0063-Qezneliler devleti tarixi(8.806KB). - Turuz.info
0063-Qezneliler devleti tarixi(8.806KB). - Turuz.info
0063-Qezneliler devleti tarixi(8.806KB). - Turuz.info
You also want an ePaper? Increase the reach of your titles
YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.
h<br />
,rf+ ;<br />
ri !<br />
if ,', ';,1',<br />
., r, l..i-.<br />
14!<br />
rli:il ,<br />
L:f i.<br />
,t r.<br />
b- . l<br />
Wlj ,*4/<br />
:;r:' ,<br />
,;ii.<br />
'li;:<br />
;::;i::i'<br />
j'i*.!r<br />
ftt<br />
'i ,,<br />
lli<br />
" :11!1<br />
lt$l:<br />
\iat:lt<br />
'r'!tl.<br />
."'!<br />
't:,<br />
.<br />
.:1,<br />
:1l)<br />
,,1.,,<br />
$i<br />
it<br />
&<br />
ATATURK KULTUR, DIL vE TARTH vUrsnr'KURUMU<br />
TURK TARII{ KURUMU YAYINLARI<br />
XXIV. Dizi - Sa. 11 t:<br />
ri,:<br />
t;<br />
GAZI\ELILER DEVL<br />
TARiHi<br />
Prof. Dr. IIRDOeAI\ MERCIL<br />
1,( \Y<br />
t:<br />
.,;]<br />
ii<br />
b,'<br />
n"<br />
&.<br />
.*,p<br />
tir<br />
'i';<br />
I<br />
1Et.<br />
&s*nn<br />
ffii<br />
tr.'<br />
rffi,<br />
.r1 rok.<br />
'Ib<br />
i' ' !w.<br />
'{t<br />
. .""$t<br />
,.r s<br />
'!:<br />
1'URK TAITlII KURUMU BASIMBVI_jlXKARA<br />
i<br />
#1<br />
,1<br />
l9B9 4t;<br />
'!,:i<br />
'A<br />
:<br />
' 'tl
GAZNBLILER DEVLETI TARIHI
ATATURK KULTUR, DIL VE TARIH<br />
TURK TARiH KURUMU<br />
XXIV. Dizi - Sa. ll<br />
't''r-l'Ul<br />
*rfla;-t^o.>;5a<br />
YUI(SEK KURUMU<br />
YAYINLARI<br />
GAZI\ELILER DEVLETI<br />
TARIHI<br />
Prof. Dr. ERDOeAN MERqIL<br />
TURK TANIH KURUMU BASIMEYI_ANKARA<br />
I9B9
lsllN 975 . 16 - 0189 - 4<br />
IqINDEKIr,nn<br />
- ONsoz<br />
_ GAZNELILER DF]YLETI'NIN KURULU9 DEVRI<br />
Alptegin ve Gazne $ehrini Ele Gegirmesi ..... 1.5<br />
Dbir lshak lbrihinr'in lliiliiirrrtlurhfr .... 5-(r<br />
I3ilgetcgin'in I{iikiimdarhfr . ... 6<br />
Riiritcgiu'in Iliikiimdarhgr .. . . 6-7<br />
* SEBUKTUGIN'IN IIUKUT{DARLTEI 7.T2<br />
- SULTAN r\rAttMOD ... l3-5r<br />
IX.X<br />
Scbiikt,'girr'in llirrrlistau Sr:li'rlt'r'i tt-q<br />
Sr.biiktr:girr vt' Sirnini l)cvL:ti 9-12<br />
lsniil'iu I{iikiimdarhfr vc ]llahrnird'uu Gaznclilc,r'lahtur:r Geqrnesi 12.13<br />
Mahmid'un Dofurnu ve Genqli[i ....... 13'14<br />
Srrltan Mahrnfid'un Sirminiler ile Nlinasebt:ti ... ....... 14'j6<br />
Sistin Sel'cri .... 16<br />
_ }IIND SEIIERLERI ....<br />
Birinci I{ind Seferi .<br />
lkinci )) ')<br />
Ugiincii " "<br />
Diirdiincii " "<br />
Beginci ))<br />
"<br />
Altrncr " ')<br />
r eolncl<br />
Sekizinci "<br />
)'<br />
t7 7'<br />
Dokuzuncu<br />
Onurtcu tt tt<br />
I'<br />
Onbirinci "<br />
Onikinci "<br />
Oniigiincii "<br />
Ondiirdiincii "<br />
Onbeginci<br />
"<br />
'r<br />
"<br />
)' Onaltrncr "<br />
"<br />
77<br />
Ouyediuci )' ')<br />
t- j<br />
16-28<br />
L7<br />
t7<br />
1?.r8<br />
18.r9<br />
l9<br />
19-20<br />
20<br />
20-21<br />
2t-22<br />
22<br />
22<br />
22-23<br />
24-25<br />
25<br />
25.26<br />
26-27<br />
or oo
vr IqNDEKILER<br />
* SULTAN MAHMOD DEVRININ OTnTI OLAYLARI<br />
Sietdn'rn Zabtr<br />
$ehzide Ism6il b.Nfrh'un simnni Devleti'ni Diriltme Tegebrriisii .<br />
Sultin Mahm0d ve Karahanhlar ..<br />
Iliirczrn'in Zabtr<br />
Sultan Mahm0d ve O$uzlar<br />
Grir Biilgesinin Zabtr<br />
Kusd6r Biilgesinin ftaat Altrna Ahnmasr<br />
Garcist6n'rn Zabtr<br />
NiEAb0r $ehrinde KrtLk .<br />
Sultan llahmrfid ve Ziyiriler<br />
Sultan Mahm0d ve Biivcyhilcr ....<br />
Sultan l\Iahm0d'un Afgantar,a Karqr Seferleri ...<br />
Sultan }lahmid ve Mekrin H6kimleri<br />
Sultan Mahmffd'un Dini Cephesi .....<br />
Abbasi Halifeleri ile Miinasebetler .<br />
Sultan Mahmid. ve Hacc<br />
Sultan Mahmtd'un Oliimii ve $aheiycti<br />
-SULTAN<br />
}IUHAMMED B. MAHMOD DEVRI ..,.<br />
Mes'fid'un Tahtr Ele Gegirmek lqin yaptr[r Hazrrhklar<br />
_ SULTAN MES'UD<br />
Yaptrfir llk lqler<br />
sultan Mes'fid'un Gazne'ye Germesi ve Buradaki Faaliyetleri . .<br />
Debfieiye Savagr<br />
Batrdaki Olaylar<br />
H6rezmqdh Harun'un letiklAlini IlAn Etmesi<br />
Harun'un Oldiirtilmesi<br />
Ahmed Yrnaltegin'in fsyanr .<br />
KirmAn'rn Elden Qrkmasr ...<br />
Sultan Mee'0d'un Tiirkmenlere l(argr Harekete Gegmesi<br />
Sultanorn Dihistin ve Taberietin Seferi<br />
Gaznclilcr'in Neei Yenilgiei . . .<br />
Srrltrur Mcs'rld'un Tiirkurculcrc Karil Ttrtlbirl:r Alurusr<br />
A-lAiiddevle Muhammed Kakuyi'nin Isyanla' vc Batr'daki olaylar<br />
Selguklular'rn Harekete Gegmesi vc Ahnan Tedbirler<br />
Sultan }{es'rfd'un Ilansi Kalesione Seferi<br />
Gazrcliler'in TalhAb Bozgunu<br />
Selg'kh1ur'* NigAbfir'u l9g6li .<br />
Biiritegin Uzerine Sefer .<br />
Ulya - 6bAd Savagr<br />
28.51<br />
28-29<br />
29-31<br />
3r-36<br />
36-37<br />
37-s9<br />
39<br />
40<br />
40<br />
40-4r<br />
4L<br />
42-45<br />
45<br />
45-46<br />
46-47<br />
47-48<br />
48<br />
48-5r<br />
5l-54<br />
52-54<br />
54-77<br />
54-56<br />
56-58<br />
5B-59<br />
59-60<br />
60<br />
60.61<br />
6r<br />
6L-62<br />
62<br />
62-63<br />
63-64<br />
64<br />
65<br />
65-66<br />
66-67<br />
67-68<br />
68<br />
68-69<br />
69-70<br />
tqlNDEKlLEn YII<br />
Biiritegin'den [lgi Gelmesi .... ?0<br />
Serahs Savarsr<br />
Cazneliler ile Selguklular Arasrnda Gegici Barr;<br />
Sultau Mea'rid'un Ni;ilr0r'a Yiiriimesi<br />
Sultan llfcs'irtl'un Scrahs'a llarekcti<br />
Selquklular ile Karqrlaqma ....<br />
Daudanakan Savaqr<br />
Sultan Mes'fid'un l{indistau':r Ilareketi ve Olii*ii<br />
_ SULTAN MUHAIVIMED'IN IKINCI SAI,TANATI<br />
_ SI]I,TAN MTIVDfID'UN<br />
SALTANATI ....<br />
70-7L<br />
7l-13<br />
13-'14<br />
7,I<br />
74-75<br />
15-76<br />
76-77<br />
77-78<br />
78-8r<br />
Sistan Olaylarr<br />
llindistan Olaylan<br />
Gazneli - Selguklu l\{iinase bctleri<br />
Sultan l\fevdiitl'un Oliimti<br />
_ SULTAN II. }IES'OD<br />
79.80<br />
BI<br />
_ SULTAN ALI B. I. TTES'OD 8I<br />
- suLl'AN AtlDuluilrglo r. MArrlIoD 82-83<br />
Tu[rul Bozan ve Gazneli Tahtrm Me Gegirmesi . . . . 82-83<br />
_ SULTAN FBRRU}TZAD 83<br />
_ SULTAN IBTiAIIIIVI B. IUES'OD<br />
. Ilindistau Seferleri<br />
_ SULTAN III. MES'UD ....<br />
B4-85<br />
85<br />
- SULTAN $IRZ,A,D<br />
-<br />
86<br />
SULTAN ARSLAN$AH 86-87<br />
* SULTAN BEHRAM $AH B. Irr. MES'0D 87-90<br />
Gazneli - Gfrrlu Micadelesi 89-90<br />
_SULTAN HUSRBV $AH<br />
_ SULTAN HUSREY MELTK YE GAZNELI DEVLETI'NIN<br />
90-9r<br />
SONU<br />
_ OAZNIILII,NIT DI|VITI KUI,TUR VIi TMAR TAALIYETLERI<br />
8l<br />
9Z-94<br />
Kiiltiir<br />
lmAr Faaliyetleri .<br />
_ GAZNTILILI'R DDVITI ONDMLI OLAYLAR KRONOLOJIST<br />
_ BIBLIYOGITAI'YA<br />
_ HAR1TA<br />
_ DIZIN<br />
BO<br />
80<br />
81<br />
83-85<br />
92-93<br />
93-94<br />
95-102<br />
103-r05<br />
107<br />
109
ONsOz<br />
Tiirkler tarih boyutca yayrldrklarr s:r.halerrda birbiri ardrna birgok<br />
devletler kurdular. Bu devler kurma gelene[ini Isldm dinini kabul ettikten<br />
sonra da siirdiirdiiler. Ir;te bu devrede kurulan ilk Miisliiman - Tiirk Devletlerionden<br />
birisi de Cazneliler (963-ff86) idi. Bu devlet baglangrgta "Gazne"<br />
gehriude kuruldu vc ilk idarccilt.ri scqirn ilc igbagura geldi. Daha sonra Sebiik.<br />
tegin ile baqlayan hauedarrrn hiikiim siirmesiyle artrk odltanat babadan<br />
oIula geqer oldu. Gazneliler Devleti'nin ynldrzr Sebiiktegin'den itibaren<br />
parlamaya bagladr. Nitckim birqok Tiirk devletlerinde oldu$u gibi, Gazneliler<br />
de siir'atk: hiikimiyct sahalarrnr gcnigleterck lJindistan krtaermn kuzeyindc<br />
giiriindiil:r.<br />
Sebiiktegiu ilc llindistau'a barslayan akrnlar oflu Mahmffd zama'rnda<br />
da devam etti. Bu akrnlar Gazneli Devleti igin bir an'ane hilini almrqtr. Sultan<br />
Mahmfrd devrinde Gazneiiler Devleti en parlak ve kudretli giinlerini yaqaah.<br />
Onun hiikiimdarhk siiresi iqinde Gazncli srmrlarr do$uda Kuzey Hindistanoa,<br />
batrda ise .A.zcrbaycau hudutlar-rua kr,lar uzanryorclu. Sultan Mahmritl<br />
iilmeden iince Anadolu ve Mrsuor da ele gegirmeyi tasarlamrytr.<br />
Sultan Mahmid'un yerine gegen oflu Mee'fid babasr gibi parlak bir<br />
idareci de$ildi. IVIcs'0cl devrinde (1030-1040) Gazneliler'e rakip yeni bir<br />
kuvvetin, Selguklular'rn ortaya grktrfrnr giiriiyoruz. Sultan Mes'ffd'un hatalarr<br />
sebebiyle Gazneliler ile Selguklular arasrnda baqlayan miicadelede<br />
diiniim noktasr Dandanakan savaqr (1040) idi. Selquklular bu savaqtan sonra<br />
siiroatle zirveyc grkarken Gazneliler'in yrldrzr siiniiyordu. Ancak Gazneliler<br />
Devleti, yenilgiye ra$men, Sebiiktegirr ve Mahmid devrinde atrlan saflam<br />
temeller sebebiyle varhklarrnr devam ettirdiler ve Selguklu hiicumlarrnr<br />
iinlemeye muvaffak oldular. Bunda belki de Sclquklularorn Isl6m'rn o zamanki<br />
merkezi llafdat'a ve Anadolu'yu yurt ediumek maksadryla batr yiiniine<br />
yiinehncleri etkili olmuEtu. Gazneli - Selguklu miicadelesi 1059 yrhnda bir<br />
barrg ile noktalandr. Daha sonra Selguklu sultanr Sencer Gazneli Devleti'nin<br />
iglerine birkaq kez miidahale etmek firsatrnr buldu. Sultan Behramg6h'rn gtiken<br />
niifuzunu yeniden elde etmek iqin yaptr[r girigimler Gtrlular'rn Gazneliler'e<br />
karrsr harekete gegmesine yol agtr. Ayrrca Biiyiik Selguklu Devleti'nin<br />
bu srrada yrkrlmasryla (ll5?) ortaya grkan otorite borslufunun dofiuda Gdrlular<br />
tarafmdan doldurulmasr Gazncliler Devleti'nin sonu"nu hazrrladr.<br />
Ote taralian Sultau Mahm0d iildii$iinde Gazneliler devrin en geniq ve<br />
€n muntazam devlet yaprsrna sahipti, Bu miirkemmel Gazneli devlet tegkildtr
0Ns0z<br />
rlahagourakurulanTiirkd'evletlerineiirnekoldu'MeghurSelgukluvezlrt<br />
Nizim iil - Miilk *r"ri sly"*, n6mc,nin birgok ycrinclc Gazncli.tegkilitrndan<br />
iirneklcr vermiqti. O"a.-y'.of. F. K.priilii de "ibbasi vc G:rzneliler'in birqok<br />
rn'Bnt-lorinc vAris olan Selquklular'-'" diyerek aynr giiriilii savunmaktadrr'<br />
Rahmctlilrocamp"or.o".'I.Kafcsoflud.ebuhrrsfisda'o'..GazncliTiirk<br />
<strong>devleti</strong> Selguklulara l"i"r"rryla soiraki-biitiin Tiirk - Islim siyasi teqek'<br />
".<br />
kiillcrine iirnek olmuq durumdadrr"' demelctedir'<br />
Gazneli Devleti tarihi iizerinde gerek batrda gerekse dofuila birgok<br />
aragtrrma yaprlmrg, makale ve kitJlar yayrnlarrmrgtrr' B-una- mukabil<br />
Gazneliler konusunda tii'ttg"a" miiatakil bi"-ut"" yoktul' Bu.- Gazneliler<br />
Devleti,nebclkideHindigtantarihiigind'oyerverilmcsiyle^ilgili'olmalrdrr.<br />
Ikinci bir ihtimal d" fi;;il"r ile alikah oiat go Gazneliler tarihi<br />
'orecctlc<br />
siiz konusu "dilmigtir. Nitekim ord. prof. y. H. Ilayur iig eildlik rlirulistan<br />
Tarihiadlteserininl.cildindeGazneliler,euzunbiryerayrrmrgtrr(s.|27_244\.<br />
;;;;;-;;u* d,a Istdm--)-nsiklopeilisi'tin Gazneliler ile ilgili maddelerinde<br />
en dikkati qekeni p"or.-nr. Kifesoflu,nun ..Mahmtd Gaznevi" maddcsidir.<br />
Miistakilbirkitabrnyoklufunugiiziiailnd.etutarakkalemealtlrfrmrz<br />
bu eser, gerek dewin kaynaklJtt gjt;y, araqtumalara dayanarak' geniq<br />
halk kitlelerine ve ot"otll"'" lir Ttirk <strong>devleti</strong> Gazneliler'in tarihini ana<br />
hatlarryla tantmak igt hazrrlanmrgtrr. Bu arada eserde zaman zaman giiriilen<br />
iki aylr veya iki yrllr tarihlerino Hicrl eenelerin Miln
2 ERDOGAN MERqIL<br />
gayu, vefah, rey ve tedbir sahibi, emri altrndaki askerleri seven, civanmerd,<br />
tuzu ve ekme[i bol, Allih korkusu olan bitigi idi". Netice olarak o SimAniler'in<br />
takdir ettikleri biitiin vasrflara eahibdi. Bu sebeble yavaq yavaq temAyiiz<br />
eden Alptegin'i Emlr Nasr b. Ahmed. (9f4-943) azat etti. Daha sonra SAm6niler'in<br />
bagrua geqen N0h b. Nasr (943-954), ona bazr birliklerin kumandasrnr<br />
vermiqti. Bundan sonra Alptegin'in mevkiinin hAcibii'l-hiiccAbhfa (biitiin<br />
saray idaresinin bagr) yiikseldi$ni giiriiyoruz. Nfihoun iiliimiinden sonra<br />
Simini emiri olan geng yagtaki oflu Abdiilmelik (954*961) iizerinde onun<br />
biiyiik niif0zu vardr. Artrk bu devrede Alptegin, Simdni siyasetinde aktif<br />
bir rol alma$a baglamrgtr. Ote taraftan Horasan sipehs6lArr (Horasan ordusu<br />
kumandanr) Ebi Sa'id Bekr b. Milik maiyyetindekilcre kiitii davranrm$ ve<br />
onlann ihtiyaglannr tam olarak karqrlamamrqtr, Bu sebeble memnun olmayanlar<br />
Bekr b. Mdlik'e kin ba$ayarak Buhara'ya diindiilcr vc limlr Abdiilmelik'e<br />
bu durumdan qikiyctgi oldular. Bekr b. Mirlik Arahk 956 tarihinde<br />
Buhara'ya qa[nlarak iildiiriildii. Onun iildiiriilmesinde Alptegin iincrnli bir<br />
rol oynamrgtr. Horasan sipehs6lArhfrna ige Ebfr Mauefrr Muhammed lr. Abdiirrezak<br />
taln edildi.<br />
Bu olaydan sonra Emir Abdiilmelik'e her istedigini yaptuabilen Alptegin,<br />
bu srrada vezlr olan Ebi Manefir Y0suf b. lshak'rn devlet iglerini<br />
kiitii idare etti$ini ileri siirdii. nmir Abdiilmelik vezlri azletti ve onun ye'<br />
rine Ebfr Muhammed el-Bel'ami'yi bu giireve tayin etti. Bel'ami, IslAm<br />
tarihqisi ve miifessiri Taberi (839-923)'nin meqhur tarihi eseri Tarih el' Um"m,<br />
t:e'l-Miilfi.h'u Farsgaya geviren zdttrr. Bu terciime yeni Farsganru bilinen en<br />
eski tarihi eserid.ir. Bu sebebten Bel'aml tarihqiler yiiniinden de meqhur<br />
bir qahsiyettir. Ancak vezirli[e Bel'aml'nin tayininden sonra Emir Abdiil'<br />
melik'in, ilerde Alptegin'den gelebilecek tehlikeleri sezdifi ve ona karqr<br />
davramqrnrn ile$igtifi anlagrhyor. Alptegin bu durumu hissetmig ve Enrir'in<br />
meclislerine az gitmeye baqlamrgtrr. Nitekim Abdiilmelik, onu bagkentten<br />
qsaklsgpalak maksadryla, Belh eyAleti Amillifine (6mil; vergi tahsil eden<br />
memur) gitmesini emr etti. Alptegin ise hAcibii'l-hiiccAbhktan sonra, daha<br />
aga[r riitbedeki bir giirevi kabfil etmeyerek, Amil olamayaca[rm ileri siirdii'<br />
Emir Abdii}nelik kendi teklifinin red. edilmesi kargrsrnda onu <strong>devleti</strong>n en<br />
yiiksck askeri mevkii olan Horasan sipehsdlArlrfrna tayin etmeye rnecbur<br />
kaldr. Fakat Alptegin'in yerine hAcib olarak yine onun bir kiilesi (gulnmr)<br />
getirilmigti. Biiylece onun saraydaki niiffizu devam ediyordu. Alptegin<br />
l0 $ubat 961 tarihinde NiqAb0r'a gelerek yeni giirevine bagladr. Alptegin<br />
saraydaki niiffizu sebebiyle devlet merkezinde yaprlan iglerdeu haberdar<br />
idi. Ayrrca o, Vezir Bel'asri ile devlet iglerini yiiriitmede beraberce hareket<br />
etmek husfisunda aulaqmrgtr. Beloami vezirli[e Alptegin saye$inde getirilmiq<br />
oldugundan bu anlagmaya tam manasryla uydufu anlagrhyor.<br />
Alptegin yeni giirevine baqladrktan bir miiddet Eonra Emir Abdiilmelik<br />
attan diiqerek iildii (Kaerm 96I). Vezir Bel'ami derhal Alptegin'e bir mek'<br />
GAZNELILEIi DEVLETI TARIHI 3<br />
tup yazarak durumu bildirdi ve S6mini tahtr iqin en uygun adayrn kim oldufunu<br />
