>in</strong>ceye ve<br />
ل" durumlarınızı ortaya koyuncaya kadar sizi deneyeceğiz” 56 âyet<strong>in</strong>de görüldüğü gibi<br />
" harfi te'kid nu'nu bitişmiş " نَبْلُوَ ن َّ " fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelmiştir.<br />
3. Şart edatına bitişik olarak gelir.<br />
Örnek:<br />
.ْ “Eğer bu işten vazgeçmezseniz, and olsun ki sizi<br />
taşlarız.” 57<br />
لَئِنْ<br />
لَمْ تَنتَهُوا لَنَرْجُمَن َّكُم<br />
Nahivciler<strong>in</strong> çoğunluğu, geçen üç örnek ve benzerler<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong><br />
fiiller<strong>in</strong>den uygun bir fiili veya lafzu'l-celâli takdir etmektedirler. Bu durumda<br />
sırasıyla şu yem<strong>in</strong> kalıpları,<br />
واللّه/ ) ِ أُقْسِم .<br />
بِاللّهِ) لَقَدْ رَضِيَ الل َّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ<br />
(واللّه/ِ أُقْسِم بِاللّهُِ) وَلَنَبْلُوَن َّكُمْ حَت َّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنكُمْ وَالص َّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَآُم ْ.<br />
takdîr<strong>in</strong>dedir.<br />
. )<br />
واللّه/ِ أُقْسِم بِاللّهِ) لَئِنْ لَمْ تَنتَهُوا لَنَرْجُمَن َّكُمْ<br />
54 Fetih: 48/18.<br />
55 Kazım Fethi, A.g.e, s. 37.<br />
56 Muhammed: 47/31.<br />
57 Yas<strong>in</strong>: 36/18.<br />
21
IV. YEMİN HARFLERİ<br />
Nahivciler kitaplarda yem<strong>in</strong> harfleri hakkında ihtilafa düşmüşlerdir. Asıl<br />
yem<strong>in</strong> edatları olarak, bütün nahivciler<strong>in</strong> kitaplarında geçen üç edat vardır:<br />
olmuştur. harfler<strong>in</strong>i de dâhil edenler من ve ل Bu edatlara و,ب , ت<br />
Hani George Tabrî, eser<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> harfler<strong>in</strong>i beş olarak almıştır. 58 Bunlar:<br />
harfleridir. " ب، ت، ل، و، من "<br />
İbn Ya’îş Şerhu'l-mufassal adlı eser<strong>in</strong>de bu harfleri beş olarak almıştır. 59<br />
Abbâs Hasan ise bu harfleri ( و، ل، ت، ب ) olmak üzere, dört olarak<br />
zikretmiştir. 60<br />
A. ب İle Yem<strong>in</strong>:<br />
Aslî bir yem<strong>in</strong> harfidir. İlsak (yapıştırma) manasına gelir. Açık yem<strong>in</strong><br />
قسم “ önce lafzıyla beraber gelir, Allah lafzıyla birlikte kullanılır ve kendis<strong>in</strong>den<br />
” fiili gelir. 61<br />
Örnek:<br />
yapacağım.” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, أُقْسِ مُ بِالّلهِ لأَفْعَلَ ن َّ .<br />
Bu yem<strong>in</strong> harf<strong>in</strong><strong>in</strong> bir özelliği de zamire bitişmesidir.<br />
yapacağım. “Ona yem<strong>in</strong> olsun ki, أُ قْسِ مُ .<br />
ن َّ لضعَ بهِ لأَفْ<br />
Bu yem<strong>in</strong> harf<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı “yem<strong>in</strong>’i isti’tâfiyye” şekl<strong>in</strong>de de gelebilir.<br />
“Allah aşkına söyle zayıf kuşa merhamet eder بِالّلهِ هَلْ تَرْحَ مُ الط َّائِرَ الض َّعِ ي فُ ؟<br />
mis<strong>in</strong>? 62<br />
58 Hani George Tabrî, Mu’cem, s. 318.<br />
59 İbn Ya’îş, Şerhu’l- Mufassal, s. 99.<br />
60 Abbâs Hasan, en-Nahvu’l- Vâfî, II/452.<br />
61 Tûnusî, Zeynel Âbid<strong>in</strong>, el- Mu’cem fi’n-Nahiv ve’s-Sarf, el-Matbaatü't-Taâriye, Şam, tsz., s. 164.<br />
62 İbn Ya’îş, A. g. e, s. 107; İbn Sîde, el-Muhassas, XIII/111; Abdurrahman el-Metarî, Esâlîbu’t-Tevkîd<br />
fi’l-Kur’an, s. 222.<br />
22
Kur’an-ı Kerim de ب ile yem<strong>in</strong> üç kez geçmektedir. 63 Bunlar: Sâd: 82,<br />
A’raf: 16, Hıcr: 39 âyetler<strong>in</strong>de yer almıştır.<br />
B. ت İle Yem<strong>in</strong>:<br />
Yem<strong>in</strong> harfler<strong>in</strong>den ik<strong>in</strong>cisidir.<br />
sadece Allah lafzının önüne gelir. 64<br />
‘ın yer<strong>in</strong>e kullanılır. Bu yem<strong>in</strong> harfi و<br />
Örnek:<br />
قَالُواْ تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم م َّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ<br />
وَمَا آُن َّا سَارِقِينَ .<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, bizim yeryüzünde fesat çıkarmak iç<strong>in</strong><br />
gelmediğimizi siz de biliyorsunuz. Biz hırsız da değiliz.” 65<br />
eder. 66 ile yem<strong>in</strong> taaccüp manası da ihtiva ”ت“<br />
Örnek:<br />
“Allah’a and olsun ki, hakikaten Allah seni bize üstün تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا .<br />
kılmıştır” 67 örneğ<strong>in</strong>de olduğu gibi. 68 Bu âyet-i kerimede ”قد“ edatının başındaki<br />
harfi “lâmu’l- yem<strong>in</strong>”’dir, yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelmiştir ve ”ل“<br />
aynı zamanda onu te’kid etmiştir. 69<br />
Kur’an’da ت ile yem<strong>in</strong> iki kez geçmektedir. 70 Bunlar da: Nahl: 56,<br />
Enbiyâ: 57 âyetler<strong>in</strong>de bulunmaktadır.<br />
C. و İle Yem<strong>in</strong>:<br />
و Yem<strong>in</strong> harfler<strong>in</strong>den bir diğeri de<br />
harfi olan ب ‘den bedeldir. 71<br />
harfidir. Yem<strong>in</strong> vâv’ı bir diğer yem<strong>in</strong><br />
63 Tasa, Muhammed, Kur’an’da Cümle Yapısı, ( Basılmamış Dok. Tezi), s. 153.<br />
64 İbn Hişam, Muğni'l-Lebîb, thk, Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd, Matbaatü'l-Medenî, Kahire, tsz,<br />
II/ 361; Kazım Fethi, A.g.e, s. 65.<br />
65 Yusuf:12/73.<br />
66 ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 345.<br />
67 Yusuf: 12/91.<br />
68 İbn Ya’îş, A.g.e, s. 98–99.<br />
69 Tûnusî, A.g.e, s. 164.<br />
70 Tasa, Muhammed, A. g. e. s.153.<br />
23
yakındır. ‘ye ب Harfi iki durumdan dolayı و<br />
1-) Mahreç yönünden; ikisi de dudak harfidir.<br />
ب eder. Harfi çokluk ifade و vardır. 2-) Mâna bakımından bir yakınlık<br />
Harfi ise bitişme manasına gelir. Bir şey başka bir şeye bitiş<strong>in</strong>ce çoğalma<br />
meydana gelir. Dolayısıyla “ ”ب harfi de çoğalmayı ifade eder diyebiliriz.<br />
Yem<strong>in</strong> harfi olan و sadece açık bir ism<strong>in</strong> başına gelir. 72<br />
Örnek:<br />
“Hikmetle dolu Kur’an’a and olsun.” 73 Misalde görüldüğü gibi وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ .<br />
yem<strong>in</strong> harfi olan و" " açık bir isim olan الْقُرْآن" " kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelmiştir.<br />
Yem<strong>in</strong> Vâv-ı yem<strong>in</strong> fiili ile beraber gelmez. 74<br />
Örnek:<br />
bitişmiştir. "' ı direk isme و" “And olsun günün ağarışına” 75 Yem<strong>in</strong> وَا لْفَجْرِ .<br />
Bir şiirde ise yem<strong>in</strong> harfi olan “ و “ şu şekilde geçmektedir:<br />
.<br />
وَاللّهِ رَب ِّى مَا تَقَل َّدَ صَا رِمًا<br />
لَهُ مُ شْ بِ هٌ فِى يَوْمِ حَرْبٍ وَلاَ سِلْمٍ<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, ne savaşta ne de barışta hiç kimse benim efendim<br />
gibi kesk<strong>in</strong> (kılıç) kuşanamaz.” 76<br />
Yem<strong>in</strong> vâvı’nın yer<strong>in</strong>e geçen harfler:<br />
71 Kazım Fethi, A.g.e, s. 60.<br />
72 İbn Hişam, Muğni’l-Lebîb, II/361; Abbâs Hasan, en-Nahvu’l-Vâfî, II/452; İbn Ya’îş, Şerhu’l-<br />
Mufassal, s. 99.<br />
73 Yas<strong>in</strong>: 36/2.<br />
74 Tûnusî, A.g.e, s. 152.<br />
75 Fecr: 89/1.<br />
76 el-Ma'arrî, Ebu’l-Âla, Şerhu’t-Tenvîr ala Siktı'z-Zend, Beyrut, 1982, I/202.<br />
24
‘den bedel oldu diyenler de vardır. el-Ahfaş ve ب harf<strong>in</strong>i ها 1-)<br />
Basralılar’dan bir grup bu durumu şöyle izah ediyor:<br />
Örnek:<br />
ki!” “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun هَا اللّهُ<br />
Gerçekte ب , و ‘den bedeldir. Bunun iç<strong>in</strong> ها yukarıdaki örnekte de<br />
görüldüğü gibi, hem ب ‘n<strong>in</strong> ve hem de و ‘ın yer<strong>in</strong>e geçebilir. 77<br />
Örnek:<br />
. " Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki kalkacağım."<br />
هَا اللّهُ لأَ قُو مَن َّ<br />
geçebilir. 78 : Hemze harfi de yem<strong>in</strong> vâvı’nın yer<strong>in</strong>e أ 2-)<br />
=<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, yapacağım.”<br />
Bu iki cümle aynı anlama gelir ve yem<strong>in</strong> ifade ederler.<br />
لأ ف علنّ والّله<br />
آ الّله لأَ فْعَلَن َّ<br />
şekl<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> vâv’ının اي harfleri de yan yana gelerek ي ve ا : اي 3-)<br />
yer<strong>in</strong>e geçebilir.<br />
. =<br />
اَ<br />
والّلهِ لأَفْعَلَ ن َّ = ي الّلهِ لأَفْعَلَ ن َّ<br />
إ اِلّلهِ لأَفْعَلَن َّ<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, yapacağım.” 79<br />
Yukarıdaki örnekler üçü de aynı anlamı ifade eder.<br />
Şerhu’l-Mufassal’da anlatıldığına göre bazı dil bilg<strong>in</strong>leri “vav” yer<strong>in</strong>e<br />
mim ile yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
=<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki,<br />
yapacağım” 80 örneğ<strong>in</strong>de olduğu gibi.<br />
لأَفْعَلَ ن َّ الّلهِ مُ لأَفْعَلَ ن َّ وَالّلهِ<br />
Atıf vâvı ile yem<strong>in</strong> vâvı’nın arasının ayrılması, karıştırılmaması konusunda<br />
çeşitli görüşler ileri sürülmüştür.<br />
77 İbn Ya’îş, Şerhu’l-Mufassal, VIII/37; ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 349.<br />
78 Kazım Fethi, A.g.e, s. 62.<br />
79 Suyûtî, Hem'u’l-Hevâmi’ ve Cem'u’l-Cevâmi’, II/39; Kâzım Fethi, A.g.e, s. 62–63.<br />
80 İbn Ya’îş, Şerhu’l-Mufassal, VIII/37; ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 346.<br />
25
olsun.” 81 “ İncire ve zeyt<strong>in</strong>e and وَالت ِّينِ وَالز َّيْتُونِ .<br />
Ez-Zemahşerî (538/1143) ve İbn Hişam (761/1360) diğer nahivciler<strong>in</strong><br />
aks<strong>in</strong>e yukarıdaki âyette geçen ik<strong>in</strong>ci vâv’ın atıf vâvı olduğunu söylemişlerdir. 82<br />
Burada üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen وَالت ِّينِ وَالز َّيْتُونِ“ “ “<strong>in</strong>cire ve zeyt<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederim”<br />
âyet<strong>in</strong>de edebî açıdan baktığımız zaman “mecâzî aklî” 83 vardır. Burada mahalde<br />
bulunan zikredilmiş, mahal kastedilmiştir. Tercih dilen görüşe göre yüce Allah <strong>in</strong>cir ve<br />
zeyt<strong>in</strong>le, bunların yetiştiği yer olan Şam’a ve Beyt-i Mukaddes’e yem<strong>in</strong> etmiştir ve<br />
buraları kastetmiştir. 84<br />
Kur’an-ı Kerim de” vâv” ile yem<strong>in</strong> dokuz kez geçmektedir. 85 Bunlar da:<br />
Hıcr: 92, Meryem: 68, Sebe: 3, Teğâbün: 7, İnşikâk: 17–19, âyetler<strong>in</strong>de<br />
bulunmaktadır.<br />
D. ل İle Yem<strong>in</strong>:<br />
Yem<strong>in</strong> harfler<strong>in</strong>den dördüncüsüdür. Aynı zamanda teaccüp manasına da<br />
gelir. 86<br />
. “ ِAllah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, Ali günler boyu kalacak.”<br />
لِ لّهِ يَبْ يقَ<br />
عَلِي ٌّ عَلَي اللأَ ي َّامِ<br />
Lâm’ın bir diğer özelliği de şart edatlarından sonra gelmesidir. Bu Lâm<br />
şartın cevabıdır.<br />
Örnek:<br />
وَلَوْلاَ دَفْعُ اللّهِ الن َّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأَرْضُ .<br />
81 Tîn:95/1.<br />
82 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 65.<br />
83 Mecazî Aklî: Bir fiili, o işi yapandan başkasına isnat etmektir, Bkz. Mustafa Em<strong>in</strong>, el-Belâğatü’l-<br />
Vâdıha, Eda Neşriyat, İstanbul, 1993, I/117.<br />
84 es-Sâbûnî, Muhammed Ali, Safvetü’t-Tefâsir, (trc. Sadredd<strong>in</strong> Gümüş, Nedim Yılmaz), Ensar Neşriyat,<br />
İstanbul, 1992, VII/359.<br />
85 Tasa, Muhammed, A.g.e, s. 153.<br />
86 ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 345.<br />
26
“Eğer ki Allah <strong>in</strong>sanların bir kısmıyla diğerler<strong>in</strong>i savmasaydı dünya<br />
bozulurdu.” 87<br />
Yem<strong>in</strong> edatlarından sonra gelen Lâm ise, yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabıdır. 88<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, putlarınıza tuzak وَتَالل َّهِ لأَآِيدَن َّ أَصْنَامَكُم .<br />
kuracağım.” 89 Burada müzari fiil<strong>in</strong> başında, yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olarak “Lâm” harfi<br />
gelmiştir.<br />
E. من İle Yem<strong>in</strong>:<br />
“ M<strong>in</strong>“ yem<strong>in</strong> harfi olarak sadece“ ر ب ِّ ” kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong> önüne gelir.<br />
yapacağım.” “Rabbime yem<strong>in</strong> olsun ki şöyle مِن ربّي لأ ف علنّ آذا .<br />
V-) YEMİN FİİLERİ<br />
Yem<strong>in</strong> fiilleri ikiye ayrılır.<br />
A. Asıl Yem<strong>in</strong> Fiilleri<br />
Asıl yem<strong>in</strong> fiilleri bölümünde üç fiili “ حلف ،قسم ، يمن “ vardır. Bu üç<br />
fiilden olan “ يمن “ fiil<strong>in</strong>i konumuzun başında da ele almıştık.<br />
kök harfler<strong>in</strong>den oluşur. Yem<strong>in</strong> kalıbına if’âl ي م ن : Asıl olarak يَمَ نَ 1-)<br />
babında girer.<br />
Örnek:<br />
وا ي مُ اللّهِ لوْ أنّ فاطمةَ<br />
ب ن تُ محمّدٍ سَرَ قْتُ ل قّطّ عْ تُ يَدَاهَا .<br />
"Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki, hırsızlık yapan kızım Fâtıma bile olsa el<strong>in</strong>i<br />
keserim" 90 .<br />
87 Bakara:2/ 251.<br />
88 İbn Ya’îş, Şerhu’l-Mufassal, s. 99- 100; İbn Hişam, Muğni’l-Lebîb, I, 235; İbn Sîde, el-Muhassas,<br />
s. 111.<br />
89 En’biya. 21/57.<br />
90 Buhâri, Fedâilü Ashâbı'n-Nebî, 18, Enbiyâ, 54, Hudûd, 12.<br />
27
Yem<strong>in</strong> fiil<strong>in</strong>den bazı harfler düşse de, yem<strong>in</strong> anlamı taşımaya devam eder.<br />
Şimdi bu harf düşmeler<strong>in</strong>i örnekler üzer<strong>in</strong>de görelim.<br />
اَيْ مُ نُ الّلهِ = ki Allah’a yem<strong>in</strong> olsun<br />
اِ ي مُ الّلهِ = ki Allah’a yem<strong>in</strong> olsun<br />
أَ مُ الّلهِ = ki Allah’a yem<strong>in</strong> olsun<br />
مُ ا لّلهِ = ki Allah’a yem<strong>in</strong> olsun<br />
Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki<br />
Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki<br />
=<br />
=<br />
مُنُ الّلهِ<br />
مِنُ الّلهِ<br />
مَ الّلهِ = i Allah’a yem<strong>in</strong> olsun k<br />
Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki<br />
مِ الّلهِ =<br />
Şekl<strong>in</strong>de değişik harfler<strong>in</strong> düşmesiyle bu kalıplar da gelebilir. 91<br />
dönem<strong>in</strong>de, " Kökünden gelir. Câhiliye ve islamiyet ق م " : مَ<br />
Kur’an ve Hadislerde sıkça kullanılan bir yem<strong>in</strong> fiilidir.<br />
س<br />
قَسَ (-2<br />
Yem<strong>in</strong> anlamına gelir. Ayrıca " " kalıbı da yem<strong>in</strong> edilen yer<br />
anlamına gelir. Ama " اَلْ مُقْسَ مُ " kalıbı daha çok yem<strong>in</strong> edilen yer anlamına gelir.<br />
Bir diğer geliş şekli ise اَلْقِسَامَ ةُ kalıbıdır. Bu kalıp ise mastar kalıbıdır. 92<br />
Örnek: ( Züheyr)<br />
اَلْ مُقْسَ مُ<br />
فَأَقْسَمْ تُ بِا لْبَيتِ الَّذِي طَافَ حَوْلَ هُ<br />
رِجَ ا لٌ بَنَوْهُ مِنْ قُرَيشٍ وَجُرْهُ مٍ .<br />
"Kureyş ve Cürhüm kabileler<strong>in</strong><strong>in</strong> <strong>in</strong>şâ ettiği, etrafında <strong>in</strong>sanların tavaf<br />
yaptığı Kabeye yem<strong>in</strong> ederim" 93 beyt<strong>in</strong>de أقْسَم) َ ) fiili yem<strong>in</strong> etmek anlamına<br />
gelmektedir.<br />
91 İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, XIII/462; İbn Sîde, el-Muhassas, XIII/115.<br />
92 Cevherî, es- Sıhah, VI/201; İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, X/481; Kâzım Fethi, ِA.g.e, s. 72; Tûnusî,<br />
A.g.e, s, 152.<br />
28
Kur’an-ı Kerim’de geçen bir diğer misalde ise, sözkonusu fiil şu şekilde<br />
geçmektedir:<br />
لاأُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ .<br />
“Hayır! Bu kente yem<strong>in</strong> ederim!” 94<br />
gelir. : Bir işi gerçekleştirmek iç<strong>in</strong> kararlılık, azim anlamlarına حَلَ فَ 3-)<br />
<strong>Arap</strong> <strong>dil<strong>in</strong>de</strong> yem<strong>in</strong> anlamına gelir.<br />
Kalıbında gelebilir. 95<br />
وَمَحْلُوفًا .<br />
وَحِلْفًا, حَلْفًا, يَحْلِفُ,<br />
وَحَلَفًا,<br />
حَلَفَ ,<br />
Örnek: حَلَفْتُ لَهَا بِاللّهِ "Onun iç<strong>in</strong> Allah'a yem<strong>in</strong> ettim".<br />
görür. 96<br />
مَنْ حَلَفَ عَلَى<br />
يَمِينِ فَرَأَى خَيرًا مِنْهَا<br />
" Kim sağı üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederse hayır<br />
مَحْلُوفَ ve أَحْلَ فَ<br />
Kur'andan örnek:<br />
eder.” 97 kalıplarında geldiği zaman da yem<strong>in</strong> ifade ةٌ<br />
“(Ey Muhammed! O sözleri) söylemedikler<strong>in</strong>e يَحْلِفُونَ بِاللّهِ مَا قَالُواْ وَلَقَدْ قَالُواْ آَلِمَةَ الْكُفْرِ .<br />
dair Allah’a yem<strong>in</strong> ediyorlar. Hâlbuki o küfür sözünü elbette söylediler.” 98<br />
âyet<strong>in</strong>de geçen (حلف) fiili y<strong>in</strong>e “ yem<strong>in</strong> etmek” anlamında kullanılmıştır. 99<br />
B. Mecâzî Yem<strong>in</strong> Fiilleri<br />
: Mecâz ya da istiare yoluyla yem<strong>in</strong> ifade eden bir fiildir. Asıl<br />
anlamı: Şahit olmak, tanık olmak… vb. anlamlara gelir. İk<strong>in</strong>ci anlamı ise yem<strong>in</strong><br />
anlamıdır.<br />
شَهِ دَ (-1<br />
93 Kâzım Fethi, ِA.g.e, s. 72.<br />
94 Beled:75/ 1.<br />
95 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 73.<br />
96 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 74.<br />
97 İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, IX/55; ez-Zebîdî, Tâc’ul-A’rus, VI/75; ez-Zemahşerî, Esâsu’l-Belâğa,<br />
s. 92; Kâzım Fethi, A.g.e, s. 92.<br />
98 Tevbe: 9/74.<br />
99 Elmalılı, A.g.e, IV/275; Çantay, Hasan Basri, Kur’ân-ı Hâkim ve Meâl-i Kerîm, I/290.<br />
29
taşır. 100<br />
، دَ<br />
Gibi kalıplarda gel<strong>in</strong>ce yem<strong>in</strong> anlamı<br />
اَلشّهَادَةُ<br />
شَهَادَةًا,<br />
يَشْهَدُ، شَهِ<br />
Örnek:<br />
etmiştir.” “Allah şahidim olsun ki, Zeyd hareket اَشْهَدُ بِ الّلهِ إن َّ زَيدًا لَ مُنْطَلِ قٌ .<br />
Sîbeveyhe göre yukarıdaki örnek şu şekilde de gelir.<br />
. “Allah şahidim olsun ki, o gidicidir.” 101<br />
اَشْهَدُ إ نّ هُ لَذَاهِ بٌ = وَالّلهِ إِ ن َّ هُ لَذَاهِ بٌ<br />
Söz konusu fiile bir örnek de âyet-i kerime'den verelim.<br />
قَالُوا نَشْهَدُ إِن َّكَ لَرَسُولُ الل َّهِ<br />
وَالل َّهُ يَعْلَمُ إِن َّكَ لَرَسُولُهُ وَالل َّهُ يَشْهَدُ إِن َّ الْمُنَافِقِين َلَكَاذِبُونَ .<br />
“Münafıklar sana geldiği zaman: Biz gerçekten şahadet ederiz ki, sen<br />
kes<strong>in</strong> olarak Allah’ın elçisis<strong>in</strong> dediler. Allah da bilmektedir ki, sen gerçekten<br />
onun elçisis<strong>in</strong>. Allah şüphesiz münafıkların yalan söylemekte olduklarına<br />
şahitlik etmektedir.” 102<br />
Kurtûbî (671/1272) bu âyeti şöyle değer l e n d i r m e k t e d i r : =<br />
manasına gelir. Kurtûbî bu tanımlamasıyla şahâdet ifade eden fiili, yem<strong>in</strong><br />
anlamına gelen fiil olarak almıştır. Yem<strong>in</strong> ve şâhitlikten her biri, bil<strong>in</strong>meyen bir<br />
iş iç<strong>in</strong> ispat olarak kullanılır. 103<br />
نحلف<br />
: Sözlükte bildi, anladı, kavradı… gibi anlamlara gelir. Mecâzî عَلِ مَ 2-)<br />
manada ise; " ُ , "عَلِمَ mecâzî olarak yem<strong>in</strong> ifade eder. 104<br />
نشهد<br />
يَعْلَم<br />
100 Kâzım Fethi, A.g.e, s.79.<br />
101 Aynı eser.<br />
102 Münâfikun: 63/1. Bu sûrede geçen نشهد kelimes<strong>in</strong>i Elmalılı yem<strong>in</strong> olarak almaktadır. Bkz. Hak<br />
D<strong>in</strong>i Kur’an Dili, VIII, 66; Mevdudî ise şehâdet kelimes<strong>in</strong>i farklı bir boyuta taşıyarak ele almaktadır.<br />
Önce şehâti ikiye ayırır. a) Şehâdet edilen husus bir gerçek olmalıdır. b) Şehâdet eden (şâhit) yem<strong>in</strong> ettiği<br />
hususun gerçekliğ<strong>in</strong>e <strong>in</strong>anmalıdır. Yani şâhit şahâdet ettiği hususun gerçekliğ<strong>in</strong>e <strong>in</strong>anıyorsa her yönüyle<br />
doğru bir <strong>in</strong>sandır. Ancak bir kimse yalan bir şey üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ediyor ve ona <strong>in</strong>anıyorsa, bu kimse hiç<br />
değilse <strong>in</strong>ancı bakımından tutarlı sayılır. Bkz. Tefhîmu’l-Kur’an, VI/327.<br />
103 el-Kurtûbî, el-Câmi’li Ahkâmi’l-Kur’ân, XIII/122.<br />
104 Kâzım Fethi , A.g.e, s. 80.<br />
30
اذَ<br />
وَلَقَدْ عَلِمْ تُ لَتَأْتِيَ ن َّ عَشِ يّةِ .<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun biliyorum ki, akşam olacak.” 105<br />
وَلَقَدْ عَلِمْتُ لَتَأْتِيَن َّ مَنِ يَّتِي إِ ن َّ الْمَنَايَا لاتَطِ يشُ سِهَامًا .<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun biliyorum ki, ecelim gelecek; gerçekten ecel okları<br />
hiç ıskalamazlar.” 106<br />
gibidir. 107 "وَاللّهِ لَتَأْتِيَنّ" bölümü وَلَقَدْ عَلِمْتُ لَتَأْتِيَن َّ<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun biliyorum ki, Abdullah senden قَدْ عَلِمْ تُ لَعَبْدُالّلهِ خَيْ رٌمِنْكَ .<br />
daha hayırlıdır.” 108<br />
Bir âyeti kerimede şöyle geçmektedir.<br />
“Elçiler: Doğrusu Rabbimiz bizim size gönderildiğimizi قَالُوا رَب ُّنَا يَعْلَمُ إِن َّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ .<br />
bilir dediler.” 109<br />
Burada “bilir” kes<strong>in</strong> biliyormuş gibi telakki edilmiş olup, yem<strong>in</strong> gibi<br />
anlaşılmıştır. Âyet<strong>in</strong> إِن َّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ bölümü cevap cümlesidir. 110<br />
نَ demektir. : Allah adına bir şeyi istemek دَ<br />
kalıplarında gel<strong>in</strong>ce yem<strong>in</strong> anlamı ifade eder.<br />
شَدَ، أَنْشَدُ، نَاشِ دٌ<br />
نَشَ -3<br />
Örnek:<br />
. “Allah iç<strong>in</strong> senden sadece şöyle yapmanı<br />
بِالّلهِ أَنْشَدُكَ<br />
آَ إِ لاّ فَعَلْتَ<br />
istiyorum.” 111<br />
105 ez-Zebîdî, Tac’ul-A’rus, VIII/ 407.<br />
106 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 80.<br />
107 Aynı eser.<br />
108 Sîbeveyh, Kitâbu Sibeveyh, III/110.<br />
109 Yas<strong>in</strong>: 36/16.<br />
110 Râzî, et-Tefsîru’l-Kebîr, XIII/460; Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl, III/135.<br />
111 İbn Sîde, el-Muhassas, XIII/116; ez-Zemahşerî, Esâsu’l-Belâğa, s. 456.<br />
31
اذَ<br />
Bu fiille yem<strong>in</strong> yapılırken, Allah lafzıyla yem<strong>in</strong> fiili zikredildikten sonra<br />
şu altı edattan birisi, cevapla yem<strong>in</strong> cümlesi arasına girer. (<br />
استفهام ، امر، نهي ،<br />
) إن ، إ لاّ ، لم<br />
Bu tür yem<strong>in</strong>lerde إ لاّ v.b. bir edat yem<strong>in</strong>le cevap arasına girerse,<br />
cümle yapı olarak olumlu, anlam olarak olumsuz olur.<br />
Örnek:<br />
. “Allah iç<strong>in</strong> sadece şunu istiyorum.” 112 Misalde görüldüğü<br />
gibi " إِ لاّ " yem<strong>in</strong>le cevabı arasına girmiştir.<br />
أَشْهَدُكَ إِ لاّ آَ<br />
: İstemek manasına gelir. Yem<strong>in</strong> manası ihtiva ed<strong>in</strong>ce, Allah سَأَ لَ 4-)<br />
iç<strong>in</strong> istemek manasına gelir.<br />
Örnek:<br />
“Allah iç<strong>in</strong> senden sadece iyilik yapmanı ورُ ف .<br />
istiyorum.” 113<br />
بِالّلهِ سَأَلْ تُكَ<br />
إِ لاّ صَنَعْتَ<br />
الْمَعْ<br />
Âyeti kerimede ise şöyle gelir.<br />
وَات َّقُواْ اللّهَ ال َّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ .<br />
“Adını kullanarak birbir<strong>in</strong>izden istekte bulunduğunuz Allah’tan ve akrabalık<br />
haklarına riâyetsizlikten sakının.” 114<br />
: Allah iç<strong>in</strong> üzer<strong>in</strong>e bir şeyi farz kılmak anlamında, mecâzî أَوْذَ مَ 5-)<br />
manada yem<strong>in</strong> anlamı içeren bir fiildir. 115<br />
kıldı.” “Allah iç<strong>in</strong> üzer<strong>in</strong>e haccı ve kurbanı farz أَ وْذَمَ عَلَيهِ الْحَ ج َّ وَال ن ُّذُ رَ .<br />
manasına gelen bir fiildir. Tac’ul-A’rus’ da أ فَ : Fiili عَ أَآْتَ 6-)<br />
َحْلَ<br />
"te'kid etmek" olarak gelir ve yem<strong>in</strong> anlamı içerir. Bu fiili te’kid fiili أَؤْآَ دَ<br />
112 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 81.<br />
Aynı eser.<br />
Nisa: .4/1 Âyet<strong>in</strong> تساءلون به والا رحام bölümü سَأَ لْتُكَ بِا لّلهِ وَالر َّحِم şekl<strong>in</strong>de<br />
değerlendirilmiştir. Ve “ سأ ل “ fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> mecazî olarak yem<strong>in</strong> ifade eden bir fiil olduğu ileri<br />
sürülmüştür. Bkz. el- El-Kurtûbî, A.g.e, V, 2.<br />
115 Cevherî, es- Sıhah, V/2050; ez-Zebîdî, Tac’ul-A’rus, XX/ 91; ez-Zemahşerî, Esâsu’l-Belâğa, s.<br />
495; Kâzım Fethi, A.g.e, s. 81.<br />
32
olarak alan da vardır. Diğer bazı sözlüklerde fiil<br />
alınmıştır. 116<br />
manasında ele حَلَ فَ<br />
تَأَ ذ َّ (-7<br />
Örnek:<br />
gelir. 117 manasına َأ مَ : Fiili نَ<br />
قَسَ<br />
وَإِذْ تَأَذ َّنَ رَب ُّكَ لَيَبْعَثَن َّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَن يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِن َّ رَب َّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ<br />
وَإِن َّهُلَغَفُورٌ ٌ ر َّحِيم .<br />
“Hani Rabb<strong>in</strong>, elbette kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü tattıracak<br />
kimseleri göndereceğ<strong>in</strong>i bildirmişti. Şüphesiz Rabb<strong>in</strong>, elbette cezayı çabuk verendir.<br />
Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” 118<br />
Burada ki تأذّن fiili أَعْلَ مَ manasına gelir. Bir diğer görüşe göre ise<br />
