You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
ENDEMİK BİTKİLER<br />
DOÇ.DR. HAKAN ULUKAN
• <strong>Endemik</strong>, alanları belirli bir ülke veya bölgeye ait, yerel,<br />
ender ve çok ender bulunan türler. Latince endemos<br />
(indigenous) kelimesinden gelir ve “yerli” anlamında<br />
kullanılır.<br />
• <strong>Endemik</strong> alan; bir ada, bir yarımada veya bir dağ<br />
olabileceği gibi birkaç metrekarelik alanlar da olabilir.<br />
Türkiye endemik bitkiler açısından dünyanın önemli<br />
ülkelerinden birisidir.<br />
• Yurdumuzun siyasi hudutları içerisinde doğal olarak<br />
yetiştiği halde başka hiçbir yerde yetişmeyen, diğer bir<br />
deyişle dünyada yalnız ülkemizde yetişen bitkiler Türkiye<br />
endemikleri olarak adlandırılır. Yurdumuz endemiklerinin<br />
sayısı 3000 dolaylarında olup endemizm oranı %33<br />
civarındadır.(Davis,1965-1988). Ülkemizde endemik tür<br />
sayısı diğer Avrupa ülkeleriyle kıyaslandığında ülkemizin<br />
bu zenginliği daha iyi anlaşılır. Avrupa ülkeleri arasında<br />
en çok türe sahip olan ülke Yunanistan olup 800<br />
civarındadır. Aynı şekilde endemik türlerce zengin<br />
Ispanya veSırbistan’da ise bu sayı 400-500 arasındadır.
• Ülkemizdeki endemik türlerin en önemlilerinden birkaçı;<br />
Kazdağında orman meydana getiren Kazdağı göknarı<br />
(Abies equi-trojani), Eğridir güneyindeki Kasnak<br />
meşesi(Quercus vulcanica), Köyceğiz-Dalaman arasında<br />
yaygın olan Sığla ağacı veya Günlük ağacı ve ormanları<br />
(Liquidambar orientalis), Beşparmak Dağları (Ege<br />
bölümü)ndaki Kral egreltisi(Osmunda regalis) ile Datça<br />
yarımadasında bulunan Datça hurması(Phoneix<br />
theophrasti)dır. Yurdumuzun bilhassa dar derin yarılmış<br />
dağlık alanlarında endemiklerin sayısı bir hayli yüksektir.<br />
Bunun yanında özellikle Pleistosen’deki iklim şartlarına<br />
göre yetişmiş ve yayılma imkanı bulmuş, fakat<br />
günümüzde bilhassa dağlık bölgelerimize lokal alanlarda<br />
hayatiyetlerini sürdüren çeşitli flora bölgelerine ait bitkiler<br />
görülür. Örnek olarak, Karadeniz Fitocoğrafya<br />
Bölgesindeki Akdeniz elemanları, Nur, Dedegöl,Ağrı,<br />
Nemrut, Mercan(Munzur) dağlarındaki nemli ılıman ve<br />
nemli soğuk bitkilere örnek verilebilir.
• Bunun yanında ülkemizde Konzervatif endemikler yanında, yeni<br />
gelişmekte olan progresif endemikler de bulunmaktadır. Bu<br />
bakımdan ülkemiz, hem çeşitli familyalara ait hem de endemikler<br />
yönündende çok zengindir.<br />
• Türkiye’de yetişen endemik türler doğada, aşırı otlatma, yangın,<br />
bilinçsiz kesim, söküm,ıslah çalışmaları, yapılaşma, şehirleşme<br />
ve herbisit kullanımı gibi çeşitli tehlikelerle karşı karşıyadır.Bu<br />
olumsuz faktörler kimi zaman bitkinin yok olmasına ve bir<br />
anlamda yer yüzünde ortadan kalkması anlamına gelmektedir.<br />
Ekim ve arkadaşları(1985) yaptıkları çalışmada endemik türlerin<br />
12’sinin neslinin tükendiğini belirlemişlerdir. Bu olumsuz faktörler<br />
zamanla bitkilerin durumlarını tespit etme ve gerekli önlemleri<br />
alma ihtiyacını doğurmuştur. Bu ihtiyaca yardımcı olmak amacı<br />
ile “Uluslararası Doğa ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği(IUCN)”<br />
kurulmuştur. Bu kuruluş yapığı çalışmalarla bitkiler için tehlike<br />
sınıflarını belirlemiş ve kritik durumdaki bitkileri buna göre<br />
değerlendirerek Kırmızı Bülten denilen “Red Data Book ” isimli<br />
eseri ortaya çıkarmışlardır. Bu çalışmalardan sonra aynı<br />
kategoriler esas alınarak “ Türkiye’nin Nadir ve <strong>Endemik</strong> Bitkileri ”<br />
adlı bir kırmızı bülten hazırlanmıştır.Bazı endemik bitkiler:<br />
• Alıç<br />
• Sevgi çiçeği<br />
• Köknar...