sordu. Alptegiu iilen Abdiilmelik'in ofullarrndan birisinin tahta gegirilmesini<br />
tavsiye etti. Bel'ami buna uyarak Abdiilmelik'iu o$lu Nasr'r tahta<br />
oturttu ise de, o ancak bir giin enril olarak kalabildi. Bu srrada Simdnl<br />
sarayrnda Alptcgin'in hikirniyetinden ve her iqe miidahale eden elinden kurtulmaya<br />
karar: vcren yeni bir grup ortaya qrkmr"str. Nitekim SimAni hinedan<br />
rnensuplan ve ordu ll{nnsir b. Nrih'a sadakat yemini yaparak tahta gegirdiler.<br />
Alptegin ise kendi atlayrnr zorla tahta grkarmaya karar vertli. Bu maksatla<br />
da Ebii Mansfir lVlulrarnrncd b. Abdi,irrczirk'a bir elqi giindererek, onu Horasan'a<br />
kendi ycrinc brrakaca$rnr vo ittifak yaprnak istedi$ini haber verdi.<br />
Fakat aradahi I'csadcrlar da Mansur b. Nuh't, ".Alptr:gin'i iildiirmcd.ikge, padiqahhkta<br />
miistnkil olarnazsrn, fcrrnanru yiiriiurcz : Elli yrlihr llorasan'a o padigahhk<br />
cdiyor, servct ve zr:ugiulik yrfiryor; :rskcrler, hcp ouun eiiziine kulak<br />
vcriyorlar. Onu yakal:rrsau, serriri hlzinclerin dolar, giinliin huzura kavugur"<br />
demekteydilor. IJu sijzler lrmir .Nlansfir Jr. \ri['uu harckete gegmcsinc<br />
sebcp oldu. Nitckirn Alptegin'in clqisi l-bfr Manstr b. Abdiirrezzak'rn yanrnda<br />
ikeu SAmini bagkenti Buhara'.lan gr:len bir mektup Alptegin'in gtirevden<br />
azlini ve yerine Ebi l\{ansfir'un tayiniui bildirmekteydi. Ayrrca bu mektubda<br />
Ebfr Mansrir'a Alptegin'i Ceyhun nehriudcn gegirmemesi ve icabrnda savagmasr<br />
emrediliyordu. Alptegin Arahk 961 tarihinde NigAbfir'd.an ayrilarak<br />
Bulrura iizcrinc yiiriitlii. Ebt Mansfir b, Abdiirrezak, Alptr:gin'in peginden<br />
kuvvet giinderdi. Alptcgil'in lluhara'da kcndisine karqr koyabilecek kuvveti<br />
hazrrhksrz yakalamak iqin hrzh hareket etti[i anlagrhyor. O Ceyhun<br />
kenarrua ulagtrfr srrada, Buhara'dan Alptegin'in bir gasrb (bir geyi<br />
zor vcya hile ilc alan) oldufu hakkrnda ornrindeki bazr su]rafarrna<br />
mektublar geldi. Alptegin bunlarr giiriince, ordusunun igioile de kendisine<br />
karqr bir harekct olabilccefini sezdi. Bu sebebten Buhara iizerine yiiriimekten<br />
vazgegerek kendi has gulamlan ile Belh'e gekilerek bu gehri aldr. Alptegin<br />
bu srrada emrindekilere, "... E[er bundan sonra yiyecefim bir ekmek varsa,<br />
geri kalan iimriimii hoq geqireyimo ahir iimriimde k;rhcrmr Miisliiminlara<br />
kargr defiil, kAfirlere kargr gekeyim ki, ahiret sevabrm bulayrm, . . . Zira, ber.<br />
Hindistan'a gidip, gazi ve cihat ile meqgul olacajrm; eler iildiiriiliirsem qehit<br />
olumrrr; c[cr lsliirnr yiiccltmcye muvaffak olursarn, cenneti, aziz ve celil<br />
ohn 'Iaurt'nrn hoqnudluIrrrrrr urnaum" dcmigti. Nitckim o Belh'e varrnca etraf<br />
iilkelere haberler gdndererek, hcr kim gazi niyetinde ise toplansrnlat diye<br />
bir-iki ay orada ikamet etmeye, ondan sonra da Hindistan'a dofru yola qrkmaya<br />
karar verdi. Ancak Alptegin'e karqr olanlar SAmiui emiri Mangfir'u onu ya'<br />
kalamalan igin bir ordu giindermeye ikna ettiler. limir Mansfir onun ardrndan<br />
Eq'as b. Muhammed kumandasrnda onaltrbiu kigilik bir ordu yolladr. Alptegin<br />
bu durumila harekete gegerek, Belh ile Hulm arasrndaLi, Hulm gegitinde yer<br />
tuttu. Onun idaresinde bu srrada ikibinikiyiiz Tiirk gulamr ve gazi igin gelen<br />
sekizyiiz de ath vardr. SAmini ordusu ile Alptegio arasrndaki Eavagr' bera'
4 DnDOcAN MERqlr,<br />
berinde az bir kuvvet bulunmasrna ra[meno Hulm gegitini bagarryla tutan<br />
Alptegin kazandr (Nisan 962). Alptegin daha sonra Hinfistan'a yapaca-<br />
[r sefcrler iqin uygun bir iis olan Gazne gehrine yiiriidii. Belki de o, bu hareketiyle<br />
SAmdni Devleti'nin giiney huilutlarrnda halcikatte bafrmsrz, fakat<br />
giiriiniigte SAminller'e tibi bir grup Tiirk gulAmr drnek almrg olmahdrr. Siiz<br />
geligi Ttrk kumandanlanndan Karategin iiliim tarihi 933 yrhna kadar Biist ve<br />
Ruhhac biilgesinde bu gekilile yalamrq ve tiliimiinden sonra rla kiilelerinden bir<br />
grup Biist'de vdli olarak onun yerine gegmiglerdi.<br />
Alptegin bund.an sonra beraberind.eki kiiqiik kuvvetiyle yoluna devam<br />
etti. Bu yiiriiyiigii slrasrnda o, BAmiyAn hakimi $tr Birik'i ve K6bil'in Hiudu<br />
gnhi hiikiimdaum itaat altrna alarak Gazne'ye geldi. Alptegin buramn hakimi<br />
Ebfi Bekr Levlk (veya Eniik)'i gehrin kaleeinde diirt ayhk bir kuqatmadan sonra<br />
maflub ederek Gazne'yi ele gegirdi (12 Ocak 963). Meghur Selguklu veziri<br />
Nizam iil - Miilk'iin eseri Siydset-nd,meoden anlagrldr[rna giire Alptegin'in<br />
Gazne'yi ele geqirmesinde halka adiletle davranmaer iinemli rol oynamrgtr.<br />
O kugatma srrasrnda dellallar ile askere, halktan birqey aldrklan zamarl<br />
ancak paro ile satrn almalannr ve aksine hareket cdenlerin asrlacafirnr, ilan<br />
ettirmigti. "Birgiin Alptegin'in gdzii ensrzrn bir torba saman ile bir tavufu<br />
terkesine asmrg olarak gelen, kendisine 6it, bir gulima iligti. '$u gulimr benim<br />
yamma getiriniz' dedi. Gulimr iintine getirdilcJeri zaman, ondan 'bu bir<br />
torba saman ile bu tavu$u nereden aldrn?.' diye sordu.<br />
GulAm -'Kiiylii bir eilamdan aldrm' deili.<br />
Alptegin -'Her ay yirmiei ayhk, otuz dinan ekmek bedeli olmak iizere elli<br />
dinar ahyorsun. Nigin para ile satrn almryoreun ?' dedi ve derhal cellada<br />
gulAmrn aerlmasrnr emretti. Hemen orada yolun bagrnda g"ld* o saman<br />
torbasr ile birlikte aatrlar, tavufu da boynuna bafladrlar. Sonra Alptegin<br />
emretti dellallar, 'bir kimeeden haksrz yere bir gey alan herhangi bir kimsenin<br />
cezasr budur' diye ilan ettiler. . . Ayrrca Alptegin gehirlilere zuliim yaprlm&sula<br />
hig miieaade etmezfi. Gszne hallir bu emniyet ve adAleti giirdiikleri<br />
zam&n, 'ister Tiirk, ieter Tacik olsun, bize aildlcti ve iusafr olan, cantmtz,<br />
mslrrnrz, kadrn ve gocufumuz igiu kend.ieinden emin bulundufumuz bu padiqah<br />
liizrmdrr' dcdiler. O zaman qehrin kaprernr agtrlar." Alptegin bu gehirde<br />
keudi hAkimiyetiui ilan ettifi gibi Gazneliler Devleti'nin de temelini etmr$<br />
oldu. Gazne hAkimi Ebt Bekr Levik'in Hinilt olmasr muhtemelclir. Aneak bu<br />
isim tiirkge "Eniik" (hayvan yavrusu, arelann srrtlan, kurt, kiipek yavrulau)<br />
manasrnda da okunmug ve onun Tiirk olabilecefii ihtimali de ileri eiiriilmiigtiir.<br />
Ebfi Bekr Levik, Gazne'yi kaybettikten sonra Kabfil $ihlanonm yamna<br />
arfrndr.<br />
Gazne gehrinin bulunduiu Afganietan'rn giiney biilgesinde TiLkler'in<br />
varbprnrn, islimiyetin ilk yrllarrndan daha eeki dewelere kadar inmesi miimkiindiir.<br />
Biiyiik bir ihtimalle Tiirk olduklarr kabfil edilen Kuganlar ve d.aha<br />
c^ZNrit.lf,tilr DriYt,lr,TI 'llArtlnt s<br />
sonra lrftalitler (Akhunlar) bu Liilgcye hikim olmurilardr. Kursanlal rn.6. I.<br />
yiizyrlnr ortalarrndan itibarcrr baqladrklarr Afganistin'a hAkim olma miicadelesini<br />
tahminen m,s, 40 yrluila )iazanmrrslardr' Kugan Dcvltti topraklarrm<br />
Hindistan'a kadar gcniElctti. Oulann Afganistin'tlaki iistilnlii[ii Akhunlar<br />
tarafindan sona erdirildi (m.s. V. f iizyrhn sonu). Ilk islimi dewe iginde<br />
kuzeyde Toharistiu ve Bedahr**n'dat giincydeki Biist'e katlar olan saha<br />
igindc Tiirk an'anesine uyguu olarak konar' giiqer yagayrglannr devam<br />
cttirrnirs bulunan llalrtq: Tiirkleri Eftalitler'in torunlan olarak Ceyhun'un<br />
kuzeyinden gchui,l sonra d.a Do[u Afgauistin'rn bu biilgesinde kalmrg Tiirk<br />
topluluklarrdrr.<br />
IelAm ordulan iran te Kuzcy Hindistan'a dofru ilerledikge daha Eme'<br />
vller zarnanrndan (661-?50) baglayarak Tiirkler ile kargrlaqmrqlarth' Emevi'<br />
ler'den Mcrvirn'ru halifcli[i zamanrnda (684-685)' Sistin vililigine tayin<br />
edileu Abdiil azia b. Abdullih, Biist ve Kibil'in yerli hiikiimdarrna kargr yaptr'<br />
[r seferde (m. 684), onuu ortlusuncla Tiirkler'e tesadiif etmiqti' Araplar gcl'<br />
di[i vakit Afgaristan'tn batrsrntla HaInun giilii ctrafrnda ve Belucistin<br />
hududunda da lrazr 'Iliirk kaLilel,.ri yarsarnakta idi. Tulunincn 850 yrlrna kadar<br />
K4bll'tl: 'Iiirk olan Kabfrl - $irhlar hiiucdanr hiikiirn siirmiirs vc adr gccen brr<br />
hiincdan IX. yiizyrhn bagrnda Ilorasarr vilisi Abdullih b. Tihir'e yrlhk<br />
harac olarak ikibin kiqilik O[uz esirlerinden bir grup giindermigti. Yine<br />
Abbasi halifesi Mansir zamanrnda (754-775), ZibulistAn hikimi Zfrnbil,<br />
Sistinorn nriisliimAn virlisinc yrlhk harac olarak develcr, Tiirk gailrr ve esirlcr<br />
yollarruqtr. Ilu iirneklerden anlagrlacalr iizere, Gazneliler devrinden iince de<br />
Afganistin biilgcsinde Tiirk topluluklau bulunmaktaydr ve Gazneliler Devleti<br />
tabii ki, biiyiik dlgiide bu tppluluklara dayanyorilu. Nitekim Halaglar daha<br />
sonra Gazncliler ordusuncla iinemli bir kuvvet olarak yer almlglardr.<br />
Alptegin'in Gazre'yi ele gegirmesinden hemen sonra Siminl emiri<br />
Mans0r b. Nffh, Irbi Ca'fer kunandasrnda yirmibegbin kiqilik bir olduyu ona<br />
kargr giinderdi. Alptegin bu Simini ordusunu Gazne kaprlan iiniinde maflub<br />
etti, Ebt Ca'fer qekilmeye mecbur kalth. Emir Mansf,r bundan sonra Alptegin<br />
ilc arasrnr diizcltrnt:k rnaksadryla zabt ertifi iilkclerin idaresini ona veren<br />
bir fcrman giindcreli. Alptcgirr dnha sonra Biist'ii ve l(ab0l - $ihlar'rn iilkeeilin<br />
}ir krsrprlr z:r|t ctri vc llintlistun':r seferlere bagladr. Onun baqanlarr ve [lintlistan'a<br />
aknrlitra baglarnasrnrn Ilorasan ve Miveriiinnchir'de duyulmaeryla<br />
bu biilgclcrdcn adamlar Alptegin'in yalrna gclurcye baglndrlar. Biiylocc<br />
onun emrindeki askerlerin seyrsr giiratle arttr, 6nce altrbine ulaqtr, Hintlis'<br />
tan'a Vaptr$r seferler srra6rnde iee ordunun salnsr onbirbiu ath ve begbin<br />
yayadan oluquyordu. Ancak Alptegin keudi hiikiimdarhlrnda uzun boylu<br />
saltanat siiremedi. O 13 Eyliil 963 tarihiutlc iildii.<br />
Ebff lghak lbrahim'in hiihiimdarbfi<br />
Alptekin'in yerine '!lu Ebfr IsUak lbrahim gegmi'ti. Anoak ll,rilti,n<br />
Gazneliler Devleti'ni iilared.e babasr kadar kudretli vo boganh olamadr. Ordu
6 ERDOcAN MERQIL<br />
onun kontrolundan grkmrq, Sebiiktegin onun zamaunda Halaqlarorn bir isyanrnr<br />
baetrrmrgtrr. lbrAhfun'in bu zayrf durumundan yararlanan siibrk Gaznr:<br />
hdkimi llbrl Bekr Levlk, muhtemelen 964 ylJr sonunda, Gazne'yc ilerlerniq ve<br />
onu mnflub ctlerek eski iilkesini tekrar ele gegirmigti. lbrihin. Buhlra'ya<br />
kagmak ve Sirninl emlri Mausirr b. Nfih'dau yardrm istornok zorunda kaldr.<br />
Ib.ahim Siminiler'den istedifi yardrmr alarak biiyiik bir kuwetle geri<br />
diindii. Bu kez Gazne'yi terke mecbur kalau Ebf, Bekr Levik olmugtu (26<br />
Eyliil 965). Ibrahim tekrar Gazne'ye girfi. Ancak bu yardrm suretiyle Sdm6niler<br />
bu biilge iizerinde, hiq olmazsa ismen, hAkimiyet kurmug olilular. IbrAhlm<br />
de Gazne'de uzun miiddet hiikiim siiremedi ve 12 Kasrm 966'da tildii.<br />
Bilgetegin'in Hiikiimdarhfr<br />
Ibrahim'in yerini alacak o$u yoktu. Tiirk emir ve kumandanlar Alptegin'in<br />
bir kiilesi, hAcibi ve muhafrz kuvvetinin kumand,anr olan Bilgetegin'i<br />
kenfilerine hiikiimdar olarak segtiler. O, SAminiler'in merkezi Buhara'ya<br />
haber giinderdi ve baghh[rm bilfirerek Tiirk]er'in reyi ile segilmiq<br />
oldu[unu ifade etti. Ancak Buhara'daki SAmini kumandanlarrndan Fiik,<br />
Gazne'de ba[rmsrzhk iginde brrakrlmrg olan Tiirkler'in bu toplulu$una giddetle<br />
kargr ifi. Bu bahmdan do$rudan do$ruya kontrolii ele gegirmek igin<br />
Gazne iizerine bir ordu giinderdi. Bilgetegin bu Sdm6ni ordusunu ma$lub etti<br />
ve bir daha da Buhara'dan Gazne'yc ordu giinderiLncdi. Bilgetegin meqhur<br />
bir askcrdi. O iizel hayatrnrn temizli[i ve adalcti dolayrsryla halkrnrn auygrsrm<br />
kazanmrqtr. On yrlhk bir saltanattan sonra Gerdlz kalesi kuqatmasryla<br />
meggul bulundufu bir srrada, kaleden atrlan bir okun can ahcr bir noktaya<br />
gelmesi, Bilgeteginnin iiliimiine sebeb oldu (975).<br />
Biirit€gin'in lliiliimdarhSr<br />
Bilgetegin'in yerine Alptegin'in difier bir kiilesi Biiritegin geqti. Ancak<br />
gok gegmeden o hal}a kendisinden nefret ettirecek bir idare gekli giisterfi.<br />
Bu sebepten Gazne halkr Levik'i kendi hiikiimdarlarr olmak iizere<br />
davet ettiler. Leviko Kabil - $ihlar'dan yardrm alarak derhal Gazne iizerine<br />
ilerledi. Sebiiktegin bu srrada, muhtemelen, Hindukuqlar iizerinde miistahkem<br />
bir da$ kalesi olan Pervin'd,a bulunmaktaydr ve kumandasr altrndaki<br />
bcqyiiz gul0m ile istilAcrlan kargrlayarak maflub ctti. Ebfi Bekr Levik<br />
esir ahnarak iildiiriildii. Devleti yiinetmekte bagarrsrz kalan B6ritegin ise<br />
giirewinden uzaklaqtrrrldr. Onr.ur yerine yine Tiirkler'in segimiyle Sebiiktegin<br />
Gazne'de tahta grkanldr (20 Nisan 977).<br />
Bu segirn srrasrnda Tiirk beyleri, aramrzdan birini segelim ve onu kendi<br />
emirimiz yapahm, fikrini iine siirdiiler. Toplantrya katrlanlarrn hepsi, igin<br />
do$rusu budur, diyerek biiyiik ve iinde gelen gulimlann adlarrnr verdiler.<br />
Ancak beyler adaylann her birine bir kueur buldular. Nihayet Sebiiktegin'in<br />
ad'na srra gelili. O zaman hepsi sustu. Yalnrz bir gahrs "Sebiiktegin'in bir<br />
GAZNELILER DEVLETI TARIHI 7<br />
kusuru vardrr, o da ondan daha csk! grrlirrnlar vardrr. Yoksa onun insanhk,<br />
yilitlik, iyi huylululc lrakrnrlarrndln lrir,: ryaltbafir y,rl
6 ERDOdAN ItERqlL<br />
Ancak bir di$er Tiirk gulimr Baytiiz onu maflub ederek bu qehre sahip ol.<br />
multu. Bu durumda Togan Tegin, Sebiiktegin'd.en yardrm istemek zorunda<br />
kaldr. Bu yardrm kargrhfrnda Togan Tegin her yl yiizbin d.inar iideyecek vc<br />
bir o$u rchine olarak Scbiiktcgin'in yanrnda kalacaktr. Sebiiktegin, Bayttz'ii<br />
ma$ub edr:rck bu gclrri tckrar Togan Tegiu'c verdi. Ancak 'l'ogarr<br />
Biistoe h,ikim olduktan sonra siiziinde durmadrn hatt6 Sebiiktegiu'i iildiirmeyi<br />
dahi planladr. Fakat Sebiiktegin onu yenerek Biist'e kendisi snhib oldu (978).<br />
O bundan sonra siir'atle Toharistan, Zemi-diver, Do[u Girr ve Kusdir<br />
biilgesine kadar hikimiyet sahaarnr geuiqletti.<br />
Sebiiktegin'in Hindietan Seferleri<br />
Scbiiktcgin biiylcce batrda dunrmunu sa$arnlagtrrdrktan sonrit l-Iinfistan'a<br />
akrnlara bagladr. Bu srrada merkezleri Kibil viidisi olan kuclretli<br />
Vayhintl Ilindfi\qihi hAnedam, Gazneliler'in Kuzey Hindistan'da geniqlemesine<br />
ve isliur dininin bu biilgede yayrlmasrna bir engel tegkil ediyordu. Sebiiktegin<br />
iince llind0qihi hiikiimdarr Caypal'r ma$lub ve Lim[An biilgesini yafma<br />
ctti. Daha sonra Caypal, Sebiiktegin'den intikam almak ve onun akrnlarrnr<br />
durdurmak maksachyla biiyiik bir ord.u ile Gazne'ye dofru ilerledi. Sebiiktegin<br />
onun ordusunu, KAbil-Lnm[nn biilgesinde Gurek denilen bir tepecle<br />