“ manasında bir yem<strong>in</strong> fiilidir عَ مَ “ fiili “ تَ نَ “ 119 gelir. manasına نَ<br />
diyenlerde vardır. Bunun delili ise “ ن َّ “ fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olarak<br />
gelmesidir. 120<br />
لِ<br />
لَ يُ بْعَثَ<br />
أَذ َّ<br />
أَيْقَ fiili آذَ نَ<br />
adamaktır. 121 manasına gelir. Asıl anlamı, adak حَ فَ : Fiili رَ<br />
Âyeti kerimede şu şekillerde gelir. وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ “Adaklarını yer<strong>in</strong>e<br />
يُوفُونَ بِالن َّذْرِ getirs<strong>in</strong>ler.” 122 “Adağı yer<strong>in</strong>e getirs<strong>in</strong>ler.” 123<br />
لَ<br />
نَذَ (-8<br />
Bir örnekte hadisten verelim:<br />
مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللّهَ فَلْ يُطِعْهُ, و مَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَ اللّهَ<br />
فَلا يُطِعْهُ .<br />
116 ez-Zebîdî, Tac’ul-A’rus, V/491; İbrahim Mustafa ve diğerleri (Heyet), el-Mûcemu’l-Vasît, II/781;<br />
el-Fîruzâbâdî, el- Kamusu’l-Muhît, III/77.<br />
117 Kazım Fethi, A.g.e, s. 82.<br />
118 A’raf: 7/167. Bu âyette “bildirilmişti” fiili kes<strong>in</strong>lik ifade eder. Çünkü bildiren Allah’tır. Bu nedenle<br />
bildirme; Âdeta yem<strong>in</strong> gibi kes<strong>in</strong> mana ifade eder denilmektedir. لتبعثنّ Fiili de yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olur.<br />
Bundan dolayı bu fiil yem<strong>in</strong> gibi telakkî edilmiştir. Söz konusu bu fiil<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> gibi algılanması, kes<strong>in</strong>lik<br />
ve yakîn ifade etmes<strong>in</strong>den dolayıdır. Zirâ fiil<strong>in</strong> anlamı “bildirdi” kes<strong>in</strong>dir. Bunun tersi mümkün değildir.<br />
Allah’ın “bildirdim” dediği şey mutlaka bildirilmiştir. Bu nedenle yem<strong>in</strong>de ki kes<strong>in</strong>lik gibi fiilde de<br />
kes<strong>in</strong>lik vardır. Bkz. el-Keşşâf, II/127.<br />
119 ez-Zebîdî, Tac’ul-A’rus, IX/121; el- Mu’cemu’l-Vasît, I/11; Esâlîbu’l-Yem<strong>in</strong>, s. 82.<br />
120 ez- Zemahşerî, A.g.e, III/127.<br />
121 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 83.<br />
122 Hac:22/29.<br />
123 İnsan: 76/7.<br />
33
انَ<br />
انَ<br />
" Her kim Allah adına vermek üzere bir adak adarsa onu hemen vers<strong>in</strong>, ve<br />
kimde Allah'a isyan olarak bir adak adarsa onu vermes<strong>in</strong>." 124<br />
9-)<br />
عَمَ رَ : Yaşamak anlamına gelir. Fiil yem<strong>in</strong> anlamında sıkça kullanılır.<br />
Örnek:<br />
هَ .<br />
ع م َّ رْتُكَ الّلهُ إِ لاّ مَاذَآَرْتَ لَ لْ آُنْتَ جَارَتض أَ ي َّامَ ذِي سَلَ مٍ<br />
“Allah sana bizi hatırladığın sürece uzun ömür vers<strong>in</strong>, selamette olduğun<br />
günlerde komşumuz muydun?” 125<br />
Bu fiil Allah lafzıyla geçtikten sonra, cevapla fiil arasına bir edat girer.<br />
Şâyet bu fiil<strong>in</strong> başına ( ل ) bitişirse fiil doğrudan yem<strong>in</strong> ifade eder. 126<br />
Örnek:<br />
لَعَمْرُكَ إِن َّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ .<br />
“Ömrüne andolsun ki, gerçekten onlar sarhoşlukları iç<strong>in</strong>de nasıl<br />
azdıklarını bilmiyorlardı.” 127 Buradaki yem<strong>in</strong> lafzını M.Esed (1900–1992)<br />
“Canı sağ olasıca” 128 şekl<strong>in</strong>de anlamıştır. Burada kastedilen Hz. Muhammed<br />
(s.a.v)’dır. 129<br />
. “Allah iç<strong>in</strong> hayatına yem<strong>in</strong> ederim ki, yapacağım” 130<br />
örneğ<strong>in</strong>de görüldüğü gibi.<br />
لَعَمْ رُكَ الّ ل ه لأَفْعَلَ ن َّ<br />
gelir. : <strong>Arap</strong>ça da yalanın zıddı olan doğruluk anlamına صَدَ قَ 10-)<br />
Mecâzî manada yem<strong>in</strong> anlamı taşır. 131<br />
124 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 83.<br />
125 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 84.<br />
126 Aynı eser.<br />
127 Hıcr: 15/72.<br />
128 Muhammed Esed, Kur’ân Mesajı, II/525.<br />
129 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/396.<br />
130 Cevherî, es-Sıhah, II/758, el-Fîruzâbâdî, el- Kâmusu’l-Muhît, II/ 95, ez-Zemahşerî, Esâsu’l-Belâğa, s.<br />
84; İbn Sîde, el-Muhassas, XIII/116.<br />
34
اذَ<br />
Örnek:<br />
صَدَقْ تُ الّلهَ حَدِيثًا إِنْ لَمْ أَفْعَلْ آَ .<br />
gibi.<br />
“Allah iç<strong>in</strong> şöyle yapmayacağıma dair söz verdim” 132 cümles<strong>in</strong>de geçtiği<br />
taşır. 133<br />
manasına gelir. Mecâzî olrak yem<strong>in</strong> manası لِمْ تُ عَ : Fiili ن ُّ أَ ظُ 11-)<br />
Örnek:<br />
biliyorum.” 134 “Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, kalkacağını أَظُ ن ُّ لَيَ قُومَ ن َّ هُ .<br />
Bir görüşe göre ظَ ن َّ fiil<strong>in</strong>den sonra bir nefî harfi gelirse, ظَ ن َّ fiili<br />
mecâzî olarak yem<strong>in</strong> ifade eder. 135<br />
Örnek:<br />
وَظَ ن ُّوا مَالَ هُمْ مِنْ مَحِيصٍ .<br />
“Kendiler<strong>in</strong><strong>in</strong> kalacak yerleri olmadığını anlamışlardır” 136<br />
olduğu gibi.<br />
âyet<strong>in</strong>de<br />
geçer. 137<br />
آَتَ (-12<br />
Örnek:<br />
manasına gelir. Âyeti kerimede de bu manada َأ مَ : Fiili بَ<br />
قْسَ<br />
آَتَبَ الل َّهُ لأَغْلِبَن َّ أَنَا وَرُسُلِي إِن َّ الل َّهَ قَ وِي ٌّ عَزِيزٌ .<br />
“Allah, “Şüphesiz ben ve peygamberlerim galip geleceğiz” diye yazmıştır.<br />
Şüphe yok ki Allah çok kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir.” 138<br />
131 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 83.<br />
132 Aynı eser.<br />
133 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 85.<br />
134 Aynı eser.<br />
135 Aynı eser.<br />
136 Fussilet: 41/48. Bkz. Celâleyn, s. 156; el-Keşşâf, III/457.<br />
137 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 85.<br />
35
Âyette geçen لأَ غْلِبَ َّن cevap fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> başındaki " ل " ve sonundaki te’kid<br />
nûn’u bu âyet<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> ya da şart cümlesi olduğuna delildir. Ama baştaki<br />
fiili de mecâzî manada yem<strong>in</strong> anlamı içerdiği iç<strong>in</strong> bu âyet yem<strong>in</strong> cümlesidir. Ve<br />
baştaki آَتَ بَ fiilide mecâzî olarak yem<strong>in</strong> anlamı taşıyan bir fiildir. Buna<br />
göre âyet<strong>in</strong> daha açık anlamı “Allah, ben ve elçilerim mutlaka galip geleceğiz<br />
diye yem<strong>in</strong> etmiştir” 139 şekl<strong>in</strong>dedir.<br />
Bir başka âyette şöyle geçmektedir.<br />
آَتَ بَ<br />
قُلْ لِمَنْ مَا فِي الس َّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُل لِلّهِ آَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الر َّحْمَةَ لَيَجْمَعَن َّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ .<br />
De ki: “Şu göklerdekiler ve yerdekiler kim<strong>in</strong>dir?” “Allah’ındır” de. O merhamet etmeyi<br />
kend<strong>in</strong>e gerekli kıldı. And olsun sizi mutlaka kıyamet gününe toplayacak. Bunda hiç<br />
şüphe yok.” 140<br />
Bu âyetteki لَيَجْمَعَن َّكُمْ fiil<strong>in</strong>deki " ل " harfi آَتَ بَ fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> cevap cümlesidir.<br />
Bu durum ise, آَتَ بَ ‘ n<strong>in</strong> mecâzî anlamda bir yem<strong>in</strong> fiili olduğunu gösterir. 141<br />
Buna göre “O merhamet etmeyi kendi zâtına farz kıldı” demek, “merhametli<br />
olacağına yem<strong>in</strong> etti” demektir.<br />
: Yem<strong>in</strong> anlamı ifade eden bir fiildir. Asıl anlamı daldırmak سَمَ طَ 13-)<br />
olan fiil mecâzî olarak yem<strong>in</strong> fiili olarak da kullanılır. Bazen bu fiil<strong>in</strong> aynel<br />
harfi düşer onun yer<strong>in</strong>e ب harfi gelir ve fiil<br />
da yem<strong>in</strong> anlamı taşır. 142<br />
Örnek:<br />
şekl<strong>in</strong>de gelir. Bu kalıpta سَبَ طَ<br />
içti.” 143 “Adam hakkım üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederek and سَمَطَتْ ال ر َّ جُلُ يَمِينًا عَلَي حَ يق ِّ .<br />
Misaldeki" تْ "سَمَطَ fiili " ُ إِسْتَحْلَفَتْه " anlamındadır. 144 Bu fiiller<strong>in</strong> sayısı oldukça<br />
fazladır. Biz bir kısmını örnekler vererek açıklamaya çalıştık. Bunun dışındaki<br />
fiiller de şunlardır.<br />
138 Mücadele: 58/21<br />
139 Âlûsî, Ruhu’l-Meânî, XXVIII/34; Elmalılı, A.g.e, VII/193.<br />
140 En’am: 6/12.<br />
141 ez-Zemahşerî, Esâsu’l-Belâğa, s. 386; Kâzım Fethi, A.g.e, s. 86; Bkz. Elmalılı, Hak D<strong>in</strong>i. Kur’an<br />
Dili, III/330–331.<br />
142 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 83.<br />
143 Aynı eser.<br />
144 Aynı eser.<br />
36
Hükmetti. 145 : قَ ىضَ<br />
etti. 146 : Vaat وَعَ دَ<br />
Gerçekleşti. 147 : حَ ق َّ<br />
Azmetti. 148 : عَزَ مَ<br />
Geldi. 149 : قدم<br />
Bu bölümde mecâzi olarak yem<strong>in</strong> fiiller<strong>in</strong><strong>in</strong> yer<strong>in</strong>e geçen, fiilleri ele aldık.<br />
Birçoğunu örneklerle <strong>in</strong>celedik, diğer bir kısmının ise isimler<strong>in</strong>i verdik. Bu<br />
fiiller<strong>in</strong> sayısı oldukça fazla olduğu iç<strong>in</strong> biz önemli gördüklerimizi ele alıp<br />
<strong>in</strong>celedik. Yeni bölümde ise yem<strong>in</strong>e benzeyen edatları ele alcağız.<br />
C. Yem<strong>in</strong>e Benzeyen Edatlar<br />
Bundan önceki iki bölümde asıl yem<strong>in</strong> fiiller<strong>in</strong>i ve mecazî olarak yem<strong>in</strong><br />
yer<strong>in</strong>e geçen mecâzî yem<strong>in</strong> fiiller<strong>in</strong>i ele aldık. Bu bölümde ise yem<strong>in</strong>i andıran<br />
çeşitli edatları ele alacağız. Bu edatlar, tam anlamıyla yem<strong>in</strong> edatı olmamakla<br />
birlikte söylenmek istenene kattığı vurgu (kuvvetlendirme, pekiştirme)<br />
nedeniyle, sözün daha tonlayıcı bir şekilde söylenerek, d<strong>in</strong>leyende dikkat<br />
çekecek şekilde ifade edilmes<strong>in</strong>e sebep olan edatlardır.<br />
Şimdi bu edatları kısaca örnekleriyle birlikte ele alalım:<br />
Tevkid: Matbûunu takrîr ve tespit eden (sağlamlaştıran) tâbidir. 150<br />
<strong>Arap</strong>çada haber cümleler<strong>in</strong>i te’kid eden birçok edat vardır. Bunlar nahiv<br />
kitaplarında ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Biz burada bu edatlardan en sık<br />
kullanılanları ele alacağız. 151<br />
145 İsra: 17/ 4. Bkz. Keşşâf, II/438.<br />
146 Nûr: 24/55. Bkz. ez-Zemahşerî, Keşşâf, III/73.<br />
147 A'raf: 7/104. Bkz. Kâzım Fethi, A.g.e, s. 553.<br />
148 Bkz. el-Muhassas, XIII/117;es- Sıhah, V/1985; Kâmusu’l-Muhît, IV/150.<br />
149 Bkz. el-Fîruzâbâdî, el- Kâmusu’l-Muhît, IV/162; Esâlîbu’l-Yem<strong>in</strong>, s. 86.<br />
150 Uzun, Tacett<strong>in</strong>, <strong>Arap</strong>ça Sarf- Nahiv Terimleri Sözlüğü, S.Ü.İ.F., Konya, 1998, s. 140.<br />
151 Meraği, Ahmet Mustafa, Ulumü’l- Belağa, Dâru’l-Ulûm, Mısır, tsz. s. 55; Bekrî Şeyh Em<strong>in</strong>, el-<br />
Belâğatü’l- Arabiyye fi Sevbiha’l- Cedîd, Dâru’l-İlim, Beyrut, tsz. I/61.<br />
37
Başlıca Tevkid Edatları<br />
: Bu iki edat mübteda ve haber<strong>in</strong> önüne geçer. Mübtedayı إِن َّ -أَن ََّ 1.<br />
raf haberi nasp eder. Bu edatların görevi cümledeki manayı pekiştirmektir. Bu<br />
edatlar isim cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelir. Mesela:<br />
sözünü kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> o cümleyi iki defa tekrar etmek yer<strong>in</strong>e daha veciz<br />
bir tarzla<br />
mücadeledir) (hayat اَ لْحَيَ ا تُ جِهَاد ٌ<br />
(gerçekten hayat mücadeledir) denir. Şâyet bu إ ِن َّ ا لْحَيَاةَ جِهَ ا دٌ<br />
cümlen<strong>in</strong> haber<strong>in</strong><strong>in</strong> başına İbtidaiyye Lâm’ı ( ل ) getirilirse, ( ٌ إِنّ الَ ) o<br />
zaman ilk cümle sanki (<br />
olur. 152<br />
حَيَا ةَ لَجِهَاد<br />
) üç defa tekrarlanmış gibi kuvvet kazanmış اَلْحَيَا ةُ جِهَ ا دٌ<br />
Bu edatlar kur’an-ı Kerim’<strong>in</strong> pek çok âyet<strong>in</strong>de geçmektedir:<br />
savunur” 153 “Kes<strong>in</strong>likle Allah iman edenleri َ إِن َّ الل َّهَ يُدَافِعُ عَنِ ال َّذِينَ آمَنُوا .<br />
İslamiyet’tir” 154 “Allah katında d<strong>in</strong>, şüphesiz إِن َّ الد ِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ .<br />
“Allah katında en değerl<strong>in</strong>iz, ondan en çok إِن َّ أَآْرَمَكُمْ عِندَ الل َّهِ أَتْقَاآُم .ْ<br />
korkanınızdır” 155<br />
Bir diğer örnek:<br />
.<br />
اِن َّ الص ُّرُو فَ آَمَا عَلِمْتَ صَوَا مِ تٌ<br />
عَن َّا وَ آُل ُّ عِبَا رَةِ فِى صَمْتِهَا<br />
“Felaketler bildiğ<strong>in</strong> gibi bize karşı sessizdir. Her bir ibârede ona karşı”. 156<br />
لامُ الاِبْتِدَ ءاِ .2 İbtida Lâmı<br />
Hükmün içeriğ<strong>in</strong>i kuvvetlendiren bir edattır. Cümle içeris<strong>in</strong>de şu yerlerde<br />
gelir: 157<br />
a. Mübtedanın başına gelir:<br />
152 Bekrî Şeyh Em<strong>in</strong>, A.g.e, 1/61–62.<br />
153 Hac:22/ 38.<br />
154 Âl-i İmran:3/ 19.<br />
155 Hucurat:49/ 13.<br />
156 el-Ma'arrî, Ebu’l-Âla, Şerhu’t-Tenvîr ala Siktı'z-Zend, Beyrut, 1982, II/11.<br />
157 el-Belâğatü’l- Arabiyye, I, 62–63; Sekkâkî, Ebu Yakup Yusuf b. Ebî Bekr Muhammed b. Ali,<br />
Miftâhu’l- Ulûm, 1. bsk. el-Matbaatü’l-Edebiyye, Kahire, 1317, s. 91.<br />
38
لأَنْتَ خَ ي رُ مَنْ عَرَ فْ تُ . Örnek:<br />
“Gerçekten sen bildiğim kimseler<strong>in</strong> en hayırlısısın”<br />
b. إِن َّ ’ n<strong>in</strong> haber<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelir:<br />
Örnek:<br />
işitendir. 158 “Muhakkak ki benim Rabbim duaları إِن َّ رَب ِّي لَسَمِيعُ الد ُّعَاء ِ<br />
c. إِن َّ ’n<strong>in</strong> haberi olan müzari fiil<strong>in</strong> başına gelir:<br />
Örnek:<br />
“Muhakkak ki sen<strong>in</strong> Rabb<strong>in</strong> onlar arasında hüküm وَإِن َّ رَب َّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُم ْ .<br />
verecektir” 159<br />
d. Cümleye benzeyen terkipler<strong>in</strong> ( şibih cümle- car ve mecrur, zarf)<br />
başına gelir:<br />
Örnek:<br />
üzeres<strong>in</strong>” 160 “Muhakkak ki sen yüce bir ahlâk وَإِن َّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ .<br />
İbtida lâm’ının dışında şartın başına gelen ve yem<strong>in</strong> ifade eden bir diğer<br />
lam da “el-Lâmu’l- Muvattıa”’dır. el-Lâmu’l-Muvattıa: Cevabın şarta değil de<br />
لئن lamdır: mahfuz bir yem<strong>in</strong>e ait olduğuna delalet eden ve şartın başına gelen<br />
Buradaki lam, muvattıa lamıdır. Böyle bir durumda cevap meczum olamaz.<br />
Buna delil ise şu âyettir:<br />
قُل ل َّئِنِ اجْتَمَعَتِ الإِنسُ وَالْجِن ُّ عَلَى أَن يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لاَ يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ آَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا.<br />
“De ki: “İnsanlar ve c<strong>in</strong>ler, bu Kur’an’ın bir benzer<strong>in</strong>i ortaya koymak iç<strong>in</strong><br />
bir araya gelseler ve birbirler<strong>in</strong>e yardımcı olsalar, y<strong>in</strong>e de, onun benzer<strong>in</strong>i,<br />
158 İbrahim: 14/ 39.<br />
159 Nahl: 16/ 124.<br />
160 Kalem: 68/4.<br />
39
kes<strong>in</strong>likle ortaya koyamazlar.” 161 Şâyet لايأْ تون بمثله cümlesi şartın cevabı olsaydı<br />
fiil meczum لايأْتوا olurdu. Bunun iç<strong>in</strong> bu lâma “Lâmu’l-Muvattıa” veya “<br />
Lâmu’l-Müezz<strong>in</strong>e” (cevabın yem<strong>in</strong>e ait olduğunu bildiren, ilân eden lâm)<br />
denilir. 162 Bu lâm zaid bir lam olup, yem<strong>in</strong> lamı değildir. Bununla yem<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
cevabının beklendiği ifade edilir, şartın değil. Zira şartın cevap olması uygun<br />
olmayıp, cevap bir haber olmalıdır. 163<br />
Edatı) (Şart اَم َّا 3.<br />
Bu edat, şatr, tafsil ( açıklama) ve te’kid manalarına gelir. Mesela:<br />
( Zeyd gidicidir- gidecektir) cümlesi, zeyd<strong>in</strong> mutlaka gideceğ<strong>in</strong>e ve بٌ<br />
buna kararlı olduğuna işaret edilmek sûretiyle te’kid edilmek istenirse:<br />
ذَاهِ زَ ي دٌ<br />
edilir. 164 şekl<strong>in</strong>de ifade اَ مّا زَ ي دٌ فَذَاهِ بٌ<br />
Kur’an-ı Kerim’den Örnekler:<br />
إِن َّ الل َّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَم َّا ال َّذِينَ آمَنُواْ فَيَعْلَمُونَ أَن َّهُ الْحَق ُّ مِن ر َّب ِّهِمْ وَأَم َّا<br />
ال َّذِينَ آَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ الل َّ ُه<br />
بِهَذَا مَثَلاً .<br />
“Gerçekten Allah, bir sivris<strong>in</strong>eği de onun üstünde herhangi bir şeyi de<br />
örnek göstermekten çek<strong>in</strong>mez. İnananlar onun, Rab’ler<strong>in</strong>den bir gerçek<br />
olduğunu bilirler. İnkarcılar ise; “Böyle bir örnekle Allah ne kasdetmiştir?<br />
derler. Allah onunla birçoklarını saptırır.” 165<br />
) س ( حَرْ فُ ا ل س ِّ ينِ Harfi: .4 S<strong>in</strong><br />
Müzari fiil<strong>in</strong> başına gelir ve onu istikbal (gelecek zaman) manasına has<br />
kılar. Bu harf güzel veya çirk<strong>in</strong> bir mana ifade eden fiil<strong>in</strong> başına geldiği zaman,<br />
o fiil<strong>in</strong> mutlaka geleceğ<strong>in</strong>i ifade eder. 166<br />
161 İsra: 17/88.<br />
162 Mennâu’l-Kattân, Halil, Mebâhis fi Ulûmi’l-Kur’an, Müessetü’r-Risâle, Beyrut, 1990, VIII/296–297.<br />
163 ez-Zerkeşî, Bedru'd-Dîn Muhammed b. Abdullah, el-Burhan fi Ulûmi’l-Kur’an, thk., Ebu’l-Fadl<br />
İbrahim, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1988, III/46 ; Zeccâcî, İ'râbu’l-Kur’an, thk., İbrahim el-Ebyârî, 1.bsk.<br />
Kahira, 1963, II/659-660.<br />
164 el-Belâğatü’l-Arabiyye, 1/63; ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 323.<br />
165 Bakara: 2/26.<br />
166 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/63–64.<br />
40
Örnek:<br />
. “Allah, onlara elbette merhamet edecektir” 167 Bu<br />
أُلئكَ<br />
سَيَرْحَ مُ هُ مُ<br />
اللّهِ<br />
örnekte hiçbir şüpheye mahal vermeksiz<strong>in</strong> Allah’ın rahmet<strong>in</strong><strong>in</strong> gerçekleşeceği<br />
ifade edilmiştir. Burada güzel bir vaad<strong>in</strong> gerçekleşeceği te’kid edilerek<br />
vurgulanmaktadır.<br />
تبّتْ يدا أبي لهبٍ و ت بّ, مَا أَغْنَى عَنْهُ مَ الُ هُ وَمَاآَسَبَ, سَيَصْلَىنَاراًذَاتَ لَهَبٍ ..<br />
“Ebu Leheb’<strong>in</strong> iki eli yok olsun ve kendisi de yok olsun, ne malı fayda<br />
verdi kendis<strong>in</strong>e ne de kazandığı, yakında alevlenmiş bir ateşe atılacaktır. 168<br />
Ebu Leheb’<strong>in</strong> iç<strong>in</strong>e atılacağı, o cezalandırma fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> mutlaka gerçekleşeceği (<br />
edilmiştir. 169 )’<strong>in</strong> müzari fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelmesiyle te’kid س<br />
Edatı دْقَ 5.<br />
vardır: harf<strong>in</strong><strong>in</strong> altı manası قَد<br />
1. Tevakku’ ifade eder, yani; fiil<strong>in</strong> gerçekleşmesi beklenir. Bu durumda<br />
harf mâzi ve müzari fiil<strong>in</strong> başına gelir. Mesela: رُ “Misafir<strong>in</strong><br />
قدْ يَقْدُ مُ<br />
الْ مُسَافِ<br />
gelmesi beklenir”. ez-Zebîdî şöyle der: “Endülüste şeyhlerimizden<br />
öğrendiğimize göre, “kad” harfi mâz<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelirse tekavvu’ ifade<br />
etmektedir. 170<br />
2. Takrîb ifade eder (mâziyi hale yaklaştırır). Bu anlamda kad harf<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
fiil<strong>in</strong> başına gelmes<strong>in</strong><strong>in</strong> şartı, fiil<strong>in</strong> gerçekleşmiş olmasıdır.<br />
Mesela:<br />
. "Namaza kalkın"<br />
قَدْقَامَةِ الص َّلا ةُ<br />
3. Tahkik ifade eder. Harf mâzi fiil<strong>in</strong> başına geldiğ<strong>in</strong>de tahkik ifade<br />
etmektedir.<br />
167 Tevbe: 9/71.<br />
168 Tebbet: 111/ 1-2-3.<br />
169 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/ 64.<br />
170 ez-Zebîdî, Muhıbbuddîn Ebûl- Feyz es-Seyyid Muhammed el-Murtedâ, Tâcu’l-Arûs, Matbaatü’l-<br />
Hayriyye, Kahire, 1988, II/462.<br />
41
هفَ<br />
Örnek:<br />
muştur”. 171 “Onu arındıran kurtul قَدْ أَفْلَحَ مَن زَآ َّاهَا .<br />
4. Nefiy ifade eder.<br />
Mesela:<br />
ُ .<br />
“Hayırda değild<strong>in</strong> ki, onu tanımış olasın”. 172 Bu<br />
misalde " قَدْ " edatı nefiy anlamındadır.<br />
قَدْ آُنْتَ<br />
فِي خَيرٍ<br />
فَتَعْرِ<br />
5. Taklil ifade eder. İki kısma ayrılır:<br />
a) Fiil<strong>in</strong> vuku bulmasını taklil etmek. Mesela: قَ بُ “Yalancı<br />
arada bir doğru söyleyebilir”.<br />
دْ يَصْدُقُ<br />
b) Fiil<strong>in</strong> müteallik<strong>in</strong>i taklil etmek. قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ Örnek: 173 “siz<strong>in</strong><br />
üzer<strong>in</strong>izde bulunduğunuz hal ve duruma dair bilgi, Yüce Allah’ın sonsuz<br />
malûmatının en azını teşkil eder.” 174<br />
6. Teksir: Bazı fiillerle beraber bulunursa رُ ب َّ امَ anlamı ifade eder. ez-<br />
Zemahşerî:<br />
“ biz yüzünü göğe evirip çevirdiğ<strong>in</strong>i<br />
muhakkak görüyoruz” 175 âyeti hakkında رُ ب َّمَا نَ ىرَ demiş ve görme çokluğunu<br />
ifade ettiğ<strong>in</strong>i belirtmiştir. 176<br />
الْكَذِ<br />
قَدْ نَرَى تَقَل ُّبَ<br />
وَجْهِكَ فِى<br />
الس َّمَاءِ<br />
Bir diğer nahivciye göre ise:<br />
Sadece mâzi fiil<strong>in</strong> başına gelir ve geldiği zaman tahkik (fiil<strong>in</strong> mutlaka<br />
gerçekleşeceği) manasını ifade eder. 177<br />
Örnek:<br />
171 Şems: 91/9.<br />
172 İbn Hişam, Cemalett<strong>in</strong> b. Yusuf . Ahmed b. Abdullah, Muğni’l-Lebîb an Kitâbi’l-E’ârib, thk.,<br />
Muhammed Muhyidd<strong>in</strong> Abdilhamîd, Beyrut, 1987, I/175.<br />
173 Nur: 24/64.<br />
174 İbn Hişam, A.g.e, I/175.<br />
175 Bakara: 2/144.<br />
176 İbn Hişam, A.g.e, I/175; Tâcu’l-‘Arûs, II/462.<br />
177 el-Belâğatü’l-Arabiyye, 1/ 64.<br />
42
قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ<br />
ال َّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ .<br />
“Muhakkak ki mü’m<strong>in</strong>ler saadete ermişlerdir. Onlar ki, namazlarında<br />
kendiler<strong>in</strong>i adarlar” 178<br />
Bu âyette Allah’a karşı huşu içeris<strong>in</strong>de namaz kılanların kurtuluşa ereceği<br />
pekiştirilerek ifade edilmektedir.<br />
Kad edatının başına lâm harfi gel<strong>in</strong>ce لقد olur. Şimdi birazda bu edatı ele<br />
alalım. Bu edatın kad’a bitişme durumlarını şu şekilde sıralayabiliriz:<br />
1. Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabına bitişen olumlu mâzi fiil<strong>in</strong> başındaki قد edatının<br />
başına ل bitişir ve لقد olur. 179<br />
Örnek:<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, Allah bize karşı seni tercih تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَينَا .<br />
etti” 180<br />
2. Yem<strong>in</strong>le cevabın arası uzun olursa ل düşer sadece قد gelir, ل takdiri<br />
olarak gelir. 181<br />
Örnek:<br />
وَالش َّمْسِ وَضُحَاهَا * وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَيهَا......قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَآيّهَ ا .<br />
Yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevap cümlesi ... قَدْ اَفْلَحَ âyetidir. Lâmın düşme sebebi ise; Yem<strong>in</strong><br />
cümlesi ile cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> arasının açılmasıdır.<br />
cümlen<strong>in</strong> başında gelirse, o zaman o lâm tevkid lâmıdır ve lâm-ı لقد 3.<br />
ibtidaiyye diye isimlendirilir. 182<br />
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ال َّذِينَ اعْتَدَواْ مِنكُمْ فِي الس َّبْتِ .........<br />
178 Mü’m<strong>in</strong>un: 23/1-2.<br />
179 Udayma, Muhammed Abdulhaluk, Dirâsetu Üslûbi’l-Kur'ânı'l- Kerîm, Dâru’l-Hadîs, Kahira, tsz, s.<br />
316.<br />
180 Udayma, A.g.e, s. 316.<br />
181 Udayma, A.g.e, s. 316–317.<br />
182 Udayma, A.g.e, s.317.<br />
43
“Oysa hiç kuşkusuz, iç<strong>in</strong>izden cumartesi konusunda sınırları aşanları<br />
bilirs<strong>in</strong>iz.” 183<br />
Âyet<strong>in</strong> başındaki ل harfi, harfi ibtidaiyyedir.<br />
ضَمير الفَصْلِ Zamiri: 6. Fasıl<br />
Munfasıl merfu bir zamirdir. İsim cümles<strong>in</strong>de haber<strong>in</strong> sıfat olma ihtimal<strong>in</strong>i<br />
ortadan kaldırıp manasını açığa çıkardığı iç<strong>in</strong> tevkid edatlarından sayılmıştır.<br />
Mesela:<br />
dendiği zaman ّ النّبي kelimesi sıfat olabildiği gibi (<br />
Peygamber Muhammed s.a.v.), haber de (Muhammed s.a.v.- Peygamberdir)<br />
olabilir. Fakat<br />
kalkar. 184<br />
مُحَ مّ دٌ هُوَ ا<br />
مُ ح مّ دٌ ال ن َّ بِ ي ُّ<br />
dendiği zaman bir<strong>in</strong>ci ihtimal tamamen ortadan ل نّ بِ ي ُّ<br />
Kur’an-ı Kerim’den örnek:<br />
“İyi bil<strong>in</strong> ki, onlar bozguncuların ta kendileridir. Fakat أَلا إِن َّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِن لا َّ يَشْعُرُونَ .<br />
farkında değillerdir” 185<br />
نُونَا التّو آِيدِ .7 Tevkid Nunları<br />
Şeddeli (ağır) ve şeddesiz (hafif) olmak üzere iki çeşit olan bu harfler,<br />
müzari fiil<strong>in</strong> sonuna gelirler. Te’kid nun’u; şeddeli (ağır) olduğu zaman müzari<br />
fiil<strong>in</strong> bütün çekimleri üzer<strong>in</strong>e gelebilir. Şâyet te’kid nun’u şeddesiz (hafif)<br />