Yemeklik <strong>Endemik</strong> Bitkiler<br />
• BOTANİK TURİZMİ<br />
• İnsanlığın beslenmesinde kilit rol oynayan tarla<br />
bitkilerinin % 30'u Anadolu'dan köken almıştır<br />
(Örneğin: kiraz, badem, kayısı, buğday, nohut,<br />
mercimek, incir, lale, kardelen ve<br />
çiğdem).Ülkemiz endemik bitkilerinden bazıları<br />
kültür bitkilerini içermekte, kültür bitkileri<br />
olmayan bazı yabani bitkiler de kültür bitkileriyle<br />
birlikte yemek malzemesi olarak<br />
kullanılabilmektedir. Türk mutfağının<br />
zenginleşmesi ve rakipsiz olması açısından bu<br />
bitkiler önem arz etmektedir.
• Orkide : Ülkemizde endemik orkide çeşitleri vardır. Bunlardan sahlep<br />
yapılabilmekte, K. Maraş ilinde ise dondurmalara katılmaktadır. Maraş<br />
Dondurmasının meşhur olmasının kaynağında orkidelerden elde edilen<br />
sahlep önemli rol oynamaktadır. Nitekim bu ilimizde endemik olarak<br />
Cephalanthera kotschyana, Dactylorhiza osmanica (Osmaniye<br />
orkidesi) orkideleri yetişmektedir.<br />
• Badem: Ülkemizde endemik badem ağaçları bulunmakta olup, bunlar<br />
Elazığ, Hakkari, Mersin, Maraş ve Van'da yetişmektedirler.<br />
• Tere: Salatalarda kullanılan terenin ülkemizde birkaç endemik çeşidi<br />
olup, bu türler ülkemizin Adana, Bitlis, Hakkari, Kastamonu, Konya,<br />
Maraş, Niğde ve Van illerinin endemik bitkilerindendir.<br />
• Kuşkonmaz: Önemli bir besin maddesi olan kuşkonmaz sebzesinin<br />
ise 3 ilimizde endemik olarak bulunduğu bilinmektedir. Antalya'da<br />
Asparagus lycicus (Likya kuşkonmazı), Konya ve Mersin'de Asparagus<br />
coodei, Yine Konya'da Konya'nın antik dönemdeki ismiyle adlandırılan<br />
Asparagus lycaonicus (Likonya veya Konya Kuşkonmazı)<br />
• Pancar: Ülkemize endemik olan iki adet pancar bitkisi vardır ve isimleri<br />
bulundukları bölgelerle ilgilidir. Adanada Beta Adanensis (Adana<br />
pancarı) ve Çanakkalede Beta trojana (Troya Pancarı).<br />
• Kiraz: Ülkemiz kiraz çeşitleri açısından da endemik bitkilere sahiptir.<br />
Örneğin Amasya, Erzurum, Kayseri, Niğde ve Tokat illerinde Cerasus<br />
İncana, Erzincanda Cerasus erzincanica (Erzincan kirazı), Sivas'ta<br />
Cerasus hippophaeoides türleri ülkemizin endemik kirazlarını<br />
oluşturmaktadırlar.
