Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
Deneysel Hayvan Araştırmalarının Planlamasında ... - jcam.com.tr
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Araştırmalarının</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Planlamasında</s<strong>tr</strong>ong> Dikkat Edilecek Hususlar<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Araştırmalarının</s<strong>tr</strong>ong> <s<strong>tr</strong>ong>Planlamasında</s<strong>tr</strong>ong> Dikkat Edilecek Hususlar<br />
dir. Örneğin, deneyde bir hayvan kullanılacaksa; hayvanın kökesaca açıklamak gerekirse;<br />
ni, türü-soyu, genetik ve mikrobiyolojik özellikleri (nomenklatür), Reduction: <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> sayısının azaltılmasıdır. Bu da araştırmalar-<br />
yaş, cinsiyet, vücut ağırlığı, barındırılması, beslenme şekli, madda en az sayıda hayvan kullanarak, en iyi sonuca varma ilkesini<br />
de uygulama yöntemi ve zamanı, biyolojik örneklerin alınma şek- ifade eder. Ancak çok az sayıda hayvanın kullanılması da uygun<br />
li ve zamanı, işlemden geçirilmesi, saklanması, model uygulan- değildir. Bundan dolayı hayvan sayısını belirlemekte kullanılan<br />
mışsa tekniği, anestezi, cerrahi ve ötenazi yöntemleri gibi konu- istatistiksel yöntemler için bu alanda uzmana danışmak gerelar<br />
eksiksiz belirtilmelidir. İstatistiksel yöntemler açıklanmalıdır. kir. Ön çalışma yapmak da hayvan sayısının belirlenmesine kat-<br />
• Hipotez: Beklenen sonuçların öngörülmesi, ifade edilmesidir. kı sağlayacaktır.<br />
Diğer bir şekilde, deneyinizle ne olacağını düşünüyorsunuz? Hi- Refinement: Araştırmada kullanılacak hayvanların yaşamlarıpotez<br />
istatistiksel olarak test edilebilir olmalıdır.<br />
nı uygun koşullarda sürdürmelerine izin verilmesidir. <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong>la-<br />
• Açıklama: Bu bölümde hipotez ile ne düşünüldüğü açıklanmarın doğumlarından, deneylerde kullanımlarının sonlandırılmasılıdır.na<br />
kadar geçen süreçte gönençlerini artırmak ve sağlamaktır.<br />
Tüm bölümler, konu dışından bir yabancı tarafından okunduğu İnsanlarda ağrıya neden olan işlemlerin, diğer omurgalılarda da<br />
zaman dahi anlaşılabilir olmalıdır.<br />
ağrıya neden olabileceği araştırmacılar tarafından bilinmeli ve<br />
unutulmamalıdır. Bundan dolayı hayvanlarda minimum düzeyde<br />
ağrı duyumsaması sağlanmalıdır.<br />
Replacement: Yerine başka bir şey koyma anlamına gelir. Mümkünse<br />
omurgalı hayvanlar yerine başka şeylerin kullanılması tercih<br />
edilmelidir (bkz, alternatif modeller). Araştırmalar planlanırken<br />
filogenetik sınıflandırmada daha yüksekte yer alan hayvanlar<br />
yerine daha aşağıdaki hayvanlar seçilmelidir.<br />
Responsibility: Bu ilke kısaca kişisel sorumluluğunun arttırılmasını<br />
öngörmektedir.<br />
3. Yeterlilik:<br />
Deney hayvanları ile araştırma yapacak sorumlu kişilerin bu<br />
alanda yeterli teorik ve uygulamalı eğitim almış olmaları gerekir.<br />
Bu kişiler; yasalar, etik, ilgili hayvanlarının bakım ve biyolojisini,<br />
gönençlerini (refah) ve fizyolojik ihtiyaçlarını, tutma yöntemlerini,<br />
temel uygulamalar ve ötenazi, hastalık, s<strong>tr</strong>es ve diğer<br />
olumsuz durumları bilme, anestezi, analjezi, temel cerrahi prensipler<br />
ve deney güvenliği gibi temel bilgi ve becerilere sahip olmalıdır.<br />
Birçok ülkede hayvan kullanımı ile ilgili yasal düzenlemeler,<br />
hükümetin kon<strong>tr</strong>olü altında yetkili kurumları tarafından yürürlüğe<br />
konup uygulanmaktadır.<br />
4. Alternatif yöntemler:<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> araştırma planlanırken ilk önce canlı hayvan kullanmak<br />
gerekliliği dikkatlice düşünülmelidir. Bir hayvan kullanılacaksa,<br />
mümkünse omurgalı hayvanlar yerine alternatif yöntemler tercih<br />
edilmelidir. Eğer canlı hayvan kullanılacaksa amacı bilimsel<br />
gerekçelerle açıklanmalıdır. Örneğin;<br />
• İncelenen süreçlerin karmaşıklığı nedeniyle daha basit sistemlerde<br />
oluşturulması ve model kurulmasının olanaksızlığı,<br />
• İncelenecek sistemin, canlı olmayan modellerde taklit edilebilmesi<br />
için yeterli bilgi birikiminin olmadığı,<br />
• Preklinik çalışmalarda, insan üzerinde denenmeden önce canlı<br />
