Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Araştırmalarının</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Planlamasında</s<strong>tr</strong>ong> Dikkat Edilecek Hususlar<br />
liği, s<strong>tr</strong>eptozotosin ile diyabetik sıçan oluşturmak gibi. Etiyolojisi<br />
bilinen hastalıklarda faydalı olmakla birlikte, hastalık birçok<br />
nedene ya da bilinmeyen faktörlere bağlı ise hayvanlarda bu tür<br />
hastalıkları taklit etmek zor olabilmektedir.<br />
• Spontan model: Genetik olarak kendiliğinden oluşan ve insanlardaki<br />
hastalığa benzer mekanizmalar gelişen modeldir. Örneğin,<br />
spontan diabetik kemirgen modellerindeki patoloji ve belirtiler<br />
insanlara benzer.<br />
• Negatif model: Belirli bir hastalığın kesinlikle gelişmediği hayvan<br />
türü, ırkı veya soylarıdır. Örneğin, tavşanda gonokok infeksiyonu<br />
gelişmez.<br />
• Olası modeller (Orphan modeller); Bazı hastalıklar öncelikle<br />
hayvanlarda tanımlanmış, daha sonra insanlarda benzeri tanımlanabilir<br />
amacı ile çalışılan modellerdir. Örneğin, marek ve deli<br />
dana hastalığı gibi. Eğer benzer bir hastalık insanlarda görülürse<br />
model adapte edilir.<br />
Araştırmanın planlamasında hangi modelin mümkün ve gerçekçi<br />
olduğu belirlenmelidir. Spesifik araştırma modellerini inceleyen<br />
çok sayıda kitap ve geniş bir hayvan modeli listesi vardır.<br />
Uygun bir model bulunmadığı zaman yeni bir modelin geliştirilmesi<br />
gerekebilir; ancak, yeni bir model geliştirmek oldukça zaman<br />
alıcı bir süreçtir.<br />
b) <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> türünün belirlenmesi için daha önce benzeri yapılan<br />
çalışmalar incelenmeli, literatür araştırması yapılmalıdır.<br />
Birçok araştırmacı hayvan seçimini daha önce yapılan benzer<br />
araştırmalarda kullanılmış hayvan türüne göre yapar. Daha önce<br />
elde edilen verilerle karşılaştırma yapmayı olanaklı kılan geniş<br />
veritabanları bulunması hayvan türünün belirlenmesinde avantaj<br />
sağlayacaktır. Özellikle fare ve sıçan gibi sık ve çok kullanılan<br />
laboratuvar hayvanları bu açıdan kolaylık sağlamaktadır. Ancak<br />
araştırmalarda kullanılan hayvan türü mevcut koşullarda bulunmayabilir<br />
veya temin edilse bile laboratuvar koşulları uygun<br />
olmayabilir. Bundan dolayı benzer hayvan modelinin diğer hayvan<br />
türlerinde uygun olup olmayacağı araştırılmalıdır. Çalışmalar<br />
için en uygun hayvanın seçiminin önemi ile ilgili en iyi örnek<br />
vasküler restenoz (damarın tekrar daralması) çalışmalarıdır. Domuz<br />
ve maymunda anjiyoplasti sonrası “restenoz” ile ilgili sonuçlar,<br />
küçük hayvanlardan elde edilen verilere kıyasla insandakine<br />
daha yakındır.<br />
c) Çalışmada kullanılacak gereçler için lojistik desteğin listesi<br />
hazırlanmalıdır.<br />
– <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> barınakları<br />
Barındırma; hayvanın gönencini, araştırma sonuçlarının kalitesini,<br />
personelin güvenliğini ve sağlığını etkiler. Günümüzde laboratuvar<br />
hayvanı üretimi yapan birçok kuruluşta, bazı hususlara<br />
gereksinim duyulmayabilir, ancak araştırmacının mevcut barınma<br />
ve bakım koşullarını bilmesi fayda sağlayacaktır. Unutulmamalıdır<br />
ki, hayvan üretim tesisleri optimum kalitenin altında olsa<br />
dahi, iyi eğitilmiş ve motive personelin hayvanların yaşam koşullarında<br />
yüksek kalite sağladığı bilinmektedir.<br />
Kafesler; hayvanların kaçmasına engel olacak şekilde muhafazalı<br />
ve boyutları türe uygun olmalıdır. <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>ın türüne ve yaşına<br />
göre rahat edeceği kafes alanı ve yüksekliği sağlamak zorunluluktur.<br />
Kafes içi değişiklikler hayvanların fizyolojik, metabolik işlevlerini<br />
değiştirebilir, hastalıklara duyarlılaştırabilir. Dolaysıyla,<br />
araştırmacı hayvanlarını kafeslerken; tür, suş, yavrulama, bireysel<br />
özellikler (cinsiyet, yaş, davranış, sağlık.), sosyal formu (tek<br />
veya grup şeklinde barındırma), barınacak alanın zenginliği gibi<br />
faktörlere dikkat etmelidir.<br />
Farklı bir merkezden veya kaynağı bilinmeyen bir üretim yerinden<br />
getirilen hayvanların, hastalık taşıyıp taşımadığı incelenmelidir.<br />
Bu amaçla araştırma yapılacak alanda hayvanların gözet-<br />
3<br />