• Nohut: Antalya'da Cicer isauricum, Mardinde Cicer reticulatum ülkemizin<br />
endemik nohutlarıdır.<br />
• Keten: Dokumacılık ve yemek sektöründe yararlanılan keten bitkisinin<br />
endemik çeşitleri açısından ülkemiz oldukça zengindir. Birçok ilimizde bu<br />
bitkinin birkaç tane endemik olanı görülmektedir. Örneğin Adanada Linum<br />
pseudanatolicum, Amasyada (4 adet endemik) Linum ..anatolicum<br />
(Anadolu keteni), Ankarada (3 tane), Antalya'da (3 tane) Linum<br />
pamphlyicum (Pamfilya keteni), Denizli (3 adet ) örnekleri verilebilir.<br />
• Kekik: <strong>Endemik</strong>kekik türleri açısından da ülkemiz çok zengindir. Örnek<br />
olarak; Adanada Origanum amanum (Amanos kekiği), Afyonda Origanum<br />
sipyleum (Spil kekiği), Tuncelide Origanum munzurensis (Munzur kekiği)<br />
sayılabilir.<br />
• Madımak: Kırsal kesim insanlarımızda önemli bir yiyecek maddesi olan,<br />
hatta türkülerde bile adı geçen madımak bitkisinin ülkemizde zengin<br />
endemik türleri olduğu görülmektedir. Örneğin Afyonda Polygonum<br />
afyonicum (Afyon madımağı), Antalyada P. salebrosum, Kayseride<br />
Polygonum cappadocicum (Kapadokya madımağı), Muğlada P. karacae,<br />
Samsunda Polygonum samsunicum, (Samsun madımağı), Sivasda<br />
Polygonum sivasicum (Sivas Madımağı) verilebilecek örneklerdir.<br />
• Armut: Ülkemizin endemik armut çeşitleri açısından da zengin olduğu<br />
görülmektedir. Örneğin; Antalyada Pyrus boisseriana... crenulata,<br />
Bingölde Pyrus yaltirikii, Bitlis, Diyarbakır, Samsun ve Elazığda Pyrus<br />
syriaca, Hakkaride Pyrus hakkairica ve P. solicifolia (Hakkari 3 adet armut<br />
çeşidi ile en zengin ilimiz), Uşak'ta Pyrus anatolica örnekleri verilebilir.<br />
• Çavdar: Ülkemizde bir tane endemik çavdar bitkisi vardır (Secale cereale<br />
...ancestrale). Bu bitkimiz Ağrı, Bingöl, Gümüşhane, Kars, Kayseri, Mardin,<br />
Muş; Nevşehir, Tunceli ve Van illerinde doğal olarak yetişmektedir.
• Çemen: Çemenin zengin endemik türleri Anadoluda bulunmaktadır.<br />
Örneğin Ankara, Bilecik, Muğla ve Urfada Trigonella cretica,<br />
Antalyada Trigonella lycica (Likya çemeni), Mersin'de Trigonella<br />
cilicica (Kilikya çemeni), Muğla ve Bursada T. sirjaevii örnek<br />
gösterilebilir.<br />
• Üvez: Türkiyenin tek endemik üvez çeşidi Rize ilinde bulunmaktadır:<br />
Sorbus caucasica var. yaltirikii. Ancak bu üvez türünün korunması<br />
gerekmekte olup yok olma tehlikesi altındadır.<br />
• Adaçayı: Ülkemiz endemik adaçayı türleri açısından çok zengindir.<br />
Bir çok ilimizde birden fazla endemik adaçayı türleri bulunmaktadır.<br />
Örnek vermek gerekirse; Adanada Salvia cilicica (Kilikya adaçayı),<br />
Afyonda Salvia pisidica (Pisidya adaçayı), Aydın ve İzmirde Salvia<br />
smyrnaea (İzmir adaçayı), Malatyada Salvia... euphratica (Fırat<br />
adaçayı), Yozgatta Salvia yosgadensis (Yozgat adaçayı) ilginç isimli<br />
adaçaylarıdır.<br />
• Safran: Literatürdeki ismi Crocus(Çiğdem) olan safran bitkisi<br />
Safranbolu'da yetişmektedir. Safran, yöresel bir yemek olan Zerde<br />
Tatlısı ve pilavlarda kullanılmaktadır. Safranbolu ve çevresi de<br />
endemik Çiğdem çeşitleri açısından zengindir (Crocus ancyrensis,<br />
Crocus biflorus, Crocus danfordae, Crocus abantensis, Crocus<br />
pastolazzae).<br />
• Turp: İcotia carnosula adlı turpgiller ailesine mensup endemik bir<br />
bitki Antalya ve Muğla'da yetişmekte, yöre insanı bu bitkiyi taze veya<br />
pişirerek yemektedir.