kargrladr. Hindliler cesaretle dti[iiqtiiLlerse de 6ni bir kar frrtrnasrnrn patlak<br />
vermesi, bu iklim gartlarrna algkrn olmadrklarmdan onlarr korkuya eevketti<br />
ve Caypal'r barrg istemeye zorladr. Ortaga[ tarihgilerinden lbn iil-Eelr bu<br />
olaya masal qeklinde bir agrklama yapryor. Ona gtire "Bu gegitte bulunan<br />
bir prnar iqiue her hangi bir pislik atrlmaema kesinlikle tahammiil etmezdi.<br />
$ayet buraya bir pislik atrlacak olursa prnar birden grirler, giik yiizii ani<br />
gekilde karart, diirtbir taraftan riizgir eser, gimgekler gahrp yldrrrmlar diiger<br />
ve qok yafmur ya$ardr. Bu pislik prnann iginde durdulu miitltletqe bu hal devam<br />
eder, iyice temizlenince ve iginden atrluca ya[murlaro giik giiriiltiisii ve<br />
qimgekler d,ururdu. Scbiiktegin bu prnara bir pislik atrlmasrnr emretrnig, bunun<br />
iizerine birden bulutlar kararmlg qimgek gaknrt, arkasmdan giik giirlemig ve<br />
Hindliler iizerine sanki kryamet kopmugtu. Deha ewel benzerini giirmedikleri<br />
bu firtrna ile kargrlagmrglaro giik giiriiltiileri ve qimgekler gakrp durmug, bardaktan<br />
boqanrrcasrna ya[mur yagm$ ve hava bir hayli so[umugtu. Yok olmakla<br />
kargr kargrya gelen Hindliler grkrq yollannr giiremez duruma gelince,<br />
baqlanna gelen bu felaketten dolayr hemen teelim olmayr kabullenmiglerdi."<br />
Ote taraftan Sebiiktegin'in bu savaqta biiyiik kahramanhklar giisteren o$u<br />
Mahmtd, savaqa devam etmesi igin babasrnr iknaya Qahgtr. Sebiiktegin<br />
mafilup [Iirrdlilerin bit gclcrek olarak kcndileri ile beraber herqeyi yakmasrn'<br />
dau vc brr surctlo Cuypal'rl Lang kargrsrnda va'd ettifi zcngin hctliyol:rdcn<br />
yoksun kalrnaktau korkarak banqr kabul etti. Caypal bu barrga kargrlft;<br />
a) Bir milyon dirhem para ve elli fil verecek,<br />
b) Hudud biilgcsindcki bazr kale ve kaaabalan Gazneliler'e terk edecekti.<br />
GAZNELTLER DEVLETI TANIHI<br />
Bu ,sartlar ycrine geririliuccye kadar Caypal kendi akral-ralannd.an bir krsmrnr<br />
Scbiiktegin'in yanrnda brraktr. Ayrrca Gazneliler'e terk edilen ycrleri<br />
ahuak igin SebiiLtcgirlin adamlan da onunla beraber olacaktr. Caypal giiven<br />
igiutle iilkcsiuc gckilir q,clilmcz, bu anlar*rnaya uyuradr$r gibi, yaurndaki Gazneli<br />
urcnrurlarr kcntli l-rrraktrfr rchinclcrc kar"'rhk tutukla&. Sebiiktcgin<br />
bu tlururnu ii$reuince Hindtlar'a karqr yeniden scfer aqtr, biiyi& bir ordunun<br />
barsrnda ilerlcycl:k l.iirn.fin biilgesiude birgok lohirlcri ele gegirdi. Caypal<br />
iso Kuzey l-lindistan'daki ttt€ki lliud Ricilan'ua Laqvuraral< on.lnrla bir ittifak<br />
kurdu, riviyete giirc de; yizbiu kiqilik kalabahk bir urduuun bagrnda<br />
Gazne'yr. ri,riru yiiriidti. Onun ordusuuda filler de bulunrnaktaydr. Ancak bu<br />
kulabal*. rr l'ilk:rkr tai'viycli lliud ortlusu'liirk savag takti$i karErsrntla daylrrrurnurh.<br />
(irulrlar hilintlc tlii;rnarrl saltlrran vr: onlart uzaktan attrklarr oklarla<br />
yrpratan Scbi.iktegin'iu savagcrlan llind ordusunun diizenini bozmuqlar<br />
ve en son toplu olarak hiicuma gegcrck drirsrnanlarrur ma$ub etmiglerdi (takribcn<br />
986). Scbiiktcgin'irr bu galibiyettcn soura Ldm[in ve Pegiver arasurdaki<br />
bdlgcyi kendi topraklarrua katmasryla, isL'im dini de bu biilgeye girmig<br />
oltlu. Bu bdlgcdc oturan llalag Tiirkleri ve Afgaular da Sebi.iktegin'in buyru$u<br />
altrna girdiler. Sebiiktegin onlardan asker kaydederek ordusunu kuvvetlcndirdi.<br />
0zellikle Mahrufid'un bu son Ilin,-l seferinde cesaretiyle k,'rr,lini<br />
giistermcsio bazr gahrslaun dedikodularr yiiziindcn baba ile o[ulun arasuun<br />
aqilmasrna sebep uldu (990). Mahmricl Gazne kalesinde hapsedilmig, fakat bu<br />
aulaqmazhk gok siirmerniq, baba ile o$ulun arasr diizelerek Mahmicl hapisten<br />
grkanlmrgtrr.<br />
Sebiiktegin ve S0mdni Devleti<br />
Sebiiktegin bu derece kuwetli ve fiilen ba[rmsrz olmasrna ra$men<br />
Siiminiler'e tnbi ifi. O iilkesini geniqletirken Simini Devleti goktan giikmeye<br />
ve dafrlmaya yrJ'z tutmul bulunuyorclu. Bu clevletin uzak krsr-larrnd.aki vAliler<br />
srls srk ayaklannrakta, 'liirk kumandanlar iistiinliilii elc gegirmeye gahgmakta<br />
ve merkez onlara siiz gegirememekte idi. Igte bu durumdaki SimAnt<br />
Devleti'nin son dayana[r Gazneliler Devleti idi, Nitekim Sdm6nller onlar<br />
sayesinde bir miiddet daha ayakta kalmayr baqarabilecek ve sonunda bu<br />
tlestelinden yoksun kahnca da yrkrlacaktrr. SAmdniler bu derecede zayrf<br />
olmasrna ra[men, Kig Eebri civarrndaki giiriigmetle Sebiiktegin Emir II.<br />
Nth (976-99?)'a sadakat yemini ve diiEmanlanna kargr yardrmcr olmayr<br />
va'd etmigti, Bu srrada SAmAni Devleti'nin iinde gelen iki qahsiyeti, Tiirk<br />
kumandanlardan Horasan Sipehsilirr Ebn Ali Simciri ve FAik, Emlr Nffh'a<br />
kar"*r lrirleqcrck Ruhara'ya hikirn olmak istediler. Zor durumda kalan Emir<br />
lL Nfih, Sr:L'iiktcgirr'i yardrnru qafirrrh. Scbiiktrgin vc ofilu Mohrnird giiratlc<br />
harokctr.: gegtiler vc isilerin toplandr[r llerit'a ilerlcilik:r. Ciizcin vr: Garcistin<br />
emirleri de Simini ordusu ile birlegtiler. Bu birlegik ordu ile baga<br />
grkamayacalrur anlayan Dbt Ali Simciri kendieini Emlr II. NOh ile barrg-
lo EnDOGAN MERqtL<br />
trrmasr igin Sebiiktegin'den aracr olmagrnr istedi. Emir II. Nirh onbeEmilyon<br />
dirhem para verilmesi gartryla Ebn Alfyi affa ve giirevi bagrnda brrakmaya<br />
rizr oltlu. Fakat E|fr Ali'uin adamlarrmn bu anlagmayr bozmalarr iki taraf<br />
arasrntla savaga yol agtr. Sebiiktegin llerAt yakrmnda llbfi Ali'ye hiicum<br />
etti. Ebfi Ali kahramanca dii[iigtii ise den kuwetleri Mahm0d yiinetimindeki<br />
Gazneli ordusu tarafrndan maflub edildi (23 Ekim 994). Ebn Ali ve Faik,<br />
Giirganoa gekildiler ve Biiveyhi Devleti'nden Fahrii'd-Devle'ye srfrndrlar.<br />
Galipler ise HerAtoa girdiler. Tahtrnr Sebiiktegin ve oEluna borqlu olan Ilmir<br />
IL N0h onlara lakablar verdi ve arazi bafrqladr. Emir II. Nth, Sebiiktegin'e<br />
o'Nasrrcddin ve'd-DiinyA" lakabryla Belh, Toharistan, BAmyAno Gur ve<br />
Garcistan'rn idaresini, Mahmfid'a isc "seyfii'd-Devle" lakabryla Horasan<br />
sipehsAlirhfrnr verdi. Mahmfrd tam teqhizath bir ordu ilc Nigibfrr'a yiineldi.<br />
Mahnrfrtl Horasan'rn merkezi Niqil-rir'a girmiqse cle, adr gcqcn biilge'<br />
ye tekrar hAkim olmak isteyen Ebfr Ali ve Fdikoin hiicumu kargrsrnda qarsrrmrg<br />
ve I-Icrit'a srfrnmaya mecbur olmugtu. Bu Mahmfrd'un hayatrndaki bclki<br />
de ufradrfr tek ma$lubiyetti. Ebrl Ali ve FAik daha sonra Nlgabir, Tus ve<br />
bazr kasaLralarr da ele gegirmeye rnuvaffak oldular. Mahmid'un bu baqarrsrzhk<br />
haberini duyan Sebiiktegin Tus'a dofru ilerledi ve bu qehir civarrnda<br />
Ebfi Ali ilc tekrar karqrlagtr (22 Temmuz 995). Ebn Ali bu kez de babasrnrn<br />
yanrnda bu savaqa katrlan Mahmffd'un hiicumlarr kargrsrnda dayauamadr<br />
ve maElub oldu. FAik ve Ebt Ali bu semeresiz miicadeleden yorgun diiqmiiq'<br />
lerdi, Emir II. Nnh ile barrgmak igin tegebbiislere girigtiler. IIer ihisinin<br />
elqileri lluhara'ya ulagtr[r zaman, Emir II. NOh onlarrn arasrndaki ittifakr<br />
bozmak igin Fiik,in giinderdifi elqiyi tutuklatmrq, Ebfi Ali'ninkine saygt<br />
giistermiqti. tr'iik bu durumda yardrm istemek igin Karahanhlar'rn yanrna<br />
kagtr. Ebt Ali simctrt ise Buharaoya geldifi zaman tutuklandr (996).Sebiktegin<br />
bu olaylar olurken Merv',d.e idi, Eba Ali'nin durumunu iifrendifi zaman<br />
Belh'e gitti. Bundan sonra o diima SAm6niler'e elgi ve mektublar giinderiyor,<br />
"Ebfr Ali Buhara'da bulundu$u taktirde diizen sa$lanamaz. Onu be'<br />
nim yamma gtinderin." diyordu. Ancak Emir II. Nth'un yakrnlarr Ebfr Ali'nin<br />
giinderilmesine gerek olmadrfrnda rsrar ediyorlardr. Belki de bunlann barsrnda<br />
Vezir Abdullah b. Uzeyr v&rd.rn o Ebfl Ali'nin kurtulrnasr igin gayret sarfediyordu.<br />
Fnik yanrna kagmrg old.ufu Karahanh hiikiimdarlarrndan Nasr b. Ali'yi<br />
Buhara'ya hiicunra tegvik etti. Iimir II. NOh bu durumu haber aldr[r zaman<br />
<strong>devleti</strong> ir;inde tek giiglii adam olan Se[iiktegin'den yardrm istemckten bagka<br />
qire giirt,rnedi. Zatcn ceyhun'un giineyindeki yerler ile Horasan'a gergekte sebnktegin<br />
hAkimd.i, Herit kardeqi Bulracuk'un, Horasan ise oglu Mahmfrd'un<br />
idaresinde itli. Kendisi de genellikle Belh'de oturmaktadrr. Bu iistiin duru'<br />
muna raBmen Sebiiktegin, Emir II. Nfrh'a yaraLma karar vererek kalabahk<br />
bir orduyla harekete geqti. Karahanh hiikiimdarr Nasr b. Ali, Sebiiktegin'in<br />
Emir II. Nfrh'a yardrm edecefini haber aldr[r zaman.' ona Simini Devleti'ni<br />
GAZNEI,ILEN DEVLETI TANIHI IT<br />
ortadan kaldrrmayr, topraklarrnr paylalrnayr ve cihadla u$raqmayr teklif<br />
etmiqti. llakat Sebiiktegin, Iimir II. Nrih'u korumak yolunda verdi$i siizden<br />
diinrncycer,fiui bildirdi.<br />
Scbiihtcgin yarthrrr rnal
t2 ERDOGAN MERqIL<br />
Hiieeyin geng yagta iilmiiglerd.i. Hayatta kalan ogulla' Mahmtcl, IsmAil,<br />
Nasr ve itsuf idi. o bu gocuklarrn yetiqmesi igin iizel bir dikkat giisterdi,<br />
hatta baganh bir hiikiimdar olmalanm sa[lamak maksadryla onlara iifiitler<br />
veren bir Penil - ndme dahi yazmrstrr. Nitekim o Penil'ndme'deki iifiitlerinden<br />
birinde qiiyle diyor : .'. . . Biiyiik giinih iqleme, e[er sen giinihkdr olursan.<br />
halb ahlaksrzhk ve giinahkarh[r igin cezalandrramazgrn. Higbir zaman<br />
zulmii uygun giirme. E[er bir kimse makam elde etmek igin bir meblaf geti'<br />
rir vo bunln hazine menfaatine oldufunu siiyleree buna asli cevaz verme,<br />
giinkii bu mal onun evinden grkmrg defilfir. E[er kendinin olsaydr bu igi<br />
yapmazdr. sonra bil ki, bunu halktan alacaktrro halk fakir oldu[u zaman<br />
oitAyot larab olur ve ktitii isim scnin iistiinde, Ecrvet isc gasrLrrn clindo ka'<br />
hr. Cijmcrt vc rncrhametli olmahsru vc scnin affu iifkcuden fazla oluruh ki, iueanlar<br />
sana ra$bet etsinler ...". Sebiiktegin'in cenazesi Gazne'ye giitiiriildii<br />
ve orada topra[a verild'i.<br />
Iemeil'in Hiikiimilarhlr ve Mohmtdoun Gazneliler<br />
Tahtma Gegmesi<br />
sebii&.tegin dldiigti zaman kardeqi Bu$racuko Herat ve Puqenc vilisi,<br />
ofullarrndan Mahmtil Horasan ordularr kumandanr, Ebu'l-Muzaffer Nasr<br />
Biigt vilisi ve Ismiil ise Gazne ve Belh hakimi bulunuyord.u. Yfisuf tahminen<br />
iig yaErnda idi. sebiiktegin iilmeden iince, muhtemelen Alptegin'in lirzrnd'an<br />
aog*ug olan o[lu lemail'in tahta gegmesini vasiyyet etmigdi. Hatta emirler<br />
v"L-andanlardan ona itaat ed.eceklerine dAir sadakat yemini almrqtr. Nite'<br />
kim Sebiiltegin'in dedifi yaprldr. tsmail babaermn iiliim haberini duyar duy'<br />
maz derhal Belh'e gitti ve kendi hiikiimdarh[rm ilan etti. O daha sonra bu<br />
srrada simanl emlri olan II. Manstr b. Nfih (99?-999)'a bi'at etti. Ayrrca o<br />
ilerde kardegi Mahmtd ile olmasr muhtemel taht miicadeleginde askerlerinin<br />
itaatini ea[lamak igin ile onlara babasrDln hazineginclen bol miktarda para<br />
ve hediyeler da[rttr.<br />
Bu srrada Nlgibtr'da bulunan kuilretli ve tecriibeli Mahmfid, za;af<br />
yaratrhgh kardeqi Ismail'in hi&iimdarh[rm tanmadr. o babasrmn iiliimii<br />
iol"psryla mitem meraeimini yerine getirdikten sonra bir elgisini IsmAil'e<br />
giindererek, kendisinin yaqqa daha biiyiik oldu[unu ve bu hukukunun tann'<br />
Lasr icab ettifini bild.irdi. Ayrrca o Gazne gebrinin de kendisine teslimini<br />
istiyordu. Mahmfrd bqna karqrfik kartlegine Belh ve Horasan eyAletini br'<br />
rallyordu. Ancak Ism6il bu teklifi ve daha sonra da Mahmfid'un kayrn'<br />
pederi Cizcanan hakimi Dbu'l-HArisoin aracrhirnr kab0l etmedi. Bu sebeb'<br />
ien Mahmtd igini kuwetle sonuglandrmaya karar verdi ve miicadele iqin ha'<br />
zrrlandt. O, kardeqi Nasr ve amcasr Bu[racuk'u d.a kendi tarafma gekmesini<br />
bildi. Nasr ve Bufracuk ordularryla Herit'ta onunla birlegtiler. MahmOd du'<br />
rumunu kuwetlendirdikten sonra Gazne iizerine yiiriidii. Ismail de bu gehri<br />
korumak iqin Belh'den harekete gegti. Fakat onun yanrndaki kumandan-<br />
GAZNELILEIT DEVLETI TAITIIII<br />
larrn qofiu Mah:ufid'a taraftar itliler ve mektublar yazarak ona itaat edecek'<br />
i"ri"i'lifairiyorlardr. Mahmitl kardeqiyle arasrnda gergek bir savag baqla'<br />
mazdan iince bir kere tlaha anlaqma teklifinrle bulundu ise dc, lsmAil bu iineri'<br />
yi, onun zayrf tJ.urunrda l'ulunmasr sebebiyle yaptrfrnr sanarak redetti' Iki<br />
karclegin ordu.larr arasrnd.a savag Mart 998 iari'inde oldu. lsm^il, Mahmud'un<br />
kuvvetleri kargrsrnda biitiin giin savagtr ise deo ak'sama clo[ru ordusu da' '<br />
lrlo"ak koq-uyu lrn;la'lt' llafmfril bu savaSla beraber Oazneliler tahtrm cla<br />
i""""*rSr" tr*aif Gazne kalcsine sr[rnc1, fakat mukavemetin fayd.asrzhfr'<br />
uranlayarakteslinrolclu.onunsaltanatryetli.sekizaykatlarsiirmiiqtii.<br />
lsurailfazilctlivebilgililrirhiikiirntlartlr,qiirr'enesirlerivardrr.<br />
.llir giiu rrv y0rintl
14 ERDOdAN MERqIL<br />
bakrmdan o, bu viliyeti ddima sevmil ve u$rrlu Baymr$trr. Mahmfid kiiqiik<br />
yasta babasrnrn yamsua katrldr[r savaglarda cesaret ve zekisryla kendisini<br />
giistermirsti. O savag alanrnda bu tizclliklerini G0roa kargr yaprlan bir eezalandrrma<br />
seforinde ortaya knydu. Mahnrfrd daha sonra (986) yrhnila babasrruno<br />
Hiudfiqlihi hineilanrndan Caypal'rn idaresindeki I'Iind iilkesine yaptrfr sclcre<br />
katrlmrg ve Lam[An crvannda bu hiikiimdarla yaprlan savaqrn kazanrlmasurda,<br />
giisterdi$i biiyiik yararhk ile, iinemli rol o;'namrqtr. Bu srrada o tahminen<br />
onbeq yagrnda idi. Mahmfid ile babasrmn arasr (990) yrluda bazr dedikodular<br />
yiiziinden agrlmrg, hatti onun Gazne kaleginde tutuklanmasrna sebeb olmugtu'<br />
Ancak bu anlaqmazhk uzun siirmedi, MahmOd birkag ay sonra hapisten<br />
grkarrldr. Simini Hmiri II. Nfih'un yardrm istemesi iizerine Mahmtd babasryla<br />
bcrabcr, Iibii Ali Simcfrri vc Fiikot: kargr eavagtr. 994 yrhndnki bu savarsta<br />
Mahmid biiyiik yararhklar giistcrmig ve zafer, babasr ile onun tarafiuda<br />
kalmrgtr. Buudan gok memnun kalan Emir II. Nfih, Mahmtd'a ve babasrna<br />
lakablar ve arazi bafirqlamrgtr. Bu muvaffakiyet Sebiiktegin vc Mahmfrd'un<br />
niif0zlarlnr ortrrmrl ve ilcride gcrqcklcqccck olan bafrmsrz Gaznelilor Dcv-<br />
Lrti'nc dofru ilk athrtrr tcqkil ctnrig itli.<br />
Sultan lllslrmfid'un SAm0niler ile Miinaeebeti<br />
, Sultan Mahmiid kardegi ile taht miicadelesi yaptrfr srradao SimAniler<br />
Horasanor iggAl etmiq, II. Nih'un iiliimii iizerine de yerine ollu Ebu'l-<br />
Ilaris II. Manstr (997-999) gegmiqti. Yeni SAmAni emiri'nin pek uzak giirii"slii<br />
bir qahrs olmadr$r anlagrhyor. O Mahm0d'un ayrrlmrg oldufu Horasan'a<br />