hayvan üzerinde deney yapmanın zorunluluğu,<br />
• Ve diğer sebepler gibi açıklamalar yapılmalıdır.<br />
Alternatif yöntemleri kısaca ifade etmek gerekirse; hayvan deneylerinin<br />
yerine geçen, kullanılacak hayvan sayısını azaltan,<br />
hayvanların acısını azaltacak veya hayvanların gönencini artıracak<br />
uygulamalar olarak ifade edilmektedir. Örneğin; doku ve<br />
organ kültürleri, omurgasız hayvanların kullanılması, embriyonlu<br />
yumurtanın kullanılması, bir hücrelilerin kullanılması, bilgisayar<br />
ve veri bankalarının kullanılması, matematiksel yöntemler, gönüllü<br />
insan kullanımı ve epidemiyolojik çalışmalar, eğitimde yapay<br />
modellerin ve filmlerin kullanılması gibi.<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Deneysel</s<strong>tr</strong>ong> araştırmalarda hayvanlara alternatiflerin aranmasında<br />
Russell ve Burch tarafından tanımlanan 3R kuralı önemli katkı<br />
sağlamıştır. Bu üç ilkenin yanı sıra The International Foundation<br />
for Ethical Research (IFER) 1985 yılında hem hayvanlarda<br />
hem de insanlarda yapılacak araştırmalarda “Sorumluluk” ilkesini<br />
oluşturarak ilkeleri 4R biçiminde geliştirmiştir. Böylelikle<br />
bir araştırmacı deneysel araştırmasını planlarken 4R kuralına<br />
uymalıdır.<br />
‘‘4R’’ kuralı: İngilizce kelimeler olan; reduction, refinement, replacement<br />
ve responsibility kelimelerinin baş harfleridir. Bu kurallar<br />
hem hayvanların sağlığının korunması hem de bilimsel çalışmaların<br />
kalitesinin yükseltilmesini amaçlamaktadır. Sırasıyla kı-<br />
6 Journal of Clinical and Analytical Medicine<br />
2 | Journal of Clinical and Analytical Medicine<br />
5.<s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> seçimi<br />
Deney materyalleri, araştırılacak konunun veya problemin en<br />
basit şekilde çözülebilmesine olanak verecek şekilde seçilmeli,<br />
yasal ve etik yönleri incelenmelidir. Günümüzde basit omurgalı<br />
hayvanlardan gelişmiş memeli hayvanlara kadar birçok hayvan<br />
türü deney materyali (denek) olarak kullanılmaktadır. Ancak,<br />
omurgasızların kullanımı oldukça sınırlı düzeylerde kalmaktadır.<br />
Son yıllarda bazı ilkel omurgalıların kullanımında artışlar olsa da,<br />
anatomik ve biyolojik fonksiyonları insana benzerliklerinden dolayı<br />
halen en fazla tercih edilenler memeli türleridir. Kullanımda<br />
üst grupları oluşturanları sınıflandırırsak, Dünya genelinde en<br />
fazla kullanılan deney hayvanlarının; sıçan, fare, balık ve tavşan,<br />
orta düzeyde kullanılanların ise domuz, kobay, hamster ve maymun<br />
olduğunu görürüz. Özellikle sıçan ve fare gibi küçük hayvanlar;<br />
yaşam sürelerinin kısalığı, kolay manipüle edilmeleri ve üretim<br />
kolaylığı gibi avantajlarından dolayı sık tercih edilirler. Bir<br />
dönem bazı alanlarda çok kullanılan kedi ve köpeklerin, yasalar<br />
gereği deneysel amaçlı kullanımı sınırlanmıştır. Bu hayvanlar, bu<br />
amaçla üretilmiş merkezlerde olmaları koşuluyla, deneye alınmalarına<br />
izin verilmektedir.<br />
Seçilecek hayvan hakkında bir karar verebilmek için aşağıdaki<br />
noktaları göz önünde bulundurmak gerekmektedir:<br />
a) Uygun bir hayvan seçmek için araştırmacı ilk önce ihtiyaç duyulan<br />
hayvan modelini belirlemelidir.<br />
<s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> Modeli; normal biyoloji ya da davranışların çalışılabileceği,<br />
kendiliğinden ya da indüklenmiş bir patolojik durumun<br />
araştırılabileceği ve biyolojik işlev yönünden insan ya da diğer<br />
hayvan türlerine benzerlik gösteren hayvanların kullanıldığı model<br />
olarak tanımlanır. <s<strong>tr</strong>ong>Hayvan</s<strong>tr</strong>ong> modelleri her zaman gerçek durumu<br />
(hastalık, biyolojik gibi) tam olarak yansıtmaz, sadece yaklaşık<br />
bir sonuç-fikir verir. Diğer bir deyişle geniş anlamda, deneysel<br />
bilim yaklaşık bilgi edinme çalışmalarıdır.<br />
Bu modeller şunlardır:<br />
• İndüklenmiş model: Cerrahi ya da çeşitli ajanlarla hayvanlarda,<br />
hedef organizmada görülenlere benzer hastalık veya bozukluk<br />
oluşturulmasıdır. En fazla kullanılan modeldir. Örneğin, <strong>tr</strong>ansgenik<br />
fare üretimi, karbon te<strong>tr</strong>aklorür (CCl4) ile karaciğer yetmez-