Anavatanı Türkiye olan<br />
bitki türlerimiz arasında<br />
çiçekli bitkilerin yanısıra<br />
tarımı yapılan kültür<br />
bitkilerimiz de<br />
bulunmaktadır. Estetik<br />
amaçlı yararlanılabilecek<br />
özgün bitki türleriyle ilgili<br />
örnekler aşağıdaki tabloda<br />
gösterilmiştir:
İlin Adı<br />
Adana<br />
Ağrı<br />
Ankara<br />
Antalya<br />
Bitkinin Latince<br />
adı<br />
Crocus adanensis,<br />
Ophrys cilicica,<br />
Viola cilicica<br />
Campanula<br />
aghrica,<br />
Rosa dumalis,<br />
Rosa pisiformis<br />
Crocus ancyrensis,<br />
Dianthus<br />
anatolicus,<br />
Dianthus<br />
ancyrensis<br />
Crocus amphylicus,<br />
Crocus antalyensis,<br />
İris pamphylica,<br />
Campanula<br />
antalyensis,<br />
Fritillaria carica,<br />
Rosa dum.<br />
antalyanus<br />
Bitkinin Türkçe adı<br />
Adana çiğdemi,<br />
Adana Orkidesi,<br />
Adana Menekşesi<br />
Ağrı çan çiçeği,<br />
Gül,<br />
Gül<br />
Ankara Çiğdemi,<br />
Anadolu karanfili,<br />
Ankara karanfili<br />
Pamfilya çiğdemi,<br />
Antalya Çiğdemi,<br />
Pamfilya Süseni,<br />
Antalya çan çiçeği,<br />
Karya ters lalesi,<br />
Antalya gülü<br />
Artvin<br />
Crocus artvinensis,<br />
Lilium artvinense,<br />
Dianthus<br />
artvinensis<br />
Artvin çiğdemi,<br />
Artvin zambağı,<br />
Artvin karanfili
Aydın Fritillaria bithynica Bitinya ters lalesi<br />
Bilecik Fritillaria fleisheriana Ters lale<br />
Bolu Crocus abantensis Abant çiğdemi<br />
Çankırı Crocus ılgazensis Ilgaz çiğdemi<br />
Elazığ Fritillaria baskilensis Baskil ters lalesi<br />
Gazi Aantep Galanthus antepensis Antep kardeleni<br />
Hakkari<br />
Crocus hakkariensis,<br />
Campanula<br />
hakkarica<br />
Hakkari Çiğdemi,<br />
Hakkari Çançiçeği<br />
Isparta Rosa dumalis Gül<br />
İstanbul Crocus istanbulensis İstanbul çiğdemi<br />
Kayseri<br />
Anthemis argaea,<br />
Campanula argaea,<br />
Silene argaea,<br />
Silene caesarea<br />
Erciyes papatyası,<br />
Erciyes çan çiçeği,<br />
Erciyes nakılı,<br />
Kayseri nakılı<br />
Konya Violaİ saurica İsaurya menekşesi<br />
Mardin İris mardinensis Mardin Süseni<br />
Muş Dianthus muschianus Muş karanfili<br />
Sivas Campanula sivasica Sivas Çançiçeği<br />
Trabzon Anthemis..trapezunti Trabzon papatyası<br />
Tunceli<br />
Campanula<br />
munzurensis<br />
Munzur Çançiçeği
KIBRIS’A ÖZGÜ<br />
ENDEMİK BİTKİLER
• Delephinium caseyı<br />
(Casey'in hezaranı)<br />
En nadir rastlanan<br />
Kıbrısa özgü bir türdür.<br />
Sadeçe St. hilarion<br />
kalesinin Güney batısında<br />
kayalık tepe zirvelerinde<br />
bulunur. Mayıs ve<br />
Haziran aylarında uzun<br />
gövdesinde bir düzine<br />
veya daha fazla koyu<br />
menekşe renkli, uzun<br />
boru biçiminde çiçekler<br />
açar.