olursa, müzari fiil<strong>in</strong> tesniye ve cem-i müennes’i salim çekimi hariç, diğer bütün<br />
çekimleri üzer<strong>in</strong>e gelebilir. Şu âyet-i kerimede bu harfler<strong>in</strong> her ikisi de<br />
zikredilmiştir. 186<br />
. “Şâyet emrettiğim şeyi yapmazsa,<br />
and olsun ki hapse atılacak ve kahra uğrayanlardan olacaktır” 187<br />
وَلَئِن ل َّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَن َّ<br />
وَلَيَكُونًا م ِّنَ الص َّاغِرِينَ<br />
اَلْ حُ رُ و فُ ا ل ز َّائِدَ ةِ .8 Zâid Harfler<br />
183 Bakara: 2/ 65.<br />
184 el-Belâğatü’l-Arabiyye, 1/ 64–65.<br />
185 Bakara: 2/12.<br />
186 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I, 66; z-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 330.<br />
187 Yusuf: 12/ 32.<br />
44
Bu harfler: أنْ , , , harfler<strong>in</strong>den ibarettir. Zâid olmaları,<br />
إنْ مَا لاَ مِنْ, ب<br />
manasız olduklarını göstermez. Aks<strong>in</strong>e tevkid manasını ifade ettikler<strong>in</strong>i<br />
anlatmak iç<strong>in</strong> onlara bu isim verilmiştir.<br />
ما إنْ ق بِلْ تُ ضَ ي ِّ ماً Örnekler: 188 “Zulmü asla kabul etmedim” cümlen<strong>in</strong> aslı<br />
gelmiş ve kend<strong>in</strong>den önceki nefiy إنْ şekl<strong>in</strong>dedir. Zâid harf olarak ما ق بل تُ ضَ ي ِّ ماً<br />
harfler<strong>in</strong><strong>in</strong> (olumsuzluk edatının) manasını kuvvetlendirmiştir.<br />
“Müjdeci gelip gömleği Yakup’un فَلَم َّا أَن جَاء الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدّ بَصِيرًا .<br />
أنْ“ yüzüne bırakınca, hemen gözleri açıldı” 189 Âyet-i kerimede görüldüğü gibi<br />
kullanılmaktadır. “ edatından sonra لم َّا “ “<br />
. “Eğer onları savaşta yakalarsan,<br />
فَإِم َّا تَثْقَفَن َّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَر ِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ<br />
لَعَل َّهُمْ يَذ َّآ َّرُونَ<br />
bunlar(a vereceğ<strong>in</strong> ceza) ile arkalarındakileri de dağıt ki ibret alsınlar.” 190 Âyet-i<br />
kerimen<strong>in</strong> başındaki إنْ , إم َّا şart edatıyla zaid olan ما harf<strong>in</strong><strong>in</strong> idğam edilmiş<br />
halidir. ما burada kend<strong>in</strong>den önceki şart edatının ( إنْ ) manasını<br />
kuvvetlendirmektedir.<br />
لِئَلا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ م ِّن فَضْلِ الل َّ ِه<br />
. “Kitap ehli, bils<strong>in</strong>ler ki Allah’ın<br />
لاَِنْ لاَ lütfundan hiçbir şey elde edemezler” 191 baş taraftaki kelimen<strong>in</strong> aslı<br />
şekl<strong>in</strong>dedir ve لا zaid harftir.<br />
“Yıldızların yerleri üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederim ki” 192 bu âyet-i kerimede فَلا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ الن ُّجُوم .<br />
de لا harfi tevkid iç<strong>in</strong> getirilmiş zâid bir harftir.<br />
Zâid harflerden biri olan مِنْ harfi cerri, sadece nefiy (olumsuzluk),<br />
nehiy ya da هلْ soru edatıyla yapılan istifhamdan sonra gelirse kend<strong>in</strong>den sonra<br />
gelen ismi umumuna (bütün fertler<strong>in</strong>e) delâlet ederek tevkid manasını<br />
gerçekleştirir.<br />
Nefiyden sonra:<br />
188 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/66–69.<br />
189 Yusuf: 12/96.<br />
190 Enfal: 8/57.<br />
191 Hadid: 57/29.<br />
192 Vâkıa: 56/75.<br />
45
ilir” 193 “Düşen her yaprağı sadece O وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلا َّ يَعْلَمُهَا .<br />
. “Rahman’ın yaratmasında bir çatlak<br />
göremezs<strong>in</strong>” 194<br />
مَا تَرَى فِي خَلْقِ<br />
الر َّحْمَنِ مِن تَفَاوُتٍ<br />
Nehiyden sonra:<br />
etme” Baştaki لا harfi nehiy olan لا harfidir ve cümleye bir vurgu<br />
katmaktadır 195 .<br />
“Aklından geçirdiğ<strong>in</strong> gıdaları ihmal لا تهمِلْ مِنْ غَذَاءِ عَقْلِ كَ<br />
İstifhamdan sonra: فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِن فُطُورٍ “Gözünü çevir, bir bak! O<br />
göklerde bir çatlak görebilir mis<strong>in</strong>? 196<br />
mı? “Aranızda hiç şair var هلْ مِنْ شا عرٍ بينكمْ؟<br />
ما ve ليس Bâ harf-i cer, genellikle nefiy (olumsuzluk) manasında olan<br />
harf<strong>in</strong>den sonra, bunların haberler<strong>in</strong><strong>in</strong> başına zâid olarak gelir. Bu durumda<br />
kend<strong>in</strong>den sonraki kelimen<strong>in</strong> nefy<strong>in</strong>i (olumsuzluğunu) tevkid eder.<br />
Örnek:<br />
فَذَآ ِّرْ إِن َّمَا أَنتَ مُذَآ ِّرٌ لَسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِر .<br />
“Ey Muhammed! Sen öğüt ver! Esasen sen sadece nasihat veren biris<strong>in</strong>. Sen<br />
asla onlara zor kullanan bir hâkim değils<strong>in</strong>” 197<br />
حُ رُ و فُ الت َّنْبِ يهِ .9 Tembih Harfleri<br />
İki tane tembih harfi vardır:<br />
açıklayalım.<br />
şimdi bunları örnekler vererek أَلاَ , اَما<br />
193 Enam: 6/59.<br />
194 Mülk: 67/3.<br />
195 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/68; İrfan Matracî, el-Câmi' li Fünûni’l-Lugati’l-Arabiyye ve’l-Âruz,<br />
Beyrut,1987, s. 53.<br />
196 Mülk: 67/ 3.<br />
197 Ğaşiye: 88/ 21-22.<br />
46
امَ<br />
Bu harflerden ألا tembih iç<strong>in</strong> getirilir ve kend<strong>in</strong>den sonra gelen cümlen<strong>in</strong><br />
gerçek olduğuna delalet eder. 198<br />
Örnek:<br />
“Dikkat ed<strong>in</strong>! (iyi bil<strong>in</strong> ki) Allah’ın أَلا إِن َّ أَوْلِيَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ .<br />
dostlarına korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” 199<br />
Şiirde ise şu şekilde gelmektedir:<br />
أَلا اِن َّمَا الاَي َّام اَبْنَاءُْ وَاحِدٍ وَهذِى الل َّيَالِى آُل ُّهَا أَخَواتُ .<br />
“Dikkat ed<strong>in</strong>! Muhakkak ki günler, bir<strong>in</strong> (zamanın) erkek çocuklarıdır. Ve<br />
bu geceler<strong>in</strong> hepsi onun (zamanın) kız çocuklarıdır”. 200<br />
edatı ise istifdah edatıdır. Cümlen<strong>in</strong> başında gelir. Tevkid ve mana أما<br />
yönünden ألا harf<strong>in</strong>den farkı yoktur. Ancak Ebû Sahra’ya ait aşağıdaki şiirde de<br />
görüldüğü gibi, bu harf daha ziyade yem<strong>in</strong>den önce kullanılmaktadır.<br />
أَ<br />
وَالَّذِي أَبْكَى وَأَضْحَكَ والّذِي أَمَاتَ وَأَحْيَا وَالّذِي أَ مْ رُهُ ا لأمْ رُ<br />
لَقَدْ تَرَآْتَنِي أَحْسَدُ الَوَحْشِ أَنْ أَرَى أليفَيْنَ مِنْهَا لا يَرَوْ عُ هُمَا الن َّفْر ُ.<br />
“Dikkat et! Ağlatan, güldüren, dirilten emri emir olan (gerçek emir sadece<br />
kendis<strong>in</strong>e mahsus olan) Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, vahşi hayvanları kıskanacak<br />
şekilde bırakın beni. Zira onlardan birbir<strong>in</strong>e alışmış (arkadaş olmuş) iki tanes<strong>in</strong>i<br />
görüyorum ki ayrılık onları korkutmuyor. 201<br />
Tevkid edatlarının iç<strong>in</strong>e dâhil edilmeyen son bir tevkid vasıtası daha vardır<br />
ki o da cümlen<strong>in</strong> “isim cümlesi” olmasıdır. Belâğat âlimleri, isim cümles<strong>in</strong>de,<br />
özellikle müsned<strong>in</strong> fiil<strong>in</strong><strong>in</strong>, haber olduğu durumda, cümlen<strong>in</strong> daha fazla tevkid<br />
لا تكْذِ بُ انْتَ cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> أنْتَ لا تَ كْذِ بُ edildiğ<strong>in</strong>i beyan etmişler ve örnek olarak<br />
198 el- Belâğatü’l-Arabiyye, 1/69.<br />
199 Yunus: 10/62.<br />
200 el-Ma'arrî, Ebu’l-Âla, Şerhu’t-Tenvîr ala Siktı'z-Zend, Beyrut,1982, II/14.<br />
201 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/70.<br />
47
cümles<strong>in</strong>den, mana yönüyle daha müekked ( kuvvetli) olduğunu<br />
bildirmişlerdir. 202<br />
حروف الخطاب Harfleri: 10. Hitap<br />
İki tane hitap harfi vardır: “ ت , “ bu iki hitap (dikkat çekme) harfi bazı<br />
kelimeler<strong>in</strong> sonuna bitişerek işlevler<strong>in</strong>i görürler. 203<br />
Bu kelimeler şunlardır:<br />
ك<br />
ذلك, ذاك, أولئك, هناك, هاك, نجاك, رويدك, رأيتك, إيّاك, أنْتَ, أنْتِ<br />
Bu iki harf ( ك ,ت ), yukarıda belirttiğimiz kelimelere; müennes, müzekker,<br />
çoğul, tensiye ve zamir şekl<strong>in</strong>de bitişebilirler. 204<br />
Örnek: 205<br />
buyurduklarındandır.” 206 " Bu, bana rabbim<strong>in</strong> talim ذَلِكُمَا مِم َّا عَل َّمَنِي رَب ِّي .<br />
hayırlıdır.” “Bu, siz<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> daha ذلكمْ خَير لَكُمْ .<br />
kınadığınız.” 207 “İşte, kendisi hakkında beni فَذَلِكُن َّ ال َّذِي لُمْتُن َّنِي فِيهِ .<br />
kıldık” “İşte, onları siz<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> وَأُولئِكَ جَعلْنَا لَ كُمْ .<br />
“ Ama Allah: Bu böyledir! Rabb<strong>in</strong> bu bana قَالَ آَذَلِكِ قَالَ رَب ُّكِ هُوَ عَلَي َّ هَي ِّنٌ .<br />
kolaydır dedi.” 208<br />
,<br />
أ نْ تُن َّ أنْتُمْ أنْتُمَا ,<br />
Bu bölümde; yem<strong>in</strong> edatlarından olmadıkları halde yem<strong>in</strong> edatı yer<strong>in</strong>e<br />
geçen, söylenen sözü kuvvetlendiren, muhatabın dikkat<strong>in</strong>i çekebilen edatları<br />
gördük. Bu edatlar cümle içeris<strong>in</strong>de yer<strong>in</strong>e göre söylenen sözü dikkat çekici<br />
202 el-Belâğatü’l-Arabiyye, I/ 70–71.<br />
203 ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 311.<br />
204 Aynı eser.<br />
205 Aynı eser.<br />
206 Yusuf: 12/37.<br />
207 Yusuf: 12/32.<br />
208 Meryem: 19/21.<br />
48
اعً<br />
kılabilmektedirler. Bunların sayısı oldukça fazla olmasına rağmen biz önemli<br />
olan (dikkat çeken)’leri almayı tercih ettik.<br />
D. <strong>Arap</strong> Şiir<strong>in</strong>de Kullanılan Yem<strong>in</strong> Lafızları<br />
<strong>Arap</strong>lar çeşitli yem<strong>in</strong> lafızlarını kullanarak birçok değişik nesne üzer<strong>in</strong>e<br />
yem<strong>in</strong> etmişlerdir.<br />
a. Şair<strong>in</strong> أَ قْسَ مَ Fiil<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler<br />
<strong>Arap</strong>lar arasında Mekke şehri, Kâbe ve etrafındaki kutsal mekânlar,<br />
üzer<strong>in</strong>e en çok yem<strong>in</strong> edilen yerler arasındadır.<br />
Örnek:<br />
فَأَ قْسَمْ تُ بِالْبَيتِ ال َّذِى طَا فَ حَوْلَهُ رِجَا لٌ بَنَوْهُ مِنْ قُرَيشٍ وَجُرْهُمٍ .<br />
“Kureyş ve Cürhüm oymaklarından olan kimseler<strong>in</strong> yaptıkları ve çevres<strong>in</strong>i<br />
tavaf ettikleri; Eve (Kâbe’ye) and içerim ki. 209<br />
Şimdi bir örnek de, <strong>Arap</strong>ların meşhur şairler<strong>in</strong>den, hicivleriyle ünlü ve<br />
genç yaşında ( 25) öldürülmüş olan Tarafe (m.564)’den bir örnek verelim:<br />
آَقنْطَرَةِ ال ر ُّومِ أَُ قْسِ مُ رَبّهَا لَتَكْتَنِفَ ن َّ حَ ت َّى تُشَا دَ بِقِرْمَدٍ .<br />
“Devem (sağlam yapı yapmakla meşhur olan) Rumlardan bir<strong>in</strong><strong>in</strong> muhkem<br />
yapmak ve her tarafını tuğlalarla kuvvetlendirmek üzere yem<strong>in</strong> ettiği bir köprü<br />
gibidir” 210<br />
Şair deves<strong>in</strong>i, Rumların sağlam bir yapı yapıp ve etrafını tuğlalarla<br />
kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> ettiği sağlam yapıya benzetiyor. Bu beyitte de<br />
kullanılan yem<strong>in</strong> lafzı<br />
Bir diğer Örnek:<br />
fiilidir. أ قسم<br />
.<br />
قَسَمْتُ صَفَايَا الْوَدّ بَينِي وَبَينَ هُ<br />
سَوَ ا ءٌ وَلكِ ن ِّي حَفَظْ تُ وَضَ ي ِّ<br />
209 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 148.<br />
210 Şerafett<strong>in</strong> Yaltkaya, Yedi Askı, İstanbul, 1985, M.E. B, 1985, s. 38.<br />
49
يمِ<br />
“ Yem<strong>in</strong> ederim ki, benimle onun arasındaki samimiyet, saflık eşittir. Ama<br />
bu samimiyet kaybolmaya yüz tuttuğu zaman onu hep ben korurum”. 211<br />
b.Şair<strong>in</strong> نُ Kelimes<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler<br />
يَ<br />
.<br />
فَقَا لَتْ: يَمِينَ اللّهِ مَالَكَ حِ يلَ ةٌ<br />
وَمَا إِنْ أَرَى عَنْكَ الْغَوَايةَ تَنْجَلِى<br />
(Beni görünce) “Vallahi” dedi “sen<strong>in</strong> el<strong>in</strong>den kurtuluş yok, sen<strong>in</strong><br />
azgınlığın geçecek azgınlıklardan değil.” 212<br />
Beyitte يم ين fiili yem<strong>in</strong> manasında kullanılmıştır. يمينَ şekl<strong>in</strong>de sonu fethalı<br />
gelmes<strong>in</strong>i sanki, ن ََّ cümlesi gibi düşünmemizde bir sakınca olmadığı<br />
ifade edilmektedir. 213<br />
اَللّ هُ لأ قُومَ<br />
يَمِينًا لَنِعْمَ الس َّي ِّدَا نِ وُجِدْتُمَا<br />
عَلَى آُل ِّ حَالٍ مِنْ سَحِيلٍ وَمُبْرَمٍ<br />
“Vallahi siz (Herim ve Haris) ik<strong>in</strong>iz gerek barış ve gerek savaş hal<strong>in</strong>de<br />
güzel efendilers<strong>in</strong>iz.” 214 Bu yem<strong>in</strong>’i حلفْ تُ حلفً ا şekl<strong>in</strong>de veya حَ ا şekl<strong>in</strong>de<br />
vurgusu yüksek bir yem<strong>in</strong> olarak düşünebiliriz. 215<br />
c. Şair<strong>in</strong> حَلَ فَ Fiil<strong>in</strong>i Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler<br />
لفْ تُ يَمِينً<br />
وَلَوْلاَ ثَلاَثَ هُن َّمِ نْ عَشِي َّتِ الْفَتَى وَجَدكَ لَمْ أَحْلِفْ مَتَي قَامَ عَوْدى .<br />
“Eğer gençlik hayatımın şu üç zevki olmasaydı, sen<strong>in</strong> talih<strong>in</strong>e and olsun<br />
ki, beni hastalığımda yoklamaya gelenler<strong>in</strong>, yanından benden ümitler<strong>in</strong>i keserek<br />
ayrılmalarına ehemmiyet vermezdim.” 216 Bu beyitte şair أَحْلَ فُ fiili ile talih<br />
üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmektedir.<br />
Bir diğer şiirde ise şöyle geçiyor:<br />
.<br />
وقَدْ حَلَفَتْ أَنْ تَسْأَلَ الش َّمْسَ حَاجَةَ<br />
وَاِنْ سَاَلَتْكَ الْيُسْرَ بَر َّتْ يَمِيْنُهَا<br />
211 Medenî, Ali Sadredd<strong>in</strong>, Kitabu Selefeti’l-Asr fi Mehâs<strong>in</strong>i’ş- Şuarâ bi külli Mısır, 1. bsk. Kahire, h.<br />
1324, s. 3331.<br />
212 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 30; Şerafett<strong>in</strong> Yaltkaya, A.g.e, s. 22.<br />
213 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 31.<br />
214 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 149; Şerafett<strong>in</strong> Yaltkaya, A.g.e, s. 56.<br />
215 Aynı eser.<br />
216 Şerafett<strong>in</strong> Yaltkaya, s. A.g.e, 56.<br />
50
“Yem<strong>in</strong> olsun ki, şâyet ihtiyacını Güneş’e sorarsan ve kolaylık istersen o<br />
da yem<strong>in</strong><strong>in</strong>i yer<strong>in</strong>e getirir.” 217<br />
Örnek:<br />
وَنَسِيتُ أَن ِّي قَدْ حَلَفْتُ،<br />
فَمَا عُ قُو بَةُ مَنْ نَسِيَ؟<br />
“Yem<strong>in</strong> ederim ki, unutan kimsen<strong>in</strong> cezası nedir? Unuttum. 218<br />
d. Şair<strong>in</strong> لعمر Yapısını Kullanarak Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler<br />
.<br />
لَعَمْرُكَ مَا جَر َّتْ عَلَيهِمْ رِ مَ احُ هُمْ<br />
دَمَ ابْنِ نَهِيكٍ أَ وْ قَتِيلِ المُثَلّم<br />
“Hayatına and olsun ki, onların kargıları, İbn Nehik ve Müsellem'<strong>in</strong><br />
ölmüşler<strong>in</strong><strong>in</strong> kanlarını dökmüş olmak c<strong>in</strong>âyet<strong>in</strong>i üzerler<strong>in</strong>e almağa kendiler<strong>in</strong>i<br />
mecbur etmiş değildir. (Çünkü bunlar savaştan önce ölmüşlerdi).” 219 Bu beyitte<br />
görüldüğü gibi dökülen kan üzer<strong>in</strong>e kahramanlık şiiri yazılabilmektedir. Şair<strong>in</strong><br />
bu şiirdeki yem<strong>in</strong>i geride kalanların hayatı üzer<strong>in</strong>edir. 220<br />
.<br />
لَعَمْرُكَ إِن َّ قَا بُوسَ بْنَ هِنْدٍ<br />
لَيَخْلِطُ مُلْ كَهُ نَوْكُ آَثِيرٌ<br />
“ Hayatına yem<strong>in</strong> olsun ki, gerçekte Kabus b. H<strong>in</strong>d’<strong>in</strong> malına birçok ahmak<br />
karıştı.” 221 Beyitte لعمر yem<strong>in</strong> fiili ile hayat üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> yapılmaktadır.<br />
لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِى, و إن ِّى لأَوْجَلُ عَلَى أي ِّنَا تَعْدُو المَنِي َّةُ أَو َّلُ؟<br />
“Sana yem<strong>in</strong> ederim ki bilmiyorum ve ölüm ilk önce hangimizi ayıracak<br />
diye korkuyorum.” 222<br />
Bir diğer örnekte ise:<br />
217 el-Ma'arrî, A.g.e, I/191.<br />
218 el-İsfehânî, A.g.e, XVIII/172.<br />
219 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 164.<br />
220 Aynı eser.<br />
221 ez-Zevzenî, A.g.e, s. 79; عَ مْرُ fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> başı fethalı bir şekl<strong>in</strong>de gelmiştir, bunun sebebi fiil<strong>in</strong> başındaki<br />
lâm’ul-İbtidaiyye’dir. Şâyet fiil عَمْرَ şekl<strong>in</strong>de sonu fethalı olarak gelirse, bunun sebebi fiil<strong>in</strong> başındaki<br />
yem<strong>in</strong> harf<strong>in</strong><strong>in</strong> ( ب ) hazfedilmesidir. Yem<strong>in</strong> fiili بعَمْرِ şekl<strong>in</strong>de gelirse başındaki ب) ) harf<strong>in</strong>den<br />
dolayıdır. Veya عَمْرَ şekl<strong>in</strong>de fethalı ise; mef’ulu mutlaktır. Örnek: عَمْرَكَ اللّهُ تَعْمِيرً ا , Bkz. el-Eşmûnî,<br />
Muhammed Muhyiddîn Abdü’l-Hamîd, Şerhu’l-Eşmûnî ale elfiyeti İbn-i Mâlik, thk. 2. bsk. Kahire,<br />
1936, III/427.<br />
222 Kazvînî, el-İzâh fî Ulûmi’l-Belâğa, Matbaatü Sünneti Mahmûd, Kahire , tsz. , s. 403.<br />
51
وَلَعَمْرُ الإِلهَ<br />
لَوْ آَانَ لِلس َّي فِ مِصَا لٌ او للّس َّانِ مَقَ ا لٌ<br />
مَا تَنَا سِيتُكَ الصّفَاءَ وَلا الْوُ د َّ وَلا حَالَ دُونَكَ الأشْغَ الُ .<br />
“Allah’a yem<strong>in</strong> olsun ki, kılıcın saplanacak bir tarafı, ya da dil<strong>in</strong><br />
söyleyecek bir şeyi olsaydı, ne sen<strong>in</strong> dostluğunu ve samimiyet<strong>in</strong>i unuturdum, ne<br />
de meşgalem buna engel olurdu”. 223<br />
e. Şair<strong>in</strong> Yem<strong>in</strong> Lafzı Yer<strong>in</strong>e Geçen Çeşitli Edatlar ve Harflerle Yaptığı<br />
Yem<strong>in</strong>ler<br />
Örnekler:<br />
ِ<br />
”(Ey Sevgili) Şunu kes<strong>in</strong> bil ki, gönlümde yer ett<strong>in</strong>, aziz ve mükerrem bir<br />
sevgilim oldun. Asla başka türlü düşünme.” 224 Bu beyitte açık bir yem<strong>in</strong> fiili<br />
yoktur. Ama dolaylı yoldan yem<strong>in</strong>i andıran, yem<strong>in</strong> yer<strong>in</strong>e geçebilen ْ لقد te’kid<br />
edatı vardır.<br />
وَلَقَدْ نَزَلْتِ فَلاَ تَظُن ِّى غَ ي رَهُ مِن ِّى بِمَنْزِلَةِ ال مُ حَ ب ِّ المُكْرَمِ.<br />
أي ُّها المَلِكُ, وَحَ ق َّّ الْمَسِيحَ لَئِنْ بَقِ ي تُ لأدْخَلَ ن َّ عَلَيكَ شُذَا نِقَاتٍ مَادَخَلَ عَلَيكَ مِثْلُهَا قطّ .<br />
“Ey Kral! Mesih’<strong>in</strong> hakkı üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> olsun ki, ben hayatta olduğum<br />
sürece, sen<strong>in</strong> huzuruna daha önce kes<strong>in</strong>likle görülmemiş bir şekilde taş balta ile<br />
gireceğim”. 225 Bu beyit و“ “ harfi ile gelen yem<strong>in</strong>’e bir örnektir.<br />
أَاِخْوَا نِ نَا بَيْنَ الفُرَاتِ و جِل َّقِ يَدَاللّهِ<br />
لا خَ ب َّرْ تُ كُمْ بِمُحَا لِ .<br />
“Ey Fırat ve Cıllak arasında yaşayan kardeşlerimiz!<br />
Allah’a and olsun ki, size imkânsız olanı haber verelim” Allah’ın<br />
eli (gücü) üzer<strong>in</strong>e yapılan bu yem<strong>in</strong>de يد kelimesi, yem<strong>in</strong> ederim anlamına gelen<br />
düşürülmüş takdiri bir fiil<strong>in</strong> ( فَ ) mefûlü olduğu iç<strong>in</strong> nasbedilmiştir. 226<br />
يَدَ اللّهِ<br />
أَقْسَ مُ, حَلَ<br />
223 el-İsfehani, A.g.e, V/147.<br />
224 Kazvînî, A.g.e, s. 272.<br />
225 Makkarî, Şehabedd<strong>in</strong> Ahmed, Nefhu’t-Tîb M<strong>in</strong> Gusni’l-Endülüsi’r-Râtîb, Dâru Sadr , Beyrut, 1997,<br />
I/252.<br />
226 el-Ma'arrî, A.g.e, II/45.<br />
52
<strong>Arap</strong>ların, bir sözü pekiştirmek iç<strong>in</strong> babalarının adına yem<strong>in</strong> etmeleri<br />
sıkça rastlanan bir durumdur:<br />
فَلَا وَأَبِيكَ مَا أَخْشي إِْنتِقَا صًا وَلا وَأَبِيكَ مَا أَرْجُو اِزْدِيَادًا .<br />
“Babanın adına yem<strong>in</strong> olsun ki, ne (sahip olduğum bir şey<strong>in</strong>) eksikler<strong>in</strong>den<br />
korkarım, ne de artmasını beklerim”. 227<br />
Şimdi konumuzun ik<strong>in</strong>ci bölümü olan ve konumuza bir açılım getirmesi<br />
açısından Kur’an’ı-Kerim’de geçen yem<strong>in</strong> lafızları kısmına geçiyoruz.<br />
227 el-Ma'arrî, A.g.e, I/119.<br />
53
İKİNCİ BÖLÜM<br />
KUR’AN-I KERİM’DE YEMİN<br />
Bu bölümde konumuzun bir diğer önemli kısmını teşkil eden, Kur’an’da<br />
Allah’ın yem<strong>in</strong> etme şekilleri, Kur’an’daki yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> özellikleri ve yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong><br />
geliş şekilleri üzer<strong>in</strong>de duracağız.<br />
Kur’an’daki yem<strong>in</strong><strong>in</strong> manasını şu şekilde açıklayabiliriz; Söylenen sözün<br />
tahkik ve te’kid edilmesidir. Örnek: وَالل َّهُ يَشْهَدُ إِن َّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ “Allah,<br />
münafıkların yalancı olduklarına şahitlik eder” 228 âyeti, haber cümlesi olmakla<br />
beraber, te’kid ifade ettiğ<strong>in</strong>den, yem<strong>in</strong> cümlesi olarak kabul edilmiştir. 229<br />
َ فَوَرَب ِّكَ لَنَحْشُرَن َّهُمْ وَالش َّيَاطِينَ zâtına: Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’de bazen kendi<br />
“Rabb<strong>in</strong>e andolsun ki, onları ve şeytanları mutlaka toplayacağız” 230 bazen<br />
fiil<strong>in</strong>e: و َّاهَا “Göğe ve onu yapana<br />
وَالس َّمَاء وَمَا بَنَاهَا* وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا*<br />
وَنَفْسٍ وَمَا سَ<br />
andolsun, yere ve onu döşeyene andolsun. Nefse ve onu şekillendirene andolsun” 231<br />
bazen de mahlûkatına: وَالط ُّور وَآِتَابٍ م َّسْطُور “ Andolsun Tura ve satır satır yazılmış<br />
kitaba” 232 şekl<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> etmiştir. 233 Yüce Allah Özelde ise; peygamberlere ve<br />
peygamberler<strong>in</strong> zuhur ettikleri yerlere, Kur’an’a, Meleklere, kıyamet gününe, zamana,<br />
bazen de kâ<strong>in</strong>atta ve tabiatta bulunan mühim varlıklara (sema, şems, kamer, necm, leyl,<br />
asr… gibi) yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Kur’an’da bu denli fazlaca ve değişik şekil ve cisimler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
edilmesi <strong>Arap</strong> dil<strong>in</strong><strong>in</strong> yapısından da kaynaklanıyor olabilir. <strong>Arap</strong>lar Kur’an’da<br />
228 Münafıkûn: 63/1.<br />
229 Suyutî, el-İtkan fî Ulûmi’l-Kur’an, (trc. Sâkıp Yıldız, Kur'an İlimleri Ansiklopedisi), Hikmet Neşriyat,<br />
İst. 1978, II/345.<br />
230 Meryem: 19/68.<br />
231 Şems: 91/5–7.<br />
232 Tûr: 52/1-2.<br />
233 Suyutî, A.g.e, II/346–347.<br />
54
Allah’ın yem<strong>in</strong> ettiği konulara İslamiyet’ten önce de yem<strong>in</strong> ediyorlardı.<br />
Kur’an’da <strong>Arap</strong>lar tarafından yem<strong>in</strong> edilen kelimelerle nazil olmuştur. 234<br />
Ama yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> Kur’an’da bu denli fazla kullanılması, kimi müsteşrikleri<br />
de farklı yönlerde İslam’ı ve peygamberi karalama ve iftira atmaya itmiştir.<br />
Bunlardan birisi de T. Nöldeke’dir. Nöldeke yem<strong>in</strong>ler hakkında şöyle bir görüş<br />
ileri sürmüştür. Güya Hz. Muhammed muhataplarını mantıkî delillerle değil de<br />
hitâbet yoluyla iknaya çalışmıştır. 235<br />
Oysaki ileri sürülen bu durum Kur’an’ı bütün olarak düşündüğümüz<br />
zaman kendiliğ<strong>in</strong>den çürümektedir. Kur’an’da 17 tane sûre yem<strong>in</strong>le<br />
başlamaktadır. 236<br />
Şimdi, Kur’an’da geçen yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>i beş ana başlık ve bu ana<br />
başlıkların alt başlıkları hal<strong>in</strong>de ele alalım.<br />
I. ZİKREDİLİŞİNE GÖRE YEMİNLER<br />
Bu bölümde sonu itibariyle Kur’an’da zikredilen yem<strong>in</strong>leri açık ve kapalı<br />
olma durumlarına göre ele alacağız. 237 Esasen bu bölümü <strong>Arap</strong> dili ve belâğâtı<br />
açısından daha önceki bölümde de ele almıştık. Ama bu bölümde yem<strong>in</strong>leri<br />
Kur’an açısından açık ve kapalı olma durumlarını göre ele alacağız.<br />
A. Açık yem<strong>in</strong>ler<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong>ler<br />
A. Açık Yem<strong>in</strong>ler:<br />
Cümle içeris<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> açıkça zikredildiği yem<strong>in</strong> türüdür. Kur’an’da<br />
geçen açık yem<strong>in</strong>ler çeşitli şekillerde gelmiştir.<br />
Bunları şöyle sıralayabiliriz:<br />
234 Suyutî, A.g.e, II/346.<br />
235 Cerrahoğlu, İsmail, Tefsir Usûlü, s. 169.<br />
236 Bu sûreler: "Sâffât, Zâriyat, Tûr, Necm, Kıyamet, Mürselât, Nâziât, Burûç, Târık, Fecr, Beled, Şems,<br />
Leyl, Duha, Tîn, Âdiyât, Asr" sûreleridir.<br />
237 ez-Zerkeşî, A.g.e, III/42–43.<br />
55
1) Yem<strong>in</strong> fiili, yem<strong>in</strong> edatı ve muksemun bih’<strong>in</strong> zikredildiği yem<strong>in</strong>ler.<br />
üzere; “Allah’a yem<strong>in</strong> ettiler.” Burada görüldüğü وَأَقْسَ مُوا بِ الّلهِ .<br />
َأ قْسَ مُ : fiili Yem<strong>in</strong><br />
بِ : edatı Yem<strong>in</strong><br />
الّلهِ : bih Muksemun<br />
şekl<strong>in</strong>de cümle tam olarak zikredilmiştir.<br />
