INTRO SB.indd - Fen Okulu
INTRO SB.indd - Fen Okulu
INTRO SB.indd - Fen Okulu
Create successful ePaper yourself
Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.
168<br />
Mikroplarla Savafl<br />
Anahtar Kavramlar<br />
mikroorganizma<br />
virüs<br />
antikor<br />
ba¤›fl›kl›k<br />
• Foto¤raftaki afl›s›z erkek çocuk hangi<br />
hastal›¤a yakalanm›fl olabilir?<br />
• Bu hastal›ktan korunmas›nda afl›n›n rolü ne<br />
olabilir?<br />
• Bugüne kadar oldu¤unuz afl›lar› hat›rl›yor<br />
musunuz?<br />
• Niçin afl› oluruz?<br />
Mert okuldan döndüğünde kendini çok hâlsiz hissediyordu. Annesi yemeğini hazırlamıştı<br />
ama Mert’in hiç iştahı yoktu. Yemeğini yiyemedi. Yorgun olduğunu söyleyerek odasına<br />
gidip uyudu. Uyandığında terlemişti. Üstelik ateşi de vardı. Annesi baş ucundaydı. Ateşini<br />
düşürmek için ıslattığı bezi alnına koyuyordu. Vücudunda kırmızı lekeler de oluşmuştu.<br />
Hemen doktora gittiler. Doktor lenf düğümlerindeki şişkinliklere ve vücudundaki k›rm›z›<br />
lekelere bakarak “k›zam›k” teflhisi koydu.<br />
Mert k›zam›k hastal›¤›na nas›l yakalanm›fl olabilir? K›zam›ktan nas›l korunabilirdi?<br />
Niçin hastalan›r›z? Vücudumuz bu hastal›klarla nas›l savafl›r? Bu sorular›n cevaplar›n›<br />
“Dikkat Tehlike!” isimli etkinli¤i yaparak ö¤renelim.
10 . Etkinlik<br />
Sorgulayal›m, Araflt›ral›m<br />
Dikkat Tehlike!<br />
Bunları Yapalım<br />
“Yararl› ve zararl› mikroskobik canl›lar nelerdir?”<br />
“Zararl› mikroskobik canl›lar vücudumuza nas›l girer?”<br />
“Vücudumuz bu canl›lardan kendini hangi yollarla<br />
korur?”<br />
“Ba¤›fl›kl›k nedir?”<br />
Dolafl›m Sistemi<br />
Vücudumuzda Sistemler<br />
Araç-Gereçler<br />
Araç ve Gereç<br />
◆ defter<br />
◆ kalem<br />
◆ farklı kaynaklar<br />
(‹nternet,ansiklopedi...)<br />
• Bu sorular›n cevaplar›n› tahmin edelim.<br />
• Tahminlerimizin do¤ru olup olmad›¤›n› anlamak için farkl› kaynaklardan araflt›rma<br />
yapal›m.<br />
• Araflt›rma sonuçlar›m›z› arkadafllar›m›zla paylaflal›m.<br />
Sonuca Varalım<br />
• Hastaland›¤›m›zda ne gibi flikâyetlerimiz olur? Bu flikâyetlerin sebebi ne olabilir?<br />
• Evlerimizde neden temizlik maddeleri kullan›l›r?<br />
• Siz kendinizi zararl› mikroskobik canl›lardan korumak amac›yla ne yap›yorsunuz?<br />
‹çti¤imiz suda, yedi¤imiz yiyeceklerde, soludu¤umuz havada gözümüzle<br />
göremeyece¤imiz kadar küçük mikroskobik canl›lar bulunabilir. Ç›plak gözle<br />
görülemeyen, tek hücreli mikroskobik canl›lara mikroorganizma ad› verilir. Yo¤urt,<br />
peynir, sirke yap›m›nda; ba¤›rsaklar›m›zdaki B ve K vitamininin oluflmas›nda rol oynayan<br />
yararl› mikroorganizmalar›n yan›nda hastal›k etkeni olan zararl› mikroorganizmalar, yani<br />
mikroplar vard›r.<br />
K›zam›k, çocuk felci, kolera, grip, uçuk, Hepatit B, AIDS, verem gibi birçok hastal›¤›n<br />
sebebi mikroplard›r. Hastal›¤a yol açan zararl› mikroorganizmalar, virüs ve baz›<br />
bakterilerdir. Afla¤›da baz› hastal›klara yol açan mikroorganizmalar›n elektron mikroskobu<br />
ile çekilmifl foto¤raflar› yer almaktad›r.<br />
Kolera bakterisi<br />
AIDS virüsü<br />
(HIV)<br />
Uçuk virüsü K›zam›k virüsü<br />
Verem bakterisi<br />
169
170<br />
12<br />
103. s<br />