• Brassica hılarıonıs<br />
(Sent Hilarion lahanası)<br />
Büyük etli yaprakları, bir<br />
metreye kadar yükselen, kalın<br />
gövdeleri ve Marttan Hazirana<br />
kadar iri, krem reginde beyaz<br />
çiçekli başakları ile bize özgü<br />
türlerin en büyüğüdür ve bir<br />
lahanadan beklenenden daha<br />
güzeldir. Genellikle yüksek<br />
yerlerde yetişmesine rağmen<br />
bazende yağmurlar ile taşınan<br />
tohumları sayesinde alcak<br />
yerlerdede yetişir.
• Arabis cyprıa<br />
(Kıbrıs kazteresi)<br />
Mart ve Nisan'da yumuşak,<br />
tüylü, rozet teşkil eden<br />
yaprakları ve beyazdan<br />
pembeye kadar değişen renkli<br />
çiçeklerini taşıyan başakları,<br />
çıplak kayaç yarıklarında ( St.<br />
Hilarion kalesinde) görülür.<br />
Gölgelik yerleri çok sever.<br />
Uzun, ince tohum taşıyan<br />
baklaları, özellikle çiçekleri<br />
kaybolduktan uzun bir müddet<br />
sonra farkedilebilir.
• Silene fraudatrıx<br />
(Alevkaya sinekkapanı)<br />
Pembe ve Beyazın değişik<br />
renk tonlarında çiçkleri ile bu<br />
incecik, narin müchevher, Mart<br />
ve Nisan aylarında açar.<br />
Alevkayasında gölgeli<br />
yamaçlar üzerinde, çoğu defa<br />
servi ağaçları altında, bazen<br />
münferit örnekler ve bazende<br />
büyük guruplar halinde<br />
bulunurlar. 10 cm den fazla<br />
büyümezler. Mevsimden sonra<br />
tohumlarından başka<br />
hiçbirşeyleri kalmaz.
• Dianthus cyprıus<br />
(Kıbrıs karanfili)<br />
Karanfilgiller familyasından<br />
olan bu küçüçük karanfilin<br />
soluk pembe çiçekleri vardır ve<br />
Haziran ayından sonra, yarım<br />
metreden uzun, ince fakat<br />
sağlam gövdeler üzerinde<br />
taşınır. Taç yapraklıdır,<br />
yaprağının ucu sivri, pürüzlü ve<br />
beneklidir. Yüksek ve çıplak<br />
kayalar üzerinde kümeler<br />
halinde yetişirler.(Alevkayası<br />
ve Kantara Kalesi)
• Rosularia cyprıa<br />
(Kıbrıs rozetotu)<br />
Damkoruğugiller<br />
familyasındandır. Krem beyazı,<br />
hafif yapışkan yıldız şeklindeki<br />
çiçekleri ve rozet teşkil eden<br />
etli yaprakları vardır. Kıbrıs<br />
soluk rozetotu ile ayni<br />
özelliklere sahiptir ve onları<br />
birbirlerinden ayırmak oldulkca<br />
zordur. Sadece çiçekleri<br />
büyüdüğünde Kıbrıs<br />
rozetotunun daha geniş, yeşil<br />
çanak yaprakları ile ayırt<br />
edilirler.
• Rosularia pallıdıflora(Kıbrıs<br />
soluk rozetotu)<br />
Damkoruğugiller<br />
familyasındandır. Krem beyazı,<br />
hafif yapışkan yıldız şeklindeki<br />
çiçekleri ve rozet teşkil eden<br />
etli yaprakları vardır. Kıbrıs<br />
rozetotu ile ayni özelliklere<br />
sahiptir ve onları birbirlerinden<br />
ayırmak oldulkca zordur.<br />
Sadece çanak yapraklarının<br />
dar ve soluk yeşil rengi<br />
sayesinde Kıbrıs rozetotundan<br />
ayırt edilir
• Sedum lampusae<br />
(Lapta damkoruğu)<br />
Damkoruğugiller familyasınının<br />
bir başka üyesidir. Çok sayıda<br />
yeşilimsi kahverengi çiçekli etli<br />
yaprakları ile Kayakoruğuna<br />
benzer. Yaprakları dipten çıkar<br />
ve rozet teşkil eder. Genellikle<br />
Kuzey dağ silsilesi boyunca,<br />
kaya yarıkları ve eski<br />
duvarlarda yetişir. Bitkinin bir<br />
ferdi 2 veya daha fazla yıl<br />
yaşayabilir, ancak Haziran -<br />
Ağustos ayları arasında bir<br />
defa çiçek açtıktan sonra ölür.<br />
İsmini eski sahil kasabası<br />
Lambousa'dan almıştır.