2) Sadece yem<strong>in</strong> fiil<strong>in</strong><strong>in</strong> zikredildiği yem<strong>in</strong>ler. ْ يَحْلِفُونَ لَكُم “Siz<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong><br />
يَحْلِفُونَ ediyorlar.” 238 yem<strong>in</strong> fiili’dir.<br />
Burada görüldüğü gibi sadece yem<strong>in</strong> fiili zikredilerek muksemun bih ve yem<strong>in</strong><br />
edatı zikredilmemiştir.<br />
3) Yem<strong>in</strong> edatı ve muksemun bih’<strong>in</strong> zikredildiği yem<strong>in</strong>ler.<br />
Örnek:<br />
“Burçlar sahibi gökyüzüne and olsun” 239 âyet<strong>in</strong>de görüldüğü وَالس َّمَاء ذَاتِ الْبُرُوجِ .<br />
gibi. و yem<strong>in</strong> edatı, “ الس َّمَاء “ muksemun bih’tir.<br />
4) Yem<strong>in</strong> manasında kullanılan lafızların zikredilmesi.<br />
“Ömrüne yem<strong>in</strong> olsun ki.” 240 لعمرك<br />
Burada yem<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> zikrolunan ل ile ve y<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> zikrolunan عمر fiiliyle yem<strong>in</strong> meydana gelmiştir.<br />
Yüce Allah sadece HZ. Muhammed (s.a.v)’<strong>in</strong> hayatı üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. Bu Hz. Muhammed ve onun âl<strong>in</strong>e yapılan bir yem<strong>in</strong>dir. Melekler bu<br />
238 Mücâdele:58/18.<br />
239 Bürûc:85/ 1.<br />
240 Hıcr: 15/72.<br />
56
hitabın ilk önce Hz. Lut (a.v.) iç<strong>in</strong> olduğunu zannettiler, ama sonra bu hitabın<br />
Hz. Muhammed’<strong>in</strong> üzer<strong>in</strong>e olduğu anlaşıldı. 241<br />
el-Mu’cemu’l-Müfehres’ten tespit edebildiğimiz kadarıyla Kur’an-ı<br />
Kerim’de toplam 137 adet açık yem<strong>in</strong> zikrolunmaktadır. Söz konusu bu<br />
yem<strong>in</strong>ler; Allah’a, Peygamberlere, Münafık ve Kâfirlere aittir.<br />
B. Kapalı Yem<strong>in</strong>ler:<br />
Bu tür yem<strong>in</strong>ler ise; içeris<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> edatı zikredilmeyen yem<strong>in</strong>lerdir.<br />
Daha önceki bölümde yem<strong>in</strong>leri irdelerken cevabın başına gelen edatları, yem<strong>in</strong><br />
cümlesi zikredilmese de, yem<strong>in</strong><strong>in</strong> varlığını göstereceğ<strong>in</strong>i belirtmiştik.<br />
Kur’an’daki kapalı yem<strong>in</strong>leri, söz konusu bu edatlardan tespit etmek<br />
mümkündür. Cevap cümles<strong>in</strong><strong>in</strong> başına gelen edatlar ihtilaflı olanlarla beraber<br />
34 tanedir. 242 Ancak bunlardan:<br />
: Lâm edatının başındaki لقد 1)<br />
لَنَسْئَلَ ن َّ : Lâm 2) Te’kid Nûn’u almış müzari fiil<strong>in</strong> başındaki<br />
لإِنْ لَمْ تَنْتَ هُ وا : Lâm 3) Şart edatının başına gelen<br />
Yem<strong>in</strong> cümles<strong>in</strong>e kes<strong>in</strong> delalet eder. Yani bu gibi yerlerde yem<strong>in</strong> cümlesi<br />
mutlaka vardır. Vücüben hazfedilmiştir. 243<br />
Söz konusu Lâm harfi bu üç şekilde gelir, yoksa yem<strong>in</strong> cümlesi takdir<br />
edilir. İşte böyle yerler gizli yem<strong>in</strong>ler hükmündedir. Bütün dilbilimcileri bu gibi<br />
yerlerde yem<strong>in</strong><strong>in</strong> varolduğuna hükmetmişlerdir. Kur’an’da bu şekilde 300 kadar<br />
yem<strong>in</strong> vardır. Kazım Fethi er-Râvî kapalı yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> tasnif<strong>in</strong>i şu şekilde<br />
yapar. 244<br />
tanedir. 130 Mekkî + 26 Medenî sûrede olmak üzere toplam 150 لقد 1)<br />
241 Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Fethu’l-Kadîr,2. bsk. Matbaatü Mustafa, Mısır, 1964,<br />
III/138.<br />
242 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 45–55.<br />
243 İbn Hişam, Muğni’l-Lebîb, II/ 645.<br />
244 Kâzım Fethi, A. g. e, 371–373.<br />
57
2) Te’kid Nûn’u almış müzari fiil ile gelen: 80 Mekkî + 26 Medenî sûrede<br />
olmak üzere toplam: 106 tanedir.<br />
3) Şart edatı ile gelen: 32 Mekkî + 11 Medenî sûrede olmak üzere toplam<br />
43 tanedir.<br />
Bütün bunların toplam sayısı 305 etmektedir. Ancak bu sayı daha da fazla<br />
olabilir. Zira yaptığımız sayımda sadece لقد 182 yerde geçmektedir.<br />
Bu saydığımız yerler yem<strong>in</strong><strong>in</strong> vücüben hazf olunduğu yerlerdir. Yem<strong>in</strong><br />
olma ihtimali olan edatların bulunduğu cümleleri de buna ilave edersek sayı<br />
daha da artacaktır.<br />
Netice olarak Kur’an’da gerek açık, gerekse kapalı ve ihtilaflı olanlarla<br />
birlikte 4602 tane yem<strong>in</strong> geçmektedir. 245<br />
İçeris<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> bulunan sûreler 66’sı Mekkî, 18’i Medenî olmak üzere<br />
toplam 84 sûredir. Bu sûrelerden Mekkî olanlarda 350 yem<strong>in</strong>, Medenî olanlarda<br />
110 yem<strong>in</strong> bulunmaktadır. 246<br />
Yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> sayısının tespit<strong>in</strong>de bazı farklılıklar ortaya çıkabilir. Bunun<br />
sebebi ise ardı ardına gelen yem<strong>in</strong>leri, 247 kim<strong>in</strong><strong>in</strong> yem<strong>in</strong> olarak sayıp, kim<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
de bunları atıf olarak almasından kaynaklanır. Bu arada bazıları her muksemun<br />
bihi yem<strong>in</strong> olarak saymışlardır. Böylece de yem<strong>in</strong> sayısı artmıştır.<br />
Mesela Şems sûres<strong>in</strong>de:<br />
وَالش َّمْسِ وَضُحَاهَا .<br />
وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا .<br />
وَالن َّهَارِ إِذَا جَل َّاهاَ .<br />
245 Kazım Fethi, A. g. e, s. 360.<br />
246 Aynı eser.<br />
247 Tur, Fecr, Şems, sûreler<strong>in</strong>de olduğu gibi.<br />
58
امَ<br />
وَالل َّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا .<br />
وَالس َّمَاء وَمَا بَنَاهَا .<br />
وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا .<br />
وَنَفْسٍ وَمَا سَو َّاهَا .<br />
“Güneşe ve kuşluk vakt<strong>in</strong>deki aydınlığa 248 , güneşi takip ettiğ<strong>in</strong>de aya, onu<br />
açığa çıkarttığında gündüze, onu örttüğünde geceye, gökyüzüne ve onu b<strong>in</strong>a<br />
edene 249 , yere ve onu yayıp döşeyene, nefse ve ona birtakım kabiliyetler verene<br />
and olsun.” 250 Yüce Allah bu bölümde önce güneşe, sonra kuşluk (Güneş<strong>in</strong> nuru,<br />
bütün gündüz) vakt<strong>in</strong>e, daha sonra da güneş batınca ortaya çıkan ay’a yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. Kısaca bütün güne yem<strong>in</strong> etmiştir. 251<br />
Burada sadece “ وَالش َّمْ سِ “ lafzını yem<strong>in</strong> kabul edip diğerler<strong>in</strong>i de ona<br />
atfedersek sadece bir yem<strong>in</strong> olur. Ama her lafzı ayrı ayrı yem<strong>in</strong>li olarak alırsak<br />
11 tane yem<strong>in</strong> ortaya çıkar.<br />
Yüce Allah bu sûren<strong>in</strong> bir kısmında mahlûkatına ve fiil<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir<br />
:( . . *<br />
*<br />
) Diğer bir kısmında وَالش َّمْسِ وَضُحَاهَ *<br />
ise; fiili olmaksızın mahlûkatına yani fâil<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir: 252<br />
اَ<br />
وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهَا<br />
وَالن َّهَارِ إِذَا جَل َّاهاَ<br />
وَالل َّيْلِ إِذَا يَغْشَاهَا<br />
مَا بَنَاهَا* وَ (وَ * (<br />
طَحَاهَا*وَنَفْسٍ وَمَاسَو َّاهَا<br />
248 Burada duha kelimesi kullanılmıştır. Kelime, aydınlık ve ısıya da delalet etmektedir. <strong>Arap</strong>ça’da bunun<br />
genel anlamı, güneş<strong>in</strong> epeyce yükselmes<strong>in</strong>i ifade eden kuşluk vaktidir. Ama güneş yükseldiği zaman<br />
“aydınlık” ve dolayısıyla gündüzün güneşli olması tam olarak ifade edilmiş olur. Bkz. Mevdûdî, Ebu’l-<br />
Â’lâ, Tefhimu’l-Kur’an, İnsan Yayınları, İstanbul, 1995, VII/133.<br />
249 Bkz. Hıcâzî, Muhammed Mahmud, et-Tefsîru’l-Vâdiha, Matbaatü’l-İstiklâli’l-Kübrâ, Mısır, 1963,<br />
III/57: Yüce Allah, göğe ve ondaki alemlere yem<strong>in</strong> etmiştir. Semavet alem<strong>in</strong>i sağlam bir şekilde b<strong>in</strong>a<br />
etmiştir, cazibe gücünü muhkemleştirmiştir, ondaki cazibe gücünü kuvvetlendirmiştir. Onda bir eksiklik<br />
bulamazsın.<br />
250 Şems:91/ 1–7.<br />
251 Âlûsî, A.g.e, XXX/140–141.<br />
252 İbn Teymiye, Takıyyüddîn, et-Tefsîru’l-Kebîr, thk. Abdurrahman Amîra, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye,<br />
Beyrut, tsz, VI/240.<br />
59
II.<br />
ALLAH’IN ÜZERİNE YEMİN ETTİĞİ KONULAR<br />
Bu bölümde Allah’ın üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği konuları ele alacağız.<br />
Yem<strong>in</strong>lerde ana gaye haber<strong>in</strong> doğruluğunu pekiştirmektir. Öyleyse yem<strong>in</strong>le<br />
te’kid edilmek istenen konular nelerdir? Bu bölümde ele alacağımız konular<br />
bunlar olacaktır.<br />
Önce bu konuları başlıklar hal<strong>in</strong>de sıralayalım:<br />
1) Tevhit<br />
2) Kur’an’ın hak olduğu<br />
3) Peygamber<strong>in</strong> hak olduğu<br />
4) Va’d’<strong>in</strong> hak olduğu<br />
5) Va’îd’<strong>in</strong> hak olduğu<br />
6) Cezanın hak olduğu<br />
7) İnsan’ın bazı halleri 253<br />
Şimdi sırasıyla yukarıda maddeler hal<strong>in</strong>de sıraladığımız yem<strong>in</strong> edilen<br />
konuları ele alalım.<br />
A. Tevhit:<br />
Tevhid konusunda Kur’an’da bir yem<strong>in</strong>e rastlamaktayız.<br />
وَالص َّاف َّاتِ صَفا .<br />
فَالز َّاجِرَاتِ زَجْرًا .<br />
فَالت َّالِيَاتِ ذِآْرًا .<br />
253 İbn Kayyim, et-Tıbyân fî Aksâmi’l-Kur’an, s. 22–25.<br />
60
إِن َّ إِلَهَكُمْلَوَاحِدٌ .<br />
رَب ُّ الس َّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَرَ ُّب الْمَشَارِقِ .<br />
“ Sıra sıra duran ve önler<strong>in</strong>dek<strong>in</strong>i sürdükçe süren ve Allah’ı andıkça<br />
ananlara and olsun ki, siz<strong>in</strong> ilahınız birdir; gökler<strong>in</strong>, yer<strong>in</strong> ve ikisi<br />
arasındakiler<strong>in</strong> rabbidir.” 254 Yüce Allah burada, tavaf hal<strong>in</strong>de olan meleklere<br />
veya namazda ayakta olup saf tutan melekler<strong>in</strong> nefisler<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ediyor. 255<br />
Allah’ın hükümdarlık ve mülkünde farklı mertebelerde, tam bir <strong>in</strong>tizamla<br />
dizilip görev yapan meleklere yem<strong>in</strong> ediliyor ki, bunda islam iç<strong>in</strong> istenen<br />
cemaat, cihad ve ilim kuvvetleri gibi teşkilatın esaslarına da bir işaret vardır.<br />
Bu durumdan şu anlam çıkar: yem<strong>in</strong> ederim o meleklere, o kuvvetlere ki saflar<br />
yapıp dizilmişler. Bu sıfat, Alah’ın Arşının etrafını donatmış olan melelerden tâ<br />
dünya göğünü süsleyen gök cisimler<strong>in</strong>de yer ed<strong>in</strong>erek görev yapmak iç<strong>in</strong><br />
Allah’ın emr<strong>in</strong>e hazır bulunan meleklere kadar heps<strong>in</strong>i kapsamaktadır. 256<br />
Görüldüğü gibi Yüce Allah kâ<strong>in</strong>attaki birtakım güçlere yem<strong>in</strong> ederek<br />
tevhidi ortaya koymaktadır. Allah bu sûren<strong>in</strong> başında ilah’ın (gerçek Tanrının)<br />
tek olduğuna dair yem<strong>in</strong> etmiştir. Allah’u Teâla başka sûrelerde yakîni delillerle<br />
tevhide, dirilişe ve kıyamet<strong>in</strong> doğruluğu üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir. Burada Allah<br />
daha önce geçenleri tekrar saymaya gerek duymaksızın heps<strong>in</strong>e toplu olarak tek<br />
bir yem<strong>in</strong>le yem<strong>in</strong> etmiştir. 257 “Muhakkak ki, siz<strong>in</strong> ilahınız tektir” âyeti yem<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
cevabıdır. Yani Allah’u Teâlâ bu yem<strong>in</strong>lerle yem<strong>in</strong> ettikten sonra, muhakkak ki<br />
O, birdir onun ortağı, benzeri yoktur diyerek yem<strong>in</strong>e cevap veriyor. 258<br />
B. Kur’an’ın Mübarek Bir Gecede İndirildiğ<strong>in</strong>e Dair Yem<strong>in</strong>:<br />
Allah Kur’an’ın mübarek bir gecede <strong>in</strong>dirildiğ<strong>in</strong>i bizâtihî yem<strong>in</strong> ederek<br />
teyit etmiştir. Şimdi Allah’û Teâlâ’nın Kur’an-ı Kerim’i mübarek bir gecede<br />
<strong>in</strong>dirdiğ<strong>in</strong>e dair yaptığı yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>den çeşitli örnekleri ele alalım:<br />
254 Sâffât:37/ 1-5.<br />
255 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/333.<br />
256 Elmalılı, A.g.e, VI/199.<br />
257 Râzî, et-Tefsîru’l- Kebîr, II/571.<br />
258 Şevkânî, A.g.e, IV/386.<br />
61
a. Kitâb-ı Mübîn:<br />
حم<br />
وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ .<br />
إِن َّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ م ُّبَارَآَةٍ إِن َّا آُن َّا مُنذِرِينَ .<br />
“Hâ, Mîm. Apaçık olan kitaba and olsun ki, biz onu, kutlu bir gecede<br />
<strong>in</strong>dirdik. Doğrusu biz, <strong>in</strong>sanları uyarmaktayız. 259 Apaçık olan kitaptan kasıt,<br />
Kur’an’dır.” 260<br />
b. Kur’an-ı Kerim: Allah’û Teâlâ hak kitabı olan Kur’an’a yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
يس*<br />
وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ *<br />
إِن َّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ .<br />
“Yâ sîn, And olsun hikmetli Kur’an’a, Evet, Sen gönderilenlerdens<strong>in</strong>.” 261<br />
ِ<br />
ق<br />
وَالْقُرْآنِ الْمَجِيد.<br />
“Kâf. And olsun şanlı 262 Kur’an’a! 263<br />
. “Sâd, zikr 264 sahibi Kur’an’a yem<strong>in</strong> olsun” 265<br />
ص<br />
وَالْقُرْآنِ ذِي الذ ِّآْرِ<br />
c. Kitap üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong>: وَالط ُّورِ وَآِتَابٍ م َّسْطُور And olsun Dağ’a! Ve and olsun<br />
yazılmış bir kitab’a”. 266<br />
Buradaki kitaptan kasıt: Kur’an veya levh-ı mahfuzdur. Yahut<br />
Evliyaullah’ın ma’rifetler, hikmetler yazılı olan kalpleridir. 267<br />
259 Duhân:44/ 1-3.<br />
260 ez-Zemahşerî, el-Keşşâf, III/499.<br />
261 Yâs<strong>in</strong>:36/1-2-3; Yüce Allah, Hz. Muhammed’den başka hiçbir peygamber<strong>in</strong> hayatı üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmemiştir ve bu bir yem<strong>in</strong>dir يس kelimesi: “Ey Muhammed” demektir. Yani Allah Hz. Muhammed’<strong>in</strong><br />
hayatı ve hikmetle dolu Kur’an üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir. Bkz. Şevkânî, A.g.e, IV/360.<br />
“ diğer kitaplardan şerefçe daha yüksek olan demektir. Kim onun manalarını ihata eder ve المجيد“ 262<br />
ondaki şeylerle amel ederse o, Allah ve <strong>in</strong>sanlar katında “ ”المجيد olur ( el- Keşşaf, IV/3).<br />
263 Kâf:50/1.<br />
“ denildiğ<strong>in</strong>de, onun şerefli kimse olduğu kastedilir فلان مذآور“ “ şeref ve şöhret anlamındadır الذّآر“ 264<br />
(el-Keşşâf, III/359).<br />
265 Sâd:38/1.<br />
62
Burada Allah Kur’an’ın <strong>in</strong>diriliş<strong>in</strong>den haber vermektedir. Âyeti kerimeye<br />
göre Kur’an mübarek bir gecede nazil olmuştur. Buradaki “biz <strong>in</strong>dirdik” sözü<br />
Kur’an’ın kime ait olduğuna işarettir.<br />
Kur’an hakkında bir başka yem<strong>in</strong> de Târık sûres<strong>in</strong>de geçmektedir.<br />
وَالس َّمَاء ذَاتِ الر َّجْعِ .<br />
وَالْأَرْضِ ذَاتِ الص َّدْعِ .<br />
إِن َّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ .<br />
وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ .<br />
“Yağmurun düşüşünü sağlayan göğe 268 ve yarılan yeryüzüne and olsun ki,<br />
doğrusu bu Kur’an hakkı batıldan ayırtan sözdür. O, eğlence değildir.” 269<br />
Görüldüğü gibi yer ve göğe yem<strong>in</strong> edilerek Kur’an’ın, hakkı batıldan<br />
ayırıcı olduğunu teyit etmek iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> edilmiştir.<br />
Allah Kur’an hakkında 6 kez yem<strong>in</strong> etmektedir. Bunlardan ikis<strong>in</strong>de bizzat<br />
Kur’anla, diğer dördünde ise kâ<strong>in</strong>attaki mühim şeylerle yem<strong>in</strong> etmiştir. 270<br />
C. Peygamber’<strong>in</strong> Hak Olduğuna Dair Yem<strong>in</strong>:<br />
Yüce Allah Hz. Muhammed’<strong>in</strong> peygamberi olduğunu, Onların iddia<br />
ettikleri gibi; sapık, mecnûn olmadığını yem<strong>in</strong>le teyit etmektedir.<br />
Şimdi bu konu ile ilgili âyetleri örnek olarak verelim:<br />
يس<br />
266 Tûr:52/ 1-2.<br />
267 Hasan Basri Çantay, A.g.e, III/965.<br />
268 Gök’ten kasıt: her devrede harekete başladığı yere dönen semaya yahut vakit vakit yağmura dönen<br />
yahut buhardan su almak iç<strong>in</strong> yere dönen bulutlara. Bkz. Hasan Basri Çantay, A.g.e, III/1170.<br />
269 Tarık:87/ 11–14.<br />
270 Bu altı yem<strong>in</strong> âyeti şunlardır: Zuhruf: 1–4, Duhan: 1–3, Vâkıa: 75, Hâkka: 41, Tekvir: 15–18, Târık:<br />
11–14.<br />
63
وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ .<br />
إِن َّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ .<br />
“Yâ, Sîn, Kur’an’ı hakîme and olsun ki, sen doğru yol üzere gönderilmiş<br />
peygamberlerdens<strong>in</strong>.” 271<br />
Allah (c.c) burada Hz. Muhammed’<strong>in</strong> peygamber olduğunu haber vererek<br />
Kur’an’a yem<strong>in</strong> etmiştir. Burada kasdedilen “Ey <strong>in</strong>san”dan kasıt Hz.<br />
Muhammed’dir. Ayrıca onun üzer<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> anlamı vardır. 272<br />
Bir başka âyette ise peygambere küsmediğ<strong>in</strong>i ve onu kes<strong>in</strong>likle terk<br />
etmediğ<strong>in</strong>i belirtir.<br />
وَالض ُّحَى .<br />
وَالل َّيْلِ إِذَا سَجَى .<br />
مَا وَد َّعَكَ رَب ُّكَ وَمَا قَلَى .<br />
“Kuşluk vakt<strong>in</strong>e and olsun ve sükûna erdiği zaman geceye and olsun ki, Rabb<strong>in</strong><br />
seni ne bıraktı ve ne de sana darıldı” 273 .<br />
Allah’ın yem<strong>in</strong> ettiği “Duha”’dan kastı; “Bütün gündüz veya Cennet<strong>in</strong><br />
nuru ya da Ârifler<strong>in</strong> kalpler<strong>in</strong><strong>in</strong> nurudur” Yüce Allah’ın üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği<br />
vakit bunlardan birisidir. 274<br />
Allah Hz. Muhammed hakkında Kur’an’da 6 kez yem<strong>in</strong> etmektedir. 275<br />
271 Yâs<strong>in</strong>: 1–3.<br />
272 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/313- 14; Âlûsî, A.g.e, IV/ 360.<br />
273 Duhâ: 93/1-3; Burada kuşluktan kasıt, güneş<strong>in</strong> yükseldiği zaman yahut bütün gündür, ve bunun<br />
üzer<strong>in</strong>e Yüce Allah yem<strong>in</strong> etmiştir. Bkz. Celaleyn, s. 265; “Duha” Resulullah sallallahü aleyhi vesellem<strong>in</strong><br />
saçıdır. “Duha” ehli beyt<strong>in</strong> erkekleridir. (Leyl) Kadınlarıdır. “Duha” peygamberimiz<strong>in</strong> risaleti, “Leyl” ona<br />
vahy<strong>in</strong> gecikmesidir. “Duha” islamın ikbal ve saadeti, “Leyl” sonradan uğrayacağı garipliktir. “Duha”<br />
aklın kemali, “Leyl” ölüm halidir. (İbn-i Abbas ö. H. 68) şöyle der: “ duhaa ile karanlık gece sevgili ile<br />
halvet zamanlarıdır”. Bkz. Çantay, Hasan Basri, Kur’an-ı Kerîm ve Meâli Kerîm, İstanbul, 1992,<br />
III/1190.<br />
274 Şevkânî, A.g.e, V/ 457; Âlûsî, A.g.e, XXX/153.<br />
275 Bu altı âyet şunlardır: Yas<strong>in</strong>: 1-2, Sâd:1-4, Kâf: 1-2, Necm: 1-4, Kalem: 1-4, Duhâ: 1-3.<br />
64
D. Ahiretle İlgili Yem<strong>in</strong>:<br />
Bu bölümde ahiret konularıyla ilgili yem<strong>in</strong>leri ele alacağız. Yüce Allah<br />
ahiretle ilgili olarak; haşr, hesap, ceza gibi konular hakkında yem<strong>in</strong><br />
فَوَرَب ِّكَ لَنَحْشُرَن َّهُمْ وَالش َّيَاطِينَ ثُم َّ لَنُحْضِرَن َّهُمْ حَوْلَ جَهَن َّمَ جِثِيا .<br />
“Rabb<strong>in</strong>e and olsun ki, biz onları mutlaka şeytanlarla beraber<br />
haşredeceğiz. Sonra cehennem<strong>in</strong> yanında diz çöktürerek hazır<br />
bulunduracağız.” 276 Yüce Allah burada açık bir şekilde kendis<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. 277<br />
فَوَرَب ِّكَ لَنَسْأَلَن َّهُمْ أَجْمَعِيْنَ<br />
*عَم َّا آَانُوا يَعْمَلُونَ .<br />
“Rabb<strong>in</strong>e and olsun ki, heps<strong>in</strong>i yaptıklarından sorumlu tutacağız.” 278 Burada<br />
Kur’an’ın tamamına <strong>in</strong>andığını söyleyipte, amele gel<strong>in</strong>ce iş<strong>in</strong>e gelen kısımları seçip<br />
ayıklamaya kalkışanlar iç<strong>in</strong> müthiş bir tehdit ve korkutmaya dikkat çekmek iç<strong>in</strong><br />
yapılmış bir yem<strong>in</strong> vardır. 279<br />
وَالذ َّارِيَاتِ ذَرْوًا .<br />
فَالْحَامِلَ اتِ وِقْرًا .<br />
فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا .<br />
فَالْمُقَس ِّمَاتِ أَمْرًا .<br />
إِن َّمَا تُوعَدُونَلَصَادِقٌ .<br />
وَإِن َّ الد ِّينَلَوَاقِعٌ .<br />
276 Meryem: 19/68.<br />
277 Elmalılı, A.g.e, V/232.<br />
278 Hıcr: 15/92–93.<br />
279 Elmalılı, A.g.e, V/59.<br />
65
“Esip savuranlara, ağır yük taşıyanlara, kolayca akıp gidenlere ve işi<br />
taksim edenlere and olsun ki, size söz verilen şüphesiz gerçektir. 280 Ceza günü<br />
mutlaka olacaktır.” 281 Yüce Allah toprağı savuran rüzgâra yem<strong>in</strong> etmektedir. 282<br />
Yukarıdaki âyette görüldüğü gibi, Allah ahiretle ilgili; haşr, hesap ceza<br />
hakkında yem<strong>in</strong> ederek haberi teyit etmektedir.<br />
Tespitlerimize göre, Yüce Allah ahiretle ilgili olarak Kur’an’da 12 kez<br />
yem<strong>in</strong> etmektedir. 283<br />
E. İnsanın Bazı Halleri Üzer<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong>:<br />
İnsan’ın çeşitli durumları ve yaptığı bazı işler üzer<strong>in</strong>e de çeşitli yem<strong>in</strong>ler<br />
edilmiştir.<br />
وَالل َّيْلِ إِذَا يَغْشَى .<br />
وَالن َّهَارِ إِذَا تَجَل َّى .<br />
وَمَا خَلَقَ الذ َّآَرَ وَالْأُنثَى .<br />
إِن َّ سَعْيَكُمْ لَشَت َّى .<br />
“Karanlığı ile etrafı bürüyüp örttüğü zaman geceye, açılıp ağardığı vakit<br />
gündüze, erkeği ve dişiyi yaratana yem<strong>in</strong> ederim ki, işler<strong>in</strong>iz başka başkadır.” 284<br />
Yüce Allah burada, karanlığı ile mahlûkatı, cansızları itaatkâr ve âsî her şeyi<br />
kapladığında geceye, her şeyi bir erkek ve dişi vasıtasıyla yoktan var eden<br />
yaratana, gecen<strong>in</strong> karanlığının çekilmesiyle gündüze yem<strong>in</strong> etmektedir. 285<br />
280 Bu âyet yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabıdır. Öldükten sonra diriltilmek ve hesaba çekilmek konusunda<br />
vaadolunduklarınız veya sevap ve ceza konusunda vaadolunduklarınız doğrudur, anlamındadır. Bkz.<br />
Bursevî, İsmail Hakkı, Tefsîru Ruhi’l-Beyân, Dâru İhyâi’t-Türasi’l-Arabî, Beyrut, 1985, VIII/257.<br />
281 Zâriyât: 51/1-6.<br />
282 Şevkânî, A.g.e, V/ 82.<br />
283 İlgili âyetler şunlardır: Hıcr: 92, Nahl: 56, Meryem: 68, Zâriyât: 1-6, 23, Tûr: 1-7, Müddessir: 32-37,<br />
Kıyâme: 13, Mürselât: 1-7, Nâziât: 1-7, Târık:1-4, Fecr: 1-5.<br />
284 Leyl:92/ 1–4.<br />
285 Şevkânî, A.g.e, V/452; Âlûsî, A.g.e, XXX/147; Bursevî, A.g.e, X/63-64.<br />
66
Allah burada <strong>in</strong>san’ın günlük hayatıyla ilgili olan gece, gündüz, erkeklik<br />
ve dişilik üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmektedir. İşte buna benzer şekilde Allah Kur’an’ın<br />
çeşitli sûreler<strong>in</strong>de <strong>in</strong>san’ın günlük hayatıyla ilgili ve çevres<strong>in</strong>de <strong>in</strong>sanoğlu iç<strong>in</strong><br />
vazgeçilmez olan nesneler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir. Kur’an’da buna benzer<br />
yem<strong>in</strong> 6 yerde geçmektedir. 286<br />
Bu bölümde Allah’ın üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği konuları ele aldık. Bu<br />
araştırmadan şu sonucu çıkarabiliriz. Allah, iman esasları bu esaslar karşısında<br />
<strong>in</strong>sanoğlunun tutumu ve <strong>in</strong>san’ın bazı halleri üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Bu yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> büyük bir kısmı iman esasları üzer<strong>in</strong>edir. İman esasları<br />
üzer<strong>in</strong>e yapılan yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> büyük bir kısmı ise ahiret konuları üzer<strong>in</strong>edir.<br />
III.<br />
KUR’AN’DA YEMİN EDİLEN ZAMAN DİLİMLERİ<br />
Yüce Allah Kur’an’da gün içeris<strong>in</strong>de kullandığımız birtakım zaman<br />
dilimleri üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederek dikkat çekmiştir. Şimdi üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen bu<br />
zaman dilimler<strong>in</strong>i ayrı ayrı ele alalım.<br />
A. Fecir Vakti:<br />
“ kelimesi hakkında âlimler değişik الَ رِ “ geçen “And olsun fecr’e” 287 âyette وَالْفَجْر ِ .<br />
yorumlar yapmışlardır. Bu yorumları şu şekilde sıralayabiliriz:<br />
1. Sabah namazı vakti: 288 İbn-i Abbas’tan (ö. H. 68) rivâyet olunduğuna<br />
göre fecr, bildiğimiz sabah namazı vakti olup bu da fecr-i sâdık’ın fecr-i<br />
kâzip’ten ayrılmasıdır.<br />
فَجْ<br />
286 İlgili âyetler şunlardır: Beled: 1–4, Şems: 1–7, Tîn: 1–6, Âdiyât: 1–6, Leyl:1–4, Asr: 1–3.<br />
287 Fecr: 89/1; Muhammed Esed, Kur’an Mesajı isimli meal ve tefsir<strong>in</strong>de “şafağı düşün” şekl<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong><br />