Hastal›klara sebep olan virüs ve bakterilerin özelliklerini ve bunlardan korunma<br />
yollar›n› araflt›ral›m.<br />
Araflt›ral›m, Haz›rlanal›m<br />
Virüs ve bakterilerin farklı kaynaklardan bilgilerini ve resimlerini bulalım ve<br />
sebep oldukları hastalıkları araştır›p defterimize listeleyelim. Listemizden bir hastalık<br />
seçerek,<br />
• Hastalığın adı<br />
• Hastalığa sebep olan mikroorganizmanın tanıtımı (resim, kısa bilgi)<br />
• Hastalığın bulaşma yolu<br />
• Hastalıktan korunma yolu<br />
başlıklarını içeren küçük bir “Mikroorganizma Tan›t›m Kart›” hazırlayalım. Sınıf<br />
arkadaşlarımızın hazırladıkları kartlarla kendi kartlarımızı karşılaştıral›m. Benzerlikleri<br />
ve farklılıklarını tartışalım. Hazırladığımız kartları sınıf panosunda sergileyelim.<br />
Virüsler ne canl› ne de cans›zd›r. Beslenme, üreme, hareket gibi<br />
canl›l›k özelliklerini gösteremedikleri için cans›z, kendilerine özgü<br />
bilgileri tafl›yan yap›lar› oldu¤u ve bir baflka canl›n›n hücrelerinde<br />
üreyebildikleri için canl› olarak nitelendirilir. Virüsler yaflamak için<br />
belirli bir canl›n›n belirli bir hücresine yerleflir. ‹nsanlarda AIDS, su<br />
çiçe¤i, çocuk felci, hepatit, grip, k›zam›k; hayvanlarda kuduz, kufl<br />
gribi; bitkilerde ise tütün-mozaik gibi hastal›klara sebep olur.<br />
Bakteriler ise bir hücreli canl›lard›r. Hücre<br />
zar›, sitoplazma ve sitoplazma içinde da¤›lm›fl,<br />
kendine özgü bilgileri tafl›yan yap›lar› vard›r.<br />
Bakterilerin mitokondri ve kloroplast gibi<br />
organelleri bulunmaz. Zararl› bakteriler insanda<br />
üst solunum yollar› enfeksiyonlar›, verem, kolera,<br />
cüzzam gibi hastal›klara sebep olur. Bakterilerin<br />
hepsi hastal›klara yol açmaz. Yararl› bakteriler<br />
Bakteri peynir, yo¤urt, ekmek, sirke vb. yap›m›nda<br />
kullan›l›r.<br />
Vücudumuz Hastalıklarla Nasıl Savaşır?<br />
Niçin hastalan›r›z? Hastal›klardan korunmak ve hastaland›¤›m›zda<br />
iyileflebilmemiz için vücudumuzda neler gerçekleflir?<br />
Her gün yüzlerce mikroorganizma vücudumuzu ziyaret eder.<br />
Zararl› mikroorganizmalar›n hastal›k yapabilmesi için vücudumuzun<br />
do¤al engellerini aflmas› gerekir. Do¤al engeller deri, tükürük, gözyafl›<br />
ve mukustur.<br />
Zararlı mikroorganizmalara karşı vücudumuzu bağışıklık<br />
sistemimiz korur. Bağışıklık sistemi öncelikle mikroorganizmaların<br />
vücudumuza girmelerini önlemeye, vücudumuzun içine giren<br />
mikropları ise bulundukları yerde yutarak yayılmalarını engellemeye<br />
ya da geciktirmeye çalışır.<br />
Ba¤›fl›kl›k sisteminin en önemli savaflç›lar› akyuvarlard›r.<br />
Yandaki flekilde görülen lenf dü¤ümleri vücuda giren zararl›<br />
mikroorganizmalara karfl› bir süzgeç gibi davran›r. Bunlar›n vücuda<br />
yay›lmas›n› engeller.<br />
Virüs<br />
Lenf<br />
dü¤ümleri
Aşı ve Serum<br />
Tıp ve eczacılık alanındaki gelişmeler ve<br />
mikroorganizmalar hakkında edindiğimiz bilgiler<br />
sayesinde bugün geçmişe oranla daha şanslıyız. Bilim<br />
ve teknolojideki gelişmeler sayesinde aşı, serum ve<br />
ilaçlar bol miktarda ve daha ucuza üretilmektedir. Her<br />
geçen gün bağışıklık sağlayıcı ve tedavi edici olan aşı,<br />
serum ve ilaçların çeşitleri artmaktadır.<br />