kendi kumandanlarrndan Begtiiziin'ii sipehsAlir tayin etti. Begtiiziin de bu<br />
tayin sonucu Niqibfir'a yerlegti. Ilalbuki o srrada SAmAui Devletionin yagamasr<br />
Mahmfid'un yardrmr ve deste$ine bafihydr.<br />
Sultan Mahmfid Gazneliler tahtrna grktrktan sonra Belh qehrine gel'<br />
di, II" Manstr'a tahttaki de[iqiklifi ve babasr gibi tibi oldufu hiikiimdara<br />
hizmet edece$ini bildirmek ve bu eebebten esLi iilkesi Horasan'daki haklarr'<br />
mn tamnmasrm saflamak igin bir adamrm elgi olarak Buhara'ya giinderdi.<br />
Emir II. Mansfir cevabrnda MahmOd'u tebrik ediyor, Belh, Trrmiz, Herdt ve<br />
Biist viliiyetlcriniu Gazne'ye ba$r bulundu$una dair ferman giinderiyor'<br />
ancak llcgtiiziinoiin idsresine verilmig bulunan Horasan'rn iadesinin miirnkiiu<br />
olmadr$rm bildiriyordu. Mahm0d da elgisiyle giinderdifi cevabda, "Gerek<br />
babarmn, gerek benim tahtrnrza olan hizmetimizin hukuku sabittir. Diiqman'<br />
larrn kiitiiliik ve hilesiyle o hukuk kayba uiratrlmamahdu. Otedenberi Hora'<br />
san ir.ltrini giizel bir ,sekilde giirmiig ve Horasan sipehsilirh$rm hakkryla<br />
yapmrg oldu[uma giiveniniz ortadan kalkmamahdrr." demigti. Ayrrca II.<br />
Mansfiro Buhara'ya gelen Mahm0d'un elgisini kendisine vezir yapmak iizere<br />
kandrrmrq, bu barda$r tagrran son da-la olmuqtu. Mahmtrd Horasan'r barrq<br />
yoluyla alamayacafrnr anlayrnca kuwet kullanmaya karar vererek NigAbfir'a<br />
yiiriidii. Begtiiziin, Sultan'a kargr koyamayaca$nr anla;anca NesA<br />
GAZNEI,II,EIi DEVLDTI TANIHI 15<br />
ve Biverd'e gekilerek Buharaodan yardrm istedi. Emir II. Mans0r ve Semerkand<br />
vAlisi Fiik ona yardrma geldiler ve serahs civarrnda orilugah kwilular.<br />
Mahmird onlarrn yardrrna golrlifiini habcr ahnca II. Mans0r ile savaqmadan<br />
gcri gckiltli, I}lki dc o Sinriniltrr'rt sou tlarbeyi vurmak istcmiyordu. Ayrrca<br />
o'uu rnaksadr bu srrada Mivcriiirrnchir'. t:l itt'raya gah'san Karahanhlara<br />
firsat vermemek idi. Bu scbebten ilIahnrf,d geri gekilerek dururnun geliqmesini<br />
Lekltxli. Begtiiziin ise Nig6btr'u iggil ettikten sorrra iiteki kuwetlerle<br />
birlegmek iizere serahs'a yiiri.iJii. o ve Fdik, [mir II. Mansor',un kendilcrinden<br />
ziyade Mahmtd'a yiinelrnesindcn ve kendilcrirri oua teslim etmesinden<br />
korktular. Ilu diirsiince sonucu Emir II. Manstr'u yakalayrp giizlerine mil<br />
q,cktilcr (25 .,subat 990). Onun yerinc he niiz gok kiigiih yaqta bulun:rn II. Al:diil'<br />
r1r'lik b. N0hou talrt.a geqirdiler. IJu tlrrrumda Sirnini Dcvlcti iq:inde ilitidara<br />
pcrde arliasrntla 'fiirk kurnandanlar lriiik vc l3cgtiiziin sahib olrnu;tu.<br />
Artrlt llahmfitl'u sav;r1t-an alrkoyacak ltir5cy kalmamrgtr. O FAili ve<br />
13r:gt,iiziirr'r: kar;r, kiir ctlilcn enririu iutilianrctst ,rllrak, harcketc gcAti' FAik<br />
vc Bcgtiiziirl ouun yuklaSnrasr iizctrinc l\Lcrv ,sclrrine kaqtrlar' l\Ialrnrirtl da<br />
onlarr lakip ctti vtr .lVlt:rv iirriirrrlt: karargiihrtrr lcrrdu, Brtrada ilii tural' url'<br />
srntla ba.;layll Larrq giiriirsrntrl:ri sorrunda eski gartlar iizcrinc lrir arrla',rlrru<br />
yaprldr, Mahmdd bu anlar*mayla Ilegtii.zii:,'iin llorasan'da kalmasrua r{zr olu'<br />
yordu. Bclh ve Herit qehirleri dc }lahmfitl"a veriliyordu. Mahmfrd kan diikiilmeden<br />
barr.s yaprldr[r iqin saclaka olarak ikibiu dinar para daglttr. Onuu<br />
biiyle bir banq yapmasrnda, raliiblerinin Ebu'l'Kasrm Simcf,ri'nin kuvvetleriyle<br />
birlersmesinin ve sa)aca iistinliikierinin etkili oldu[u anlaqrhyor. Ancak<br />
bu anlagma gok krsa bir stre iqinde bozuldu. Mahnrtd ordusuna hareket<br />
emrini vcrdi, fakat rakiblerinin ordusunda lrulunan Ziyiriler hilcclanrndan<br />
Ddri b. Kab0s kumandasrndaki bir grup askerin bu anlaqmayr kabfrl ctme'<br />
yerek l\{ahmid'un karder'i Nasr idaresindeki Gazneli ardqr birliklere saldrrmasr<br />
sava$rn patlamasrna sebeb oldu. Mahmtd'un ordusunun sa$ kanadrnda<br />
onbin ath vc otuz fil ile kardegi Nasr bulunmaktaydr. Sol kanatta ise onikibin<br />
suvari ve kuk fil vardr. lllerkezde ise Sultan ltahmtd onbin ath ve yetmig<br />
fil ile yer almrgtr. Gazneli ordusu; Emir Abdtilnielik, ISegtiiztin, Fiik ve<br />
Iibu'l-Kasrm Sirnciiri'nin birlcqik kuvvotl:rini 1.6 Mayrs 999 tarihindeki<br />
savalta rnaflup ctti. IJmir Abtliilmclik savaE mcydamnda ikibin iilii vc ihibin'<br />
begyiiz csir brrakarak Buhara'ya qekildi. tsegtiiziin iince Nigibtr'a sonra da<br />
CiircAn'a, Ebu'l-Kasrm Sincffri ise Kuhistin'a kagtrlar. Sultan Mahmfrd<br />
Tus gehrini kurnandanlanndan Arslan Cizib'in idaresine brraktr ve ona Beg'<br />
tiiziin'ii takip etmesi iqin emir verdi. Bcgtiiziin Horasanoda baqarrsrz bir<br />
ayaklanrnaclan sonra bu eyirlet hudutlarr drgrna kagtr. Ebu'l'Kasrm Simctri<br />
dc Arslan Cizib kargrsrnda tutunamayarak Tabes'e kagmaya mecbur oldu.<br />
Sultan }Iahm0d bu suretle [Iorasan'r ele gegirdi. O bura;r ele gegir.<br />
rnekle zeugin ve parlak bir cydlctin sahibi ohnuqtu, kardegi Nasr'r oraya
16 ERDOcAN MERqIL<br />
vsli tayin etti' Mahmod daha eonra Ba$dad'a bir ergi giindercrck Abilnlkarsr<br />
:fj'likl. olan galibiyctini Abbisi Haltfesi er-Ka.lir tiittnt, plt-r03l),a<br />
bildirdi. simaniler tarafindan halifc olarak tanrntnamrrs bulunan cI . Kadir,<br />
Mahmtdhn elgisini memmrniyetre karqrradr. Halifc ayrrca ona hilat, tac vc<br />
bayrak ile birliktc, hikim ordulu iilkelerin ferminr.r giindcrdi. yine Mah.<br />
mfid'a "Veli Emir el-Mii'mini." ile ,.yemiu el-Devle ',r" E*io el_Mille,'Iaka'-<br />
Iannr verdi (Kasrm 999).<br />
Bu srrad.a simaniler'in zayrf durum'ndan yararranan Karahanhlar,dan<br />
Nasr b. Ali, Maveraiinnehir bilginlerini kendi tarafrna gekrilcten sonra,<br />
mukavemct giirmeksizin Buharaoya girdi (23 Ekim 999). Daha sonra simini<br />
siilaleginin biitiin mensuplarrnr Ozkcnd'e giinderdi. simint Devloti,'in<br />
ortadan kalkmasryla Mahmtd tam manasryla bagrm.rz bir hiikiimdar nite.<br />
Iifini kazamyordu. o Halife'nin giioderdifi Lil'utl"ii ve tacr biiyiik bir merasimle<br />
giydi. Bundan sonra da Gazneliler Devleti igind,e Halifc n.lroa<br />
hutbe okundu. Sultan llalife tarafrnd,an giinderilen hiikiimdarhk<br />
"l-Kod.i.<br />
aliimetlerini<br />
aldrktan sonra "rslam dinine yardrm eim"k, rsram,rn diigmanla'm siikiip<br />
atmak amacryla her yl gaza igin Hindietan'a gitmeyi kendisine farz krltrr.,,<br />
Siet6n Seferi<br />
saffari hanedanrndan Haref b. Ahmed, Bu{racuk'un idaresi artrnda.<br />
ki Pdgenc (Bigenc)'i savunmaslz brrakarak, Ir^alt ile mtcadelcsinde Mahyfid'a<br />
yardrma gitmesinden yararlan-,g ve olru TAhir,i giindererek bu vildyeti<br />
ve Kuhietan'r iggdl etmigti, surtan uaumaa tahta giktrfr zaman Bu!racuk'a<br />
bu gehri geri almak igiu yardrmer kuwetler gandlrai."Iki taraf arasrndaki<br />
savagta T6hir maflup ordu ve kagtr. Bufi.raculc ise zafer kazanmanrn<br />
yanrsrra fazla iqkidcn de aarhog olmuEtu, buna rafimen rsrarla diigmam takibc<br />
devam etti. TAhir onun b1 d_urumundan yaruii"o.ruk geriye dtinmiig ve<br />
BuSracu.k'u tuzala diigiirerek Oliliirmiigtn (9bg).<br />
sultan Mahmtd, amcasrnur iiliimiine sebep olmasrndan d.olayr, Halef,i<br />
cezaland'maya karar verdi ve bu maksadla e"an< ggg tarihind" iiiyiit ri"<br />
ordunun baqrnda sistan'a yiiriidii. Halef, Ispehbed. kalesine gekilmig, Mahmod<br />
da adr gejcn kaleyi kuqatmrgtr. Ancak Halef in yiizbin ai,,., pu"u iitremeyi<br />
ve hutbeyi Mahmfid adrna okutmayr kabtt etmesi iizerinen surtan ba'ga rizr<br />
oldu ve anlagma yaparak Gazne'ye diindii (1000).<br />
HIND SEFERLERI<br />
sultan Mahm'il Kararranrrlar ile bir anlaqma yaprp kuzey cephesini<br />
emniyete aldrktan sonra, tahta grkarken yaptr$r y"*i"" ve sa"e d.e sad*<br />
kalarak, Hind seferlerine baqlamaya karar verd.i. o-daha iince de babasryla<br />
Ilindistan'a gitmig, bu iilkenin ne kadar zengin ordu[unu giirmiigtii, Bu bakrmdan<br />
Mahmtd'un Hindigtan seferrerinin sebeblerinden birinin bu iilkenin zen-<br />
GAZNELTLER DEVLETI TAN1HI I7<br />
giulifi oldufrr ilcri siiriiliiyor. Ashnda en iinemli sebeb ise, bu iilkede Isldm<br />
diuini yt,r'rrrlktr. Aynca Lors vr: harckctsiz thrran biiyiik bir orduytr grharalrileccfi<br />
isyau ve kargaSadau uzak tutnr:rk igin giirclcrdcu biri de gaza (din<br />
ufnrna savag) idi. IJu bakrmdan kalabahk Gaznelilcr ordusunu harcket ]ii.lirrpe<br />
tutmak vc gaza vaprnak da llind scfcrlcrirrirr ncclcnk:riudcn birisidir.<br />
Ilalk vc giiniilliilcr d.e garrirnet getirdi[i igin bu seferleri desteklemekteydi.<br />
Birinci Hind Seferi<br />
Sultan Mihm0d takriben Eyliil 1000 tarihiude ilk Hind seferiue grktr.<br />
O Kabil'in do$usunda Lamgdn bijlsesindc Fliudliler'in elinde bulunan birkag<br />
kalcyi zal)t ottikten eonra Gaznc'yc ddndii, Mahlrfitl'un bu ilk scfcrinin<br />
fazla tinenrli olmadr[r anlagrhyor.<br />
Ikinci Hinil Seferi<br />
Mahmfrtl'un ikinci seferi Vayhand (Vayhind) Ricisr Caypil'a karqr<br />
oluruqtur. O hazrrhklarmr tarnarnladrktau soura Iiyliil 1001 rarihinde beraberinde<br />
onbr:gbiq ath oldufu halde Gazne'dcn lrarekete geqti ve Peqiver yalrnrnda<br />
ordrrgiir kurdu. Biitiin Pencib biilgesini cle gegirmig olan Caypil ise<br />
onikibin ath, otuzbin yaya ve fillerden oluqan ordusuyla Mahmdd'un iizerine<br />
yilriidil. Iki tarafrn kuvvetleri 2? Kasrm l00l tarihiude lVlahmfid'un ordugihr<br />
crvannda kargrlagtrlar. Gazneli ordusunun siiviri [iisumlsl,nr iiuleyemeyen<br />
Flindliler bu sava.lta maflup oldu]ar ve saval meydanrnda r;ok sayrila iilii brrakarak<br />
kagtrlar. Fakat Caypil onbeg kadar o$lu, tonrnu ve biiyiik kumandanlarryla<br />
esir diiqtii. Sultan Mabmid'un elinc bu sava$tan sonra ueuazzam<br />
ganimet gegmigti. Ele gegen unl:cg krymetli tarslarla bezeumiq gerdanhktan<br />
sadece Lirinin de[cri sekscubin diuard.r. Caypnl eili fil vc ikiyiizellibin dinar<br />
fidye kargrh[rnda serbest brrakrldr, Onun bir o$u ve torunu $artlar yerine geti.<br />
rilinceye kadar rehin tutuldular. Sultan }Iahm0d, CaypAl'r ezik ve alqalmrq<br />
bir durumda giirsiinler diye iilkesine giindermigti, biiylece fslim'rn biiyiikliigti<br />
o biilgelerde yiikselmiq olacaktr. Bu zaferdeu sonra HindfigAhi hdnedanrmn<br />
merkezi Vayhantl (Und) gehrini zabteden ve gcri kalan krq aylarrnr burada gegiren<br />
Sultan Mahmtd biiytk ganimet ve fillcr ile muzaffcr bir qekilde Gazneoye<br />
diindii. Aynca "Gazi" lakabrnr aldr (Nisan 1002). Caypel ise, o suadaki<br />
Hind gcleneklerine giire, miisliiminlara esirli[i dolayrsryla halkrmn giiziinden<br />
dilgmiig ve bu nederfe kendisini atege atarak intihar etmigtir. Ycrine oflu<br />
Anandp6l geqti (m. 1002 yrh sonu).<br />
Ugiincii Ilind Seferi<br />
Sultan Mahmtd, Sistin'da Halef ve aynca Simini Devlcti'ni yenideu<br />
canlandrrmaya gahqan bu hinedana rnensup Eehz6de Ismiil el-Muntasrr'rn irs-<br />
Icriyle u$raqrp, gtiziimlediktcu sonra iiqiincii Hind seferine grkmrqtr (m. Ekim<br />
1004). Mahmtd'un bu seferi miisliimirnlar tarafrndan Bhitiya denilen (Bha.<br />
tindan l![ultin'rn doSusunda bugiinkii Uch) biilgenin Ricisr Beci Rny
18 ERDOCAN MERqIL<br />
(Bacra)'a kargr olmugtu. sultan ikinci Hind seferi srrasrnda, d.aha iince sebiik.<br />
tegin ile dostane miinasebetlerde bulunmuq olao, Beci Riy'rn kendisine yardrm<br />
edecefiini ummuqtu. Mahmtd bu diigiincesinde hiisrana u[rayrnca onu cezalandrrmak<br />
igin Gazne'den ay'ldr. o barrq yapmll oldufu pcnclb Riciisr<br />
AlanrlPiil'rn iilkcsirrdr:u gcqnrck iqirr llclucistiin yolrrnu takiI r:tti. lrrdus<br />
(Sind) rrma[rnr Multin biilgesindcn g;cgri ve l]hitiya iiniinc gcltli. llcci lliiy,<br />
Sultin Mahmfrd'un ordusuna kargr iiq giin giddetle mukavcrnc[ cttio hatti<br />
diirdiincii giin eavag onun lehine sonuglanacak gibi giiziiktii, Aucak sulta'r<br />
Mahmid'un Gazne ordusunu, bizzat savala katrlmasryla, gayrctc gotinnt:si<br />
sonucu Hind ordusunun eaflarr q6ktii. Rici ctrafr genirs vc dcrin bir hr:ndcklc<br />
qcvrili klleyc kapandr. Sultan Mahnrirtl kalcyi kursaur vc qcvlrsirrrlcki lrlrrdr'fiu<br />
t[rlrluntlrrtusrtrr r,'rtrr ctti. ltiicii ku;atrnaya dayur:rrnryrcafr korkusrryl.r<br />
bir or'rana kagtrysa da saklandrfr ycr bulundu. I]u durumda qiresiz kalarr<br />
Rici esir diigmektcnse intihar etti. Onun iiliimii kalecleliilerin rnanoviyatrrrr<br />
ctkilcycrrrk tcslim olrnalanrra yol agtr. 1\{ahmrid'un clinc bol uriktartla garri.<br />
metin yansrra ytzyirmi fil (baqka bir rivayete giire ikiyiizseksen fil) gegti.<br />
o bir siire daha orada kalarak Bhdtiya Rdcihfr'mn iiteki biilgelerini de itaat<br />
altrna aldr. Bu biilgede mescidler 'e minberler yaptrrdr. Ay'ca sultan oraya<br />
dinin farzlarrnr ve islamorn esaslannr ii$retmek, helil ve haramr aqrklamak<br />
iqin hocalar tafn etti. Mahmrid daha sonra Gazne'ye diiniig igin yiiriiyiige<br />
gegti. Ancak o Bhitiya'da gok kalmrqtro bu sebebten diiniiq yolculufunda<br />
erken baglayan giddetli ya$murlar yiiziinden zorluklarla kargrragtr. yagmurlardan<br />
Pencib nehirleri taqmrF, Gazneli askerlerden bazrlarr ile ordunun<br />
a$rrhklarrnrn bir krsmr fndus nehrinin tagan sularr arasrnda kaybolmugtu.<br />
Multin hikimi Ebu'l-Futffh Davud'un, iilkesinden gegcrken tlostga davra'mamasr<br />
Mahmfid'un bu diiniigiinii giigleEtiren sebebler arasrnda idi. Sultan tatrmirren<br />
lfayrs 1005'de biiyiik bir zorlukla Gazne'ye dijnebildi.<br />
Diiriliincii Hind Seferi<br />
Mahmfid'un Hindistan'daki askerl seferlerinin bir giycsi, putperestler<br />
ile miicadele etmek ve Islimiyeti yaymak geklinde oldu$u gibi, ayrrr<br />
zamanda siinnilili koruma fikri de bu gaye igind.e yer ahyordu. Mulran o srralarda<br />
Karmati mezhebinde olan Ebu'l-Futffh DAvudoun id.aresinde idi. Bu<br />
gahsrn bdtrni diiEiinceleri yaymaya gayret etmesi Mahmffd'un oraya bir sefer<br />
yapmasma sebeb oldu. MultAn hikimi Ebu'l-Futth Divud'a karqr yaprlan bu<br />
seferin sebeblerden birisi de tabii ki, bu emirin Sultan Mahrnfid. Bhitiya biilgesinden<br />
diinerken Gazneli ordusuna karEr kiitii davranrEr itli. Sultan Gaznoodon<br />
Mart ' Nisan 1006 tarihinde hareket etti, sular gok tagluu oltluluntlan Indus<br />
nehrini aqafrdan gegmenin tehlikeli olacafr diigiincesiyle Peqiver'd.en gegerek<br />
Multanna gitmek istedi. Mahmod bu maksadla da Pencib RAcisr Anand,psl'dan<br />
topraklarrndan gegig izni istefi. Anandp6l bunu kabtl etmedi[i gilri<br />
sultan'rn nehirden geqmesini iinlemek igi' Pegaver'e dofru ilerledi. Mah-<br />
GAZNIiLILER DEVLETI TARIHI 19<br />
mtd bu duruur karr.rsrnda ijncc onun iizeri[e yiiriimeye mecbur oldu. Arrandpiil<br />
Sultan Mahrnfrd ilc yaptr$r savalta yenildi vc Kegmlr'e kagarak caurnr<br />
kurtardr. Sultan isc gegti[i ycrleri ya[malayarak ]'{rrltirr iizerine yiiriidii.<br />
E|uol-!'utirh ,sclrri terkedcrtk lndls nchri iizcrildcki bir adaya kaqtr, fakat<br />