dışında bir mana vermiştir. Sûren<strong>in</strong> devamında gelen diğer yem<strong>in</strong>lere de bu şekilde mana vermiştir. Geniş<br />
bilgi iç<strong>in</strong> bkz. Esed, Muhammed, Kur’an Mesajı, İşaret Yay. İstanbul, 1999, III/1267.<br />
288 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/249; Elmalılı, A.g.e, VIII/424; el-Kurtûbî, Ahmet Ensârî, el-Câmiu’l-<br />
Ahkâmi’l- Kur’ân, Dâru’l- Fikr, Beyrut, 1987, XX/38; es-Sâbûnî, Muhammed Ali, Safvetü’t-Tefâsir,<br />
(trc. Sadrett<strong>in</strong> Gümüş, Nedim Yılmaz), Ensar Yayınları, İstanbul, 1992, VII/ 304; Tandâvî, Muhammed<br />
Seyyid, Tefsîru’l-Vasît lil Kur’âni’l- Kerim, Kahire, 1997, XV/313.<br />
67
Allah Teâla’nın kendileriyle yem<strong>in</strong> ettiği bu tür şeyler de güzel, rahatlatıcı<br />
ve çok <strong>in</strong>ce duygu ve tesirler ihtiva eden sahneler bulunmaktadır. Allah’ın<br />
birliğ<strong>in</strong>e deliller vardır. 289 Ya da dünyevî, Cenabı Hakka şükretmeyi gerektiren<br />
bir hikmet vardır. Fecr<strong>in</strong> doğuşuna yapılan yem<strong>in</strong>, îlâhi kudreti ve emsalsiz<br />
yaratmayı ortaya koyan muazzam bir fenomendir. 290<br />
2. Sabah Namazı: Âyette “fecr” ile bizzat sabah namazı kastedilmiş ve ona<br />
yem<strong>in</strong> edilmiştir. 291 Yüce Allah, sabah namazına günün başlayacağı bir vakitte<br />
kılınmasında ve bu namazda hem gündüz hem de gece görevli olan melekler<strong>in</strong><br />
hazır bulunmalarından dolayı yem<strong>in</strong> etmiştir. 292<br />
3. Âyette geçen الفجر“ “ ile belirli bir vakit kastedilmemiştir. Buna b<strong>in</strong>aen<br />
âlimler şu tespitleri yapmıştır:<br />
Arefe gününün fecri, Kurban bayramı sabahının fecri, Zilhiccen<strong>in</strong> fecri,<br />
Muharrem ayının fecri, Cuma gününün fecri. Burada fecirden kasıt gündüzdür.<br />
Âyetteki fecr ile kend<strong>in</strong>den sular fışkıran ve mahlûkatın hayat kaynağı olan<br />
pınarlar kastedilmiştir. 293<br />
B. Şafak Vakti:<br />
karanlığa” 294 “ Ama hayır! And olsun alaca فَلآ اُقْسِ مُ بِالش َّفَقِ .<br />
Şafak: Güneş<strong>in</strong> batması anında gündüz aydınlığının gece karanlığı ile<br />
karışmasıdır. Tefsirciler bu âyet-i celîlede, üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen “şafak”<br />
kelimes<strong>in</strong>e farklı manalar vermişlerdir.<br />
1.Ufuktaki Kızıllık: Ali b. Ebi Talip, İbn Abbas, Ubade b. Sabit, Ebû<br />
Hureyre, İbn Ömer ve Mekhul ile dilcilerden Leys, Ferrâ, Zeccâc ve Keşşâf<br />
sahibi, (Ebu Hanifen<strong>in</strong> iki rivâyet<strong>in</strong>den bir<strong>in</strong>de kend<strong>in</strong>den rivâyet edilen görüşü<br />
289 Kutub, Seyyid, Fî Zılâli’l-Kur’an, (trc. M. Em<strong>in</strong> Saraç, İ. Hakkı Şengüler), Hikmet Yayınları,<br />
İstanbul, tsz., XVI/196; Tahir b. Âşur, Tefsîru’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr, Dâru’t-Tunusiyye li’n-Neşr , Tunus,<br />
tsz, XXX/313.<br />
290 Tahir b. Aşur, A.g.e, XXX/ 313.<br />
291 Ebu Hayyân, el- Bahru’l-Muhît, Beyrut, 1993, XIII/463; Taberî, İbni Cerîr, Tefsîru’t-Taberî,<br />
(Camiu’l-Beyan an Te’vîli’l-Kur’an), Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1988, XV/168.<br />
292 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/249; Kurtûbi, A.g.e, XX/ 39.<br />
293 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/39; ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/ 249.<br />
294 İnşikak: 84/ 16.<br />
68
hariç) burada üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen “şafak” kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong>, güneş batarken ufukta<br />
oluşan kırmızılık olduğu kanaat<strong>in</strong>e varmışlardır. 295<br />
Âlimler “şafak” kelimes<strong>in</strong>i ufuktaki kırmızılık olduğuna dair şu delilleri<br />
zikretmişlerdir:<br />
a. Yüce Allah şafağı yatsının son vakti kılmıştır. Zira burada dikkate<br />
alınmış olan şey<strong>in</strong> “beyazlık” değil “kırmızılık” olması gerekir. Çünkü<br />
beyazlığın müddeti uzar ve şafakta kalışı da uzun sürer ama “kırmızılık”<br />
güneş<strong>in</strong> ufukta kalan izi ve ışığı olduğuna göre güneş ufuktan uzaklaşınca<br />
hemen gidiverir. 296<br />
b. Şafak kelimesi, <strong>in</strong>celik kökünden olup güneş<strong>in</strong> batmasını müteakip<br />
ışığın da, <strong>in</strong>celmeye ve zayıflamaya başladığı zaman şüphe olmadığına göre<br />
ufuktaki o kırmızılık yem<strong>in</strong> edilen şafak olmuş olur. 297 Nitekim şafak kelimesi<br />
<strong>Arap</strong>çada bir şey<strong>in</strong> <strong>in</strong>celiğ<strong>in</strong>i, <strong>in</strong>ce oluşunu ifade iç<strong>in</strong> kullanılır. 298<br />
2. Ufuktaki Beyazlık: Bu âyet-i celîlede şafağa ve devamında “ geceye ve<br />
toplayıp taşıdığı şeye” ve “dolunaya dönüştüğü zaman ay’a” 299 yem<strong>in</strong><br />
edilmes<strong>in</strong>de bunların muazzam ve dehşete düşürücü birer hadise olmalarına ve<br />
bunları yaratanın şânının yüceliğ<strong>in</strong>e işaret vardır. 300<br />
Yem<strong>in</strong>le sıralanan bu kâ<strong>in</strong>at tecellileri ister istemez <strong>in</strong>san ruhunu kend<strong>in</strong>e<br />
çekmekte ve ona ilham ve işaretler<strong>in</strong>i sunmaktadır. Kend<strong>in</strong>e mahsus tecelliler<br />
<strong>in</strong>sanda der<strong>in</strong> bir hayranlıkla, ürpertici azameti birlikte taşımaktadırlar.<br />
Şafak vakti güneş<strong>in</strong> batışıyla <strong>in</strong>sanı, der<strong>in</strong> bir ürperti sarıverir. Kalp<br />
ayrılışın ve ondaki sessiz üzüntünün, der<strong>in</strong> hayranlığın etkis<strong>in</strong>i hisseder. Bunun<br />
yanında gelmekte olan gecen<strong>in</strong> korkusunu ve karanlığın her tarafı kuşatan<br />
tedirg<strong>in</strong>liği de hisseder. Sonunda gönülden gelen bir boyun eğiş, gizli bir korku,<br />
295 Taberî, A.g.e, XII/510; Nîsâburî, Ahmed Vâhidî, el- Vasıt fi Tefsiri’l- Kur’ani’l-Mecîd, Dâru’l-<br />
Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1994, IV/454.<br />
296 Râzî, A.g.e, XI/101.<br />
297 Taberî, A.g.e, XV/ 229.<br />
298 Râzî, A.g.e, XI/101.<br />
299 İnşikak: 84/17–18.<br />
300 Vehbe ez-Z uhaylî, et-Tefsiru’l-Münir fi’l-Akideti ve’ş-Şeri’ati ve’l-Menhec, Dâru’l-Fikri’l-Muâsır,<br />
Şam, 1991, XXX/146.<br />
69
sessizlik ve sükûnet onu bütünüyle kuşatır. Bu durum dünyanın sonu<br />
(kıyamet)’na benzer. Çünkü güneş<strong>in</strong> batışı ölüm hal<strong>in</strong>i çağrıştırır. Yüce Allah<br />
bu duruma dikkat çekmek iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> etmiş olabilir. 301<br />
C. Sabah<br />
Yüce Allah; ağaran sabaha ve teneffüs eden sabaha yem<strong>in</strong> ederek<br />
seslenmektedir. Şimdi bunları <strong>in</strong>celeyelim:<br />
1. Ağaran Sabah<br />
. “ ve andolsun ağardığında sabaha” 302 Buradaki “ أَ رَ “ kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong><br />
سْفَ<br />
وَالص ُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ<br />
“ أَسْفِرُ وا بِاْلَفْجِرِ “ de, “ağarıp aydınlanınca” anlamındadır. Hadis’te ” أضَاءَ manası:”<br />
(sabah namazını) ortalık aydınlanınca kılın….. 303 buyrulmuştur. 304<br />
Yüce Allah’ın “o zaman (gün) bazı yüzler vardır, aydınlıktır, ağarmıştır” 305<br />
âyet<strong>in</strong>deki “ ةٌ “ kelimesi de bu anlamdadır. 306 Cenab-ı Hak gece karanlığı<br />
ile gizlenen nurunu yayıp, açılıp aydınlanmaya başlayarak yükseldiği ve<br />
aydınlığının uzayarak gündüz olduğu anda sabaha yem<strong>in</strong> etmiştir. 307 Burada<br />
peş peşe üç ayrı olguya ( حِ )yapılan yem<strong>in</strong>ler, üç kez<br />
tekrarlanmak sûretiyle lâfzî te’kid<strong>in</strong> en kuvvetli şekl<strong>in</strong>i ifade etmiştir. Bu üç<br />
harikulade olguya, Allah Teâla’nın birer delili olmaları hasebiyle yem<strong>in</strong><br />
edilmiştir. 308 İlahi kudreti yansıtan Ay’a ve batıdan doğuya doğru dönmekte olan<br />
yerküren<strong>in</strong> bir turu ile meydana gelen gece ve gündüze yem<strong>in</strong> edilerek <strong>in</strong>san<br />
aklına ışık tutulmaktadır. 309<br />
الصّبْ الّ يلُ, قَمَرَ,<br />
مُسْفِرَ<br />
301 Seyyid Kutub, A.g.e, VI/ 3768.<br />
302 Müddessir: 74/ 34.<br />
303 Tirmizî, Sünen, Salât, 118.<br />
304 Râzî, A.g.e, X/713; el-Kurtûbî, A.g.e, XIX/84.<br />
305 Abese: 80/ 38.<br />
306 Râzî, X/713.<br />
307 Tandavî, A.g.e, XV/187; Nisâbûrî, A.g.e, IV/431.<br />
308 Tahir b.Âşur, A.g.e, XXIX/322.<br />
309 Yıldırım, Celal, Tefsirli Kur’an-ı Kerim Meâli, Anadolu Saray Dağıtım, İzmir, 1995, II/115, (6.<br />
Dipnot).<br />
70
Yüce Allah bu evrensel gerçekler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ediyor. Bu yem<strong>in</strong><strong>in</strong> amacı<br />
büyük gerçekleri önemli kılan, onların kanıtlayıcı değerler<strong>in</strong>den habersiz<br />
yaşayan gafilleri uyarmak, önler<strong>in</strong>de duran gerçekler<strong>in</strong> farkına vardırmaktır. 310<br />
Âyet<strong>in</strong> manasına ( setr olunduktan sonra sabahın ortaya çıkması) belâğat<br />
açısından bakınca burada bir istiare 311 sanatı göze çapmaktadır.<br />
2. Teneffüs Eden Sabah<br />
“Ve and olsun, nefes aldığında, sabaha” 312 teneffüs, sabahın وَالص ُّبْحِ إِذَا تَنَ َّفسَ *<br />
ağarması ve şafağın sökmesi manasınadır. 313 Bazı müfessirler bu âyeti “aydınlandığı ve<br />
ağardığı, genişleyip her tarafa yayılan ve neticede apaçık gündüz hal<strong>in</strong>e gelen sabaha<br />
yem<strong>in</strong> ederim ki”, şekl<strong>in</strong>de açıklamışlardır. 314<br />
Bu tür âyetlerde, hayat giydirilen evrensel sahnelere dikkat çekilmektedir.(Sabah<br />
nefes alıp-veren bir canlıdır) Dolayısıyla güzel ve canlı ifadelerle <strong>in</strong>san ruhu,<br />
onların özüne bağlanmaktadır ki, kendiler<strong>in</strong>e sırlarını vers<strong>in</strong>, onların ardındaki<br />
kudrete doğru yönels<strong>in</strong>. 315<br />
Bu yönüyle de bu yem<strong>in</strong> de Rasulüllah (s.a.v) ve Müslümanlara “ve<br />
herhalde sonu sen<strong>in</strong> iç<strong>in</strong> önünden daha hayırlıdır” 316 mazmûnu celîli üzere<br />
hüsnü âkıbet ile va’dü tebşîr vardır. Bu dünya onlar iç<strong>in</strong> sabaha yönelmiş bir<br />
310 Seyyid Kutub, A.g.e, XV/372.<br />
311 İstiare: Bir beyan terimi olarak, hakiki mana ile mecazi mana arasındaki benzerlik ilişkis<strong>in</strong>den dolayı,<br />
bir kelimen<strong>in</strong> manasını geçici olarak alıp başka bir kelime iç<strong>in</strong> kullanmaktadır. Ayrıca bunda, hakiki<br />
manayı kastetmeye engel olan bir kar<strong>in</strong>en<strong>in</strong> bulunması gerekir. İstiare ikiye ayrılır. A) İstiâreyi tasrîhiyye:<br />
İç<strong>in</strong>de müşebbeh bih (kendis<strong>in</strong>e benzetilen)’<strong>in</strong> lafzı açıkça zikredilen ve müşebbeh ( kendis<strong>in</strong>e<br />
benzeyen)’<strong>in</strong> hazfedildiği istiâredir. Türkçe’de buna “açık istiâre” denilir. B) İstiareyi Mekniyye:<br />
Müşebbeh bih’<strong>in</strong> lafzı hazfedilen ve kendisiyle ilgili hususla ona istişare edilen istiâredir. Türkçede buna<br />
kapalı istiâre denilir. Bu konuda daha geniş bilgi iç<strong>in</strong> bkz. Em<strong>in</strong>, Mustafa, el-Belâğatü’l-Vâdıha, ( el-<br />
Beyân- ve’l-Meânî ve’l-Bedî), Eda Neşriyat, İstanbul, 1993, I/ 76–77.<br />
312 Tekvir: 81/ 18.<br />
313 Vehbi, Mehmet, Hülasatü’l-Beyan fÎ Tefsiri’l-Kur’an, İstanbul, 1969, XV/6362.<br />
314 el-Kurtûbî, A.g.e, XIX/425; es-Sâbûnî, A.g.e, XI/240; Âlûsî, A.g.e, XXX/ 58–59.<br />
315 Kutub, Seyyid, A.g.e, XVI/ 46–55.<br />
316 Duha: 93/4.<br />
71
gece ve her nefs<strong>in</strong> ne hazırlamış olduğunu bileceği kıyamet vakt<strong>in</strong><strong>in</strong> böyle<br />
teneffüs eden bir sabah olduğunu müjdelemektedir. Bütün bunlara and olsun. 317<br />
Burada Allah Teâlâ’nın niç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> ettiği daha sonra gelen âyetler ile<br />
açıklanıyor. Yani Hz. Peygamber (s.a.v) bir rüya görmemiştir. Yıldızlar<br />
kaybolduktan, gece geçtikten ve güneş ortaya çıktıktan sonra gündüzün<br />
aydınlığında, gökyüzünde şerefli elçi’yi görmüştür. Rasulüllah (s.a.v) neyi<br />
anlatıyorsa onu bizzat kendisi müşâhede ve tecrübe etmiştir. 318<br />
“Estiğ<strong>in</strong>de sabaha yem<strong>in</strong> ederim” âyet<strong>in</strong>de “istiâre-i tasrîhiyye” 319 sanatı<br />
vardır. Yüce Allah gündüzün gelmesi ve aydınlığın yayılmasını, kalbe hayat<br />
veren ve yavaş yavaş esen rüzgârlara benzetti. “Teneffüs” kelimes<strong>in</strong>i, zifiri<br />
karanlıktan sonra gündüzün aydınlanması iç<strong>in</strong> müstear olarak kullandı. Bu,<br />
tasvir bakımından en güzel ve en beliğ istiarelerdendir. 320<br />
D. Duhâ (Kuşluk Vakti)<br />
“Andolsun güneşe ve وَالش َّمْسِ وَضُحَاهَا vakt<strong>in</strong>e” 321 “Andolsun kuşluk وَالض ُّحَى *<br />
aydınlığına” 322 Duhâ kelimesi, ışığa ve parlayıp aydınlatma diye tefsir<br />
edilmiştir. Bu durum kelimen<strong>in</strong> <strong>Arap</strong>larda kullanımıyla ilgilidir. Şöyle ki: “<br />
“güneş<strong>in</strong> aydınlığı ارتفعت الضّحى aydınlık” lafzı müennestir. Nitekim الضّحى<br />
yükseldi” denilir ki bu da الضّحى) ) ile anlatılan daha ileri bir vakitte gerçekleşir.<br />
Bazen müzekker olarak da kullanılabilir. Bu lafzı, müennes olarak kabul<br />
edenler bunun حْوَ ةٌ“ ”ضّ kelimes<strong>in</strong><strong>in</strong> çoğulu olduğu kanaat<strong>in</strong>dedirler. Bu lafız<br />
“seher” gibi mütemekk<strong>in</strong> (belli hallerde tenv<strong>in</strong> almayan) olmayan bir zarftır. O<br />
bakımdan “( لَ قِ ي تُهُ ضُحًى ضُحًى ): onunla kuşluk vakti karşılaştım” denilir. Şâyet<br />
317 Elmalılı, A.g.e, VIII/288.<br />
318 Mevdûdî, A.g.e, VII/54.<br />
319 el-Belâğatü’l-Vâdıha, I, 77, bkz. İstiâre-i tasrîhiyye: İç<strong>in</strong>de müşebbeh bih (kendis<strong>in</strong>e benzetilen)’<strong>in</strong><br />
lafzı açıkça zikredilen ve müşebbeh ( kendis<strong>in</strong>e benzeyen)’<strong>in</strong> hazfedildiği istiâredir. Türkçe’de buna “açık<br />
istiâre” denilir.<br />
320 es-Sâbûnî, A.g.e, VII/ 230.<br />
321 Duhâ: 93/ 1.<br />
322 Şems: 91/ 1.<br />
72
iç<strong>in</strong>de bulunduğumuz günün kuşluk vakt<strong>in</strong>i kastedecek olursak; “duhâ”<br />
tenv<strong>in</strong>siz olarak kullanılır. 323<br />
Müfessirler âyette üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen “duhâ” kelimesiyle ilgili genel<br />
olarak şu iki izah üzer<strong>in</strong>de yoğunlaşmışlardır:<br />
1. “Duhâ” ile kuşluk vakti kastedilmiştir. Kuşluk vakti, güneş yükselmeye<br />
başlayıp ışıklarını her tarafa saldığı zamanki, gündüzün başlangıç zamanıdır. 324<br />
Bu vakti, “güneş<strong>in</strong> günün ortasına doğru yükselerek ışığını iyice yaydığı<br />
vakittir” şekl<strong>in</strong>de açıklayan müfessirler de vardır. 325<br />
2. “Duhâ” ile bütün gündüz vakti kastedilmiştir. Delîli ise, Allah Teâlâ’nın<br />
bunu geceye mukabil zikretmiş olmasıdır. Bu, zikr-i cüz’ irade-i kül” sanatı<br />
kabil<strong>in</strong>dendir. 326<br />
Cenab-ı Hak bu sûreyi celîlede duhâ ile geceye yem<strong>in</strong> etmiştir. Bunun<br />
sebebi hakkında şu açıklamalar yapılmıştır. Yüce Allah, parlak ve ilham dolu bu<br />
iki “an”’ın üstüne yem<strong>in</strong> etmekte ve kâ<strong>in</strong>at olaylarıyla ruhun duyguları arasında<br />
bir köprü kurmaktadır. İnsan kalb<strong>in</strong>e şu güzel ve canlı varlık âlemi ile duygu<br />
alışverişi yapan ve her canlıya şefkatli olan bir hayatı ilham etmiştir ve bu<br />
ilhamı alan kalp, şu varlık âlem<strong>in</strong>de dostluk iç<strong>in</strong>de kimsesizlik çekmeden, bir<br />
başına garip kalmadan yaşar. Bu sûrede bu dostluk bizzat görülür. Sanki Yüce<br />
Allah sûren<strong>in</strong> başından itibaren Peygamber<strong>in</strong>e şu varlık âlem<strong>in</strong>de çevres<strong>in</strong>e<br />
dostluk doldurduğu, dolayısıyla kendis<strong>in</strong><strong>in</strong> orada bir başına ve herkesten uzak<br />
olmadığını vahyediyor. 327<br />
Özetle: Karanlıktan aydınlığa, aydınlıktan karanlığa her an değişen zaman<br />
değişiklikleri iç<strong>in</strong>de özellikle ilk hayat ve bilgi neşes<strong>in</strong><strong>in</strong> yükselme anı olan<br />
parlak kuşluk vakt<strong>in</strong>e ve ona ârız olmakla beraber gelecek bir hayat ve mutluluk<br />
323 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/72–73.<br />
324 Nisâbûrî, A.g.e, IV/507; el-Kurtûbî, A.g.e, XX/91, Elmalılı, A.g.e, VIII/ 498; Âlûsî, A.g.e,<br />
XXX/153.<br />
325 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/263; es-Sâbûnî, Kabesun m<strong>in</strong> Nüri’l-Kur’ani’l-Kerim, Dârü’s-Selâm,<br />
Kahire, 1998, XVI/248.<br />
326 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/ 263; Nisâbûrî, A.g.e, IV/507; Şevkânî, A.g.e, V/457.<br />
327 Kutub, Seyyid, A.g.e, XVI/ 254.<br />
73
neşes<strong>in</strong><strong>in</strong> başlangıcı ve müjdecisi olan gecen<strong>in</strong> d<strong>in</strong>diği sak<strong>in</strong>lik zamanına and<br />
olsun ki, ey Muhammed Rabb<strong>in</strong> seni yalnız bırakmadı. 328<br />
E. Gündüz Vakt<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong><br />
1. Tecelli Eden Gündüze: . وَالن َّهَارِ إِذَا جَ ل َّيهَا “Ona parlaklık verdiği zaman<br />
gündüze and إِذَا جَ ل َّي هَا olsun” 329 “Aydınlattığında” diye tefsir edilmiştir. 330<br />
"Telciye" Ortaya koymak, açmak, iyice açıp izhar etmektir. 331 Bunda gündüzün<br />
tamamen belirg<strong>in</strong>leşmesi ve güneş<strong>in</strong> ortaya çıkma anlamı vardır. 332 Bir başka<br />
görüşe göre; bakanlar iç<strong>in</strong> güneş<strong>in</strong> ortaya çıkıp görünmesi anlamındadır. 333<br />
2. Açılıp Aydınlanan Gündüze: وَالن َّهَارِ إِذَا تَجَل َّى “ Açıl(ıp ağar)dığı zaman<br />
gündüze andolsun” 334 ifadesi, “gecen<strong>in</strong> karanlığının son bulmasıyla ortaya çıkan<br />
gündüze” veya “güneş<strong>in</strong> doğmasıyla ortaya çıkan, açılan gündüze yem<strong>in</strong> olsun ki<br />
demektir. 335<br />
Güneşi ortaya çıkardığı zaman gündüze, Allah Teâlâ yem<strong>in</strong>i alet<br />
kılmıştır. 336 “Güneşi izhar eden” 337 ve “açılıp aydınlandığı âlemi<br />
aydınlattığında” 338 gündüze ve bu âyetler<strong>in</strong> siyak-sibakında gelen âyetlerde de<br />
geceye yem<strong>in</strong> edilmesi bu ikis<strong>in</strong><strong>in</strong> sürekli tekrar eden, Allah Teâlâ’nın varlığına<br />
ve yüceliğ<strong>in</strong>e delil olan birer işaret olmalarından dolayıdır. 339<br />
Kur’an üslûbunun tıpkı bunun gibi ifadeler<strong>in</strong> akışı iç<strong>in</strong>de gizli, dolaylı<br />
çağrışımları vardır. Çünkü bu çağrışımlar <strong>in</strong>san hissi tarafından tanınmaktadır.<br />
Dolayısıyla Kur’an ifadesi bu çağrışımları gizlice hissettirir. Gündüz<br />
328 Elmalılı, A.g.e, VIII/499.<br />
329 Şems, 91/ 3.<br />
330 es-Sâbûnî, A.g.e, XVI/ 237.<br />
331 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/74; Elmalılı, A.g.e, VIII/ 467.<br />
332 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/260; Tandâvî, A.g.e, XV/411; Âlûsî, A.g.e, XXX/147.<br />
333 Mahlûf, Hüsey<strong>in</strong> Muhammed, Kelimetü’l-Kur’an Tefsîr ve Beyân, Mısır, 1975, s. 502.<br />
334 Leyl: 92/2.<br />
335 Âlûsî, A.g.e, XXX/147; ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/ 260.<br />
336 Vehbi, Mehmet, A.g.e, XV/6462.<br />
337 Şems: 91/3.<br />
338 Leyl: 92/2.<br />
339 Vehbi, Mehmet, A.g.e, XV/ 6469; Nisâbûrî, A.g.e, IV/501.<br />
74
yeryüzünü açığa çıkarır ve gözler önüne serer. Gündüzün, bil<strong>in</strong>diği gibi <strong>in</strong>san<br />
hayatına birçok etkileri vardır. Fakat <strong>in</strong>sanoğlu sürekli tekrar ede gelen<br />
gündüzün güzelliğ<strong>in</strong>i ve etkiler<strong>in</strong>i unutabilir. İşte bu gibi hallerde gelen böylesi<br />
kısacık dokunuşlar, <strong>in</strong>sanı uyandırır ve büyük olayı düşünmeye teşvik eder.<br />
“onu örtüp bürüyen geceye yem<strong>in</strong> olsun” 340 ifadesi de böyledir. Buradaki<br />
“bürüyüş” yukarıdaki “açığa çıkarış”’ın karşıtı ve tersidir. 341<br />
F. Gece’ye Yem<strong>in</strong><br />
Gece Kur’an’da üzer<strong>in</strong>e en çok yem<strong>in</strong> edilen zaman dilimidir. Allah Teâlâ,<br />
değişik vasıflarını zikrederek geceye yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
1. Bürüyüp Örten Geceye: وَالل َّيْلِ إِذَا يَغْشَى “Andolsun bürüyüp örttüğü<br />
zaman geceye” 342 “(Karanlığı ile etrafı) bürüyüp örttüğü zaman geceye” yani<br />
“günü kuşatıp örttüğünde ve izlendiğ<strong>in</strong>de geceye yem<strong>in</strong> ederim.” Yüce Allah<br />
burada - bil<strong>in</strong>diğ<strong>in</strong>den dolayı- beraber<strong>in</strong>de herhangi bir mef’ul söz konusu<br />
etmemiştir. Bu mef’ul ya bu âyetten dolayı, güneştir 343 ya da “gece gündüzü<br />
örter” 344 âyet<strong>in</strong>den dolayı gündüzdür 345 yahut da “karanlığı çöküp bastığı zaman<br />
gece …” 346 âyet<strong>in</strong>den dolayı, karanlığı ile örtüp büründüğü her şeydir. 347<br />
“Ve onu (güneşi) örttüğünde geceye andolsun. 348 Güneşle وَال َّيلِ اِذَا يَغْشَا هَا .<br />
aramıza dünyanın diğer yüzünün girmes<strong>in</strong>den dolayı güneş<strong>in</strong> perdelenmesi<br />
olayı geceyi oluşturduğundan gece sanki güneşi perdelemekte örtmektedir. 349<br />
Allah Teâlâ, varlığına işaret eden büyük âyetlerden biri olduğu iç<strong>in</strong><br />
“gece”ye yem<strong>in</strong> etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise, bu durum şöyle izah<br />
edilmiştir: Allah Têâlâ “Karanlığıyla bütün kâ<strong>in</strong>atı örten gece”’ye yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. Zira gündüz, dünyayı aydınlatır ve açığa çıkartır, gece ise onu bürür ve<br />
340 Şems: 91/4.<br />
341 Kutub, Seyyid, A.g.e, XVI/ 241–242.<br />
342 Leyl: 92/1.<br />
343 Âlûsî, A.g.e, XXX/147.<br />
344 A’raf: 7/ 54.<br />
345 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/80.<br />
346 Felak: 111/3.<br />
347 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/80.<br />
348 Şems: 91/4.<br />
349 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/74.<br />
75
gizler. Gece de şehirden uzak ıssız çöllerde yaşayanlar iç<strong>in</strong> bir korku vardır.<br />
Geceley<strong>in</strong> korkarlar çünkü hırsızlar gece çoğalır, fesatçılar etrafa yayılır, eşkıya<br />
ortaya çıkar, bulundukları ortamın ıssızlığı onlara bir tedirg<strong>in</strong>lik verir. Bundan<br />
dolayı <strong>Arap</strong>lar, “Gece, Cehennem<strong>in</strong> veyl kuyusundan daha korkunçtur” derler.<br />
Velhasıl gece çirk<strong>in</strong>likleri ve hataları örter, onun iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong>le te’kid<br />
edilmiştir. 350<br />
2. Gündüzü Takip Eden Karanlık Geceye: وَالل َّيلِ اِذْ اَدْبَرَ “ Ve andolsun,<br />
dönüp gittiğ<strong>in</strong>de geceye 351 ” “veya “Geri geldiğ<strong>in</strong>de” yani geri gittiğ<strong>in</strong>de<br />
:(قَبِلَ الل َّيلُ “( Tıpkı şekli aynı anlamdadır. دبر “Geri gitti” şekli ile أَدْبَ رَ “Geceye”<br />
Gece geldi”derken de’(أَقْبَلَ) denildiği gibi. 352<br />
el- “Andolsun karanlığa yöneldiği zaman geceye.. 353 ” Râgıp وَال َّيلِ اِذَا عَسْعسَ .<br />
isfehânî’ye (ö.h. 565) göre<br />
kelimesi gecen<strong>in</strong> her iki اسَ<br />
tarafında olan <strong>in</strong>ce karanlık tabakadır. 354 Bunun iç<strong>in</strong> buradaki “as’ase” kelimesi<br />
beraberce “akbele” ve “edbera”, “yönelip geldiğ<strong>in</strong>de ve arkasını dönüp<br />
gittiğ<strong>in</strong>de” diye tefsir edilmiştir. 355<br />
العِسْعَ ve العَسْعَسَ ةَ<br />
Dilcilerden bir kısmı da âyette geçen “as’as” kelimesi ile “gece geldi”<br />
manasının kastedildiğ<strong>in</strong>i, böyle olması hal<strong>in</strong>de ise yem<strong>in</strong><strong>in</strong>, gecen<strong>in</strong> geliş<strong>in</strong>e<br />
işaret ettiğ<strong>in</strong>i, bunu da Cenab-ı Hakk’ın “İzâ Teneffes” ifades<strong>in</strong>den anlaşıldığını<br />
söylemişlerdir. 356 Kimileri de gecen<strong>in</strong> gitmes<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edildiğ<strong>in</strong>i, bunun da<br />
“Ve’s-Subhi izâ Teneffes” ifades<strong>in</strong>den anlaşıldığını söylemişlerdir. 357<br />
3. Gelip Giden Geceye: * وَالّليلِ اذَا يَسْرِ “Gelip geçtiği zaman geceye<br />
andolsun” 358 “ إذا يسر ifadesi, “Geçtiği zaman” manasınadır. Geceler<strong>in</strong> “Sera”’sı<br />
onların gelip-gitmesi, sona ermesidir. 359 Bu, tıpkı Müddessir, 33 “Karanlığı<br />
350 es-Sâbûnî, A.g.e, XVI/ 230; Elmalılı, A.g.e, VIII/ 471- 486.<br />
351 Müddessir: 74/33.<br />
352 el-Kurtûbî, A.g.e, XIX/ 84; ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/186.<br />
353 Tekvir: 81/17.<br />
354 Râğıb el-Isfehânî, , el-Müfredât fi Ğaribi’l-Kur’an, İstanbul, 1986, s. 500.<br />
355 Âlusî, A.g.e, XXX/ 58.<br />
356 Elmalılı, A.g.e, VIII/288.<br />
357 Taberî, A.g.e, XV/78.<br />