Afl›, vücudumuzu bu mikroorganizmalara karfl›<br />
güçlendirir. Afl›n›n içinde, hastal›k yapma yetene¤i<br />
olmayan, zay›flat›lm›fl ya da ölü mikroorganizmalar<br />
bulunur. Aşı, virüslerin sebep oldu¤u baz› hastalıklardan<br />
korunmanın etkili bir yoludur. Ancak aşılar bizi bütün<br />
hastalıklara karşı koruyamaz. Hastalandığımızda ise<br />
iyileşmek için serum ve ilaçlar kullanırız.<br />
Mikroplarla Savafl<br />
Vücudumuzda Sistemler<br />
Geçirdi¤imiz baz› hastal›klar ve anne sütünden geçen baz› savunma maddeleri do¤al<br />
ba¤›fl›kl›¤› sa¤lar. Örne¤in, kabakulak hastal›¤›n› bir kere geçirdikten sonra bu hastal›¤a<br />
bir daha yakalanmay›z. Vücudumuza giren mikroorganizmalar do¤al ba¤›fl›kl›k ile<br />
durdurulam›yorsa kazan›lm›fl ba¤›fl›kl›k devreye girer. Kazan›lm›fl ba¤›fl›kl›k bir hastalığın<br />
geçirilmesiyle gelişir ya da d›flar›dan vücuda verilen afl› ve serum destekleriyle sa¤lan›r.<br />
Bunlar› Biliyor muydunuz ?<br />
I. Dünya Savaşı’nın sonlarında patlak veren grip virüslerinin sebep oldu¤u<br />
salgın yüzünden 21 milyon kişinin hayat›n› kaybetti¤ini biliyor muydunuz? 1347-<br />
1348 yılları arasında 130.000 olan Venedik nüfusunun veba bakterisinin sebep<br />
oldu¤u salg›n sonras›nda 70.000’e düştüğüne inanabiliyor musunuz? Kara ölüm<br />
adını verdikleri veba o yıllarda, Asya ve Avrupa’da çok geniş alanlara ulaşmıştı.<br />
Salgınların sebep olduğu ölümlerin tek acımasız örneği veba değildir. Yak›n<br />
zamanda ülkemizi ve dünyadaki birçok ülkeyi etkisi alt›na alan kufl gribi virüsünün<br />
sebep oldu¤u salg›n, ölümlere yol açm›flt›r.<br />
Serum, hastaland›¤›m›zda mikroplarla<br />
mücadele etmemize yard›mc› olan ve ba¤›fl›kl›¤›m›z›<br />
destekleyen bir s›v›d›r. Mikroorganizmalar›n<br />
sebep oldu¤u baz› hastal›klara ve<br />
zehirlenmelere karfl› kullan›lmaktad›r. Afl›lar<br />
hastalanmadan önce önlem amaçl›, serum<br />
ve ilaçlar ise hastaland›¤›m›zda tedavi amaçl›<br />
kullan›l›r.<br />
171
172<br />
Afla¤›da bizim için hastal›klarla savaflan bilim insanlar›n›n yapt›klar› araflt›rmalardan<br />
baz›lar› verilmifltir. Bilim insanlar›n› ve yapt›klar› çal›flmalar› okuyal›m.<br />
1796<br />
Edward Jenner<br />
(Edv›rt Jener)<br />
çiçek afl›s›n›<br />
buldu.<br />
11. Etkinlik<br />
Sorgulayal›m, Araflt›ral›m<br />
1870-1886<br />
Louis Pasteur<br />
(Lui Pastör)<br />
kuduz afl›s›n›<br />
buldu.<br />
1877<br />
Robert Koch<br />
(Rab›rt Koh)<br />
bakterileri<br />
tan›mlad›.<br />
Her evde, farkl› hastal›klar›n tedavisi için birçok ilaç bulunur. Evimizde kimler ilaç<br />
kullan›yor? Bu ilaçlar› do¤ru kullan›yorlar m›? ‹laçlar›n do¤ru kullan›m› hakk›nda bilgi<br />
edinmek için “‹laçlar› Nas›l Kullanmal›y›z?” etkinli¤ini yapal›m.<br />
‹laçlar› Nas›l Kullanmal›y›z?<br />
Araflt›rma Sorusu: ‹laç kullan›rken nelere dikkat etmeliyiz?<br />
Bunları Yapalım<br />
• ‹laçlar›n do¤ru kullan›m› ve bunun önemi hakk›nda çevremizdeki insanlar›<br />
bilgilendirmek amac›yla bir gazete haberi haz›rlayal›m. Bu haberde afla¤›daki sorular›n<br />
cevaplar›n›n bulunmas›na dikkat edelim.<br />
- Bilinçsiz ilaç kullan›m›n›n sa¤l›¤›m›za etkileri nelerdir?<br />
- Do¤ru ilaç kullan›m› nas›l olmal›d›r?<br />