qr:[irr[,lii lrirtili kr.rrrliL.r'iui nl. iriiirlrvl kanrr v,rrrrri5ti, I]ir haftalrk bir kuSatrrrarlarr<br />
sorrra Srrlt:rlr l\{ultirr'r z.llrt. r'tti vc burarlal.i Karrnatileri cczalandfdr.<br />
Aynca onltrla Lcr ;'rl yirnrirnilyon tlirhcrn (r'r:1.a bir difer rivayete giire,<br />
yinnibin tlirlrt,rrr) .rlruak \s:rrtrylt Lir aulalru{I yaPtr. Sultan Ma}rrnirtlo Caypiil'ru<br />
csirliIi srrusrrttla rniisliirnirr olnrul bulurlau vc Neviisi-Eih adlyla rnc;hur<br />
tr)rtrrru srrlrlrirl'i l\lrrltirr \'(f crv:lrltllll vilili!intt gt'tirrli' sonra da siiratle Gaz-<br />
1r:';,t: rl.iirrrlii. (,iiirrli.ii ll,rr.rsarr'rlr ycrri lril tt'lrlili.c giiriirrrniiq vc Karalrlnlt<br />
Nlsr lr. :\li, Srrlran l\'llrhrrrirrltuu l lirrrlistlrrt'tlit bttlturrnasurtlan yararlanaralt<br />
:rth gegcrr biilgcl'c i;irnri;ti.<br />
Ileginci Hinil Seferi<br />
llu kcz Sultarr'rrr kuzcy'tlc Kurahauhlar ile olan rniicadelcsindcn isti-<br />
I'aclc cdcn Multin r ilisi Suhpil olmu;tu. O, I'Iahmfrd'a itaati red etmiq ve tek'<br />
rar llind0 dinine diinrniigtii. Sultau Mahrnfrd bu haberi Ocak 1008 tarihinde<br />
akh[r zaman, ana siyasetine karqr ve <strong>devleti</strong>nin gclece$ini tehl&eye d.iiqiirecek<br />
nitclikte giirdiigii isldm dinini brrakarak baqka bir dini kabul etme (irtid.lcl)<br />
olayrnda ihmil giistercmezdi. O krq mevsirninin qiddetine ragmen derhal<br />
Mulrin'a yiiriitlii. Nahm0d bu qehir ijniintle giiziiktii[ii zaman, Suhpil mukavemct<br />
etmeye gahgtr ise dc yeuihnekten kurtllamadr ve akrabasr olan Anand'<br />
pil'rn l alrna srfrnrraya qrnllltt. Irakat Suhpil yakalanarak Sultan'rn huzfrruna<br />
gr:tirittli. ltulrnrirrl diirtyiizbirr dirhcrn part kargrlrftnd.a crnun canrnr ]ra[rgladr<br />
isc di:, st.r|cst lrrakrla]'arak tutukladr. Bu strada Karmatiler de tckrar<br />
cczalant|gftL. Sultan, ]llultirn ]ravalisinin idarcsini kumandanlarrndan Tegin<br />
Iliizin'r-. brraklrktan sonra Gaznc'yc d.iiudii.<br />
Altrncr Hind Seferi<br />
Sultan Mahrn0d'un bu scfcri Caypil'rn oflu Anandpil'a karqr olmug'<br />
tur. AnandpAl, Sultan\rr Karahanhlar ile savaqr srrasrnda sadakat giistermig<br />
ve hatti ona yar{rm dahi teklif etmigtir. Fakat PencAb biilgesinin gittikqe<br />
artan islim baskrsr altrnda bulunmasr, onu Kuzey-batr Hindistan'daki di$er<br />
ricilardnn yardrrn istemeye sevk etti. Ucceyno KalincAr, Gvaliyor' Acmer,<br />
Kanavc (Kanfrc), Delhi'cleki ricilar yaklaSan isllm tehlikesini hissederek<br />
olunla anlagtrlar vc ordu giindcrdiler. Bu biiyiik IJind ordusu Anandpil'rn o[lu<br />
l.lruLrrranpil'ur itlan:sintlc itli.<br />
Sultan |ahrnfitl llindliler'in Lru hareketirri krq ortasrnda haber aldr,<br />
hava ,'artllrrrln kiitiiliigiilg rafnren 3l Arafik 1008 tarihinde Gazne'den ayril'<br />
dr. O lrIlus rl(:hriui gr:gtiktcn sonra Llintliler ilc Vayhaud (Und) gehrinin kar-<br />
..rsrndaki nvacla karErlaqtr. Hind ordusunda iizellikle Keqmir daflarrnra aga[r
20 ERDOGAN MERQIL<br />
krsrmlanndan olan Hokar (Kaykar) kalrilesinden otuzbin kigi savagcrL[ryla<br />
dikkati gckmekteydi. Nitekim sava$ srrasuxda bunlar Gazneli ordusunu giig<br />
bir duruma diiqtrdiiler. Ancak cesareti nispetinde ihtiyath bir kumandan<br />
olan Mahrnffd aldr$r gerekli tedbirlerden sonra muhafiz krtasrna yaptrrdt[r<br />
bir gevirme hareketi sonucu savagr kazaudr. Gazneliler'in eline defierli ganimetin<br />
yanrsra otuz da fil gegmigti. Bu savetta Kuzey Hindistan'rn baghca<br />
rAcAlarrnrn kuvvetlerinin toptan ezilmesi ve onlann bir daha toparlanamamalarr<br />
Pencib yolunun Miisliimen-Tiirk ordularr bakrmrndan guvenini saglamrg<br />
ve Sultan Mahm0d'un bundan sonra her yertle Hinil0lan ciddi bir mukavemet<br />
gtirmedcn itaat altrna almagrm tcmin ctmiqtir.<br />
Sult6n Mahm0il savag alanrndan kaqanlarr, iginde meqhur bir taprna$m<br />
bulunilufiu sarp Nagarkot (Bhim Nagar) kalesine kadar takip etti. Gazneli<br />
ord.usu iig giidnk bir kugatmadan soura bu kaleyi d.e aldr (1009). Buradan<br />
ele geqen ganimet son derecede fazla idi. Bunlar arasrnda yetmigmilyon<br />
dirhem para (veya yediyiizbin dinar), yetmiqbin men a$uh[rnda altrn ve giimiig<br />
kiilgeler, miicevherat, kumaglar ve gok siislii bir taht bulunmakta idi.<br />
Sultan Mahm0d. bu kaleyi kendi adamlannrn idaresine brraktrktan sonra<br />
Gazneoye diindii. Bagkent Gazne'de ele gegirilen bu hazineler haliia giisterildi<br />
(m. Afustos 1009). Bu ganimetleri seyreden-ler arasrnda o srrada Gazne'de<br />
bulunan Karahanh elgileri de vardr. Bu seferde saflamlmrg olan baganlar<br />
gerek fslAm, gerekse Hind diinyasmda Sultan Mahmffd'un iiniinii ola[an<br />
iistii yiikseltmigti.<br />
Yeilinci Hinil Seferi<br />
Sultau Mahmid Nagarkot'dan ildniigiinden krsa bir miiddet sonra Ilkim<br />
1009 tarihinde biiyiik bir ticaret merkezi olan NarAyan (NarAyanpf,r)'a kargr<br />
yiididii. Buranrn RicAgr mukavemete tegebbiis etti ise de, bunda baganh olamadr.<br />
Gazneliler orclusu gehri ele gegirerek yafmaladr. Sultan Mahm0d ise<br />
daha sonra Gazne'ye iliindii. Nariyan RicAsr Gazneliler ordusuna karqr<br />
koyamayacafrnr 4{4p1q, bir miiddet sonra sultan Mahmrid'a elgiler giindererek<br />
barrg istemiqti. RAci bu barrg kargrhfr; yrlhk vergi, elli fil ve her yrl<br />
ikibin Hintli askeri hizmete gtindermeyi teklif ediyordu. Sultan Mahm0d'un<br />
da bu teklife evet demesiyle iki taraf anlagtrlar. Bu barrg Horasan ile Hindistar<br />
arasrudaki yollarrn tiiccarlar igin agrlmaarna ve ticaretin hrz kazanmasrna<br />
sebeb olmuqtu.<br />
Sekizinci Hind Seferi<br />
Sultan Mahmdd 1006 yrhndaki diirdiincii Hind seferiude MultAu eyAletinin<br />
uzak biilgelerini, Karahanhlar'rn Horasan'a hiicum etmeleri sebebiyle,<br />
tam olarak itaat altrna alamamrgtr. O bu yarrm kalau fetih hareketini tamamlamak<br />
igin Ekim l0l0 tarihinde sekizinci Hind eeferine grktr Sultan Multin<br />
seferinde higbir zorlukla kargrlagmayarak bu bdlgel biitiintiyle itaat altrna<br />
cAzNtil-lr,rrt DEVL[]',l'l TAltllll 2r<br />
alth. l-|urarlrrki lr.aruratiler'c af,rr bir darLc iudirildi, onlarttul bir$ogu iildiiriildi<br />
veya tutuklanth, Sultau Malrrnttl, muhtcmelen orada karrgrlthkhr<br />
qrktrran v:c bu yiizelcn harckctlcriui diiiur:r giiphc ilc izlemektc olilugu Ebu'l'<br />
frrtirL l)ivutl'u yalialadr ve bt:rabcrindc Gazne'ye getirdi. Divud daha sonra<br />
Girek halcsiue hapscdildi vc orada ijldii'<br />
Dokuzrtncu Ilinil Seferi<br />
sultip Ilfahnrfrtl, Nanclana (Naridin, bugilnkii salt Range biilgesinde)'ya<br />
karEr dokuzuncu I'Iiu{ scferini yaptt. Buranrn ricisr TriloqirupAl idi. Fakat<br />
csas idarcyr: lrikirn olan olrun ollu Nitlar (Korkusuz) I3himpil faal l-rir siyaset<br />
i|: Sultsp lVla[1t0tl'1 tibi olrlayr l:dctrnirrti. Sultau Kasun 1013 tarihintlc'<br />
Gazne'tlen bu baba - o[ula kargr harekete gegti. Ancak o giddetli lrrg yiiziin'<br />
clcn geri clijnmek zorunda kaldr. Nlahmttl ertesi ilkbaharda (Mart 1014) iyi<br />
hazrrlanmrg bir ortluyla tekrar Nandana'ya yiiriidii.<br />
Triloqiiupil, sultan lvlahmfrd'uu harekete geqtifini haber aldr[r zaman<br />
Nantlana kalesinin idaresini oflu Bhimpil'a brrakarak yardrm istemek<br />
iizere Kersmir Ricisr'nrn yamna gitti, Bhimpdl ise Gazneliler ordusuna kargr<br />
yiiksek ve agrlurasr zor iki da[ arasrndaki bir bofazda mevzilendi. A}'rrea bo'<br />
fazrn girigini fillerle kapattr. Sultan bu yere karqr, iincclikle bu qartlara<br />
,rygo* sava.sr iyi bileu, Deylemli ve Afganh dafhlan kullaudr. .llirkaq giin<br />
savaqtan sonra Sultan Mahmfrd, Il.iudlileri bo$azdan drqarrya ovaya gekmeye<br />
muvaffak oldu. I3himpil'rn fillerle desteklenen hiicumlan Gazneli ordusu kar-<br />
Ersrnda bar.ansrz kalcl. Gazneli ordusu bu fillcrin g6zlerini ve hortumlarr.<br />
nr iildiiriicii ok yafmuruna tuttular ve onlan geri iliinmeye zorladrlar. Daha<br />
sonra Sultan, llhirnpAl iizcrine ;idtletli bir hiicurn emrini verdi. Bu hiicum so'<br />
nuuda bozulau }Iind ordu."u Nandana kalesione gekildi. Gazneli ordusu bu kale'<br />
yi kursattr, kalenin duvarlan altrnda kazrlan lafrmlar ve iizellilcle keskin<br />
bii.k*"o nigancrlannrn oklarr karqrsrnila kale
22<br />
ERDOdAN MERqIL<br />
nndan Sang'r Nandana'ya muhafiz brrakarak Temmuz'Afustos 1014 tari'<br />
hinde Gaznc'yc diinilii. 6 G"'o"'yt itiinilii$i zamar. Abbasi halifesi el-Kadir<br />
tarafindan kcndisine "Niziimedclin" lakabr verildi'<br />
Onuncu Hinil Seferi<br />
SultauMahmfrdHind'istan,dakieniinemliseferlerindenbirisiniDel.<br />
hi,nin 150 klm. kadar k;;;;" bulunan Thinesir qehrine yapmrEtrr. r{indli'<br />
lerce mukaddes ta*nan bu gehircle birgok taprnak ve putlar vardr. Bu putlar<br />
arasrnda en meghuru QakrasvAmi athnda biiyiik bir put A{t:" ThinesAr<br />
idi'<br />
Riclisr da uriisliinrinlara karrsr direnmekteydi' Sultan Mahm0d hem o putu<br />
krrarak llindulnrrn sarsmalc' i'e- tl" bu qchirde bulunan<br />
""t;;l'iya;t"t '.zi'e<br />
vr: fill:ri t:lc g.girnrek iot"'fifti"''Kasrm 1014'tlc Thinesir iizerine yiiriklii'<br />
Anantlpirl'ru oflu Triloqanpil nrukadtle:.l"tl korumak rn:rksarhyla Sultan'l<br />
bu seferd.en .r"rg"n*"tiloio elli fil teklif etti' Ancak bu tcklif Mahmid ta-<br />
""ft"j"" t"aa"aiai. 0t" tu"fturr Deri hAkimi RAci RAm da biiyiik bir or'<br />
duy'a ilerleyerek, Sultanltr Sotl"t nehrind'en geqmesine engel olmak istedi'<br />
RAci nehir boyunca ordusunun arkasrnr bir tepeye t'"14g^ ve ii'jinii bir srra<br />
fil ile koruyarut .ugf"ot bir yer tutmu'stu'.Ancak Rici RAm' nehir kenarrndakibusaflamy"-i*'"g',""Mahmird',unqi.l.letlihiicumlarrkargrsrnda<br />
ma[lup oltlu ve arkasrnd'a filler ilAhil biitiin tlelerli egyalarrn brrakarak<br />
kaqtr. Sultan bundan t""'" ina""'Ar'a do$ru ilerled'i' Buramn RicAsr Sultan'rn<br />
yaklaqmasr iizerine q"h'i *'U etmiqti' Sultan herhangi bir mukavemetle<br />
kargrlagrnadao Tnao"Jiehrine girdi' ordusuna ya[ma igin izin vertU' ThinesAr,daki<br />
putlar lurlda, u,,."k *"gh*o olan QakrasvAmi<br />
"i Gazne'ye gtitii'<br />
riilerek halka giisteritai' Stltt"n Mahm0il GazneoyeMart l0l5 tarihinile dijndii'<br />
Onbirinci llinil Seferi<br />
SultanMahmod,l0l5tarihindeGordaflarrnayapt*l}irseferden<br />
sonra' a)rnr y'l yi"" ntttstanoa gittil O Nand'ana seferinde Trilo-<br />
'onl""'oi" ia"at"ot cezalandrrmak istiyor-<br />
ganpil'a yardrm "t*;;l;;"an,Keqmir<br />
tlu.IllahmoilKeqmiryol.,i,e,indeiincezaptedilmezolarakmeghurLokhot<br />
(bugtnkii Loharin) k"i"; ;;'"ttr. Ancak Cazneli ordusu qiddetli hq yiiziin'<br />
dcu bir ay sonra ktq";;; rt"ia**trt ve.gckihnek zorunda kaldr' Diiniig yolculufu<br />
Sultau iqi" et;;;';;; ve z1hr13t]i oldu' aynca 1t-d"-to da kijtii hava<br />
gartlarr nedeniyle u6o ityf'u u$radl' MahmO'I krqin geri kalan L;rsmrnr Pencib'da<br />
geqirdikten toIr"u 'Mt"t i0t6 tarihind'e Gazne'ye tliintlii'<br />
Onikinci Hinil Seferi<br />
Sultan Mahmfril HArezm iqini giiziimledikten sonra Karahanhlarorn da<br />
birbirleriyle *ti"ua"r" "i*elerioden yararlanarak yeniden llindistan iizerine<br />
yiiriidn.onunbu."f",i,"ogiovebayrntlrrbiriilkeolanKanavcnakargridi.<br />
sultan bu sefer igio ii nyiiir rore ta"ihinde Gazne'd.en ayrrldr. o Biist'de<br />
bulundu$u ,.r"d" Tii"kistin'dan gelen yirmibin kigilik bir giiniillii grubu'<br />
GAZNIiT,II,EIT ]]IiVI,ETI TARIIII 23<br />
nun lcatrlmasryla ordusu daha da halabahklaqtr. Hind diinyasr Sultan Mahrnfidodarr<br />
o kadar yrlnrgtr ki, ouun giilrreti kendisinclcn iirrcc gitruelite ve<br />
birgolc ycrdc fetitrlcrin daha kolay olmasrnr sallamaktayth. Nitckim bu<br />
scfcrildc dr: ona karrtr iiucruli bir tlircunre olrnarrrrq vc lta;anlat biri.ririni<br />
takip ctrni;rir. Kcrsrrrir'de Kilincar Iiicisr llahnriitl'un [izruotinc girmiq ve<br />
o1a krlavuzlulc yapulltrr. Sultan llahruird Cumnc nohrini gcatiktcn sonra,<br />
Agra'lrn 170 kLn. kadar dofusuutll ]ru.luuan Sirsiiva kalcsini kugattr. Buranrn<br />
lliciisr kagrtrayr, gehri savunar birlik isc teslim ohnayr tercih ctmiqti.<br />
lluratla Gazneli ordusuuun clinc gcgcn guuirnet otuz fil ilc birmilyon dirhem<br />
paraclan olugrnakt*ydr, Strltan l\Iahnrfrd daha sonrt Ilaran (veya bugiiukii<br />
llul:utlqclrr)'a yiiriirlii. llaran llirr:irsr llurtltt il.itirtirri bildirdi ve ourrulu bc'<br />
rabcr onlrirr taraltarr isliim ditrirri kabirl ettiler. (iurrrnc nchri kerrarrnclaki<br />
l\Ia[irlg1 kr.rlrsi liiiciisr Ntdgr,ntl (l(ul (].rudra) istr, Cazncli ordusu klrlrsurda<br />
qok srk bir orrnanda rnevliii alrrrtgtr. Sultan n[ahmfid'un iilcii kuvvctleri<br />
onu mallup ederck kaqnr.aya zorlatLlar. I{ind asherlerinden bir krsmr bu<br />
kaqrq srrasrncla nehirdc bofuldu. Kulqend esir olmaktansa ijliimu segti, ijnce<br />
karrsrnr tilcliirdii, sonra da intihar etti. Sultan Mahmrid biiylece Cumnc ile<br />
Carrj ne[irlcri arasurdaki rncmlckctleri zabt ettikten sonra, Delhi ile Agra<br />
yolunuu ortasrndir bir yerde bulunan MatLura (lluttra) gehri iizerinc yiiriidii.<br />
Burasr rnukaddcs Hirrd ;chirlerinden idi. Delhi Riciisr Biciyapil'a dit olan bu<br />
qehir iyi tahkim edilrnirs ve etrafr taq surlarla gcvrilmiqti. Sultan'rn yaklag'<br />
r.nasr i.izerine l\fathura'daki garuizon direnmeden tcslim oldu. $ehirdeki ta'<br />
prnaklat, iqlcrind,eki deferli c;yalar ahndrktan sonra yakrldr. Iiie gegen<br />
ganirnetlerin iqinde beq tane altrndan ve miicevhcrler ile siisl[ put varch.<br />
Su-ltan l\Iahmfril, orclusuuun liiiyiik krsmrnr Mathura'da brrakarak, asrl hedefi<br />
olan Kanavc aclrrine yiiriidii ve 20 Arahk tOl8'tlc oraya ulaqtr' Onun Ka'<br />
navcoa yaklagtrlrnr duyan Rici Racyapitl Gauj nehrini gegerek Bari'ye<br />
kaqmrqtr. Sultan |ir giinde Kanavc kalesini aldr. Buratlaki hazinelere de<br />
el koyuldu.<br />
Sultan l'Iahmrld Kanavc'r zabt ettikten sonra diiniig igin yiiriiyiige geg'<br />
ti. Bu diiniiS srrasrnda Gazncli ordusu etrafrndaki bazr kaleleri d,e ele gegirdi.<br />
$te taraftan $arva Ricisr Candar Riy muhavemet igin hazrr[klara baglaih.<br />
Faliat Sultll'rn yakla;rnasr iizt:rinr: d:rmadr Bhirlpil'rn tavsiyesiyle diren'<br />
urcli'tcn vazgcqrcrek daflarer dofru kaqttr' Sultan onu takip etti ve 6 Ocak I0l9<br />
tarihind.o ycri;ti. iki taraf arasrnda yaprlan sava$ta Candar Riy ccsaretle<br />
dii[iiqtn isc de galip gelcrr yine Sultan Lahmfrd olmugtu. Candar Riy'rn<br />
ordugihr ya$malandr ve Gazne ordusu filler de dahil olmali iizere biiyiik<br />
ganirr:ret elc geqirdi. Sultan Mahmid bu seferden rivayetc giire tahminen<br />
iiqmilyon tlirhtnr para, cllibegbin esir vc iiqyiizclli fil ganimet ile Gazne'ye<br />
gcri diindii. llu bagarr, onun $iihretini Islim ve Ilind diinyasrnda bir kat<br />
daha artrrrru;tr. Gazue'nin iiulii Ulu Cimi Kanavc'dan ahnan ganimetler ile<br />
yaprlmrgtrr.