358 Fecr: 89/4.<br />
359 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/249.<br />
76
geçip gitmekte olan gece..”ve Tekvir, 17 “Kararmaya başlayan gece…” âyetleri<br />
gibidir. Yahut da bu ifade, “gece yürüme” manasınadır. 360<br />
4. Sak<strong>in</strong> Geceye: وَالل َّيْلِ إِذَا سَجَى “ Sükûna erdiğ<strong>in</strong>de geceye andolsun” 361<br />
Âyette: سجى“ “ nın manası hususunda dilciler biribir<strong>in</strong>e yakın şu üç manayı<br />
vermişlerdir. “D<strong>in</strong>diği” “Karanlığını döktüğü” ve “örttüğü” zaman.<br />
Burada “secâ” zarf olup Hz. Peygamber (s.a.v)’<strong>in</strong> gece namazına kalktığı<br />
vakittir. Allah Teâlâ, “Ey elbises<strong>in</strong>e bürünen, birazı müstesna, geceley<strong>in</strong> kalk,<br />
namaz kıl. O namazını gecen<strong>in</strong> yarısına kadar yahut ondan biraz eksilterek kıl!”<br />
buyruğunda olduğu gibi zarf’tır. 362<br />
5. On Geceye: وَلَيا لٍ عَشْرٍ “Ve andolsun on geceye…” 363 Allah Teâlâ’nın<br />
“On geceye” ifadesiyle ilgili olarak şu iki mesele vardır:<br />
a. Allah Teâlâ’nın bu sûrede kendis<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği şeyler arasında sadece<br />
bu ifade nekre gelmiştir. Çünkü bu on gece, başka geceler<strong>in</strong> taşımadığı özel<br />
faziletleri taşır. Dolayısıyla bunun nekre getirilmesi, bu gecelerde büyük<br />
faziletler<strong>in</strong> olduğuna delâlet eder. 364<br />
b. Âlimler bu hususta şu izahları yapmışlardır:<br />
aa. Bu, Muharrem ayının başından sonuna kadar geçen süre iç<strong>in</strong>de ki on<br />
gecedir. 365 Yüce Allah bu günler<strong>in</strong> önem<strong>in</strong>e dikkat çekmek iç<strong>in</strong> yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
bb. Zilhicce’n<strong>in</strong> ilk on gecesidir. 366 Zira ibn Abbas (r.a)’dan (ö.h.68)<br />
gelen bir rivâyette Hz. Peygamber (s.a.v) “Muhakkak ki aşr, kurban bayramı<br />
günleridir” buyurmuştur. 367<br />
360 Elmalılı, A.g.e, VIII/428; Âyet-i Celîle’n<strong>in</strong> sıyakında gelen “bunlarda akıl sahipleri iç<strong>in</strong> birer yem<strong>in</strong><br />
(huccet) yok mu? (Fecr:5) âyet<strong>in</strong>de Cenab-ı Hakk’ın ifade ettiği gibi yukarıda geçen Fecr, on gece, çift,<br />
tek ve gelip geçen gece’ye and içilmes<strong>in</strong><strong>in</strong> önemi belirtiliyor. Akıl sahipler<strong>in</strong><strong>in</strong> bunlaın üzer<strong>in</strong>de iyice<br />
düşünmeleri emrediliyor. Bkz. Yıldırım, Celal, A.g.e, II/1189.<br />
361 Duhâ: 93/ 2.<br />
362 Tahir b. Aşûr, A.g.e, XXX/395.<br />
363 Fecr: 89/ 2.<br />
364 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/ 39.<br />
365 Âlûsî, A.g.e, XXX/119; Muharrem ayında geçen günlerden birisi de Aşûre günüdür. Bu günde oruç<br />
tutmanın fazilet<strong>in</strong>e dair haberler vardır. Bkz. Elmalılı, A.g.e, VIII/424–25.<br />
366 Âlûsî, A.g.e, XXX/119.<br />
77
"On gece", Zilhicce ayının ilk on gecesidir. Sekiz<strong>in</strong>ci geceden sonraki gün<br />
"terviye", dokuzuncu geceden sonraki gün "arefe", onuncu geceden sonraki gün ise<br />
"nahr" yani Kurban Bayramının bir<strong>in</strong>ci günüdür. 368<br />
cc. Bu, Ramazan’ın son on gecesidir. Allah Teâlâ şeref<strong>in</strong>den dolayı bu<br />
günlere yem<strong>in</strong> etmiştir. B<strong>in</strong> aydan daha hayırlı ve içeris<strong>in</strong>de Kur’an’ın<br />
<strong>in</strong>dirildiği kadir gecesi, bu günler içeris<strong>in</strong>dedir. 369<br />
6. Gece ve Topladığı Şeylere Yem<strong>in</strong>: وَال ل َّيلِ وما وسَقَ “Andolsun geceye ve<br />
onun derleyip toparladığı şeylere.” 370 Dilciler “vesak” kelimesi hakkında şunları<br />
söylemişlerdir: “vesak” kelimesi”topladı anlamındadır. Bir araya getirilmiş çok<br />
(إِبِلٌ مُسْتَوْ سَقَةٌ ( gelmektedir. miktardaki buğdaya da “vesk” denilmesi buradan<br />
“Bir araya toplanmış develer” anlamındadır. Buna göre anlam “topladığı, iç<strong>in</strong>de<br />
barındırıp sardığı şeylere” demektir. 371<br />
kelimeleri arasında Kur’an’da ve diğer yem<strong>in</strong> lafızlarında وَ قَ i l e قَ<br />
da sıkça görülen c<strong>in</strong>as-ı nakıs 372 vardır.<br />
إِتّسَ سَ<br />
G. Asr’a Yem<strong>in</strong><br />
“Andolsun asra ki..” 373 Âlimler “asr”’ın ne demek olduğu والْعَصْرِ .<br />
hususunda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir. Şimdi biz imkân nisbet<strong>in</strong>de bu<br />
görüşleri ve buradaki yem<strong>in</strong>den kastedilen manayı ele alalım.<br />
367 Tahir b. Aşur, A.g.e, XXX/313; Bu geceler başka gecelerde olmayan bazı faziletleri taşımaktadır. Bu<br />
nedenle Yüce Allah sözkonusu gece üstüne yem<strong>in</strong> etmektedir. Bu günlerde Müslümanlar hac ibadetiyle<br />
meşgul olurlar. Rableri ile huşu ve hudu iç<strong>in</strong>de buluşmak iç<strong>in</strong> Kâbe’ye koşarlar. Efendimiz bir hadisi<br />
şerifler<strong>in</strong>de şöyle buyururlar: “Yüce Allah’ın katında Zilhicce’n<strong>in</strong> ilk on gününde yapılan amellerden<br />
daha büyük ecirli ve bereketli bir gün yoktur.” Bunun üzer<strong>in</strong>e bir sahabi sorar: “Ey allah’ın Rasülü! Allah<br />
yolunda cihad ednlerde mi? Rasülüllah (s.a.v) “Allah yolunda cihad eden de. Ancak kendi malı ve canıyla<br />
cihada çıkıp da bu cihaddan geri dönemeyen yani şehid düşen bundan müstesnadır.” Bkz.İbn Hacer,<br />
Fethu’l-Bârî bi Şerhi Sahîhi’l-Buhârî, Beyrut, h. 1379, II/457.<br />
368 Öztürk, Hamdullah, Tek<strong>in</strong>e Çift<strong>in</strong>e ve Onuncu Gecen<strong>in</strong> Fecr<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong> Olsun ki!, Aksiyon Dergisi,<br />
İstanbul, 2004, Sayı: 477.<br />
369 Elmalılı, A.g.e, VIII/424–25.<br />
370 İnşikak: 84/17.<br />
371 Taberî, A.g.e, XV/119; ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/282.<br />
372 Bkz. el-Belâğatü’l-Vâdıha, II/139–140–41: Bir edebiyat terimi olarak: Manaları farklı, yazılış ve<br />
söylenişleri aynı veya benzer olan iki veya daha fazla kelimen<strong>in</strong> nazım veya nesirde bir arada<br />
kullanılmasına “c<strong>in</strong>as” denir. C<strong>in</strong>as ikiye ayrılır: a) Tam C<strong>in</strong>as: Harfleri vücuhi erbe’ a denilen harekeler,<br />
nev’iler, sayılar ve düzenleri yönünden tam bir ittifak iç<strong>in</strong>de olan kelimeler tam c<strong>in</strong>ası meydana getirirler.<br />
b) Nakıs C<strong>in</strong>as: Kelimeler arasında dört benzerlikten biri bozulduğunda, nakıs c<strong>in</strong>aslar meydana gelir.<br />
78
1. Burada “asr”’dan kastedilen“dehr, yani mutlak zaman” demektir. İbn<br />
Abbas (h.68) ve birtakım tefsirciler bu görüştedir. Burada “dehr” üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
edilmiştir. 374<br />
İnsan sûres<strong>in</strong>de de (İnsan, 1) açıklandığı üzere dehr<strong>in</strong> asıl manası<br />
“âlem<strong>in</strong> ilk yaratılışından yok olacağı ana kadar geçen süre, yani bütün<br />
zamandır.”Bu manaya göre, bütün zamana veya bir zaman dilim<strong>in</strong>e atfedilen<br />
zamanlardan en güzel olanına yem<strong>in</strong> edilmiştir. 375<br />
Câhiliye <strong>Arap</strong>ları zararları ve musibetleri zamana bağlarlar, mutsuzluğu<br />
ve zararı ona yüklerlerdi. Yüce Allah bu anlayışı gidermek, zamanın bir kusuru<br />
olmayıp mükemmel bir nimet olduğunu; zarara uğrayıp kusurlu olanın ise,<br />
<strong>in</strong>sanın kendisi olduğunu bildirmek iç<strong>in</strong> zamana yem<strong>in</strong> etmiştir. Cenab-ı<br />
Hakk’ın bir şeye yem<strong>in</strong> etmesi, onun önem<strong>in</strong>i ve yüceliğ<strong>in</strong>i gösterir. 376<br />
2. Bu, Peygamber (s.a.v)’<strong>in</strong> zamanına “asr’ına yapılmış bir yem<strong>in</strong>dir. 377<br />
Bu asırda Peygamberliğ<strong>in</strong>, Hâtemü’n-Nebiyyîn olan Hz. Muhammed (s.a.v)’<strong>in</strong><br />
bi’seti ile yenilenmesiyle bu asrın fazilet<strong>in</strong>den dolayı yapılmış bir yem<strong>in</strong>dir. 378<br />
3. Yüce Allah burada ik<strong>in</strong>di vakt<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir. 379 Yüce Allah<br />
Duhâ’ya mukabil gündüzün sonu olması hasebiyle bu vakte yem<strong>in</strong> etmiştir. Zira<br />
bu vakitte Allah (c.c)’ın kudret<strong>in</strong><strong>in</strong> delilleri vardır. Bu vakit gündüzün sonu<br />
olup dünyada bulunan bütün diğer canlı türler<strong>in</strong><strong>in</strong> yaratılmasından sonra Hz.<br />
Âdem yani (<strong>in</strong>san) bu vakitte yaratılmıştır. Bundan dolayı yem<strong>in</strong> edilerek<br />
önem<strong>in</strong>e vurgu yapılmıştır. 380<br />
373 Asr: 103/ 1.<br />
374 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/282.<br />
375 Râğıp el- Isfehânî, , A.g.e, s. 249; Zaman iç<strong>in</strong>de <strong>in</strong>sanlar gözleriyle görürler, duyarlar ki, nice<br />
zeng<strong>in</strong>ler fakir, nice güçlüler zayıf ve mutlu kimseler de üzüntülü olup gitmişlerdir. Allah Teâlâ<br />
<strong>in</strong>sanların durumları ve onlardaki değişikliğ<strong>in</strong> kendi tasarrufu ile olduğuna işaretle asr’a yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Bkz. Tandâvî, A.g.e, XV/500.<br />
376 Bursevî, A.g.e, V/506.<br />
377 Âlûsî, A.g.e, XXX/228; Tahir b. Âşur, A.g.e, XXX/530.<br />
378 Elmalılı, A.g.e, IX/103.<br />
379 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/282; Elmalılı, A.g.e, IX/ 99; Hicâzî, Muhammed Mahmut, et-Tefsiru’l-<br />
Vâdıha, 3. bsk. Matbaatü’l-İstiklâli’l-Kübra, Şam, 1963, III/ 82.<br />
380 el-Kurtûbî, A.g.e, XX/178; Elmalılı, A.g.e, IX/ 99–100; Allah Teâlâ fazilet<strong>in</strong>den dolayı ik<strong>in</strong>di<br />
namazına yem<strong>in</strong> etmiştir. Bunun delili ise; “ Namazlara dikkat ed<strong>in</strong>, hele orta namaza..”(Bakara: 238)<br />
âyetidir. Burada “Salât-i Vusta” Cumhura göre ik<strong>in</strong>di namazıdır. Hz. Peygamber (s.a.v) de bir hadis-i<br />
79
Yüce Allah bazen da sayıya yem<strong>in</strong> etmiştir. وَالش َّفْعِ وَالْوَتْرِ “Tek ve çifte yem<strong>in</strong> olsun<br />
ki..” 381 Burada üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen çiftten kasıt: Bir görüşe göre, kurban bayramı,<br />
bütün erkek ve dişiler veya günler ya da cennet kapılarıdır. Üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen<br />
tek’ten kasıt ise: Arefe günü veya Cehennem kapılarıdır. 382<br />
Allah’ın bu şekilde zaman ve sayı üzer<strong>in</strong>e yapmış olduğu yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> sayısı<br />
tespitlerimize göre Kur’an’da 42 yerde geçmektedir. Bunların hepsi de<br />
Mekkî’dir. Bunlar 17 sûrede geçer. 383<br />
Üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen عِ çift ve ا رِ tek kelimeler<strong>in</strong>e edebi açıdan<br />
لوَتْ<br />
الشّفْ<br />
baktığımız zaman bu iki kelime arasında “tıbâk” 384 sanatı vardır. 385<br />
IV.<br />
YEMİN EDENLERE GÖRE YEMİNİN TASNİFİ<br />
Bundan önceki bölümde Allah’ın üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği konuları ele<br />
almıştık. Bu bölümde ise Kur’an’da bulunan yem<strong>in</strong>leri sahipler<strong>in</strong>e göre tasnif<br />
edeceğiz.<br />
Kur’an’da: Allah’a, Peygamberlere, Mü’m<strong>in</strong>lere, Kâfir ve Münafıklara ait<br />
yem<strong>in</strong>ler vardır. Şimdi bu yem<strong>in</strong>leri ele alalım.<br />
Şerifler<strong>in</strong>de: “İk<strong>in</strong>di namazını kaçıran sanki malını ve ailes<strong>in</strong>i kaybetmiş gibidir.” buyurmuşlardır (<br />
Buhârî, Sahih, Mevâkîtu’s-Salât, 15).<br />
381 Fecr: 89/3; çift ve tek bütün eşyaya. Yahut yaratanla yaratılana, yahut unsurlara, feleklere,<br />
burçlara, seyyarelere, veya namazların çift ve tek rekatlarına, yahut zilhıccen<strong>in</strong> onuncu kurban<br />
günü ile dokuzuncu arefe gününe…. and olsun. Bkz. el-Âlûsî (ö. H.127), Rûhul’Meânî fî<br />
Tefsîri’l-Kur’ani’l-Azîm Ve’s-Seb’ı-l Mesânî, 1. bsk. Beyrut, tsz., XXX/120; Hasan Basrî.<br />
A.g.e, III, 1177.<br />
382 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/ 249; Âlûsî, A.g.e, XXX/120.<br />
; الّليل Târık.11,Şems/ ; الأ رض Tûr/ ; السّقف المرفوع Şems/ ; Zâriyât: 11, Burûc, السّمآء 383<br />
; ما وسق / Fecr:2 ; ليا ل عشر Duhâ/ Müddessir: 35, Tekvir: 19, İnşikâk:19, Fecr: 4, Şems: 6, Leyl,<br />
النّها 19/ İnşikâk: ; الشّفق Duhâ/ ; Şems, الضّحى/15 Tekvir: ; Müddessir: 35, الصّبح 19/ İnşikâk:<br />
ا ل Necm/ ; النّجم Şems/ ; Müddessir:35, İnşikâk 19, القمر Şems/ ; الشّمس Leyl/ ; Şems, ر<br />
الشّفع والوتر Tûr/ ; البحر Asr/ ; العصر Tekvîr:15/ ; ا لخنّس 75/ Vâkıa: ; مواقع النّجوم Târık/ ;<br />
; Fecr/ القلم ; Kalem/ ما يسطرون ; Kalem/ مايبصرون وما لايبصرو ن ;Hâkka: 39.<br />
384 el-Belâğatü’l-Vâdıha, II/147, bkz: Tıbâk: Zıt iki mânâyı bir arada söylemeye tıbâk denir.<br />
385 es-Sâbûnî, A.g.e, VII/309.<br />
طّا رق<br />
80
A. Allah’a Ait Yem<strong>in</strong>ler:<br />
Bu bölümde Allah’ın çeşitli şekillerde yapmış olduğu yem<strong>in</strong>leri ele<br />
alacağız.<br />
İmam Bedrüddîn ez-Zerkeşî (ö.794) Kur’an’daki Allah’a ait yem<strong>in</strong>leri üç<br />
şekilde ele alır. 386<br />
1) Zâtı ile yaptığı yem<strong>in</strong>ler:<br />
Örnek:<br />
Rabb<strong>in</strong>e… 387 “Andolsun göğün ve yer<strong>in</strong> فَوَرَب ِّ الس َّمَاء وَ الأَرْضِ .<br />
2) Fiili ile yaptığı yem<strong>in</strong>ler:<br />
Örnek:<br />
ki… 388 “Gökyüzüne ve onun yapılışına yem<strong>in</strong> olsun وَالس َّمَاء وَمَا بَنَاهَا.<br />
3) Mahlûkâtı ile yaptığı yem<strong>in</strong>ler:<br />
Örnek:<br />
ki…. 389 “Yıldıza yem<strong>in</strong> olsun والنّ جم .<br />
Her ne kadar Ez-Zerkeşî (ö. 704) bu yem<strong>in</strong>leri üç grupta ele alsa da<br />
bunları iki grupta ele almakta mümkündür.<br />
a) Zâtı ile yaptığı yem<strong>in</strong>ler.<br />
b) Zâtının dışındaki mahlûkatı ile yaptığı yem<strong>in</strong>ler.<br />
1. Allah’ın Zâtına Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler: Yüce Allah Kur’an’da bizzat zâtı<br />
ile yem<strong>in</strong> etmektedir.<br />
386 Bedrüddîn ez-Zerkeşî, el-Burhân fî Ulumi’l-Kur’an, III/ 42.<br />
387 Zâriyât: 51/23.<br />
388 Şems:91/5.<br />
389 Necm:53/1.<br />
81
Örnek:<br />
فَوَرَب ِّ الس َّمَاء وَ الأَرْضِ إِن َّهُ لَحَق ٌّ م ِّثْلَ مَا أَن َّكُمْ تَنطِقُونَ .<br />
“Göğün ve yer<strong>in</strong> rabb<strong>in</strong>e and olsun ki bu, siz<strong>in</strong> konuştuğunuz kadar<br />
kes<strong>in</strong> ve gerçektir.” 390 Yani siz<strong>in</strong> söyleyiciliğ<strong>in</strong>iz nasıl ki emrivaki ise,<br />
sorumluluğunuz, vaad olunan ceza ve mükâfatınız da öylece gerçekleşecektir. 391<br />
“Allah’a and olsun ki, uydurup durduğunuz şeylerden تَاللّهِ لَتُسْأَلُن َّ عَم َّا آُنتُمْ تَفْتَرُونَ .<br />
elbette sorguya çekileceks<strong>in</strong>iz.” 392<br />
Görüldüğü gibi yukarıdaki iki âyette de Yüce Allah bizatihi kendis<strong>in</strong>e<br />
yem<strong>in</strong> etmiştir. Allah bu şekilde Kur’an’da yedi yerde kendis<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. 393<br />
Zâriyât : 23<br />
Yûnus : 53<br />
Teğâbün : 7<br />
Meryem : 68<br />
Hıcr : 92<br />
Nîsa : 65<br />
Meâric : 40<br />
Ez-Zerkeşî (ö. 704) ; “Allah’ın kendi zâtı ile yem<strong>in</strong> ettiği yerler bunlardır.<br />
Diğerleri ise mahlûkatı ile yaptığı yem<strong>in</strong>lerdir” der. 394<br />
2. Allah’ın Zâtı Dışındaki Mahlukâta Yaptığı Yem<strong>in</strong>ler: Allah, tespit<br />
edebildiğimiz kadarıyla, Kur’an’da zâtının dışındaki mahlukât’a 84 yerde<br />
390 Zâriyât: 51/23.<br />
391 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/17; Elmalılı, A.g.e, VI/582.<br />
392 Nahl: 16/56.<br />
393 ez-Zerkeşî, el-Burhân, III/ 40; Suyutî, el-İtkân fi Ulûmi’l-Kur’an, II/ 345–346.<br />
394 ez-Zerkeşî, el-Burhân, III/40.<br />
82
yem<strong>in</strong> kullanmıştır. Bunlardan 21 tanesi çeşitli yerlerde tekrarlanır. Bu<br />
tekrarları çıkardığımızda 62 yerde mahlûkat’a yem<strong>in</strong> ettiği görülür. Bunlar da<br />
toplam 29 sûrede geçer. 395<br />
Allah’ın yem<strong>in</strong> ettiği bu 84 adet yem<strong>in</strong>i şu şekilde sıralayabiliriz.<br />
1) Peygamberlere ve yaşadıkları yerlere (10 tane)<br />
2) Kur’an ve kitaba (6 tane)<br />
3) Kâ<strong>in</strong>attaki birtakım güçlere (21 tane)<br />
4) Kıyamet gününe (5 tane)<br />
5) Kâ<strong>in</strong>atta bulunan bazı nesnelere (42 tane)<br />
Bu sıralamayı yaptıktan sonra şimdi bunları ayrı ayrı ele alalım.<br />
B. Peygamberlere ve Yaşadıkları Yerlere Yem<strong>in</strong>:<br />
Allah Kur’an’da peygamberlere ve yaşadıkları yerlere yem<strong>in</strong> etmektedir.<br />
Örnek:<br />
لَعَمْرُكَ إِن َّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ .<br />
“Sen<strong>in</strong> hayatına yem<strong>in</strong> ederim ki, onlar sarhoşlukları iç<strong>in</strong>de bocalayıp<br />
duruyorlar.” 396<br />
Görüldüğü üzere Allah peygamberimiz<strong>in</strong> hayatına yem<strong>in</strong> etmektedir. Kur’an’da<br />
buna benzer 10 tane yem<strong>in</strong> geçmektedir. 397<br />
395 Bu sûreler şunlardır: 1. Hıcr, 2.Yâs<strong>in</strong>, 3. Sâffât, 4. Sâd, 5. Zuhruf, 6. Duhân, 7. Kâf, 8. Zâriyât, 9. Tûr,<br />
10. Necm, 11. Vâkıâ, 12. Kalem, 13. Hâkka, 14. Müddessir, 15. Kıyâme, 16. Mürselât, 17. Nâziât, 18.<br />
Tekvîr, 19. İnşikâk, 20. Burûc, 21. Târık, 22. Fecr, 23. Beled, 24. Şems, 25. Leyl, 26. Duhâ, 27. Tîn, 28.<br />
Âdiyât, 29. Asr.<br />
396 Hıcr: 15/72.<br />
: البلد Beled: : İmar edilmiş ev, 3. البيت المعمور dağı, : Tur الطّور Tûr: 2. , لعمرك Hıcr: 72. 397<br />
طو رسنين zeyt<strong>in</strong>, : الزّ يتون İncir, : التّين Tîn, : Doğan çocuk, 4. ما ولد , :Baba والد Şehir, Belde,<br />
: S<strong>in</strong>a dağı, البلد الا مين : Em<strong>in</strong> belde.<br />
83
İbn Abbas (ö.68) bu konuda şöyle demiştir. Allah’u Teâlâ Rasûlullahtan<br />
daha mükerrem bir kimse yaratıp dünyaya getirmemiştir. Allah’ın Rasûlundan<br />
başka hiç kimseye yem<strong>in</strong> ettiğ<strong>in</strong>i görmedim. Allah ancak Rasûlün nefs<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmiştir. 398<br />
Ayrıca Kur’an-ı Kerim’de Hz. Peygamber’e üç âyette yem<strong>in</strong> etmesi<br />
emredilmiştir: 399<br />
Örnek:<br />
وَقَالَ ال َّذِينَ آَفَرُوا لا تَأْتِينَا الس َّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَب ِّي لَتَأْتِيَن َّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ .<br />
“ Küfre sapanlar şöyle dediler: "Kıyamet saati bize gelmez!" De ki:<br />
"Hayır, öyle değil! Gaybı bilen Rabbime yem<strong>in</strong> olsun ki, o size mutlaka ve<br />
mutlaka gelecektir” 400 Allah’ın zâtına yem<strong>in</strong>den sonra, bu gerçeği teyit etmek<br />
iç<strong>in</strong> Allah Teâlanın bir sıfatı gelmektedir. عالم الغيب “gaybı bilen 401 ” ğayba ait<br />
şeyler<strong>in</strong> en büyüğü olan kıyamet<strong>in</strong> bilgis<strong>in</strong><strong>in</strong> Allah’ın bilgisi dışında<br />
kalamayacağı, zamanı gel<strong>in</strong>ce tahakkuk edeceği, <strong>in</strong>sanların bilemeyiş<strong>in</strong><strong>in</strong> bu<br />
yönden bir şey ifade etmeyeceği, böylece belirtilmiş oluyor.<br />
C. Kur’an ve Kitap ile Yapılan Yem<strong>in</strong>ler:<br />
Yüce Allah’ın yem<strong>in</strong> ettiği çeşitli nesneler vardır. Az önce peygamberlere<br />
ve yaşadıkları yerlere yapmış olduğu yem<strong>in</strong>leri ele aldık. Bu bölümde ise<br />
Kur’an ve kitaplara yaptığı yem<strong>in</strong>leri ele alacağız.<br />
يس<br />
وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ<br />
إِن َّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ<br />
398 Suyûtî, A.g.e, II/346.<br />
399 Vehbe ez-Zuhaylî, İslam Fıkıh Ansiklopedisi, IV/200, ( Sebe: 3, Yunus: 53, Teğâbün: 7).<br />
400 Sebe: 22/3.<br />
401 Ğayb” şehadet<strong>in</strong> zıddıdır ki, sizden gizli kalan, öbürü, yani şehadette gördüğümüz şey ma’nasınadır.<br />
Bir başka ma’nası ise; akıllarca da hemen bil<strong>in</strong>meyen ancak peygamberler<strong>in</strong> yardımıyla bil<strong>in</strong>endir. Ğayb<br />
iki türlüdür: 1. Mutlak gayb: Yalnızca Allah tarafından bil<strong>in</strong>en gerçekler. Örnek: kıyamet vakti. 2.<br />
Mukayyed Ğayb; herhengi bir yerde sen orada yok iken yağmur yağmasıdır. Peygamberler gaybi<br />
melekten de alabilir, doğrudan Allah’tan da alabilirler. Bkz. Çantay, Hasan Basrî, I/13–14.<br />
84
“Yâ, Sîn, apaçık olan kitaba and olsun ki, sen doğru yol üzere gönderilmiş<br />
peygamberlerdens<strong>in</strong>. 402 ” “Ya s<strong>in</strong>” kelimes<strong>in</strong>i kimileri “em<strong>in</strong> ol ki sen o risaletle<br />
gönderilen peygamberlerdens<strong>in</strong>” şekl<strong>in</strong>de peygamber<strong>in</strong> bir ismi olarak ve iç<strong>in</strong>e<br />
yem<strong>in</strong> katarak almışlardır. 403 İk<strong>in</strong>ci âyet<strong>in</strong> başındaki vav harfi yem<strong>in</strong> vav’ıdır.<br />
Ama “yem<strong>in</strong> manasını “yâ s<strong>in</strong>” kelimes<strong>in</strong>de düşünürsek, o zaman bu vav atıf<br />
vav’ı olur. 404<br />
حم<br />
وَالْكِتَابِ الْمُبِين .<br />
إِن َّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ م ُّبَارَآَةٍ إِن َّا آُن َّا مُنذِرِينَ .<br />
“Hâ, Mîm, apaçık olan kitaba and olsun ki, biz onu kutlu bir gecede<br />
<strong>in</strong>dirdik. Doğrusu biz, <strong>in</strong>karı uyarmaktayız.” 405 İk<strong>in</strong>ci âyet<strong>in</strong> başındaki vav harfi<br />
yem<strong>in</strong> vav’ıdır. Ama “ حم “ kelimes<strong>in</strong>i yem<strong>in</strong> olarak alırsak o zaman و“ “ atıf<br />
vav’ı olur. 406 Üçüncü âyet ise yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevap cümlesidir. Ama yem<strong>in</strong> cümlesi<br />
olarak i’”حم“ alırsak o zaman bu bölüm cevap cümlesi değil, cümle-i<br />
müste’nefe olur. Bir kısım nahivciler de bu bölüm cevap cümlesi olamaz<br />
demişlerdir. Çünkü o, muksemün bih’<strong>in</strong> sıfatıdır, dolayısıyla muksemün bih’<strong>in</strong><br />
sıfatı yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı olamaz, öyleyse yem<strong>in</strong><strong>in</strong> cevabı“ إنّا آنّا منذرين “ bölümüdür<br />
demişlerdir. 407<br />
Görüldüğü gibi bu iki âyette Yüce Allah Kur’an ve kitap üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong><br />
etmektedir. Allah’ın Kur’an ve kitap üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ettiği yerler 6 tanedir. 408 Bu<br />
yerler<strong>in</strong> siyak ve sibakına bakıldığında, Kur’an ve kitabın sıfatlarının<br />
zikredildiği görülür. ِ “Apaçık kitap” gibi. Bundan kasıt “levh-i<br />
وَالْكِتَابِ الْمُبِين<br />
402 Yâs<strong>in</strong>:36/ 1–3.<br />
403 Elmalılı, A.g.e, VI/168.<br />
404 Elmalılı, A.g.e, VI/169.<br />
405 Duhân:44/ 1-3.<br />
406 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/ 499; Elmalılı, A.g.e, VI/ 395.<br />
407 Şevkânî, A.g.e, IV/570.<br />
408 Kur’an ile yapılan yem<strong>in</strong>ler: Kâf, Sâd, Yâs<strong>in</strong> sûreler<strong>in</strong>de; Kitap ile yapılan yem<strong>in</strong>ler: Zuhruf, Duhan,<br />
Tûr sûreler<strong>in</strong>de geçmektedir.<br />
85
mahfûz”’dür. 409 Bir diğer görüşe göre ise: Kur’an’dır veya mübarek bir gece<br />
(Kadir gecesi)’dir. 410<br />
D. Kâ<strong>in</strong>atta Bulunan Birtakım Güçlere Yem<strong>in</strong>:<br />
Yüce Allah Kur’an’da kâ<strong>in</strong>attaki birtakım güçlere yem<strong>in</strong> etmektedir. 411<br />
.<br />
.<br />
.<br />
.<br />
وَالذ َّارِيَاتِ ذَرْوًا .<br />
فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا<br />
فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا<br />
فَالْمُقَس ِّمَاتِ أَمْرًا<br />
إِن َّمَا تُوعَدُونَلَصَادِقٌ<br />
وَإِن َّ الد ِّينَلَوَاقِعٌ .<br />
“Esip savuranlara, ağır yük taşıyanlara, kolayca akıp gidenlere ve işi<br />
taksim edenlere and olsun ki, size söz verilen şüphesiz gerçektir. Ceza günü<br />
mutlaka olacaktır.” 412<br />
Allah kâ<strong>in</strong>attaki birtakım güçlere yem<strong>in</strong> ederken şöyle bir durum dikkat<br />
çekicidir. Yüce Allah kâ<strong>in</strong>atta ki bu nesnelere yem<strong>in</strong> ederken bazen tekile bazen<br />
de çoğula yem<strong>in</strong> etmiştir. Bunun hikmeti şu olabilir. Allah (c.c) hareketsiz<br />
varlıklara tekil olarak yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Mesela:<br />
” 413 ki… “Tur dağına and olsun وَالطّورِ .<br />
Ama hareketli varlıklara çoğul olarak yem<strong>in</strong> etmiştir. Sebebi de hareketli<br />
olmasıdır.<br />
409 Elmalılı, A.g.e, VI/396.<br />
410 ez-Zemahşerî, A.g.e, III/ 499.<br />
411 İbn Kayyim, et-Tibyân fî Aksâmi’l-Kur’an, s.39.<br />
412 Zâriyât: 51/1-6.<br />
413 Tur: 52/1.<br />
86
Örnek:<br />
ki…” 414 “Esip savrulanlara and olsun والذّاريات ذروًا .<br />
Kur’an’da kâ<strong>in</strong>attaki güçlerle ilgili 20 adet yem<strong>in</strong> vardır. Bunlar 5 sûren<strong>in</strong><br />
başında gelmiş olup hepsi de Mekkî’dir. 415<br />