• Pimpinella cyprıa<br />
(Kıbrıs taç anasonu)<br />
Küçük beyaz çiçekleri ile bir<br />
başka Maydonozgildir.<br />
Kenarları dişli yaprakçıkları ile<br />
birleşik alt yaprakları ve ekseri<br />
ucu 3 dişli, dar parçalı üst<br />
yaprakları arasındaki<br />
farklılıktan en güzel şekilde<br />
ayırt edilmektedir. 60 cm. den<br />
kısa bir bitkidir. Sent<br />
Hilarion'un zirvesine çıkan<br />
merdiven basamaklarının her<br />
iki yanındaki yamaçlarda<br />
yaygındır ve Kuzey Dağ<br />
Silsilesinin kuzeye bakan diğer<br />
birçok gölgeli yetişme<br />
muhitinde görülmüştür. Nisan<br />
ve Mayıs'ta küçük beyaz<br />
çiçekler açar.
• Limonum albıdum<br />
(Kıbrıs soluk<br />
Ddenizlavantaçiçeği)<br />
Dişotugiller familyasındandır.<br />
Kalın çok yıllık, kazık kökü<br />
kaya yarıklarına bir kama gibi<br />
sokulur ve lavanta mavisi<br />
çiçekli dalları yalınız 20 - 30<br />
cm yükselir. Dipten çıkan<br />
yapaklarının muntazam rozet<br />
şeklinde dizilişi ile diğer<br />
türleriden ayrılmaktadır.<br />
Kıbrısın sahilleri oyunca<br />
bulunmaktadır
• Onosma caespıtosa<br />
(Küme sincarı)<br />
Kısa yapraklı birçok sürgünleri<br />
20-30 cm. yüksekliğinde çiçekli<br />
gövdeleri ile yan yana, birlikte<br />
kümeler oluşturmaktadır.<br />
Çiçeklerinin kapalı bir kangal<br />
gibi dizilmesi bu familyanın tipik<br />
özelliğidir. Çiçekler tabanından<br />
yukarı doğru açıldıkça kangal<br />
düzelmektedir. Böylece<br />
olgunlaşmış çiçekler altın<br />
küpeler gibi aşağı doğru sarkar.<br />
Kırmızı veya mavi çiçekleri<br />
vardır; üç Onosma türünün altın<br />
sarısı ve boru şeklindeki<br />
çiçekleri bir istisna teşkil eder.<br />
Yaprakları, gövdesi ve çanak<br />
yaprakları ince beyaz sert<br />
tüylerle örtülüdür. Mart'tan<br />
Mayıs'a kadar çiçek açar ve<br />
yüksek kaya yarıklarında<br />
bulunabilir.
• Origanum syrıacum (Kıbrıs<br />
beyaz kekiği)<br />
Çok dallanan yarım metreden<br />
yüksek demetler oluşturan<br />
meşhur baharat bitkisinin, bize<br />
has bu variyetesidir. Lapta'da<br />
belirli bir yerde, çayırlı<br />
bağlamalar üzerindeki dar<br />
sınırlar içerisinde yetiştiği<br />
görülmektedir. Dikdörtgen<br />
şeklindeki dört sıralı başaklar<br />
üzerinde sıkıca dizilmiş yeşil<br />
çiçek yaprakların arasından<br />
her defasında birer veya ikişer<br />
ufacık beyaz çiçekleri görünür.<br />
Yaprak altı kuvvetli damarlı ve<br />
çok az tüylüdür. Çeşitli kekik<br />
(Marjoram) türlerinde olduğu<br />
gibi bundanda güzel kokulu bir<br />
yağ elde edilir.