24<br />
ERDOCAN MERqTL<br />
Oniigiincii Hinil Seferi<br />
Sultan Mahnritl Kanavc seferinden diindiiktcu sonra Kalincir Ricist<br />
Gon.a, Krn8vc,r *ii-rii,*i"rrra brrakrp kagtr[rndan tlolayr Rircyapirl'r ayrplamrqtr.Gandabununlaaty"tlo"'""tir1'komqurircirluriL:birlt';cn:liRircyapiil'r<br />
mafilup ctmi'sti. na"ytiif *"yiu-oda 6ldii ve ycrinc oflu geqti' l]u ba'<br />
ga.yla qii'rcti iu"Jt' Aouoipil"n ofilu Tril'ia'pirl'a *ski iilkcsi P*n'<br />
"ttat """oq<br />
laUi g"tr almak igin yartLm etmeye siiz verdi'<br />
Sultan MahmOd bu olaylarr haber ald'r[r z'amar.' 1019 yilr sonbaha.nda<br />
zorunlu bir yiiriiyiig fit"it"""'a girili' Onun bu oniigiincii llind seferindc<br />
'i"<br />
gAyesi Ganclo 'tn" *utt"fiklcrini itaai alt'na almaktr' Sultan'rn harekt:tr: gcgtifini<br />
duyan T'iltq";;i ;neye-dofiru yiiriiycrck Ganda ilc birlcqmck istedi'<br />
Mahmfrd'iinceTriloqanpil'rnGauda.kuvvetleriylebirlegmesini'i-inlcmcye<br />
gahqtr ve bunda au f"ljt'f' oldu' Sultan'.ooo Ru*gunga (veya Ruhut) rr'<br />
mafr kr;rsrncl" y"kd;;"' A;"ak TriloqanpAlorn gAyesi' giiurdtz Tiirk ordusunun<br />
suyu gegmesi"i iitl;;;k-t'" g""" d" k*"rrtiktuo yltttl"ottak gekilmekti'<br />
Bu durumu urrluyuo Mthmid"' Saray gulimlanna : Tulumlar iizerinde<br />
su1'u kim g"q"' diyl n"tt'ul aynldr' btrnfar tulumlarr<br />
'*ao' '"'ki"'gulim<br />
giqirdilcr, arkalanna l"gltf'"U kcntlilerini toy" Triloqanpil kul'<br />
"tt'ltt'<br />
lar'r s*ya atrlctkJarrn] ;;'i"t" oo]tTT ilioi liiit*"k igin zrrhh beq fil ile<br />
birttkurr, insaulan giinderili' ' ' ' Gulimlar gclcn insanlarr da yere serdi'<br />
Biiylece sekiz kiginii tulum ile rrmafr g"g*"ri, karqrlarrna gel"rr fillcri' i''<br />
eanlan okla tilaliirJ"l"ri- *o.ir" t uiitioa"ait. Guldmlann hilini giiriincc<br />
Sultau'rn afzrntlan ;;"t;" ;ilt Hel kim yiiziip geqcbilirse geqsin' biitiin<br />
-isteyen -'<br />
f,o .rt<br />
iimriinile -Uyu'<br />
t."tiui.ro. Sultan'rn bu giizcl<br />
""Uua "a*'"t<br />
ve rath siiziinii iqt.;;"-l; birden-oeh"i.g"g*"ye bagladrlar'-Kimisi tulum<br />
ile, kimisi t.r"tt y"i"-'t" ytft*tft.g*9til"' G"q"rrltt rrmafrn iibiir kryr'<br />
frna atladrla, "Hruiii Sk;j'''"'ioi"glkl""" q'kttd'ltr' diiqmana daldrlar'<br />
.'o Bu savaq<br />
diiqman bozuld'u, lf' Lt*' fttfrqtan gegii' bir krsmr tutsak oldu' '<br />
sonucu Gazncli toln""tt"'ioio *iio" iol guJ-"' ve ikiyiiz kadar fil geqmiEti'<br />
Trilosanpil ir" t"';u;;-;;;'1:** "" L"f*uyu ealsirken adamlar tarafrnaon<br />
OtCii.iit"tii'itii (likim f 0f9)'<br />
Sultan tlaha sonra Kanavc ve Bari rAcisr olan Triloqanpit iizcrinc yii'<br />
riidii.BuRa"a.',u-S;'iq"h"ihalkrkurtuluEukaqmaktabuldular'Sultan<br />
bog brrakrlan bt q;;; y;rle b-ir emretti' ote taraftan miittefik'<br />
"ait*".'ioi<br />
lerin rcisi Kirliucar Rdcdsr Ganda rivayete giire; yiizkrrkbeqbinyaya' otuzbeg<br />
bin ath .,r* .ttryii"kiJ fil;"" oluqan oiao.,iytt S.,tt"o MahmffiL'un kuvvctlerine<br />
dofru il"'l"al'Jki taraf karErlaqt'5' Sultan Mahrnfrd iincc ordusu-<br />
'u"'uo'<br />
nu teftiq aii""oLaikte; soila cla Ganila'ya Islim dinini<br />
".r"iq ".-;."li"o<br />
kabul etmesi ttt iti gti"'*iEti' Ancak iki orilu tam manasryla<br />
"iti savaEa<br />
girmeden iio"", g""" yti'firl bir iincii gatrqmasrnr Gazneli dnciilerin kazanmasr<br />
Ganda'nrn lt'k;il; ;e gece karanhfrnda kaqmasrua seheb oldu' Srrltan<br />
(;AZNlrLlLr..fi rlEvlE',r'l TAltllrl 25<br />
Mahmrid bu durumu Lilmeilifi iqin erresi sabah Gancla'ya tckrar bir elgi giin'<br />
tlertli. Bu rlqi tlii;,rnan ortl.trsunun gekilmirt vc ordugilun boq oltlu[unu g6riince<br />
durunu Sultag'n bil,lirtli. lllallnrid bunun bir tuz.*k olrnadrlrur tcsirit ettirdiktcn<br />
sonr:r lskt'rlcrint:
26<br />
ERDo6AN MERSIL<br />
kaynamasr ve iyilegmesini safhyorclu Galila a]'nca Mahm0d'u iiven bir<br />
'siir<br />
V"L*f. g*a""*igti. S*ftto irr eii'i qok be$endi ve Ganda'ya onbcq kalenin<br />
idaresini kenilisinde brrakan bir ferman verdi' Mahmfrtl daha sonra m'<br />
Mart - Niean 1023'ale Gazne'ye diiudii'<br />
Onaltmcr Hinil Seferi<br />
Sultan Mahmitl'un Hindistan'a yaptrfr en bnenrli ve meghur sefer'<br />
lerden birisi, onaltrncrsl olan Somnit (Sumloat) seferitlir'-Somnit"Hindistan"<br />
rn batr sahilinde raaniari, yarr*",lasrnila bir gehirdi. Bu qehirde kendisine<br />
taprlan Siva'ya alt m"sh; Je kotsal bir putla' bir taprnak bulunmakta idi'<br />
Ilu s.'r:5r.on lli.tlil:r sor''it Echrirrc aaygr giistt:r'nrr:ktoyrliler' Ihr talrr'<br />
na[a oDbiu kiiy vakfctlilnrig ,rl,,p, oyrr"u_lriri llral,r,r,rrr, iiqryiizr:lli r:r'kt:k ilir'<br />
hicivcbcgyiizk"a'oaot'q'tri'metetmekteyclilcr'Orayrziyarctegt>lcnbi|r'<br />
lcrcc insnn cn kryrnctli miiccvlre.lcrini bu rrrcrshur nrtu sunallardr. l'Iindli'<br />
lerirr inonrgrna g6rc Sorrurnctlnki put l.Iind. iilkelt;rirrrlcki iittlki prrt,larrrr cu<br />
kudretlisi idi. o ana r."J"" s"ra." Mahmod'un fcth etti[i ycrdcki putlilrru<br />
kar'sr giis'<br />
i" i"pt^"f.t"rro tt"'qiluq;'klatr kiitii son' onlaun SomnAt Putuna<br />
tertlikleri saygrsrzhk yiiziinilen olmugtu'<br />
SultanMahmtdbunuiqittifizaman,kentlisiniorayagitmeyeqeken<br />
zengin ganimetten btg;;;<br />
'uht""iIr"o9l" beraber o meqhur putu da yrkmaya<br />
karar verdi. n,, .uy"a" Hindrirer arasrnda Islim dininin yayrlmasr hareketi<br />
clegabuklaqmrqolacaktr.SultauMahmfrdotuzbinatlrveyiizlercegiiniilliiilen<br />
oluqanordueuylarsEkim1025tarihindeGazneodenhareketegeqtiveyirmibir<br />
giin sonra tahminen S Kt**'a" Multin'a ulaqtr' Burada ordusunun geqcce[i<br />
Biiyiik Tar (Thar) qatii iqin hazuhklard'a bulundu' Gazneli askerlere yol hazrrh[r<br />
yapmalo", igirr dinar para dafirttr' Her askere yiyecek ve su'<br />
"tiibin<br />
yunu taqrma* iqio ikiq"l d"'"" o""iidi' Uautaa ayrrca yirmibin deveye bu<br />
korkung qiilden ,.Uuttttttu gegebilmek su yiiklcdi'<br />
lcin -U" .:"U:l* Gaznoli<br />
Mahmfid,un bir sefer iqin ordusunun en biiyiik iltiyacr olan ikmile ne kadar<br />
iinem vertlifii husfisu d;;"*ya grkmaLtailu' Sultan Mahmfrd' 26 Kasrm'da Mul'<br />
tAn'dan a1'nlarak **nJ"Jt*kunq-giile girdi' Tar Qiiliinile iinemli ilk durak<br />
Lodorva kalesi idi, irr"at ordusu bu kaleyi aldrktan sonra ilerlemeye clevam<br />
etti. Bir ayhk bir yiiriiyiiqtcn sonra 9dl gcaildi'-1:1t\ ayr'nrn 6onun'<br />
da Gazneli ordusu e.uui"a". q"h"io" .,lugtr. B,."otun hikinri qehirilon kaqtr'<br />
Sultan burad.a ,"<br />
"" ;;;;;; trr.iyu"r',, ta"el".li, sonra da giineye rlo[ru yiiriiilii'<br />
Hindliler o,,,, durdo.'#k iqin M;rndher (veya Mudhera)'da yirmibin kigiyle hii'<br />
cum ettilerse d",<br />
^"ffi "f"".L"" kuriulamadrlar. Uni yaliirnrnilaki DelvAila<br />
halhisesultan,ahiqbird'irenmegiistermedenitaatettiler.Nihayet6ocak<br />
1026 tarihind" sottu,' ve ordusu sJmnat'a ulagtrlar. $ehrin lakiTi<br />
kargr koy-<br />
maktausa Ui. ua"yu -l"q*";' tercih etti' Somnit gehri Gazneli ordusu tarafin'<br />
dan kuqatrlth. Kaledeki garnizon' Brahmanlar ve giiniiLlliiler tarafrndan tak'<br />
viye edilmirsti. Bt";;-S1;l'an Mahmttl'on u"dotuuu kargr ces$ctle direntliler,<br />
Gazncli ordoro,,.'o ? ocak 1026 cuma giiniine raslayan ilk hiicurnu erra'<br />
srnda riirkrnenrer'in ":::i":i:' --:.:l ,0.,",*,u '.," q"ui" a::<br />
varlan Gazneliler tarafindan ele gcgirilmiEti. Fakat Hindliler meqhur putun<br />
bulundu$u tapurafa girip dua ettiktcn sonra son ]rir gayretle saldrrmr"slar ve<br />
Gazneli orrlusurrun clc geqirdi[i yr:rleri tekrar gcri almrglardr' Ertesi Cumar'<br />
tesi sabalu (8 Ocak), Gazneli ordusu biiyiik bir istekle hiicumu tazeledi.<br />
Hindliler'in onlan iinlcmek iqiu g
28<br />
RDOdAN MERqIL<br />
li$i temin etmek iqin yaptr' Ordugunu.hazrrladrktan sonra Mart 1027'dc<br />
MultAn,a do$ru ilerledi., Ioalr. nehrinin iki yakasrna hikim lrulunan Catlar<br />
giyet savagqr ve ayur zamanda ueta birer gemici itliler' Sultan bunlarla<br />
nehirde savaqabilmek iqJ }{"ftao'da bindiiriyiiz, gcmidcn oluqan bir filo<br />
yaptrrdr. Bu gemilerin her birinin iiniinii ve yanlannr' diiqman teknelerini<br />
parqalamaya maheus ol*uk ii'"'u, sivri gubuklarla techiz ettirdi' Her gemiye<br />
de miirettebattan baqka yirmiqer okgu ve neftqi ycrleqtirdi. Bu-durumdan<br />
haberdArolanCatlar6ilevegervetleriniuzakbiradayagiinilercliler.onlar<br />
sonra da diirtbin gemiden olugtu[u rivayet etlilen filolanm gavaqmak iizere<br />
hazrrladrlar. sultan Mahmfid n"ilrio yoku' krsrmlarrnr gemilerle kapattr[r<br />
gibi,ikikryrsrmilafillerveatlrlariletutmuqidi'Indusnehriiizerindeki<br />
savagtaCatlarcegurli"g"nra"dii[iiqtiilersede,Mahmfrtl,rrniizelteqhizatlr<br />
gemileri kargrsrnda a*i*""*"arrar. catlar,rn gemileri ya delinerek batrrrldr<br />
veya yalirlih. onlarrlan sahile kaqanlar Tiirlimen okqulannrn oklarryla iil'<br />
diiriiltliiler.SultanMahm0d'unCatlaroakarqrintikamrmiithigolmuqtu.<br />
Gazneli ordusu c"ttu-io iilelerinin ve hazinelerinin bulundu[u aday da<br />
,"B-.r"a,vcotadakileriesiraltlr.Cattehlikesibusuretleortarlankalkrnrg<br />
oldu. sultan Mahmtd Hind kuwetlerinin bagrna kumandanla'ndan Ahmed<br />
b.Yrnal.Tegin,it.yio"ttit.t"nsonraGazneoyediinitii(Haziran1027).<br />
Su]tanMahmtdonyediHinileeferigonunda6ncemaildibakrmdanka.<br />
zanqh grkmrgtr. Onun iu seferiuilen elde ettifi ganimetlerle Gazneli Devleti<br />
devrindeki iiteki Islim devletleriyle iilqiilemeyecek derecede zenginlegmigti.Ayrrcao*uu.'.gazaseferleriyleHindiilkesindey[zyrllarcasii.<br />
"ec"k olao- Tiirk hdkimiyetinin temelini atrnrstr'<br />
SULTAN MAHMUD DEVRININ OTNTI OLAYLARI<br />
Sist6n'm Zabtr<br />
Sultan Mahm0it 999 yrhnda SietAn biilgesine,yiiriimiiq ve'buramn hA'<br />
kimi Halef ytzbin aiout iu* karflh[1tl1 aman dilemeye mecbtr olmugtu'<br />
Bundan hsa bir .ti""-roo"u ual"f, ogli Tahir ile anlaqmazhfa diigtii. Halef in<br />
girigti$i"eavag baqansrz bir tegebbiis olarak kal-<br />
oflunu ma[lup "r-"t-*o<br />
dr. Ancak llalef bu baqu'o;' t"q"lbiise rafmen o[]u1un peqini brrakmamrE'<br />
onu bir hile ile ele gegirmeye ve iildiirmey" Lrrlnuffat< olmugtu (1002)' Halcf iu<br />
oflunakargrzilimcedavranrqronunetrafrndakilerarasrndabirkorkuve<br />
nefret havas, "*tir*i-gti. Bo .ut"bt"o Tahir b. Zeyd bagkanhfrndaki emirler<br />
ve kumandaol., s,rltao Mahmod'u kendi hiikimia.lan olmasr igin Sistin'a<br />
davct ettiler'<br />
Su]tan]Vlahmfrdiqinbukagrrllmazbirflrsattr,nitekimderlralSistirr'a<br />
yiirndii (Kasrm fOoil.'U"ftf onun hareketiui haber aldrf,r zamau' etrafi derin<br />
ve genig bir ft"Ja"ftf" gevrili miietahkem TAk kalesine gekildi' Sultan<br />
bukaleyikugattr*q".,n"",i.aekihenilefiindoldurulmaernremretti.Gazneli<br />
o^zNlil,lt,uli t)Ii!'Lti'I'l Ti\ttilrl 29<br />
orrltrsu lial'tlcu atrlan tallara vc iizr:rl:rint: yafinrur gibi ya[an oklart ru[rrrcn<br />
doldurulan hcndegi gcqtiler vc fillerin qitldetli saldrrrsrna dayanamayrp<br />
krnlan kale kaprlanna hiicum ettilcr. Kalcyi savunanlar onlara kargr cesurca<br />
savatltl.rr. Ii'akat llal:f, Gazucli ordusuntlaki fillcriu ayaklan altrnda kcndi<br />
aclamlanrrrn czilir'ini giirdiigii zanlan, bu delrr;et verici rnauzaranrn yaratttgr<br />
korkuyla dircnnrcuiu faydasrzhlrnr anladr, O, Sultanoa itaatini bildircrek<br />
kal:yi tr:slirn etti (21 Arahk 1002). llalef, Mahmfrd'uu huzuruna getirildi[i<br />
zaulan, orruu ayaklanna kapanarak aff tlilcdi, pahah hcdiycler ve de$erli<br />
inciler takdim ctti. Sultan Mahmfrd onun hayatrn ba[rgladrfr gibi, biitiin<br />
servctini muhafaza etrnesine izin vcrdi vc Halef i arzusu ,iizerine Ctzcin'a<br />
giinderdi. Sultan Sistau biilgesini kumaudanlarrndan birinin idarcsine blrakarak<br />
Gazne'yc diindii.<br />
Sultau llahmfrd bir siire sorra Sietinhlar'rn Halcf in krz tarafrndan<br />
torunu olau Ebt Bekr Abdullih irlaresinde kcndisine karqr ayaklandrklannr<br />
haber alarak tlerhal bu biilgcye yiriidii. Sultan'a bu seferinde karilegi<br />
Nasr, Emir Altuntat ve Ebfr AbdullAh et-Tir'i refakat etmekte iililer. Mahmtd<br />
Kurban Ilayranir (m. l0-I1 Ekim 1003)'nda Flalefibid'a geldi. Asiler onun<br />
geldifiini ii[rendikleri zaman miista]rkem Erk kalcsine kapondrlar. Sultan ve<br />
ordusu kaleyi ku.;attr. Asiler Gazneli ordusu iizerine bir grkrq yaptrlarsa<br />
tla, bu harcket onlar igin baEanh ohnadr vc tekrar kalev,r ,,,ekilmek zorunda<br />
kaldrlar. Sultan llahmtd gece karanhfirndau yararlauarak ordusuuu hiicuma<br />
geqirtli. Gazneli askerler bu hiicum souunda kalenin istihkamlannr ele<br />
goqirmeye muvaffak oldular. Oularr istihkamlar iizerinde giiren isiler miit.<br />
hig bir lianife kaprldrlar. Kalenin igine yayrlan Gazneli askerler Asilerin<br />
bir go[uuu yakaladrlar ve bir krsmrur da iildilrdiiler. Biiylece Sistin tekrar<br />
Gaznr:liler tarafrndan itaat altrna ahnmrq oldu. Sultan bu biilgeyi kardegi<br />
Nasr'rn idaresine brrakarak, Gazne'ye diinmek iizere harekete gegti (24 Ekim<br />
1003).<br />
S6brk Enrir Halef b. Ahmed'e gelince, 1007 yrlrna kadar CtzcAn'da<br />
yarsadr. Aucak Sultan Mahmfrd, bu tarihlerde arasrnrn agrk oldu[u Karahanh<br />
hiikiimdarr Nasr b. Ali ile onun mcktuplaqtr$rnr haber almrltr. Bu sebebten<br />
Sultau, Ilale,f i Gcrdiz kalesine yolladr. Halef iiliim tarihi olan Mart I009'a<br />
kadar orada yarsadr. Sultan Mahmfid daha sonra onun mirastnr o$u Ebfr<br />