E. Kıyamet Gününe Yem<strong>in</strong>:<br />
Kur’an’da Yüce Allah kıyamet günü ile yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Örnek:<br />
لا أقْسِمُ “Hayır, kıyamet gününe yem<strong>in</strong> olsun ki… 416 buyruğundaki لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ .<br />
ifades<strong>in</strong><strong>in</strong> başındaki ”لا“ harfi hakkında müfessirler, uzun uzun mütâlâlarda<br />
bulunmuşlardır. Biz bu görüşlerden birkaçını özetlemeye çalışalım:<br />
“(Lâ”Hayır), zâhirde yem<strong>in</strong><strong>in</strong> nefyidir. Hakikati ise te’kid edilmiş bir<br />
yem<strong>in</strong>dir. Müfessirler burada mananın “Kıyamet gününe yem<strong>in</strong> ederim”<br />
şekl<strong>in</strong>de olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Burada “Lâ”’nın faydası yem<strong>in</strong>i<br />
te’kid’dir. 417<br />
Ebû’l-Leys es-Semerkandî şöyle der: Bütün müfessirler “Hayır yem<strong>in</strong><br />
ederim” buyruğunun “yem<strong>in</strong> ederim” anlamında olduğunu ittifakla kabul<br />
etmişlerdir. 418 Ancak “Lâ”’nın tefsiri hususunda farklı görüşleri vardır.<br />
Kimis<strong>in</strong>e göre bu, süs iç<strong>in</strong> göze getirilmiş bir fazlalıktır. <strong>Arap</strong>ça’da bu edat<br />
fazladan getirilebilmektedir. Nitekim bir başka âyeti kerimede : “Seni secdeden<br />
414 Zâriyât: 51/1; Râzî, et-Tefsîru’l-Kebîr, XX/412.<br />
Bu sûreler ve kelimeler şunlardır: 1. Sâffât: الصّآ فّا ت :Saf olanlar, الزّا جرا ت : Sakındıranlar,<br />
الذّا ريا ت Zâriyât: :Okuyanlar, .2 التّا ليا ت<br />
الحا م لا ت kaldıranlar, : Toz الجاريات,Taşıyanlar : : Akanlar, المقسّمات : Taksim edenler, 3. Mürselât: ا لمرسلات : Gönderilenler, ا لعاصفات : Şiddetli<br />
لنّاشرات esenler,<br />
ا لفارقات :Yayanlar, ا لملقيات Ayıranlar, : النّازعات 4.Nâziât: : Atanlar, : النّاشطات Çekenler,<br />
السّابحات Çekenler, : السّابقات,Yüzenler : ا لمد بّرات Yarışanlar, : : Düzenleyenler, 5. Âdi yât: العاديات : Koşanlar, الموريات : Ateş çıkaranlar, المغيرات :Saldıranlar .<br />
416 Kıyame:75/1; Burada üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen şey ölümden sonraki diriliştir. Bkz. Muhammed<br />
Mahmud Hicâzî, A.g.e, III, 54-55.<br />
417 es-Sâbûnî, Kabesun-m<strong>in</strong> Nüri’l-Kur’an, XV/176.<br />
418 el-Kurtûbî, A.g.e, XIX/ 92.<br />
ا<br />
87
ne alıkoydu” 419 diye buyrulmaktadır ki, buradaki ( انْ لا تسْجدَ : “secde<br />
etmemekten” değil de, mealde olduğu gibi, “Secde etmekten”) demektir. 420<br />
Bunun dışında Kur’an’da kıyamet günü olarak yorumlanan yem<strong>in</strong>ler de<br />
vardır.<br />
Örnek:<br />
وَالس َّمَاء ذَاتِ الْبُرُوجِ .<br />
وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ .<br />
وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ .<br />
“İç<strong>in</strong>de burçlar bulunan göğe and olsun, söz verilen güne and olsun,<br />
şahitlik edene ve edilene and olsun ki. 421 ”<br />
Burada وَالْيَوْمِ الْمَوْعُودِ söz verilen güne, وَشَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ şahitlik edene ve<br />
edilene, lafızlarının kıyamet gününe delalet ettiği belirtilmiştir. 422 Bu gün belki<br />
de <strong>in</strong>sanların kabirden çıktığı ve sâhifeler<strong>in</strong> dürülmesi gibi semanın dürüldüğü<br />
gündür. 423<br />
“Vaad edilen güne” yem<strong>in</strong> edilmesi ki Allah Teâlâ bugünün geleceğ<strong>in</strong>i şu<br />
sözüyle de vaad etmiştir. “İşte onlara vaad edilen gün bu gündür” 424 Bununla<br />
birlikte bugünün gerçekleşmes<strong>in</strong><strong>in</strong> yem<strong>in</strong>le te’kid edilmes<strong>in</strong>de, sûren<strong>in</strong><br />
devamında kıssası geçen “Ashâb-ı uhdud”’a, yem<strong>in</strong>e konu olan “kıyamet<br />
günü”’nün başlarına geleceğ<strong>in</strong>e tehdit vardır. 425<br />
419 Sâd: 38/75.<br />
420 el-Kurtûbî, A.g.e, XV/228.<br />
421 Buruç: 85/1-2-3.<br />
422 Elmalılı, Hak D<strong>in</strong>i Kur’an Dili, IX/ 97.<br />
423 Âlûsî, A.g.e, XXX/ 86.<br />
424 Me’aric:70/ 44.<br />
425 Tahir b. Aşûr, A.g.e, XXX/228.<br />
88
Kur’an’da kıyamet ve kıyamet manasında yorumlanan bu tür yem<strong>in</strong>ler 5<br />
tanedir. İki sûrede geçer. Hepsi de Mekkî’dir. 426<br />
F. Kâ<strong>in</strong>atta Bulunan Bazı Nesnelere Yem<strong>in</strong>:<br />
Kur’an’da kâ<strong>in</strong>atta bulunan; güneş ay, yıldız, yer ve gök gibi cisimlere<br />
yem<strong>in</strong> edilmektedir. 427<br />
وَالش َّمْسِ وَضُحَاهَا .<br />
.<br />
وَالْقَمَرِ إِذَا تَلاهاَ .<br />
.<br />
وَالن َّهَارِ إِذَا جَلاهاَ<br />
وَالل َّيْلِ إِذَا يَغْشَاها<br />
وَالس َّمَاء وَمَا بَنَاهَا .<br />
وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهاَ .<br />
وَنَفْسٍ وَمَا سَو َّاهَ ا .<br />
Andolsun güneşe ve onun ışığına, 428 ardından gelmekte olan ay’a, onu<br />
ortaya koyan gündüze, onu bürüyen geceye, göğe ve onu yapana, yere ve onu<br />
yayana, kişiye ve onu şekillendirene, 429<br />
Görüldüğü üzere, Allah göğe, yere, gündüze, geceye, ay’a, güneşe ve<br />
ışığına, nefse yem<strong>in</strong> etmiştir. Bunların bir kısmı kâ<strong>in</strong>atta mevcut olan somut<br />
varlıklardır. Bir kısmı ise soyuttur. Allah bunları bazen öyle genişletir ki, her<br />
şeyi iç<strong>in</strong>e alacak bir yem<strong>in</strong> şekl<strong>in</strong>de sunar.<br />
Örnek:<br />
شاهدومشهود Büruc: 2. النفس الّلوامة، يوم القيامة Kıyâme: 426 Bu sûreler ve kelimeler şunlardır: 1.<br />
اليوم الموعود،<br />
427 İbn Kayyim, et-Tibyân fî Aksâmi’l-Kur’an, s.50, 100.<br />
428 Burada güneşe ve parıltısına yem<strong>in</strong> edilmiştir. “Duha” güneş<strong>in</strong> doğduğu ufuktan yükselip ışığının<br />
parlaması ve yayılmasıyla bakanlara aşikâr olmasıdır. Bkz. Rûhu’l-Meânî, XXX, 140.<br />
429 Şems:91/ 1–6.<br />
89
“Görebildikler<strong>in</strong>iz ve göremedikler<strong>in</strong>iz üzer<strong>in</strong>e فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ وَمَا لَا تُبْصِرُ .<br />
yem<strong>in</strong> ederim ki..” 430 Bu yem<strong>in</strong>e bütün görülebilen ve görülmeyen, gözlemlenen ve<br />
gözlemlenemeyen, gizli veya açık her şey, olmuş ve olacak bütün olaylar dâhildir. Yüce<br />
Allah bunların üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederek Kur’an-ı tasdik ediyor. 431<br />
Bu vb. âyetlerde yem<strong>in</strong> edilen nesneler<strong>in</strong> önündeki muzaf hazfedilmiştir.<br />
Çünkü mahlûkâta yapılan yem<strong>in</strong>lerde muzaf hazfedilir. Esasen konumuzla ilgili<br />
و ر بّ - و ر بّ الشّمس olmalıdır: vermiş olduğumuz ilk âyet<strong>in</strong> açılımı şu şekilde<br />
şekl<strong>in</strong>dedir. “Güneş<strong>in</strong> Rabb<strong>in</strong>e andolsun” “Ay’ın Rabb<strong>in</strong>e andolsun” القمر<br />
Burada ki” ر بّ “ kelimesi muzaf olup hazfedilmiştir. 432<br />
Yukarıdaki görebildiklerimiz ve göremediklerimizden kasıt, olmuş ve<br />
olacak bütün işler, gizli ve açık her şey, görülenler kudret eserleri,<br />
görülmeyenler ise kudret sırlarıdır. Bunu günümüzde doğa ve doğaüstü olarak<br />
ifade edebiliriz. 433<br />
Allah’a ait yem<strong>in</strong>leri burada noktaladıktan sonra şimdi de, Kur’an’daki<br />
yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> <strong>in</strong>zâl yerler<strong>in</strong>e göre bir tasnif<strong>in</strong>i yapalım ve özellikleri nelermiş bir<br />
göz atalım.<br />
V. MEKKE VE MEDİNE DÖNEMİNE AİT YEMİNLER<br />
Bu bölüm Kur’an-ı Kerim’de yem<strong>in</strong> adı altında ele aldığımız kısmın son<br />
bölümünü oluşturmaktadır. Daha önceki bölümlerde de çeşitli vesîlelerle yem<strong>in</strong><br />
âyetler<strong>in</strong><strong>in</strong> Mekkî ve Medenî olmasına değ<strong>in</strong>miştik. Bu bölümde ise müstakil<br />
bir şekilde Mekkî ve Medenî döneme ait âyetleri ele alacağız. Çünkü Kur’an-ı<br />
Kerim’de âyetler<strong>in</strong> <strong>in</strong>me dönemleri den<strong>in</strong>ce iki şehir akla gelir: Mekke ve<br />
Med<strong>in</strong>e. Bu iki farklı şehirde <strong>in</strong>en âyetleri Kur’an’ın bütünlüğü içeris<strong>in</strong>de<br />
düşününce birçok farklı oldukları noktalar ortaya çıkmaktadır. Bu çok çeşitli<br />
farklılıklardan bir tanesi de, yem<strong>in</strong> üsluplarının Kur’an’ın <strong>in</strong>diği zamana ve<br />
mekâna göre farklılık arz etmesidir. Bu faklılıkları ve faklılıkların nedenleri<br />
hakkında kısaca bilgi vermeye çalışalım.<br />
430 Hâkka: 69/38-39.<br />
431 ez-Zemahşerî, A.g.e, IV/154; Şevkânî, A.g.e, V/285; Elmalılı, A.g.e, VIII/71.<br />
432 Şevkânî, A.g.e, V/ 448; Suyutî, A.g.e, II/346.<br />
433 Elmalılı, A.g.e, VIII/321; Suyutî, A.g.e, s. 221.<br />
90
A. Mekke Dönem<strong>in</strong>deki Yem<strong>in</strong> Âyetler<strong>in</strong><strong>in</strong> Özellikleri:<br />
Mekke dönem<strong>in</strong>de <strong>in</strong>en yem<strong>in</strong> âyetleri Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>den daha fazladır.<br />
Çünkü Mekke dönemi câhiliye dönem<strong>in</strong>e daha yakındır. Ve câhiliye dönemi<br />
<strong>Arap</strong>ları arasında yem<strong>in</strong> daha yaygındır. Kur’an’da <strong>Arap</strong>ların bu alışageldikleri<br />
metodu korudu. 434 Ayrıca Mekke dönem<strong>in</strong>de <strong>in</strong>en âyetler yem<strong>in</strong> ağırlıklıdır.<br />
Hurûf’u Mukattaalar genelde Mekkî’dir. 435<br />
Mekke dönem<strong>in</strong>deki yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> bir başka özelliği de istidlâli yem<strong>in</strong>lerden<br />
oluşmasıdır. Allah bu dönemde dikkatleri ilâhi âyetlere, Allah’ın sonsuz<br />
kudret<strong>in</strong>e çekmek istemiştir.<br />
Bedi' sanatını kullanmıştır. Buna karşılık Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>de istidlâli<br />
âyetler yoktur. 436<br />
Şimdi Mekke dönem<strong>in</strong>de <strong>in</strong>en yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>i yem<strong>in</strong> edilme şekilleriyle<br />
beraber, sûre ve âyet numaralarının tasnif<strong>in</strong>i yapalım.<br />
a) Mekke dönem<strong>in</strong>de 5 âyette Kur’anla yem<strong>in</strong> edilmiştir. 437<br />
1- Yâsîn : 1–3<br />
2- Sâd : 1-2<br />
3- Zuhruf : 1-3<br />
4- Duhân : 1-3<br />
5- Kâf : 1-2<br />
b) Mekke dönem<strong>in</strong>de 7 âyetle Kur’an üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilmiştir.<br />
1- Zâriyât : 75-77<br />
434 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 381.<br />
435 Zerkânî, Muhammed Abdü’l-Azîm, Menâhilü’l-Irfân fi Ulûmi’l-Kur’an, Daru’l-Hayâi’l-Kütüb, Mısır,<br />
, I/218.<br />
436 Turan, Abdulbaki, Kur’an-ı Kerimde Yem<strong>in</strong>ler, S.Ü.İ.F Dergisi, Sayı: II, II/ 98.<br />
437 Turan, Abdulbaki, A.g.d, s. 98–99.<br />
91
2- Vâkıâ : 75-77<br />
3- Hâkka : 38-39<br />
4- Tekvir : 15-19<br />
5- Târık : 1-3<br />
c) Nübüvvet<strong>in</strong> doğruluğu ve Hz. Muhammed’<strong>in</strong> tezkiyesi üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Yas<strong>in</strong> : 1-2<br />
2- Necm : 1-2<br />
3- Kalem : 1-2<br />
4- Duhâ : 1-3<br />
5- Fecr : 72<br />
d) Diriliş, haşr, ceza, va’d ve vâ’id’e dair yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Zâriyât : 1-6<br />
2- Mürselât : 1-7<br />
3- Tûr : 1-7<br />
e) İlâhî kudret<strong>in</strong> kemal<strong>in</strong>e dair gizli yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- A’raf : 11<br />
2- Hucurat : 26<br />
3- Mü’m<strong>in</strong>ün : 17<br />
4- Hıcr : 16, 24<br />
5- Nahl : 103<br />
92
B. Med<strong>in</strong>e Dönem<strong>in</strong>deki Yem<strong>in</strong> Âyetler<strong>in</strong><strong>in</strong> Özellikleri:<br />
Yüce Allah Mekke dönem<strong>in</strong>de iman esaslarına yönelik <strong>in</strong>sanların dikkat<strong>in</strong>i<br />
celbetmek iç<strong>in</strong> <strong>Arap</strong> kültüründe de etkili bir şekilde kullanılan yem<strong>in</strong>e<br />
başvurmuşur. Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>de <strong>in</strong>en yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>e baktığımız zaman ise,<br />
daha çok imanın hakikat<strong>in</strong>e dair, mü’m<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> zaferi vb. konulara yönelik yem<strong>in</strong><br />
ettiği göze çarpmaktadır.<br />
Med<strong>in</strong>e dönem<strong>in</strong>de <strong>in</strong>en yem<strong>in</strong> âyetler<strong>in</strong>i de beş bölüme ayırabiliriz: 438<br />
a) İmanın hakikati üzer<strong>in</strong>e olan yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Nisâ : 25<br />
b) Mü’m<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> ibtilasına dair yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Bakara : 155<br />
2- Âl-i İmran : 186<br />
3- Mâide : 94<br />
4- Muhammed: 31<br />
c) Mü’m<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> zaferi üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Nûr : 55<br />
2- Hac : 40, 60<br />
3- Tevbe : 25<br />
4- Âl-i İmran : 123, 152<br />
5- Fetih : 18, 27<br />
438 Turan, Abdulbaki, A.g.d, s. 99–100.<br />
93
d) Allah yolunda cihad edenler<strong>in</strong> ilahi mağfirete nail olacaklarına dair<br />
yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Âl-i İmran : 157, 158, 195<br />
2- Hac : 58-59<br />
e) Yahudi ve Hıristiyanların tekfir edilmes<strong>in</strong>e dair yem<strong>in</strong>ler.<br />
1- Mâide : 17, 72-73, 82<br />
2- Bakara : 120, 145 439<br />
Çalışmamızın bu ik<strong>in</strong>ci bölümünde gördük ki, Kur’an-ı Kerimde çok<br />
sayıda yem<strong>in</strong> ifadesi geçmektedir. Allah, İman ve itikadın kalplerde yerleşmesi<br />
amacından, kâ<strong>in</strong>atın ve eşyanın yaratılış hikmet<strong>in</strong><strong>in</strong> iyi kavranması gayes<strong>in</strong>e<br />
kadar, pek çok amaçla değişik yem<strong>in</strong> ifade ve kalıplarına yer vermiştir. Öyle<br />
görünüyor ki, hangi tür ve kalıpla olursa olsun yem<strong>in</strong>ler; muhataba sözün<br />
doğruluğunu ve önem<strong>in</strong>i kavratmayı amaçlamaktadır. Üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> edilen eşya<br />
ve nesneler<strong>in</strong> değişkenliği, muhatapların anlayış ve kültür yapılarıyla ilgili olsa<br />
gerektir.<br />
439 Kâzım Fethi, A.g.e, s. 381, 401.<br />
94
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM<br />
HADİSLERDE YEMİN<br />
Bu bölümde, Hz. Muhammed’<strong>in</strong> çeşitli yem<strong>in</strong> lafızlarını kullanarak,<br />
<strong>in</strong>sanlara aktardığı hadisleri kısaca ele alacağız. Bu hadisler<strong>in</strong> sayısı oldukça<br />
fazladır. Ama biz bu hadisler<strong>in</strong> bir kısmını ele alarak, konumuza farklı bir<br />
açıdan ışık tutmaya çalışacağız. Ayrıca bu başlık altında Hz. Peygamber’<strong>in</strong><br />
hangi sebep ve amaçlarla yem<strong>in</strong>li anlatıma başvurduğunu değil, sadece yem<strong>in</strong><br />
ederken hangi yem<strong>in</strong> lafızlarını kullandığını ele alacağız.<br />
Hz. Peygamber’<strong>in</strong> hadisler<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong>li anlatımı benimsemesi, çeşitli<br />
sebeplere bağlıdır. Bu sebepler<strong>in</strong> başında Hz. Muhammed’<strong>in</strong> doğup büyüdüğü<br />
çevren<strong>in</strong> etkisi çok büyüktür. Zira Câhiliye dönem<strong>in</strong>de, <strong>Arap</strong>lar arasında yem<strong>in</strong><br />
o kadar yaygındı ki, doğruluğuna kes<strong>in</strong> olarak <strong>in</strong>andıkları bir konunun<br />
gerçekliğ<strong>in</strong>i ispatlamak iç<strong>in</strong> başvuracakları nihaî <strong>in</strong>andırıcı güç yem<strong>in</strong> idi.<br />
Düşünceyi açıklama da, yem<strong>in</strong>e başvurmanın kes<strong>in</strong> doğrulara ulaşma anlamı<br />
taşıyan bir toplumda, Hz. Peygamber’<strong>in</strong> İslam gibi çok önemli bir gerçeği<br />
açıklarken yem<strong>in</strong>den uzak durması düşünülemezdi.<br />
Hz. Peygamber’<strong>in</strong> yem<strong>in</strong>li anlatımı benimsemes<strong>in</strong>de vahy<strong>in</strong> rolü de çok<br />
önemlidir. Çünkü Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’<strong>in</strong> üç âyet<strong>in</strong>de Hz. Muhammed’i<br />
yem<strong>in</strong> etmeye davet etmiştir. 440 Ayrıca Kur’an’da Yüce Allah Hz. Peygambere<br />
şöyle buyurmaktadır: “Onlara, içler<strong>in</strong>e işleyecek, ruhlarına tesir edecek şekilde<br />
(beliğ) söz söyle” 441 . Bu âyette de Hz. Peygamber’<strong>in</strong> onları ikna edecek şekilde,<br />
onların diliyle konuşması istenmektedir.<br />
Konumuzun bu bölümünü, Hz.Peygamber'<strong>in</strong> kullandığı yem<strong>in</strong> lafızları ve<br />
Hz. Peygamber'<strong>in</strong> kullandığı yem<strong>in</strong> kalıpları olmak üzere iki ana başlık altında<br />
ele alarak, çeşitli misallerle açıklamaya çalışacağız.<br />
440 İbn Kayyim, A.g.e, s. 8. Bkz. Sebe: 34/3, Teğâbun: 64/7, Yunus: 10/53.<br />
441 Nisa: 4/63.<br />
95
I. HZ.PEYGAMBER'İN KULLANDIĞI YEMİN LAFIZLARI<br />
Hz. Muhammed (s.a.v) yem<strong>in</strong> lafızlarını kullanarak çeşitli nesneler<br />
üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir. Şimdi biz, bu yem<strong>in</strong> lafızları ile yapılan yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong> bir<br />
kısmına hadislerden örnekler getirerek açıklamaya devam edelim.<br />
A. قسم Kelimesi İle Yem<strong>in</strong><br />
Daha önce قَسَ مَ kelimesi hakkında ayrıntılı bilgi verdiğimiz iç<strong>in</strong>, tekrar<br />
kelimen<strong>in</strong> kökü ve anlamı hakkında ayrıntılı bilgi vermeyeceğiz.<br />
Örnek:<br />
عنْ أَبِي هريرةَ رَضِيَ اللّهُ عنْهُ أَن َّ رَسُولَ اللّهِ صلّى اللّهُ عليه وَسل َّمَ قَالَ لاَ يَ مُو تُ لأِ حدٍ مِنَ<br />
الْمُسْلِمِينَ ثَ لا ثَ ةٌ مِنَ الْوَلَدِ تَمَس ُّهُ ال ن َّ ا رُ إِ لاّ تَحلّت القَسَمَ .<br />
“Ebû Hureyre radiya’llâhu anh’den Resûlullâh Sallallâhu aleyhi ve<br />
sellem’<strong>in</strong> şöyle buyurduğu rivâyet olunmuştur: Müslümanlardan üç çocuğu ölen<br />
bir kişiye Cehennem ateşi isabet etmez; meğerki Allah’ın yem<strong>in</strong>i yer<strong>in</strong>i bulacak<br />
kadar ola, (bu sûrette hafif isabet eder). 442<br />
اهَ<br />
Hadis metn<strong>in</strong>deki “ مَ “ Allah’ın andını helal kılan cehennem ateşi<br />
demektir ki “<br />
“ “Vallahi sizden hiçbir kimse yoktur; illa o<br />
ateşe uğrayacaktır” 443 âyeti kerimes<strong>in</strong>de olduğu gibi bu da mukadder bir<br />
yem<strong>in</strong>dir. 444<br />
تَحِلّتَ الْقَسَ<br />
وَإِنْ مِنْ كُمْ إِلا وَارِدُ<br />
B. يمين Kelimesi İle Yem<strong>in</strong>:<br />
Bu kelime çeşitli kalıplarda gelebildiği gibi, kısaltılmış olarak (<br />
kalıbında da kullanılır.<br />
) وَايْ مُ<br />
Örnek:<br />
442 ez-Zebîdî, Zeynü’d-dîn Ahmed b. Abdi’l-Latîfî, Sahih-i Buharî Muhtasarı Tecrid-i Sarîh Tercemesi ve<br />
Şerhi, (trc., Kâmil Miras), 2. bsk. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1973, XII/236.<br />
443 Meryem:19/71.<br />
444 ez-Zebîdi, A.g.e, XII/ 236.<br />
96
حدّثَنَا قُتَيْبَتُ بنُ سَعِيْدٍ عَنْ إِسْمَعِيْلَ بنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَبْدِاللّهِ ابْنِ دِيناَرٍ عنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِي اللّهُ عَنْهُمَا<br />
قَال بَعَثَ رَسُولُ اللّهِ ص ع .<br />
بَعْثَا وَأَم َّرَ عَلَيهِمْ اُسَا مَةَ بنَ زَيدٍ فَطَعَنَ بَعْ ضُ<br />
الن َّا سِ في إمْرَتِهِ فَقَا مَ<br />
رَسُولُ اللّهِ ص ع . فَقَال إن ْآُنْتُمْ تَدْعُنُونَ في إمْرَةِهِ فَقَدْ آُنْتُمْ تَدْعَنُون َفي إمْرَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ وا ي مُ اللّهِ<br />
إنْ آَا نَ لَخَلِيقًا لِلاِمَارَةِ وإنْ آَانَ لِمَنْ أَحَب ِّ الن َّاسِ إِل ى َّ وَإِن َّ هذَا لمَنْ أَحَب ِّ<br />
الن َّا سِ إِل ى َّ بَعْدَهُ .<br />
“İbn Umer (R) şöyle demiştir: Rasûlullah (s.a.v.) bir ordu hazırlayıp<br />
başına Usame ibn Zeyd’i ta’y<strong>in</strong> etmişti. İnsanların bazısı Usame’n<strong>in</strong><br />
Kumandanlığına i’tiraz ve dedikodu etmişlerdi. Bunun üzer<strong>in</strong>e Rasûlüllah ayağa<br />
kalkıp bir hitabede bulundu: Siz şimdi Usame’n<strong>in</strong> kumandanlığı hususunda<br />
kötüleme yapmaktasınız. Sizler bundan önce, onun babasının kumandanlığına<br />
da dil uzatıyordunuz. ‘Ve eymullâhi’ Allah’a yem<strong>in</strong> ederim ki; Zeyd b. Harise<br />
kumandanlığa nasıl tamamıyla layıksa ve bana <strong>in</strong>sanların en sevimliler<strong>in</strong>den<br />
biri olmuşsa, hiç şüphesiz şu Usame’de babasından sonra bana <strong>in</strong>sanların en<br />
sevimliler<strong>in</strong>dendir” buyurdu. 445<br />
olsundur. ‘dır. Mânası da; Allah’a yem<strong>in</strong> يَ lafzının aslı اللّهِ<br />
Abdullah b. Abbas(ö. 68/687) ve Abdullah b. Ömer’<strong>in</strong> (ö.73/692) bu lafızla<br />
yem<strong>in</strong> ettiği ancak Hasan’ı Basrî (ö.110/ 728) ve İbrahim en-Nehaî’n<strong>in</strong> ( ö.<br />
96/714) bu lafız ile yem<strong>in</strong> etmekten kaçındıkları ifade edilmiştir. 446<br />
اللّهِ مِ ينُ<br />
وَايْ مُ<br />
وا ي مُ اللّهِ ماَ عَلِمْتُ عَلى أهلي مِنْ سُوء قطّ .<br />
"Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki, ehlim üzer<strong>in</strong>e asla bir kötülük bilmem" 447 .<br />
وا ي مُ اللّهِ لوْ أنّ فاطمةَ<br />
ب ن تُ محمّدٍ سَرَ قْ تُ ل قّطّ عْ تُ يَدَاهَا .<br />
"Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki, hırsızlık yapan kızım Fâtıma bile olsa el<strong>in</strong>i<br />
keserim" 448 .<br />
445 Buharî, Ebu Abdillah Muhammed İbn İsmail, Sahîhi’l-Buharî, Bir<strong>in</strong>ci Abdülhamit Han Baskısı, Daru<br />
İhyâüt’Türas (ofset), Beyrut, tsz, VIII/160.<br />
446 Aynî, Ebû Muhammed Bedrudd<strong>in</strong> Mahmud b. Ahmed el- Aynî, Umdetü’l-Kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî,<br />
İradetü’t-Tıbaati’l-Müniyriyya, Beyrut, tsz. XXIII/166.<br />
447 Buhâri, Tefsir, 24; Tirmizi, Tefsir, 24; Müslim, Hudûd, 8-9; Ebu Davud, Hudûd, 4; Tirmizî, Hudûd, 6;<br />
Nesâi, Sârik, 5-6.<br />
448 Buhâri, Fedâilü Ashâbı'n-Nebî, 18, Enbiyâ, 54, Hudûd, 12.<br />
97
II. HZ. PEYGEMBER’İN HADİSLERİNDE GEÇEN YEMİN<br />
KALIPLARI<br />
A. Lafzatullah Kalıbı İle Açık Yem<strong>in</strong>:<br />
واللّهِ ما الد ُّنْيا فىالآخرةِ إ لا َّ مَثَلُ ما يجْ علُ أَحَدُ آُمْ إصْ بَ عهُ فى ال ي مّ فَالْينْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ. . 1<br />
"Vallahi âhiret (nimetleri) karşısında dünya (nimetleri)'n<strong>in</strong> durumu ( ve<br />
diğeri) ancak bir<strong>in</strong>iz<strong>in</strong> (el) parmağını deniz<strong>in</strong> iç<strong>in</strong>e koyması durumu gibidir.<br />
Parmağın ne ile döneceğ<strong>in</strong>e bir baksın" 449 .<br />
Bu hadiste görüldüğü üzere Allah lafzı yem<strong>in</strong> harfiyle beraber açık bir<br />
şekilde gelmiştir.<br />
واللّهِ لا يُؤْ مِنُ واللّهِ لا يُؤْ مِنُ واللّهِ لا يُؤْ مِنُ ومَنْ يا رسولَ اللّهِ قال الّذي لا يأْ مَنُ جاره .2<br />
بوا ئ قهُ .<br />
"Vallahi mü'm<strong>in</strong> olamaz, vallahi mü'm<strong>in</strong> olamaz, vallahi mü'm<strong>in</strong> olamaz"<br />
buyurdu. Ey Allah'ın Rasülü kim mü'm<strong>in</strong> olamaz? denildi. "Zulmünden ve<br />
şerr<strong>in</strong>den komşusu güven içeris<strong>in</strong>de olmayan kimse" buyurdu 450 .<br />
3. Bazen ( (واللّهِ lafzının başına ( أَ امَ ) bitişir.<br />
أَمَاوَاللّهِ<br />
‘إِن ِّي لأخْشَاآُمْ<br />
فَمَنْ رغِبَ عنْ سنّتي فَلَيسَ مِ<br />
ينِّ<br />
لِلّهِ وَأتْقاآُمْ لَ هُ لكِ ن ِّي أَصُو مُ وَ أُفْطِ رُ وَأُصَلِّي وَأَرْ قدُ وَأَتَزَو َّ جُ الن ِّسَاءَ<br />
.<br />
.<br />
"Bakın! Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki siz<strong>in</strong> Allah'tan en çok korkan ve<br />
sakınanınız benimdir. Ama ben hem oruç tutuyorum hem de tutmuyorum. Hem<br />
gece namazı kılıyorum hem de uyuyorum, kadınlarla evleniyorum. Kim benim<br />
sünnetimden yüz çevirirse o benden değildir buyurdu" 451 .<br />
449 Müslim, Cenne, 55; Buhâri, Risâle, 2; Tirmizi, Zühd, 15; İbn Mâce, Zühd, 3; Ahmed b. Hanbel,<br />
IV/229–230.<br />
450 Buhâri, Edeb, 29; Müslim, Îmân, 73; Tirmizî, Kıyame, 60; Ahmed b. Hanbel, I/ 378; II/ 288, 236, III/<br />
154, IV/31.<br />
451 Buhâri, Nikah, 1; Müslim, Sıyâm, 74,79; Ebu Davud, Savm, 36; Malik b. Enes, el-Muvatta, 9.<br />
98
B. Kapalı Yem<strong>in</strong> Kalıplarına Örnekler:<br />
لَ تُصَ ب َّن َّ عليكمْ الد ُّ نْيا صّبا .<br />
"Nefsim kudreti el<strong>in</strong>de tutan Allah'a yem<strong>in</strong> ederim ki, muhakkak sûrette<br />
dünya malı size akıtılacaktır" 452 .<br />
لَتَتْبِعَن َّ سُنَنَ مِنْ قَبْلِكُمْ شِبْرًا بِشِبْرٍ وذِ راعًا بِذِراعٍ .<br />
"Şüphesiz siz, sizden önce gelen milletler<strong>in</strong> âdet<strong>in</strong>e karış karış, arşın arşın<br />
tâbî olacaksınız" 453 .<br />
C. وال َّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ Kalıbı İle Yem<strong>in</strong>:<br />
Hz. Peygamber, Yüce Allah’ın bazı sıfatlarına değ<strong>in</strong>erek yem<strong>in</strong>ler<br />