• Salvia venerıs<br />
(Değirmenlik adaçayı)<br />
Her ne kadar çiçeği çay<br />
yapımında kullanımına alışmış<br />
olduğumuz Salvia fruticosa'ya<br />
benzerse de bu baharat bitkisi<br />
ile ortak yanları azdır. Yaprakları<br />
yassı, keçeli, rozet şeklinde,<br />
basık ve yere yakındır. Mart<br />
sonu veya Nisan'da kısa<br />
gövdeleri göründüğünde üstü<br />
soluk mavi, altdudağı beyaz,<br />
soluk-sarı benekli, iki renkli<br />
çiçek taşırlar. Çiçekleri<br />
kokusuzdur. Bize özgü türler<br />
içerisinde belirli bir yere en çok<br />
bağımlı olanlardan biridir.<br />
Yalnız Değirmenlik'in civarında<br />
ayrışmakta olan kumtaşı<br />
tepelerinde veya köyün<br />
kuzeyindeki koyu gri yamaçlar<br />
üzerinde bulunur. Kireçtaşı<br />
üzerinde yetişmez.
• Sideritis cyprıa<br />
(Kıbrıs sivriçayı)<br />
Kuzey Dağ Silsilesinin güney<br />
tarafında yüksek seviyelerde<br />
kireçtaşı yarıklarında büyüyen,<br />
tavşan kulakları gibi, dipten<br />
çıkan gümüşi, yünlü yaprak<br />
kümeleridir. Çiçekleri gövdeleri<br />
üzerindedir. Yalnız ulaşılması<br />
zor ve keçilerden arındırılmış<br />
yerlerde, yarım metre<br />
yükseklikteki sapları ve belirli<br />
aralıklarla dizilmiş, kaseye<br />
benzer çift çiçek yaprakları ile<br />
Haziran'dan Ağustosa kadar<br />
görülebilir. Çiçeklerin kendileri<br />
yalnız pek az süre için çiçek<br />
yaprakların üzerinde gizlice<br />
görünmeyi başarır; sarı olup,<br />
kenar ve üzerlerindeki çikolata<br />
kahverengisi alışılmamış<br />
renkleri bakımından aranıp<br />
bulunmaya değer.
• Phlomis cyprıa<br />
(Sent Hilarion kudüs adaçayı)<br />
Parlak altın renginde, bitişik, sık<br />
bir şekilde dizili, bir biri<br />
arkasına açılan çiçekleri ile çok<br />
dikkati çeken bir bitkidir. Sent<br />
Hilarion'un tepesinde güney<br />
tarafında, Nisan-Haziran<br />
arasında görebilirsiniz. Servili<br />
tepe ve Alsancak'ta da<br />
bulunmaktadır. Ayni türün daha<br />
dar yapraklı bir diğer variyetesi,<br />
yalnız Güneyde volkanik tepe<br />
yamaçları üzerinde yetişir.<br />
Herikisi de Kıbrıs'a özgüdür. Bir<br />
diğer tür, Phlomis<br />
brevibracteata, hem Kuzey<br />
Kıbrıs'ta Kantara civarında ve<br />
hem de Güneyde aynı şekilde<br />
çoğunlukla kireçtaşı üzerinde<br />
yetişir. Phlomis cypria'nın(Sent<br />
Hilarion kudüs-adaçayı) her iki<br />
variyetesinden çiçek tepelerini<br />
çevreleyen çok kısa<br />
çiçekyaprakları ile ayrılmaktadır<br />
.
• Scutellaria cyprıa<br />
(Sibthorp'un kasideotu)<br />
Ballıbabagiller familyasındandır.<br />
Bu türün genellikle "Dudaklı"<br />
çiçeği vardır. Yalnız<br />
dudaklarının altındaki borunun<br />
S kıvrımı ve koyu fesrenkli alt<br />
dudağı ile üzerindeki sarımtırak<br />
büyük leke tamamen bellidir ve<br />
hiçbir yanılgıya meydan vermez.<br />
Özgü türlerinin en yaygın<br />
olanlarından biridir, en yüksek<br />
yamaçlarda ağaç altlarında,<br />
sahile yakın yerlerde çalılar<br />
arasında büyümekte ve Karpaz<br />
yarımadasının tepelerine kadar<br />
uzanaktadır. Çanak yapraklıdır.<br />
Nisan - Mayıs ayları arasında<br />
kırmızı ve sarımtırak lekeli<br />
çiçekler açar
KAYNAKLAR<br />
• http://www.kulturturizm.gov.tr(Kasım 2007)<br />
•<br />
http://tr.wikipedia.org/wiki/<strong>Endemik</strong>_%28b<br />
otanik%29 (Kasım 2007)