Hafs'a vercli.<br />
$ehzAile Ismeil b. Nfrh'un S0mini Devletini Diriltme Tegebbiiaii<br />
Karahanhlar'dau Nasr b. Ali 999 yrlmda Siminiler'in ba"skenti Buhara'ya<br />
girmig ve bu hirncdanrn btitiin mensuplannr Ozkend'e giitiirmiigtii.<br />
Sirnini hiint:danr rncnsuplanudau Ismiil b. NOh bir siire sonra tutuklu oldu[u<br />
ycrdel kagarak atalarrnrn <strong>devleti</strong>ni yeniden kurmak iqin tegebbiise gegti.<br />
O 'oMunta.srro' lakabr alarak iince Hirezm'e gitti, Burada hilA SimAuiler'e<br />
sidrk olarak yagayan birqok soylular ona katrldrlar. Ismiil el-Muntasrr
30<br />
ERDOcAN MEnqlL<br />
topladrfr ordunun kumandanhfrnr Hicib. Balu (Yalu)'ya verdi' Arslan<br />
f"t}"<br />
Bulo, it"thanhlar'rn Buhara vilisi Ca'fer Tegin'i qehirden grkartmaya vc<br />
esir almaya muvaffak o1*oqt"' Buhara'dan kaganlar yine' Karahanhlar'rn Sc'<br />
merkand vilisi Tegi' llin ile Lrirl*gtilerse dco bunlnr lsmiril ile yaptrkla'<br />
rrsavagtayenilerekyinekaqmtk'o',',,il*kakhlar'Isrniilel'Muutasrrtck'<br />
rar Buhara'ya diinilii OOOOI' Ancak Nasr-b' AIi idaresindeki Karahanhlar<br />
karqrsrnd.a bu kez toqluf kalanlar Ismiil ve kumandanr Arslan<br />
'o"ttodu<br />
Balu olmugtu.<br />
---oi"<br />
ar"aftan Ismiil,in Sultan Mahmod, ve karrlegi Nasr ile miicadelcsi<br />
iincclcri bagauh giiJ gO'ii"tliiysc tlc' Qok gcr"rnctlcn lru ccPhcde ilc hilsrant<br />
ufradr. O tinco Nir'il''frr'a yiiriimiig ''"" !'o'oyu hikirn olan Nasr'r 2?<br />
$ubat 1001 tarihin.c y-l"t'ft U"'at'a gtlil""ty" mt:c'irr.ttmi;ti' lakat Sul'<br />
tan llahmffd hcmen a'"r."iy" kuvvetleriyre y"iiqti. Ismiil, sultau'rn geldi[i'<br />
ni haber aldrfr zaman,-Cul"oo'u ku'*'jt''-it*iil bir eiire sonra tekrar llo'<br />
rasan,a diinerck Niqai0" iir.rine ynriiilii. Nasr bir kere daha Nigibir'da[ gckilmek<br />
ve Mahm0d,dan yardrm istemek zoruntla kaldr. Biiylece lsmiil bir kez<br />
daha Nigdbor'a girfi (, 'E;itl 1001)' Sultan Mahmfrd' kumandanlanndan Ebfr<br />
Sa'id AltuutuE', ttralqio"'lu"at*u giinderdi' Bu sefer Nasr Niqibir gehri<br />
;;;;";;ilu',r" tr*iii'i -o*op "aJ""t ciircan'a kaqmava zorladr' Neticede<br />
Nasr bu miicatlelcclen iisttl qrkarak tekrar Nigibir'u ele geqirtli' $ehir hal'<br />
bbudurumagoksevincrr:k,senliklertertipledi.Isrrrailisebu'maflubiyct<br />
ve igiue diigtiifii srkrutrh tlo'omoo sebebini ba'skumandanr Arslan Balu'ya<br />
yiiklcmiq ve onu OfaUrt*usi'. Ao"ut Ismiil el'Muntasrr'rn biitiin bu yenilgi<br />
vctalilrsizlifinera[rncndevlctinicliriltmerniicadelcsinikolaybrrakacak<br />
bir qahrs olmathfir tJ.*fty"t' Nit€kim o Ciircan'dan geri diinerek Serahs't<br />
ele geqirmiqti. Nasr bo'q"i'i" crvarrnda yaprlan savaqta onu tekrar ma[lup<br />
etti ve aralarrnda UU,,'i-Kut'- Simc.ri olmak iizere birqok kumandanla'<br />
rrnt esir ederek eu,o. y" git"tlertli (Ocak/$ubat 1002)' lsmAil el'Muntasu bu<br />
y*tigia"" .ooru og,,'i*i'o yu"'ou t:sid: ve oulardan yarchm istetli' onuu<br />
yamna sr!.rnmrg<br />
"H;;<br />
d";lu" u"t'li Selguklu iilesinin iclaresinde idi' Bu<br />
srralarda y*qtr;drg, i.h-io edilen iile reisi selguk'uu yerini 'oYabgu"<br />
"r.rk<br />
unvam *' tagryan ollu Arslan Isriil almrqtr'<br />
A"ri"i-'V.frgi, Ismail el - Muntasrr'a yardrmr kabfrl etti. Nitckim onun<br />
kumandasrnd.kiogo"la"IsnriililebirliktelrarekctcgeqcrckScnrerkand<br />
crvannda siibagr r"gJllo."rincleki Karahanh orclusunu yendi. Bu yenilgiyi<br />
habcr alan Ku"uhuoi', hiikiimdarr Naer b. Ali, o[uzlar vc.miittefiki lsrniril'iu<br />
iizerine ynriidii. od;;; ii. g""" baslirmyla Ka..ahanhla.'rn bu ordusunu da<br />
i.A""J"g*ttrlar]Onlarro "lio" gok miktarda ganimet geqti[i gibi' Karahanhlar,dan<br />
onsekiz kumandanr dr "rit almrglatdrlAfustos 1003)' Ancah lsmiil'<br />
o[uzlar,rn Nasr b. ii'd"" iiziir dileyecekleri ve esirleri geri verccek]eri ha'<br />
berinin.grkmasriizerine,kendialeyhineKarahanlrlarileanlagmalarrndan<br />
korkarak onlorauo uy'la' t" io' tutmug Ceyhun nehrinden geqerek Amul qehri-<br />
ne gr:r,,i (,003ir ,',,, u,,';:::::.- #"T:,::::'",.-,..n ru,"'uu ro',r,ll<br />
isted.i, Sultan onun bu arzusrnu giivet iyi karqrladr ve ona lityrk oldu[u tsckilde<br />
hediyclcr giindcrdi. llahmfrd aynca Mcrv gehri vilisine lsmdil'e yardrnrcr<br />
olrnasr iq:in rrrnir verdi, Fakat Ismiiil uruhternelcn l\Iahmid'dan biiylc bir"sey<br />
iirnirl e tnlrtli[inden, yardrmr bcklcrucden llrrhrrr:r'yt ilcrlcmigti, Onun Dcbfrsiye'de<br />
Karahanhlar'rn Buhara vilisini yenmesi, etra(ina kalabahk bir kuvvetin<br />
toplaurnasrna yol aqtr. Isrniil'e katrlan huvvctler arasrnda Ofuzlar'dan da<br />
bir grr.p vardr. IJu Ofrrz grubunun Scl!:uklular oltlufunda ,siiphe yohtur. lstnail'in<br />
kuvvetlendi[ini giircn Nasr b. Ali tekrar onun iizerine p'iiriidn. Iki taraf<br />
arasrntla Sr,rncrkarrtl crvarttrdaki s:rvafta ismiil vt, Oluzlar, Karahanhlar'r<br />
bir kr:rc rlrrlra y'r'rrrlil,:r {l\'tayrs l0(),1,)..Arrcali l.srrriil igirr brr zaft:rin st:r'itu'i<br />
uzuu siirnrr:rni;ti. OIuzlar t:ldr: urti.lilcri ganirrrr:ti yr:trrrli giirr:rr:k Isuriilotlclr<br />
ayrrldrlar vc yurtllanua diiudiiler. Nasr b. Ali iilkr:siudcn tckrar askcr toplayarali<br />
lsmiril'in lcrsine diigtii, Karahanh kuvvctlcriylc Ismiil'in kuvvetleri<br />
bir kcz daha karrtr kargrya gcldiler. Savagrn baglamasrndan krsa bir siirc iincc<br />
isrniil'in kuvvctlcri arasrnda bulunan libu'l-Ilasan adrnclaki bir kumandan<br />
idaresi altrntlaki lrcrsbin kaclar asher ile KarahanLlar tarafina geqti. Bu Is'<br />
miil'in ordusunun qiikmesine ve yaprlan savagta hezimete u$ramasrna scbcb<br />
oldu. Ismiil kurtuluqu kagmakta buhnug ve Ceyhun nehrini gcaerck l:[orir'<br />
sau'a girmiqti.<br />
Sultan l\Iahuriid onun kendi biilgesi iginc gcri ddndiifiinii haber aldr-<br />
[r zaman, yar.rttr[r karr'grkhklan vaktinde iinlemek vc yenidcn kuvvet top-<br />
lamastna firsat vermemek igin acele harekete geqmirs ve llelh gehrine gel'<br />
uriqti. lllahrnricl, Farig0n b. Muharnmed idaresiude bir Gazneli ordusunu<br />
Ismiiil'in iizerinc giinilerdi. Ismiril l)u kuvvetin takibindcu kurtulabilmr:k<br />
iqin Kuhistirr'a gitmigti. Sultau'rn kardeqi Nasr ve Arslan Cizib onu takip<br />
ettiler. Ismiil de onlann korkusuudan son olarak lJistam'a kagmrq, daha sonra<br />
altL[r bir davet iizerine Buhara tarafrna yiiriimiirstii. Fakat siirekli savagmaktan<br />
ve dolaqmaktan usanmr! olan askerleri onu terk ettiler. Biiylece yanrnda<br />
saclece sekiz kigi kalan ismiril, Karahanhlar'rn takibinden kurtulmak<br />
igin Merv crvarrndaki giile girdi ve Arab lbn Buheyc'in reisi bulundu-<br />
[u kabilcyc srfiurdr. Fakat yanrna sr[rnmrq olclu[u lbn Buhcyc, bu biilgcnin<br />
imili Ebfr Abdullih MAh-rfiy'un teqvikiylc onu hiince 6ldiirdii (Ocak 1005).<br />
Ilu surctlo hiuedaurur diriltrneye qah;an son tcnrsilcisinin iilrnesiylc Sirnitni<br />
Devleti iqin tarih sahnesi perdelerini kapamrg oluyordu. Sultau Mahmfrd<br />
isrnitil'in akrbctini haber akhfir zar)ran, -Arslan Cizib'i giirrclcrerck Ebt Abdulliih<br />
vc lbu lluhcyc'i, onun bu kijtii souuna scbcb oklrrklarrndan dolayr<br />
iildiirtmti.; ve Arablar'rn obasrm ya$nalarnrrgtr,<br />
Sultan Mahru0d ve Karahanhlar<br />
Karahanh hiikiirndarr Nasr b. Ali Buhara'yr zabt cttikten sonra Sultan<br />
Lahrnfrd ile l-rirbirlerine dostluk mesajlarr giinderdiler. Daha sonra iki
32<br />
BIiDOcAN MERqIL<br />
devlet arasrnda Ceyhun nehrinin hudud olmagru kabul ettiler' Aynca ata'<br />
dakibudoetlulukuvvetlcndirmckigindesultanMahmfril,Naer'rukrzr<br />
ile evlendi. Mahm6d bir elgi heyctini kendi temeilciei olarak $zkend'e yol'<br />
lath. Ilu clgi heycti g"lioi n'oao'r alarak Horasan'a gctirtlilcr' N.asr llr el'<br />
qil".i a"g"rii l"a;y"t", ile geriye giinilermiqti' Onun vcrdifi hccliyclcr ara'<br />
srnda; de[erli madeni *Eyoiu""miJk' at]ar ve develer' hcr iki cinsden esirl"r,<br />
dog"i"r, kiirkler ve geqitli Qin eqyalarr bulunmaktaydr (f001)'<br />
AncakKarahanlrNasrilesultanMahmtdarasrndakibudostlukkrsa<br />
birsiiresonrasonaerdi.QiinkiiNasrb.AliSAminiler'inbiitiinmirasrna<br />
konurak istiyor vc Horasan'r cle geginnck-igin d'e frrsat bekliyortlu' Sultan<br />
Mahmfrtl,un Multin tir"rio" git**Iiytu bu frrsat kcndilifindcn ortaya grkrnr"<br />
olilu (1006). Nasr b' ati Sottlo"rr iioditttn'da bulunmasrndau yararlanarak<br />
ikikoltlanHorasan,akorr"tgiintlerdi,onunkardeqica'fer'TeginkumantlasrDdalr<br />
bir kol B"tu qet rioi, liibaqrtegin idaresinileki iiteki kol da Niqibirr<br />
veTus,uzabtedecekti.NitekimKarahanl,kuvvetleriBelhveNiqibfrr'u<br />
"i g"*;1"r. Gazneliler kumandanr Arslan c6zib bu durumda Karahanhlar<br />
iiniintlen gekilmig ve Gazne'ye giden yollar tahkim etlilmiqti'<br />
SultanMahmidbudurrrmuiifrenili$zamani\[ultdn,rnuzakbdlgele.<br />
rinirr itaat altrna ahnmu""' ko*otdanlarrna brrakarak siiroatle Gazncoyc<br />
iliindii' ordusunu llalaqlar ve Afganlar ile takviye cttikten sonra da llclh'e<br />
dogru yiiriid,ii. Cafcr T"gi,. oo"",n' geqti$ini i;frentlifi za:l1n' bu seh'<br />
1"U"-t:<br />
ri terk etlerek ,I.r"-irll kaqtr. Mahmid,-Arsian Cizib'i ise Siibagrtcgin'e<br />
karEr giindermigti, Siibaqrtegin kagmayr tercih ettiyse de' Gazneliler'in elin'<br />
d,en kurtulmast oldukga g;9 oldo' O macerah bir yolculuktan sonra Buhara'ya<br />
gelebildi. B" ;tt;; Nasr b' Ali' Gazueliler tarafrndan srlaqtrrrlan<br />
Siibaqrtegin,ikurtarabilmekiqiu,Ca,ferTegin,ionikibinkigilikbirkuvvetle<br />
tekrar Belh iizerine giiniterdi' Sultan Mahmfid kuvvetlerini ikiye biilmemek<br />
igin onun B"lh,i ul^'u;r;; ses grkarmadr, fakat Siibagrtegin'i maflup ettik'<br />
ten sonra t"t.,u, g"lh'" ya"aai. Ca'fer Tegin igin Belh'i tahliye eilip Buhara'ya<br />
kaqmar.tut rruil.'qu"u k'ul*u*'q:: b" suretle Sultan Mahmnd Eyliil<br />
1006 tarihind", ru"a,hu]lh kuwetlerini Horasan'dan uzaklagtrrmrg oluyordu.<br />
IilkatNasrb.AlikolaykolayHoraean'danvazgegmekniyetinilede-<br />
[ildi. l3u scbcl.rl,r rr"ot uotrlr*,.lnn ilotan hikimi olan Yfrsuf Kathr I{in'dan<br />
yardrrnistedi.Tahminenkrrk-ellibinkigicrvarrnclabulunanlrirlegikKarahau'<br />
kuvvctlcri, S;;t" Mahnfid''uu "O$uz Tiirkle-ri' Ilalaqlar' Hincl'<br />
Afga[h ve Gaznc Tiirklcri'ntlenoo olugan oitl"ylt' Br:lh'r: yirmi km' kadar<br />
rncsafi,clcki Kut". 1K"t"r) ovasrnda kargrlaEtr (5 Ocak 1008).- Bu savaS'a<br />
Nasrlr.Alikah..m.nca,ilofiigtiivelrattagalibiyetibrcsini-kendilelriur:<br />
gevirmek iizereydi' Fakat b-izzat Mahm0d'un Karahanlr ordusunun merkezine<br />
yiineltti[i baqal hii""-lo" iiteki Gaznoli kumandanlann da mancvi'<br />
yatrnr yiikseltmigti. Onlar cla iilareleri altrndaki birliklerle giddetle Kara'<br />
,rau,r,ar iizcriue,",r,,;::.*::,:::" ;:-::'::usunu siilcert"","o,,;l<br />
krrrlcrr lririsi dc Sultan Mahmiitl'un ordusunun iilii.rrde l.rulunau begyiiz fil<br />
llmuytu. Irill:rdcu l-ririsinin Karahauh orclusunuu bayraktanrrr horturnuyla<br />
yakalayarak iki parqaya aytrnasr, i-iteki fillerir dc Karahanh suvirilerini<br />
atlanntlan alu[rya alarak lyaklarr allurdu t'zirri Karahanh ortlusutrun ycrrilgisini<br />
qabuklar;trrdr, Maneviyatlarr bozulan Karahanhlar artrk yenilmig vc<br />
kagrnaya baqlamr;lardr. Gazneli ordusu giddctli kr.1a ra$men kaganlarr takip<br />
etti, onlardan birqofu esir ahndr vcya iiltliiriihlii. Gazneliler'in eline biiyik<br />
ganimet geqti. I{iudistan'da Suhpil'in isyanr Sultan Mahmid'un daha ileriye<br />
gitmesini cngerllemigti, bu sebeJrle acele Gazne'ye dOndii. Bu aynr zamanda<br />
Karahanltlar'tl llorasau'r clc gegirmck igin yaptrklnrr son biiyiik tcqcbbiis<br />
olclu.<br />
Itig Han Nasr b. Ali bu yeuilgi iizerine iilkesine qckiltti isc de, yine Mahmird<br />
ile miicatlclc iqin kendisine rniittefik arryordu, Nitekirn bu maksadla<br />
kardersi Bi.iyiik Kagan Togan HAn Ahmerl ve Yusuf Kadrr llin'a miiracaatta<br />
bulunmugtu. Ancak ijte taraftan o ba[rmsrzh$rnr ilan etmek istiyordu. Bu<br />
sebebten Ahmed, kardeEi Nasr'a kargro Sultan l{ahmfrd ile bir dostluk anlagmasr<br />
yal)tl. Iluna gok krzan Nasr b. Ali'nin kardeqinin iilkesi Kaglir'a<br />
sefer tersebbiisii giddetli krq yiizinilen sonuq vermemiqti (m. 101f-10f2).<br />
Iluntlan soura iki kardeq aralanndaki anlalmazhfr qiiziimlcmesi igin Sultan<br />
Mahmirtl'r elgilcl giiuderdiler. Gazneli Mahrnfirl iki kardcai arasrnda aracr<br />
olmakla lrr:rabcr onltrrn elgilcrini kab0l ettifii srratla kuvvot ve kutlretiui<br />
giistennoktcn gcri kalmadr. Nitekim Sultan sarayrnrn ihtigamryla Karahanh<br />
elgilerini etkilemeye qahgrmrs, onlarr biyiik merasimle ve siislii elbiseli muhafrzlarr<br />
arasrnda huzuruna kab0l etmigti.<br />
itig Han Nasr b. Ali l0l3 yrhnda dldii, onun yerine kardeqi Ebn Mansfir<br />
Arslau H6n geqti. O Sultan Mahmid ile iyi komguluk miinasebetlerini devam<br />
ettirmek istiyerek bir anlaqma yaptr. Mansrir Arslan Hin, Sultan Mahm0d'a<br />
bu maksadla giindcrdi$i haberde," Scnin Hind gazalartyla, benim de (Miisliiman<br />
olmayan) Tiirkler ile meggul olarak, birbirimizle miicaileleyi brrakmamrz<br />
hem Miisliimanlar'rn hem de lslimiyetin yararrnathr." demiqti.<br />
Biiylece her ikisi de 'kifirlere" karEr gazayla meggfil oldular. Ote taraftan<br />
Sultau Mahrniid Karahanlrlar'rn i9 miicadelelerintlen ve kentlisine hakemlik<br />