- Çevremizdeki insanlar› do¤ru ilaç kullan›m› konusunda bilgilendirmek için neler<br />
yapabiliriz?<br />
• Çevremizde, ilaçlar› do¤ru kullanma al›flkanl›¤›na sahip kifliler varsa, onlarla röportaj<br />
yaparak bu al›flkanl›¤› nas›l edindiklerine dair bilgi alal›m. Bu bilgileri haz›rlad›¤›m›z<br />
gazete haberinde kullanal›m.<br />
Sonuca Varalım<br />
• Haz›rlad›¤›m›z bu haberi s›n›f ve okul<br />
panosunda sergileyelim.<br />
• Edindi¤imiz bilgileri yak›n çevremizdeki<br />
kiflilerle paylaflal›m. Onlar› bilinçsiz ilaç<br />
kullan›m›n›n olumsuz yönleri hakk›nda<br />
bilgilendirelim.<br />
DOKTORUN ÖNER‹S‹ DIŞINDA<br />
ANT‹B‹YOT‹K KULLANMAK B‹ZE VE<br />
ÇEVREM‹ZE ZARAR VER‹R !<br />
1900’ler<br />
Beijrinek<br />
(Bayernik)<br />
ve di¤er<br />
araflt›rmac›lar<br />
virüsleri keflfetti.<br />
1928<br />
Alexander<br />
Fleming<br />
(Aleksand›r<br />
Fileming)<br />
penisilini buldu.<br />
1955<br />
Jonas Salk<br />
(Conas Salk)<br />
çocuk felci<br />
afl›s›n› buldu.
13<br />
104. s<br />
14<br />
105. s<br />
Hastal›klar› tedavi etmek amac›yla kullan›lan ilaçlar, bilinçsiz kullan›ld›¤›nda hastal›klar›<br />
iyilefltirmek yerine sa¤l›¤›m›za zarar verebilir. Bu sebeple ilaç kullan›rken afla¤›da belirtilen<br />
noktalara dikkat edelim:<br />
• ‹laçları doktor tavsiyesi ile kullanal›m!<br />
• ‹laçları doktorun önerdi¤i miktarda ve sürede kullanal›m.<br />
• Son kullanma tarihi geçen ilaçları imha edelim!<br />
• ‹laçlar› çocukların ulaşamayacağı yerde muhafaza edelim!<br />
Hastal›klara ve etkenlerine göre kullanaca¤›m›z ilaçlar de¤iflir. Antibiyotikler yaln›zca<br />
bakterilere karfl› etkilidir. Verem, kolera, zatürre, idrar yolu iltihab› gibi bakterilerin yol<br />
açt›¤› hastal›klar›n tedavisinde kullan›l›r. Grip, so¤uk alg›nl›¤› gibi virüslerin sebep oldu¤u<br />
hastal›klarda antibiyotik kullan›lmaz. Antibiyotiklerin doktorun tavsiye ettiği sürede, uygun<br />
miktarda kullanılması ve zamanında alınması gerekir.<br />
Bunlar› Biliyor muydunuz ??<br />
Niçin Anne Sütü?<br />
Bebeğin beslenmesinde en önemli gıda anne sütüdür. Bebeğe<br />
ilk dört-altı ay sadece anne sütü verilmelidir. Anne, bebe¤ini 1,5-<br />
2 yafl›na kadar ek g›dalarla beslerken emzirmeye de devam<br />
edebilir. Anne sütü mikropların hastalık yapıcı etkisini önlemeye<br />
yard›mc› olur. Anne sütü ile beslenen bebeklerde kans›zl›k,<br />
geliflim bozuklu¤u ve ba¤›rsak hastal›klar› vb. daha az görülür.<br />
Kendimizi De¤erlendirelim<br />
1. Zeynep ile Ayfle hastalanm›fllar ve doktora gitmifllerdir. Zeynep su çiçe¤ine, Ayfle<br />
üst solunum yollar› enfeksiyonuna yakalanm›flt›r. Zeynep ve Ayfle’nin hastal›¤› ile<br />
ilgili afla¤›daki sorular› defterimize cevaplayal›m.<br />
a. Su çiçe¤i ve üst solunum yollar› enfeksiyonuna hangi mikroorganizmalar sebep<br />
olur?<br />
b. Zeynep hastal›¤›ndan korunmak için ne yapmal›yd›? Neden?<br />
c. Ayfle hastal›¤›n›n tedavisi için hangi teknolojik geliflmelerden yararlanmal›d›r?<br />
Neden?<br />
ç. Zeynep bakterilerin zararl› oldu¤unu söylüyor. Söyledi¤i do¤ru mu? Aç›klay›n›z.<br />
d. Virüs ve bakterilerin özelliklerini karfl›laflt›r›n›z.<br />
e. Virüsler veya bakterilerin sebep oldu¤u hastal›klar nelerdir?<br />
173