| Journal of Clinical and Analytical Medicine<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Araştırmalarının</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Planlamasında</s<strong>tr</strong>ong> Dikkat Edilecek Hususlar<br />
lenmesine olanak sağlayacak karantina alanı bulunmalıdır.<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>ın bulunduğu ortamda hijyenik koşullar, havalandırma,<br />
ısı, nisbî nem, gürültü, ışık gibi barınma faktörleri türlere özgüleştirilmiş<br />
olmalıdır. Bu koşullara uygun davranılmadığı takdirde<br />
hem hayvanların sağlığı bozulacak, hem de deney sonuçları farklı<br />
olacaktır. Örneğin, havalandırma ve ısıtma sorunları ile hayvanlarda<br />
ciddi akciğer problemleri ortaya çıkabilir. Ayrıca farklı<br />
yerlerde yapılan benzer çalışma sonuçları da farklı olacaktır.<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>ların genellikle 30ºC ‘nin yukarısında ve 5 ºC nin altındaki<br />
sıcaklığa koruyucu mekanizmalar olmaksızın maruz kalması<br />
klinik etkiler yapabilir ve hayatı tehdit edebilir. <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>lar davranışsal,<br />
fizyolojik ve morfolojik mekanizmalarla bu sapmalara<br />
uyum sağlayabilir. Fakat böyle adaptasyonlar zaman alır ve performansı<br />
etkileyebildiği gibi sonucu da değiştirebilir. Sıcaklık değişimleri<br />
hayvanların; ilaca yanıtını, infeksiyonlara olan duyarlılıklarını,<br />
üremesini, yem ve su tüketimini, büyümesini, hematolojik<br />
parame<strong>tr</strong>elerini,..değiştirir.<br />
Laboratuvar hayvanlarının çoğu albino oldukları için, aşırı ışık<br />
katarakt ve s<strong>tr</strong>es gelişmesine neden olabilir. Bu nedenle, albino<br />
hayvanların bulunduğu odaların ışıkları çok parlak olmamalıdır.<br />
Dikkat edilmesi gereken önemli koşullardan biri de hayvanların<br />
bulunduğu odalarda gürültü 85 dB’den düşük olmalıdır. Özellikle<br />
gebe ve yeni doğurmuş hayvanlar, gürültüden rahatsız olup yavrularına<br />
zarar verebilirler. Ayrıca gürültünün oluşturacağı s<strong>tr</strong>es<br />
faktörleri de deney sonuçlarını olumsuz etkileyebilir. Örneğin,<br />
sürekli s<strong>tr</strong>es altında kalan sıçanlarda böbreküstü bezi hiperplazisi<br />
saptanmıştır.<br />
İnsan, diğer türler, kafes içindeki türdeşler, koku, zemindeki materyaller<br />
gibi faktörler hayvanın durumunu etkiler. Bundan dolayı<br />
çevresel faktörler standart hale getirilmeli ve sabit tutulmalıdır.<br />
– Teknisyenler<br />
Teknisyenler deneysel bölümün konforlu, etkin gerçekleşmesinde<br />
önemli rol oynayan personellerdir. Bu kişilerin görevleri; hayvanlara<br />
karşı iyi davranma, kuralına uygun tutma, operasyona<br />
hazırlama, ilaç uygulama, vücut sıvılarını toplama, davranışlarını<br />
inceleme, anestezi uygulama, aseptik bir operasyona yardımcı<br />
olma gibi tanımlanmıştır. Örneğin, bir teknisyen herhangi bir<br />
ilaç uygulamadan önce; hayvanın ve ilacın doğruluğunu, ilacın<br />
dozunu, uygulama yolu ve zamanının doğruluğunu ve ilacın son<br />
kullanma tarihini kon<strong>tr</strong>ol etmelidir. Bunlardan kaynaklanacak bir<br />
hata hayvana zarar verebilir, yanlış sonuca neden olabilir. Eğer<br />
araştırmacı bu uygulamaları kendi yapacaksa kon<strong>tr</strong>olleri benzer<br />
şekilde yapmalıdır.<br />
– Maliyet<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>ın boyutları küçüldükçe bakım ve satın alma maliyeti az<br />
olmaktadır. Operasyondan sonra hayvan uzun süre yaşatılacaksa<br />
bakım masrafları da yüksek olacaktır. Projeler hazırlanırken<br />
bu unsurlar göz önünde tutularak, maliyet hesaplamaları yapılmalıdır.<br />
– Beslenme<br />
Deney hayvanı seçerken; beslenme özellikleri iyi bilinen ve dengeli<br />
beslenmeleri için ticari yem bulunabilecek hayvanların seçilmesi<br />
tavsiye edilmektedir. Kaliteli yem ve içme suyu temin edilmelidir.<br />
Nadir bulunan türler seçildiği zaman beslenme problem<br />
yaratabilir.<br />
– <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> temini<br />
Araştırmayı planlarken hayvan temininde harcanacak süre göz<br />
önüne alınmalıdır. Bu süre hayvanın niteliği ve sayısı ile değişmektedir.<br />
Bazı türleri (maymun gibi) veya özellikli hayvanları<br />
(<strong>tr</strong>angenik, SPF hayvanlar gibi) mevcut koşullarda bulmak zor<br />
olabilir. Ülkemizde fare, sıçan, tavşan ve kobay gibi yaygın ve<br />
konvansiyonel olarak yetiştirilen hayvanların temininde genel-<br />
Journal of Clinical and Analytical Medicine 7