etmiştir. O yem<strong>in</strong>lerden bir tanesi de “ وال َّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ “ “nefsim el<strong>in</strong>de olana<br />
yem<strong>in</strong> ederim” kalıbıdır.<br />
Örnek:<br />
حَد َّثَنَا مُوسى حَد َّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ عَبْدِالْمَلِكِ عَنْ جَا بِرِ بْنِ سَمُرَةَ عَنِ ال ن َّ بِ ى ِّ ص.ع قَالَ إِذَا هَلَكَ<br />
قَيْصَرُ فَلاَ قَيْصَرَ بَعْدَهُ وَإِذَا هَلَكَ آِسْرَى بَعْ دَهُ وَال َّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَتُنْفَقَن َّ آُنُو زُهُ ما فِى سَبِيْلِ اللّهِ .<br />
“…Bize Ebû Avâne, Abdulmelik’ten; o da Câbir ibn Abdillah (r.a)’tan<br />
tahdis etti ki, Peygamber (s.a.v): Kayser helak olduğu zaman, ondan sonra<br />
(Rûm diyarında onun gibi hâkimiyet sağlayan) bir kayser daha olmayacaktır.<br />
Kisra helak olduğu zaman da ondan sonra bir daha kisra (saltanatı)<br />
olmayacaktır. Nefsim el<strong>in</strong>de bulunan (Allah’a) yem<strong>in</strong> ederim ki, kisra ve<br />
kayser<strong>in</strong> haz<strong>in</strong>eleri, muhakkak Allah yolunda sarfedilecektir” 454 buyurmuştur.<br />
Hadiste geçen “ نَفْسِى بِيَدِهِ ”وَال َّذِى bölümü “nefsime gücü ve kudreti<br />
sayes<strong>in</strong>de dilediği gibi tasarrufta bulunana yem<strong>in</strong> ederim” veya “kendis<strong>in</strong>e<br />
ibadet ettiğim zâta yem<strong>in</strong> ederim” manalarına gelmektedir. 455 Hz. Muhammed<br />
452 İbn Mâce, Mukaddime, 1; Ahmed b. Hanbel, 153,155,178,368.<br />
453 Buhâri, Enbiyâ, 50; Müslim, İlim, 6; İbn Mâce, Fiten, 17; Ahmed b. Hanbel, II/327,450.<br />
454 Buhârî, el-Câmiu’s-Sahîh, (trc. Mehmet Sofuoğlu), Ötüken yayınları, İstanbul, tsz, XIV/ 6516.<br />
455 Kastallâni, Ebi’l-Abbas Şihâbü’d-dîn Ahmad b. Muhammaed, İrşâdü’s-Sârî li Şerhi Sahîhi’l-Buhârî,<br />
Dâru’l-Kitâbü’l-Arabî, Beyrut, tsz, IX/368.<br />
99
اهَ<br />
bazen de “ فوالذي ن قسُ محمّدٍ بِيَدِهِ “ şekl<strong>in</strong>de 456 veya “ لا وَال َّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ ” şekl<strong>in</strong>de 457<br />
yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
وال َّذِي<br />
نَفْسِى بِيَدِه لوْ تَعْلَمُونَ ما أعْلَ مُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلاًوَ لَبَكَيتُمْ آَثِيرًا .<br />
" Nefsim kudreti el<strong>in</strong>de tutan Allah'a yem<strong>in</strong> ederim ki, sizler benim<br />
bildiğimi bilseyd<strong>in</strong>iz, az güler çok ağlardınız". 458<br />
تَعَاهَدُوا هذَا الْقُرْآنَ فَوَالّذِي نَفْسُ محم َّدٍ بيدهِ لَ هُوَ أشد ُّ ُتَفَص ِّيًا منَ الابلِ فى .<br />
عُقُلِ<br />
"Kur'an'ı sürekli hatırda tutup, göz önünde bulundurunuz. Canım el<strong>in</strong>de<br />
olan Allah'a yem<strong>in</strong> olsun ki Kur'an'ın kaçıp gitmesi, deven<strong>in</strong> bağından kaçıp<br />
gitmes<strong>in</strong>den daha çabuktur" 459 buyurdu.<br />
.D لاوَ مُقَلّبِ ا ل قُ لُ وبِ Kalıbı ile Yem<strong>in</strong>:<br />
Hz. Muhammed (s.a.v)’<strong>in</strong> sıkça kullandığı yem<strong>in</strong> lafızlarından birisidir.<br />
“Hayır, kalpleri çekip çevirene yem<strong>in</strong> ederim ki” anlamına gelmektedir. İfade<br />
de yer alan لا“ “ nefiy edatı, “ و “ yem<strong>in</strong> vâvıdır. “ وبِ “ lafzı ile<br />
kastedilen ise; Yüce Allah’tır. “ بُ “ kelimesi bir şeyi değiştirmek, ters yüz<br />
anlamına gelen قلب“ “ kökünden türetilmiş 460 tef’il babında ism-i faildir.<br />
Örnek:<br />
الْ قُلُ مُقَل ِّ بُ<br />
مُقَل ِّ<br />
حدّثنَا م ح مّدُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانِ عنْ مُوسَى بْنِ عقْبَةَ عنْ سالنٍ عن ِبْنِ عُمَرَ قَالَ آَانَتْ يَمِينَ<br />
ال نّ بِ ي ِّ ص.<br />
ع لا وَمُقَل َِّبِ القلوبِ .<br />
“ …Abdullah ibn Umer (R) : Peygamber (S.A.V)’<strong>in</strong> yem<strong>in</strong>i çok defa “ Lâ ve<br />
mukallibi’l kulûb (Hayır, kalpleri çeviren Allah’a yem<strong>in</strong> ederim)” ta’biri idi. 461<br />
Bu ifade de yer alan kalp kelimesi ile “<strong>in</strong>san beden<strong>in</strong>de bilgi düşünme merkezi<br />
ve idrak<strong>in</strong> merkezi” anlamında kullanılmış olup, <strong>in</strong>san ruhunun, bilgis<strong>in</strong><strong>in</strong>,<br />
cesaret gibi birtakım mânevî özellikler<strong>in</strong><strong>in</strong> tamamı kastedilmiştir. Kalpler<strong>in</strong><br />
456 Bkz. Buhârî, A.g.e, XIV/ 6521.<br />
457 ez-Zebidî, Zeynü’d-dîn Ahmed b. Abdi’l-Lâtif, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve<br />
Şerhi, (trc, Kamil Miras), 2. bsk. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1973, XII/234.<br />
458 Buhârî, Kusüf, 2, Tefsir, 5; Müslim, Salât, 112; Nesâi, Sehv, 102; İbn Mâce, Zühd, 19.<br />
459 Buhârî, Fedâilu'l-Kur'an, 23; Müslim, Müsâfir<strong>in</strong>, 229–231.<br />
460 İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, I/ 685.<br />
461 Buhârî, A.g.e, XIV/ 6517.<br />
100
çekilip çevrilmesi ise; bir düşünce ve görüşe meyletmesi anlamındadır. Bu ifade<br />
ile kalb<strong>in</strong> “iyi” ve “kötü” arasında gidip gelmes<strong>in</strong><strong>in</strong> Allah’ın “kalpleri çekip<br />
çevirici olması” sıfatı sayes<strong>in</strong>de gerçekleşebileceği vurgulanmıştır. 462<br />
E. لاَوَمُصَر ِّفِ َالقُلُو بِ Kalıbı ile Yem<strong>in</strong>:<br />
Hz. Peygamber tarafından kullanılan bir diğer yem<strong>in</strong> kalıbı’dır. Bu yem<strong>in</strong><br />
lafzının anlamı “Hayır, kalpleri idare edene yem<strong>in</strong> ederim”’dir.<br />
,<br />
Örnek:<br />
حدّثنا أبو إِسْحَاقَ الش َّا فِعِى ُّ إبْراهِيمُ بْنُ مُحَم َّدِ بْنِ العَب َّا سِ. قَالَ حدّثنا عَبْدُاللّهِ ابْنُ رَجَاءٍ ال مَ ك ِّ ى ُّ<br />
عَنْ<br />
عَب َّا دِبْنِ إِسْحَاقَ, عنْ ابْنِ شِهَابٍ, عنْ سَالمٍ, عَنْ أبِيهِ, قَالَ: آَانَتْ أَآْثَرُ أَيْمَانِ رَسو لُ االلهِ ص. ع "لاَ.<br />
وَمُصَر ِّفِ الْقُلٌوبُ<br />
."ّ<br />
“…Sâlim’<strong>in</strong> babası (Abdullah b<strong>in</strong> Ömer) (Radıyallâhü anhüm)’den rivâyet<br />
edildiğ<strong>in</strong>e göre; Resûlüllah (s.a.v)’<strong>in</strong> yem<strong>in</strong>ler<strong>in</strong><strong>in</strong> ekserisi şu idi: Kalpleri (n<br />
haller<strong>in</strong>i) değiştiren (Allah)’a andolsun ki, hayır”. 463<br />
Hadisteki yem<strong>in</strong> lafzında geçen “Mutasarrıf: Değiştiren” kelimesi yer<strong>in</strong>e<br />
bazı rivâyetlerde “Mukallib: Çeviren, döndüren” kelimesi bulunur. İki<br />
kelimen<strong>in</strong> ifade ettiği mana aynıdır. Kalpleri çevirmekten maksat, kulun<br />
kalb<strong>in</strong>i, imanı küfre tercih etme hal<strong>in</strong>den, küfrü imana tercih etme hal<strong>in</strong>e<br />
çevirmesi veya bunun aks<strong>in</strong>i yapmasıdır. 464<br />
F. لَعَمْرُاللّهِ Kalıbı ile Yem<strong>in</strong>:<br />
Hz. Muhammed’<strong>in</strong> kullandığı bir diğer yem<strong>in</strong> lafzı’ dır. “Allah’ın<br />
varlığının devamlılığına yem<strong>in</strong> ederim” şekl<strong>in</strong>de tercüme edilir. Bu yem<strong>in</strong><br />
lafzının başında yer alan ل“ “ harfi, yem<strong>in</strong> edatıdır. 465<br />
Örnek:<br />
462 Kastallânî, A.g.e, IX/367–68.<br />
463 İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, Sünen ( Sünen-i İbn Mâce Tercemesi ve<br />
Şerhi), (trc. ve Şerh, Haydar Hatipoğlu), Kahraman Yayınları, İstanbul, 1983, VI/ 28.<br />
464 İbn Mace, A.g.e, VI/ 29.<br />
465 ez-Zemahşerî, el-Mufassal, s. 344.<br />
101
حدذثَنَا الاُوَيْسِى ُّ............. فَقَامَ الن َّبِ ي ُّ ص.ع فَا سْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِاللّهِ بْنِ اُ بَ ى ٍّ فَقَامَ اُسَيْدُ بْنُ<br />
حُضَيْرٍ فَقَالَ لِسَعْدِبْنِ عُبَادَةَ لَعَمْرُاللّهِ لَنَقْتُلَن َّهُ .<br />
“…Peygamber (s.a.v) mescit de ayağa kalktı da, bu iftirayı ilk evvel<br />
ortaya çıkaran Abdullah ibn Ubeyy ibn Selûl’den ötürü söz söylemekte ma’zur<br />
tutulmasını istedi. (Ve “Ehlim hakkında bana eza eden bu adam hususunda bana<br />
kim yardım eder de benim iç<strong>in</strong> ondan <strong>in</strong>tikam alır?” dedi.)…<br />
Useyd ibn Hudayr ayağa kalktı da Sa’d b.Ubâde’ye hitaben: “Allah’ın<br />
bekâ ve ebediyet<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederim ki, biz onu muhakkak öldürürüz”! dedi. 466<br />
Hz. Muhammed (s.a.v)’<strong>in</strong> Hadislerle yaptığı yem<strong>in</strong> şekli oldukça fazladır.<br />
Bizim doğrudan konumuz olmaması hasebiyle, konumuza bir ışık tutması<br />
açısından kısaca bu konulara değ<strong>in</strong>dik ve konumuz ile ilgili bazı yem<strong>in</strong><br />
kalıplarını örneklerle birlikte ele aldık.<br />
466 Buharî, Sahîhi’l-Buharî, VIII/ 168.<br />
102
SONUÇ<br />
Yem<strong>in</strong>, çok eskiden beri milletler<strong>in</strong> hayatlarında kullana geldikleri bir lafızdır.<br />
Yem<strong>in</strong>’<strong>in</strong> geçmiş<strong>in</strong>e baktığımız zaman ilk <strong>in</strong>san ve aynı zamanda ilk peygamber olan<br />
Hz. Âdem’e kadar uzandığını görürüz.<br />
Geçmiş milletler yem<strong>in</strong>i günlük hayatlarında, alış-verişte, karşısındaki <strong>in</strong>sanı<br />
<strong>in</strong>andırmada veya ona güven vermede bir araç olarak sürekli kullanmışlardır. Bu da<br />
gösteriyor ki, yem<strong>in</strong> günümüzde olduğu gibi geçmişte de <strong>in</strong>sanların sosyal hayatlarının<br />
vazgeçilmez bir parçasıdır.<br />
Yem<strong>in</strong>’<strong>in</strong> <strong>Arap</strong> dili ve belâğatında da yadsınamaz bir yeri vardır. <strong>Arap</strong>lar<br />
arasından birçok meşhur şairler çıkmıştır. Bu şairler şiirler<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong>e de yer<br />
vermişlerdir. İfade etmek istedikleri bazı durumları, iç<strong>in</strong>de yaşadıkları millet iç<strong>in</strong> kutsal<br />
olan bazı değerler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> ederek anlatmaya çalışmışlardır.<br />
Geçmiş Peygamberler<strong>in</strong> mu’cizeler<strong>in</strong>e baktığımız zaman, iç<strong>in</strong>de yaşadıkları<br />
toplumda hangi meslek revaçta ise, Yüce Allah ona meydan okuyacak bir donanımla<br />
Peygamber<strong>in</strong>i donatmış ve ona uygun mu’cizeler vermiştir. Mesela; Hz. Musa’ya Âsâ<br />
mu’cizesi vermiştir. Çünkü Hz. Musa’nın Peygamber olarak gönderildiği toplumda<br />
sihirbazlık çok revaçta bir meslek idi. Hz. Muhammed (s.a.v)’<strong>in</strong> gönderildiği toplumda<br />
ise; şiir ve belâğat çok revaçta idi. Bu şiir ve belağâtın içeris<strong>in</strong>de yem<strong>in</strong> lafızlarının da<br />
sıkça kullanıldığını görüyoruz..<br />
Çölde yaşayan <strong>in</strong>sanların sosyal hayatlarında da yem<strong>in</strong> sıkça başvurdukları bir<br />
unsur idi. Dolayısıyla Kur’an-ı kerim’de bunlara meydan okur bir tarzda, son derece<br />
beliğ bir şekilde nâzil olmuştur. Kur’an’ın bu belâğatı karşısında <strong>Arap</strong> şairleri bile<br />
hayretlere düşmüşlerdir. Bu <strong>in</strong>san kelamı olamaz, bu olsa olsa ilâhî bir şey olmalıdır<br />
demişlerdir. Yüce Allah birçok değişik konu ile ilgili <strong>in</strong>sanların dikkat<strong>in</strong>i çekmek iç<strong>in</strong><br />
farklı farklı nesneler üzer<strong>in</strong>e yem<strong>in</strong> etmiştir.<br />
Yem<strong>in</strong> dey<strong>in</strong>ce, aslî yem<strong>in</strong>ler ve mecâzî yem<strong>in</strong>ler olmak üzere iki türlü yem<strong>in</strong><br />
şekli vardır. <strong>Arap</strong> şiir ve belağatında duruma göre her ikis<strong>in</strong><strong>in</strong> de kullanıldığını<br />
görmekteyiz. Günümüzde hâlâ her ikis<strong>in</strong><strong>in</strong> kullanımı da devam etmektedir.<br />
103
Peygamberler, Kur’an’dan verdiğimiz misallerden de anlaşılacağı üzere yem<strong>in</strong><br />
lafızlarını ilâhî vazifeyi yer<strong>in</strong>e getirirken, <strong>in</strong>sanlara güven vermek adına sıkça<br />
kullanmışlardır. Hz. Muhammed (s.a.v) <strong>in</strong>sanlara İslâm'ı tebliğ ederken yem<strong>in</strong>e sıkça<br />
başvurmuştur. Bundan maksat, karşısındaki <strong>in</strong>sanın güven<strong>in</strong>i artırmaktır. Duruma göre<br />
farklı yem<strong>in</strong> lafızları ve kalıpları kullanmıştır.<br />
Te'kit ifade eden çeşitli lafızlar yem<strong>in</strong> gibi telakki edilse de gerçekte onlar yem<strong>in</strong><br />
değildir. Bu lafızların yem<strong>in</strong> gibi telakki edilmes<strong>in</strong><strong>in</strong> sebebi, söylenen sözde kes<strong>in</strong>lik<br />
ifade etmeler<strong>in</strong>den dolayıdır. Ama gerçekte bu lafızlar yem<strong>in</strong>den tamamen ayrıdır. Bu<br />
ifadeler sözü kuvvetlendirmek iç<strong>in</strong> kullanılan, teknik adıyla “te’kid” ifade eden<br />
edatlardır. Bu edatların sayısı oldukça fazladır. Her bir<strong>in</strong><strong>in</strong> kend<strong>in</strong>e has kullanımları<br />
olmakla birlikte dolaylı olarak gördükleri farklı işlevleri de vardır. Bu işlevlerden biri de<br />
sözü pekiştirerek kuvvetli bir tonla söylemektir.<br />
104
KAYNAKLAR<br />
Abbâs Hasan, en – Nahvu’l – Vâfî, Dâru’l – Meârif, (I-IV), Kahira,<br />
1966.<br />
Abdurrahman el – Metarî, Esâlîbu’t – tevkîd fî’l – Kur’ân, Da’ru’l-<br />
Maarif, Trablus, 1986.<br />
el-Udayma, Muhammed Abdulhaluk, Dirâsetü Üslûbi’l – Kur’ânı'l-<br />
Kerîm, Dâru’l – Hadîs, Kâhire, tsz.<br />
Ahmed b, Hanbel, el-Müsned, 1. bsk, (I-VI), Beyrut, 1929.<br />
Alûsî, Ebu’l-Fadl Şihâbudd<strong>in</strong> es-Seyyid Mahmud, Ruhu’l-Meânî fî Tefsiri’l-<br />
Kur’âni’l-Azîm ve Seb’ı’l-Mesânî, Daru’l-Fikr, (I-XXX), Beyrut, 1987.<br />
el-Askalânî, Ali b. Hacer, Fethu’l-Bârî bi Şerhi Sahihi’l-Buhârî, (I-XIII),<br />
Dâru’l-Marife, Beyrut, h. 1379.<br />
Aynî, Ebû Muhammed Bedrudd<strong>in</strong> Mahmud b. Ahmed el- Aynî, Umdetü’l-Kârî<br />
Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, (I- XXV), İradetü’t-Tıbaati’l-Müniyriyye, Beyrut, tsz.<br />
Bekrî Şeyh Em<strong>in</strong>, el- Belâğatü’l- Arabiyye fî Sevbiha’l- Cedîd, (I-III), Dâru’l-<br />
İlim, Beyrut, tsz.<br />
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sahîh, (I-VIII), el-<br />
Mektebetu'l-İslâmiyye, İstanbul, 1981.<br />
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, Sahîhi’l-Buharî, (I-IX), Bir<strong>in</strong>ci<br />
Abdülhamit Han Baskısı, Dâru İhyâüt’Türas, Beyrut, tsz.<br />
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sahîh, (trc. Mehmet<br />
Sofuoğlu), (I-XVII), Ötüken Yayınları, İstanbul, tsz.<br />
Bursevî, İsmail Hakkı, Tefsîru Ruhi’l-Beyân, (I-X), Dâru İhyâi’t-Türasi’l-Arabî,<br />
Beyrut, 1985.<br />
Celâleddîn Abdurrahman es – Suyûtî, Tefsîru’l – Celâleyn, Salah<br />
Bilici Kitabevi Yayınları, İstanbul, tsz.<br />
Cerrahoğlu, İsmail, Tefsir Usûlü, T.D.V. Yayınları, Ankara, 1997.<br />
105
el-Cevherî, İsmail b. Hammad, Tacü’l-luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye, (I-VI),<br />
thk. Ahmed Abdül Ğafûr Attâr, Dâru’l – Kitâbi’l – Arabî, Kahire, 1956.<br />
el-Cürcânî, Ali b. Muhammed Şerîf, Kitâbu’t – Tâ’rîfât, Mektebetü<br />
Lübnan, Beyrut, 1990.<br />
Çantay, Hasan Basri, Kur’ân-ı Hâkim ve Meâl-i Kerîm, (I-III), Elif Ofset,<br />
İstanbul, 1992.<br />
el-Dârimî, Ebu Muhammed Abdullah b, Abdirrahman b. Fadl b. Behram,<br />
es-Sünen, (I-II), Dârü İhyâi's-sünneti'n-Nebeviyye, tsz.<br />
Doğan, Mehmet, Büyük Türkçe Sözlük, Yem<strong>in</strong> Maddesi, Vâdî Yayınları,<br />
Ankara, 2001.<br />
Ebu Dâvud, Süleyman b. el-Eş'as es-Sicistânî el-Ezdî, es-Sünen, 1. bsk. (I-V),<br />
Hımıs, 1388/1969.<br />
Ebu’l-Ferec el-İsfehâni, el-Eğânî, 1. bsk, (I-XXIV), Daru’l-Kütüb, Beyrut, 1986.<br />
Em<strong>in</strong>, Mustafa, el-Belâğatü’l-Vâdıha ( el-Beyân- ve’l-Meânî ve’l-Bedî), (I-II),<br />
Eda Neşriyat, İstanbul, 1993.<br />
el-Endelûsî, Ebu Hayyan, Bahru’l-Muhît, (I-VIII), Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,<br />
Beyrut, 1993.<br />
Esed, Muhammed, Kur’ân Mesajı Meal-Tefsir, (trc. Cahit Koytak, Ahmet<br />
Ertürk), (I-III), İşaret Yayınları, İstanbul, 1999.<br />
el-Fîruzâbâdî, Mahmut b. Yakup, el- Kâmusu’l- Muhît, Mektebetü Nuri, Şam, H.<br />
1306.<br />
Fuât Ni’met, Mülahhasu’l- Kavâidi’l- Luğati’l- Arabiyye,<br />
Maarif, Beyrut, tsz.<br />
Dâru’l-<br />
Hani George Tabrî, George M. Abduh - Massih el – Khalil, Mu’cemu<br />
Mustalahâtı'n-Nahvi’l – Arabî, Mektebetü Lübnan, Beyrut, 1990.<br />
İbrahim Mustafa ve Diğerleri, el-Mu’cemu’l – Vasît, Mektebetü’l –<br />
İlmiye, Tahran, tsz.<br />
106
Hıcâzî, Muhammed Mahmud, et-Tefsîru’l-Vâdiha, Matbaatü’l-İstiklâli’l-Kübra,<br />
Şam, 1963.<br />
İbn Hişâm, Cemalett<strong>in</strong> b. Yusuf . Ahmed b. Abdullah, Muğnî’l – Lebîb an<br />
Kitâbi’l – E’ârib, thk. Muhammed Muhiddîn Abdülhamid, el – Mektebetü’l –<br />
Asriyye Saydâ, Beyrut, 1987.<br />
İbn Mâce, Ebu Abdillah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî, es-Sünen, (I-II), Dâru<br />
ihyâi'l-Kütübi'l-Arabiyye, Muhammed Fuad Abdulbakî, Neşri, 1375/1952.<br />
İbn Manzûr, Muhammed, Lisânü’l- Arab, (I-XV), Dâru’l- Maârif,<br />
Beyrut, tsz.<br />
İbn Sîde, Hüsey<strong>in</strong> Ali b. İsmail, el- Muhassas, Dâru’l- Âfak, Beyrut, tsz.<br />
İbn Teymiye, Takıyyüddîn, et-Tefsîru’l-Kebîr, (I-IV), thk. Abdurrahman Amîra,<br />
Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, tsz.<br />
İbn Usfûrî, Ebü Hasan Ali b. Mü’m<strong>in</strong> b. Muhammed b. Ali, el-Mukarrab, thk.<br />
Âdil Ahmet Abdil Mevcut, Ali Muhammed Muavved, Dâru’l- kütübi’l- İlmiyye,<br />
Beyrut, 1998.<br />
İbn Ya’îş, Şerhu'l-Mufassal, Âlemü’l- Kütüb, Beyrut, tsz.<br />
İbn Kayyim el- Cevziyye, Şemsudd<strong>in</strong> Muhammed, et- Tibyân fî<br />
Aksâmi’l- Kur’ân, thk. Şeyh Muhammed Sükker, Dâru İhyâi’l- İlm, Beyrut,<br />
1988.<br />
İbrahim Halebî, İzahlı Mülteka el- Ebhur Tercümesi, (trc., Mustafa Uysal), 2.<br />
bsk, Dizer Konca matbaası, İstanbul, 1968.<br />
Yaltkaya, Şerafett<strong>in</strong>, Yedi askı, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi,1985.<br />
İslam Ansiklopedisi, “Yem<strong>in</strong> maddesi” , İstanbul, ( M.E.B ) Yayınları, 1986.<br />
Kastallâni, Ebu’l-Abbas Şihâbü’d-dîn Ahmed b. Muhammed, İrşâdü’s-Sârî li<br />
Şerhi Sahîhi’l-Buhârî, (I-X), Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, Beyrut, tsz.<br />
Kazvînî, el-İzâh fî Ulûmi’l-Belâğa, Matbaatü Sünneti Mahmûd, Kahire, tsz.<br />
Kâzım Fethi er- Râvî, Esâlîbu’l- Yem<strong>in</strong> fî’l-Luğati’l- Arabiyye,<br />
Matbaatü Câmiati Bağdad, 1977.<br />
107
Kırca, Celal, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, (I-…), İstanbul, 1989.<br />
el-Kurtûbî, Ahmet Ensârî, el-Câmi' -li Ahkâmı’l- Kur’ân, (I-XXII), Daru’l-<br />
Fikr, Beyrut, 1987.<br />
Kutub, Seyyid, Fî Zılâli’l-Kur’ân, (trc. M. Em<strong>in</strong> Saraç, İ. Hakkı Şengüler),<br />
Hikmet Yayınları, İstanbul, 1987.<br />
el-Ma’arrî, Ebu’l-Âla, Şerhu’t-Tenvîr ala Sıktı’z-Zend, Beyrut, 1982.<br />
Mahlûf, Hüsey<strong>in</strong> Muhammed, Kelimetü’l-Kur’an Tefsîr ve Beyân, Dâru’l-<br />
Kütübi’l-İlmiyye, Mısır, 1975.<br />
Makkarî, Şehâbedd<strong>in</strong> Ahmed, Nefhu’t-Tîb M<strong>in</strong> Gusni’l-Endülüsi’r-Râtîb, Dâru<br />
Sadr, Beyrut, 1997.<br />
Mâlik b. Enes, el-Muvatta, Mısır, tsz.<br />
Matracî, İrfan, el-Câmi’li Fünûni’l-Lugati’l-Arabiyye ve’l-Âruz, Müessetü’l-<br />
Kütübi’s-Sigâfî, Beyrut,1987.<br />
Medenî, Ali Sadredd<strong>in</strong>, Kitabu Selefeti’l-Asr fi Mehas<strong>in</strong>i’ş- Şuarâ bi külli<br />
Mısır, 1. bsk, Kahire, H. 1324.<br />
Mennâu’l-Kattân, Halil, Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’ân, Müeessetü’r-Risale,<br />
Beyrut, 1990.<br />
Meraği, Ahmet Mustafa, Ulûmü’l- Belağa, Dâru’l-Ulûm, Mısır, tsz.<br />
Mevdûdî, Ebu’l- A’lâ, Tefhîmu’l- Kur’ân, (I-VII), (trc. Komisyon), İnsan<br />
Yayınları, İstanbul, 1995.<br />
el-Eşmûnî, Muhammed Muhyiddîn Abdü’l-Hamîd, Şerhu’l-Eşmûnî alâ Elfiyeti<br />
İbn-i Mâlik, thk. 2. bsk, Dâru’l-Maarif, Kahire, 1936.<br />
Müslim, Ebu'l- Huseyn Müslim b. Haccac, el-Câmiu's-Sahîh, (I-V), Muhammed<br />
Fuat Abdulbâkî, Neşr, Mısır, 1955.<br />
Nesefî, Ebü Bereket Abdullah b. Ahmet b. Mahmut, Medârikü’t-Tenzîl ve<br />
Hakâiku’t-Te’vîl (Tefsîr’i-Nesefî), Dâru’l- Kazâlî, Beyrut, tsz.<br />
Nîsâburî, Ahmed Vâhidî, el- Vasıt fi Tefsîri’l- Kur’ani’l-Mecîd, (I-IV), Dâru’l-<br />
Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1994.<br />
108
Öztürk, Hamdullah, Tek<strong>in</strong>e Çift<strong>in</strong>e ve Onuncu Gecen<strong>in</strong> Fecr<strong>in</strong>e Yem<strong>in</strong> Olsun<br />
ki!, Aksiyon Dergisi, İstanbul, 2004, Sayı: 477.<br />
Rağıb el- İsfehânî, el-Müfredât fî Ğaribi’l-Kur’ân, Kahraman Yayınları,<br />
İstanbul, 1986.<br />
Râzî, Fahrudd<strong>in</strong>, et- Tefsîru’l- Kebîr, trc. Heyet, Akçağ Yayınları,<br />
Ankara, 1990.<br />
es-Sâbûnî, Muhammed Ali, Kabesun m<strong>in</strong> Nüri’l-Kur’ani’l-Kerim, (I-XVI),<br />
Dârü’s-Selam, Kâhire, 1998.<br />
es-Sâbûnî, Muhammed Ali, Safvetü’t-Tefâsir, (I-VII), (trc. Sadrett<strong>in</strong> Gümüş,<br />
Nedim Yılmaz), Ensar Yayınları, İstanbul, 1992.<br />
Sekkâkî, Ebu Yakup Yusuf b. Ebî Bekr Muhammed b. Ali, Miftâhu’l- Ulûm, 1.<br />
bsk, el-Matbaatü’l-Edebiyye, Kâhire, H. 1317.<br />
Sîbeveyh, Amr b. Osman, Kitâbü Sîbeveyh, thk. Abdüsselam Muhammed<br />
Harun, Mektebetü’l- Hanici, Kâhire, 1988.<br />
Suyûtî, Celalett<strong>in</strong>, el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân, (I-II), (trc. Sâkıp Yıldız, Hüsey<strong>in</strong><br />
Avni Çelik), Hikmet Neşriyat, İstanbul, 1987.<br />
Suyûtî, Celalett<strong>in</strong>, Hem'u’l-Hevâmi’ve Cem'u’l- Cevâmi’, thk.<br />
Muhammeddîn Bedrüddîn Nöğşânî, Dâru’l- Ma’rife, Beyrut, tsz.<br />
Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Fethu’l-Kadîr, (I-V), 2. bsk,<br />
Matbaatü Mustafa, Mısır, 1964.<br />
Taberî, İbni Cerîr, Tefsîru’t-Taberî, (Câmiu’l-Beyan an Te’vili’l-Kur’ân),<br />
Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1988.<br />
Tahir b. Âşur, Tefsîru’t-Tahrîr ve’t-Tenvîr, Dâru’t-Tunûsiyye li’n-Neşr, (I-<br />
XXX), Tunus, tsz.<br />
Tandâvî, Muhammed Seyyid, Tefsîru’l-Vasîd lil Kur’âni’l- Kerim, (I-XV),<br />
Dâru Nehdati Mısır, Kahire, 1997.<br />
Tasa, Muhammed, Kur’ân’da Cümle Yapısı, Basılmamış Doktora Tezi,<br />
Ankara, 2002.<br />
109
Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa b. Sevre, es-Sünen, (I-V), Kâhire,<br />
1381/1962.<br />
Tûnusî, Zeynel Âbid<strong>in</strong>, el- Mu’cem fi’n- Nahiv ve’s- Sarf, el-<br />
Matbaatüt’Teâriye, Şam, tsz.<br />
Turan, Abdülbâki, Kur’ân- Kerim’de Yem<strong>in</strong>ler, Selçuk Ü.İ.F.Dergisi,<br />
II, Sayı: II, Konya, 1987.<br />
Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefrukesi Tarihi, (I-II), Boğaziçi<br />
Yayınları, İstanbul, 1969.<br />
Uzun, Tacett<strong>in</strong>, <strong>Arap</strong>ça Sarf- Nahiv Terimleri Sözlüğü, S.Ü.İ.F., Konya, 1998.<br />
Vehbe ez-Zuhaylî, et-Tefsiru’l-Münir fi’l-Akîdeti ve’ş-Şeri’ati ve’l-Menhec, (I-<br />
XXX), Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, Şam, 1991.<br />
Vehbe ez-Zuhayli, İslam Fıkıh Ansiklopedisi, Feza Yayıncılık, İstanbul, 1994.<br />
Vehbi, Mehmet, Hülâsatü’l-Beyan fÎ Tefsiri’l-Kur’ân, (I-XVI), Ahmed Said<br />
Matbaası, İstanbul, 1969.<br />
Yazır, Elmalılı Hamdi, Hak D<strong>in</strong>i Kur’ân Dili, Azim Dağıtım, İstanbul,<br />
1997.<br />
Yeğ<strong>in</strong>, Abdullah, İslamî-İlmî-Edebî-Felsefî-Yeni Lugat, İstanbul, 1968.<br />
Yıldırım, Celal, Tefsirli Kur’an-ı Kerim Meali, Anadolu Saray Dağıtım, İzmir,<br />
1995.<br />
Yılmaz, Ejder, (Medeni Yargılama Hukukunda) Yem<strong>in</strong>, Yetk<strong>in</strong> Yayınları,<br />
Ankara, 1989.<br />
ez-Zebîdî, Muhıbbuddîn Ebûl- Feyz es-Seyyid Muhammed el-Murtedâ, Tac’ul-<br />
A’rus, (I-X), Dâr Sadr, Beyrut, H.1306, ( Matbaatü’l-Hayriyye, Kâhire, 1988).<br />
ez-Zebîdî, Zeynü’d-dîn Ahmad b. Abdi’l-Latîfî, Sahih-i Buharî Muhtasarı<br />
Tecrid-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, (I-XII), (trc. Kâmil Miras), 2. bsk, Türk Tarih<br />
Kurumu Basımevi, Ankara, 1973.<br />
Zeccâcî, İ'râbu’l-Kur’ân, thk., İbrahim el-Ebyârî, (I-III), 1. bsk, el-Müessesetü<br />
Mısır, Kahira, 1963.<br />
110
ez-Zemahşerî, Muhammad b. Ömer, el-Keşşâf an Hakâiki’l-Ğavâmidi’t-<br />
Tenzîl, (I-IV), thk. Mustafa Hüsey<strong>in</strong>, Dâru’l- Maarif, Beyrut, 1986.<br />
ez-Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, el-Mufassal fî ilmi’l-luğa, 1. bsk,<br />
Matbaatu’t-Tekaddum, Kahire, H. 1323.<br />
ez-Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, Esâsu’l- Belâğa, thk. Abdürrahim<br />
Mahmut, Matbaatü’t-Tekaddum, 1. bsk, Kahire, H. 1323.<br />
Zerkânî, Muhammed Abdü’l-Azîm, Menâhilü’l-Irfân fî Ulûmi’l-Kur’ân, (I-II),<br />
Daru’l-Hayâi li’l-Kütüp, Mısır, tsz.<br />
ez-Zerkeşî, Bedrü'd-Dîn Muhammed, el- Burhân fî ulûmi’l- Kur’ân, thk.<br />
Muhammed Ebü’l- Fadl İbrahim, Dâru’l- Fikr, Beyrut, 1988.<br />
ez-Zevzenî, Abdullah el- Hüsey<strong>in</strong> b<strong>in</strong> Ahmet b<strong>in</strong> Hüsey<strong>in</strong>, Şerhu’l-Muallakati’s-<br />
Seb’, thk,. Muhammed Muhidd<strong>in</strong> Abdülhamîd, Daru’l- Ezher, Mısır, tsz .<br />
111