baEvurulunrrrlan yararlanmak iste
34<br />
EnDOGAN MERCIL<br />
qrktr ve Ceyhun nehrini gegtiyse de daha-ileriye gitmecleu geri^diindii' Bir<br />
gii.r"rig."I1 il""iy" git*"y"u. bu seferden iLe anlaqrldr[rna giire, sultan Hin'<br />
ii.."o it" meqgtl oldufiu ii. .r.udt Karahanllar'rn birbirleri ile ufragmala'nr<br />
tlaha uygun buhmrqtu. Yfisuf Kadrr l{in ise' onun bu davranrqrndan dolal'r<br />
hryrl tirklrfirna uframrgo bu scbcbtcn Mansir ile miizakerelcre giriEerck<br />
onunla anlagmrgtr. tt.t iti Karahanhhiikiimclau ordulannr birle'stircrck<br />
Mahmod,a kargr harekete gegtiler ve Horagan'a yiiriiiliiler. S'ultan- }[ahmfrd<br />
bubirlegikKarahanlro.do,..o*BelhcrvarrntlayenerekMav'eriiinnelrir,e<br />
g"tl do"io (m. 10f9). Bu durumda Yflsuf Kadrr Hin' Mahmfrtl ile anla'smayt<br />
tercih etti.<br />
ote taraftan Yfisuf'uu kardeqi Ali Tegin m. I020'de Buhara'yr cle ge'<br />
qirdi. Ali Tegin iiliimiine kadar Gazneliler'in Orta Asya'daki isteklerine<br />
inatlakarqrkoymugtu.AncakBiiyiikkafianMansfrrArslanHin,rnhiikiimdar.<br />
l,kta|r "arg"gerck yerini Y0suf iiadrr lien'a brrakmasr' yeni olaylara scbcp<br />
oldu (1025]. yfrsui Kadrr }Iin,a, kartlcqleri Ali I'cgi' vc Aluned kar,sr grk'<br />
trlar. Ilrr dururnda Yfrsuf Kadrr lliin sultan Mahrnfid ile anlalmak istecli'<br />
SultarrMahmirdyenikornqusuAliTegin'cgfivorrcrrrcdi[indenlruanlagrrra<br />
koi"ylrklu olmugtu. Sultan ikinci kcz Ceyhun nehrini geqti ve Semcrkaud<br />
yul;lllurroo kadar ilerledi, onun ikinci kez Mdveraiinnehir'i geqmesiDiu<br />
Laqka bir sebebi de bu biilge hallirmn Ali Tegin'in zulmiinden^ kendisine<br />
qikay*tt" bulunmalan idi' Sitan Mahmfid ve Yfrsuf Kadrr Hin Semerkand<br />
"trrr,"rrt.lu bulugtular (Mnrt/Nisan 1025)'<br />
O devrin bi" kt;;;;; giire Lru tariht giirii'sme 96yle olmuqtu"o lki<br />
hiikiimdar birkag siiiari"il" o'rt"y" geldiler. Birbirlerini gbriince ikisi de<br />
attan indiler. Emir Mahmfril iincetlen hazineilara, kuma"*a sarrh olarak vercligi<br />
f.,y*"rfi bir miicevheri Kaihr Hin'a teslimini emrctti' Kadrr Hin da bera'<br />
berindebirmiicevhergetilmigti'fakatheyecanvetelsgigindevermeyiunuttu.<br />
Mahmfid,dan miicevheri hatrrlad,r, maiyyetindekilerden biriyle giin'<br />
"yrrlro.i<br />
derdi, iiziir ililetli ve karargAhrna diintlii' Ertesi giin Emir Mahmoil' iqlenmig<br />
36 EnDOGAN MERqIL<br />
hgtr, Bu suretle Sultan Mahmfrd, eski SAmAni Devleti'nin mirisrnr igine<br />
alan topraklara biitiiniiyle hAkim oluyordu.<br />
Ote taraftan Karahanh Muhammed b. Yisuf (Yrfan Tegin), Mahnrfid'un<br />
krzr Zcyueb ilc cvlenmck ve kendisine va'd edihnig olan topraklarr almak<br />
iqin Sultau'dan yardrm sallamak iizere Belh'e gelmiqti. Aucak o burada<br />
soguk bir qekilde kargrlandr. Mahm0d ona "Sizin gimdilik geri diinmeniz<br />
lizrm. Qiinkii biz qimdi Somnat iizerine yiiriimek istiyoruz, iince bu iqi bitirelim.<br />
Siz de Tiirkistan hanlrfrnr ele geqirin, o zaman bunun tedbirini aLnzo'<br />
demigti. Muhammed, b. Yrisuf hayal }orrkhfrna u$ramrg olarak Belh<br />
gehrini terketti. O yardrm alamadrfr gibi, Zeyneb ile de evlenememigti. Aucak<br />
bundan sonra Yisuf Kadrr HAn vc o$ullarrnrn talihleri agrlmrgtr. Onlar iince<br />
Ozkend'i, sonra da Balasagunou ele gegirdiler (10261L027).<br />
Sultan Mahmfid SomnAt seferinden diindiikten sonra (1026), Yiguf Kadrr<br />
Hin ile giiriiqmek igin Fakih Ebi Bekr Husayri'yi Merv qehrine giinderdi,<br />
daha sonra da yardrm iqin o tarafa bir Gazneli ordusu giinderilmig olmalllrr.<br />
Ncticcdc Ali Tegiu nafilup cdilmiq ve Sultan Mahrnfrd ilo bir barr,;<br />
yaprnrltrr. Bu banEa giirc Ali I'egin'in Miveririinnehir'deki hukiirndarhfr<br />
tamnryordu. Y0suf Kadrr Han ile Sultan Mahm0d arasrudahi dostinc miinasebetler<br />
ise devam ediyordu,<br />
H6rezm'in Zabtr<br />
Ote taraftan Sultan Mahmid her frreatta llirczm'i itaat altrna almaya<br />
qahgmaktaydr. Buramn hAkimi Me'mOniler'den Ebu'l-AbbAs Meomtn,<br />
Sultan'rn krzkardeqi Humey-i Huttali (veya Hurrey-i Kalgr) ile evlenmiqse de,<br />
Mahm0d'dan korkmakta ve bu sebeble Gazneliler'e karqr Karahanhlar ile<br />
ittifik yapmak istemekteydi. Fakat Karahanhlar onunla giiriigmelerde<br />
bulunmakla beraber bir askeri anlagma yapmaya yanagmryorlar, daha gok<br />
Gazneliler ile onu:r arasrnda aracr olmala tercih ediyorlardr. Me'mfrn bu<br />
aracrhk teklifini kabul etti. Mahmtd ise 1016-17 krgrnda Karahanhlar'a<br />
elqi giindererek llirezmqAh ile bir anlaqmazhfir olmadrfrm nAzik6ne bir<br />
qekilde bildirmiqti. Ancak Sultano Me'mtnoa da bir mektup giinilermig ve<br />
HArezmqAh'r tehdit etmiqti, O bu mektubundao "Aramrzda ne qartlarla sulh<br />
ve ittil'ak yaprldrfir ve HArezmgihorn bize ne kadar borglu oltlufu bilinmektedir.<br />
, . Burada hiikfrmet, icraatrnda tam mAnisryla zaaf ve acz iginde idi.<br />
Bu millet beni iifkelendirdili iqin hiikiimdarlarrn iradesine kargr muhalefet<br />
giisteren hiinleri cezalandrrmak ve yol gdstermek vazifesini yerine getirmek<br />
iizcrc bir rni.itldet Belh'dc kaldrm. f00.000 siivari ve piyade ile 500 fil topladrm.<br />
Aynr zamanda kardegimizi ve euigtemiz olan Emir'i ikaz edece$iz ve memleketin<br />
nasrl idare edildifini giisterece[iz. Zayf bfu emir bu vazifeyi ycrine<br />
getiremez. Ancak bizden iiziir dilendikten sonra Gazne'ye diinecefiz. Bununla<br />
bcrabcr arsafrdaki iig garttan birini yerine getirmelidir : l) Videttifi gibi<br />
itaat ctsin ve Sultan adrna hutbe okutsun, 2) Bize liyrk olan hediyoler v,:<br />
CAZ\I.]I,II,EN DEVLETI TANIHI g7<br />
para giiudersio, 3) Bizrlt:n merlamct dilemek iizere rremleketintlen imamlar,<br />
fakihlrr vc clifrcr ilcrigercnrcri gtiurlcrsin" diy,reru, Nirrayet Ko"ohorrlrlor,ro<br />
aracrh$r iLr srrlta' Mahrnitl iL: I-Iirt:zm5ih, arasr,rru Lrir ba'g yaprkh.<br />
La.';a<br />
Bu<br />
giirc; IlarczrnSih, Sultan Mahrnfftl'a tzibi olacaktr. Ebu,l-Ablris Meomrin<br />
Nr:si vr: l"r'rirr' ';r:lrirr.rind. lr.trrr:yi surta, arlru* ,kuttu, llaqkcnt<br />
g.'gGiir- thgrntlaki *'hi.lcrrri: tle iiyr. yaprracaktr. Ay'ca anragma gerr,$i; geyhlcr,<br />
kadrlar *: rlcvletin ilerig"lcni.,.iylc Lirlikte sultan Mahmfid.,a seksenbi'<br />
dinar para vc iiqbin at gi;nderildi. Mahmtd buna memnun olarak Gazne'yc<br />
diiudii' ot' taraftan hutbeniu sultan Mahm0d adma okunmaya barslamasr,<br />
I'Iirczm ord*su kumantla'ra' ara-"rncla bir anlaqmaztrga yor agmrgtl.<br />
rlutLenin okuu.ras'rr isterncyenrcr rru durumun iilkenin iiibarrna gi;Ige<br />
diiqiirdiigiinii iLrri siirdiiler. B' kunrantlanrar arasrntlan Buharah Alptegin<br />
ve arkada.'larr xft:'nrt''u iildiirerck (l? Mart r0l?), yerine onyedi yaSrndaki<br />
ye$cni lil-ru'l-lliris }fuhammed h. Ali'yi geqirdilcr, Bu srrad.a I(arahanhlar<br />
arasrntla tla rrir sartanat rni-icadr:resi rraggiistcrrnigti. s.ltan Mahmfid<br />
isc Karaharrlrlar'rn lru ig miicatlelrsinrlerr vc yirsuf Kaclrr I.IinLn yardrm<br />
istt'ttt.sittrL'tt yitlarlanitrak giiliirriiqtr: r.nirstr:si l\lr:'rniirr,un bir intikarncrsr<br />
tlarak, hakiliatt.. .i-sr: llirczrrr'i zal)t otrnck igi. har.kcte g.qrnek ist.iyordu.<br />
Nitckinr l^r rrraksatla iiuce llarezm'r: bir elr;i yolrandr. Mfr,.fio,o iikliirmiig<br />
olanla'u giin{r:rilm.5i l'c hutbenin tckrar Marrmffd adrna okunmasr istendi.<br />
Ilirrrrzrn'tl*ki isvara iinderlik etle'ler Surran,rn krzkartlcai H"".;;-i Kargr,yr<br />
gt:ri giiudcrrliL:r, hattii Lc'-altr kiliyi l\lc'rniin,rr,r kariieri olarak yakalatllur.<br />
A.cali sultan M'hm0d'a itaat ve hutr,.yi ,nun adrna okutmak husfrs'nda<br />
harckr:te gegmediler. Mahmtd'un Alptcki' ve dteki iinrlerleri, iildiirmek<br />
iizerr:, kendisine teslimini istemesi, iki taraf arasrnda bir savagr kaqrnrrmaz<br />
l'hnrqtr. ilk dncii savagrnda; Hirezmliler Gazneli iinciilere u!r. uyrtrtu"<br />
verdircliler' Fakat surtan zamanrnda yetiserek Gazneli 6".ii lri'likl;;;;;<br />
bi.itiiniiylc yok olmaktan kurtardr. Nihayet -3<br />
T"-*,r, l0l? tarihindeki iki<br />
t-nraf arasrudaki sav4rsta' surtan<br />
ordusu Alptegin kumand.asrndaki<br />
I{irezm ordusunu ycnerek'u'iilgenin'aqkenti 'fahm'd'uu Gti"g.oqi girdi. Mahmird<br />
b* suretlc lliirr:zm biilgcsino hiki,n uiiu ve buradaki Me,nrfiniler hinedamna<br />
son verdi. i.yan,n iir; eleba,srsr fillere gifnetildi. Oteki ;.il;;;;;;rn derecesinc<br />
gtirc aeSitli cezarara garptrrrldrlar. Me,m0niler hanedamnrn biitiin<br />
me'supla' Gazneli iilkesindc muhtelif kalclerde hapsedildi. Karotruotrlu,<br />
kendi ig miicatlclclcrindcn dolayr bu fiili durumu kabul etmek zorunda kal_<br />
drlar. Sultan Mahmfrd Hirezm'i Hicib Altuntag'rn id.aresine vererek Gazne,ye<br />
diindii' [sir cdilen r{iireznrli askerlrrr dc zincirc vururarak Gazne,ye gtitiiriir-<br />
38<br />
ERDOGAN MERqIT'<br />
bir ihtimalle Mahmod'a kafa tutacak kadar kuwetli olmamalanndan tepki<br />
gdrt"..rrrr"aikleri anlaqrhyot' Buna-karqrhk Arslan Yabgu'ya bafh iliirtbin<br />
i.ihrlrk bir o[uz grlrbrrooo ilerigelenleri sultan Mahurffd'a, selguklular'dan<br />
,oliio, gorrrruki" olilukl"rrm ve M-iveriiinnehir'de geqim darhfr iginde bulun'<br />
duklarrrrrbililircrek,Horasan,agcqmclerinemiisaadeedilmesiniricaettiler'<br />
Bir idiliaya giirc deo onlann Miveriiirrnehir'den ayrrlmasrna selguklu iilc'<br />
si iqindeki iinderlik miicadelesi sebeb olmuqtu' Sultan Mahmffcl-onlardan<br />
iizellikre askeri kuw"t or"ruk faydaranabilecefini diigiinerek,. Tis valisi<br />
Arslan CAzib'in muhalefetine O$uzlar'rn Ceyhun nehrini--geqmele'<br />
""g*"tl,<br />
rine nriisaade etti. Baqlanuda Ya[Jur, Buka' Gaktal ve Krzrl Beyler'in bulun'<br />
l"g" r,r, ofiuz grubu serahs, Irbive.d vc Ferive sal*alarrnda yerlcqtilcr' Ars'<br />
lan Ciizib, Mahmfitl'a ok atmamalan igin onlarrn baq parmaklannn kesilmcsi'<br />
niyahutdaCeylrrrnnclrrirreatrltnalarrtavsiyesindebulunmuritrr.Sultanonrrq<br />
bu siizlerine hayret etmiq ve "sen merhametsiz' katr yiirckli bir aclam imig'<br />
sin" ccvabrnr vcrmigti.<br />
AncakolaylarArslanCizib'ehakvcrdirecekqekildegeliqti.ofuzlar<br />
baqlailrlar' 1028<br />
-Nitekim<br />
(Tiirkmcnler) yerli halh srkrntrya 'liiqiimeye<br />
yrt, lugroau itl"ra, Balr*"d ve FerAve halkr Tiirimenler'den Sultan Mahmtd'a<br />
gikiyettebulun
40<br />
ERDOCAN MEnqlL<br />
Kued&r Biilgeeinin ltaat Altrna Ahnmagr I<br />
Kabaca bugiinkii B"lo"iJtarr"o kuzey" doiusuna diigen Kusilirr btilgesi<br />
baflanmrEtr' sebiik'<br />
hiikiindail s"riitt"gio ,"uii;r"au c"r""iir"r'i""r"tt'""<br />
il;',,/d'.".,',,".'j*llki;*'fr'#""*,n"i{lfiil",-,H$H:<br />
yrilrk hutu. vermck-v-e o"l::_y"'j":'r.if<br />
*i*a" iilkcsinin dafihlc olusuna<br />
i*::fl#lJh5'ilr':ilT'*'tt,t"r"*;'"i'tib"tkurmuevcvrlrrk<br />
f,a,ac, giioil"'-"'tuti]'nnl;;;;;"' yr'o e''"r'-iuf'oa' oo"" iizcrine yiiriitlii'<br />
Sultan iince Herirt'a ;;il'-"t;'" 1'1i1t u"i* frr'aat biilgcsine diintlii<br />
ve bu echri kusattr' ili;;;ff*1isy1t"1:'"n*ti kabul ettisi gibi' vlhk<br />
haraca ilave olarak ;;; * yurtro ut' t"i*'""i<br />
"" iidemeye siiz vcrdi' SuI'<br />
tan bu qartlarr "" "J;'l;;t"a'"tu*t nur*ttt"*trtul ettihten sonra Gaz'<br />
ne'Ye diindii<br />
Gsrciston'rn Zsbtr<br />
Garcistinn Afgan Torkistinr iginilc' Murgirb'rrr yukurr vadisindc bir<br />
iirkedir' surtan *'"*;t;s-v'r'oo-' t'}**;1jilfi Bfl #t:l<br />
{x'rl*; *:rsr.;;l.lt Fli:":F; ffi;'"' ;:{': $* .e b.nu<br />
kaboi eilerek o*to"'i'ii"J uuu*tta ua'oltrt*it"' Ancak bir siire babastmn<br />
Yerine *"0-" l'"tiiil"*"t'"u' **'tl' tt"irloJ'"r""ine katrlmadrfr gibi'<br />
Hora.an,, zabt syrtan Mahmfrtl<br />
isin #d;;rlu",, gidi;'t"utn "it"tutt'<br />
budurumunur'"'dJ"g'ii'"uo'rt"tu"i""I;,Jt;Altonlas'Arslancizibve<br />
I\lerv-rotl *o"'uil'*i*i:;;"'- "'*""ii'ti "Jstirn iizerine giinclerdi'<br />
biil genin- baqkent ine gi r-<br />
Gazneli kuvvetler ;Tfiil;*ootunt*t"" "il;<br />
;#" ;r;.": r'"*ir;:x :::htlfu Fqff:;; Tl"*5<br />
de" buratla tutuna<br />
Belucistan,dakt M;"r;t;;rrri""'go"a*ilii'"" lirt"c )^l loo"u.oracla iildii'<br />
Busuretle"*"*ii""'1i'"''u"*-9t'olito*t"tiLodotlut'-isineahnnrrs<br />
oltlu. sultan *"ofi' ;; ; Jt *;t Eb"t;;';;<br />
Yaqh $ir Ebn N';\;'i'*'li'* *';;;;"ii"ilfi' k"o'li'ine biiviik hiir'<br />
mct giisterildt t""o''Too-'iio's-'o'01 pi'iau"ta' geqcn qehircte iildii'<br />
Nig0birr $ehri'nile Krthk<br />
e-l-'Menl'i'nin' id'aresine verdi'<br />
Sultan Mahmttl devrinin :""-9'^'tl"ylarrndan Uii{'l" 1011 yrLnila<br />
Horasan q"hi"l"';;: J"'t""o'nr" *tuu#tu"';*il"" F'\+d"'' Giiriilmemiq<br />
derecedeu6'"g"e"":'r;;iT;*.'ttf;,*j*l3t;]ffI$:"m-1;<br />
n *jl*l*,:TX';",?,1;f #ifffi ;il** :<br />
Hutr'l"*uturdaki o'l'<br />
ra'yemiq,,"",*-oli-iscesetrer-",:*;t1",;f:Jtililltil:l"il:":'{[<br />
:ffiHT:i ::*rTh "5 T*3"fff*ff;,ir' i"" ."0 "ore h ark echi r m e rke -<br />
i<br />
:<br />
cAzNriLlLnR Duvllil'l T^ltllll<br />
zinelcn uzak yerlerc ancak silahh olarak vcya grublar hililrde gidebiliyordu.<br />
Kiipcklcr ve l
42 ERDO0AN MERQIL<br />
Sultan Malunfril ve Biiveyhiler<br />
Sultan Mahnriid'un ilk saltanat yrllannda Kirtnin biilgcsine Biiveyhi<br />
hinedarundan Bahi iiil - Devle Ebfr Nasr Firriz (99ti 1012) hikirndi. Sultan'rn<br />
kudretli qahsiyeti ve faaliyetleri kargrsrnda tutunamayaca[rnr anlayan ve<br />
bu scbcbten korku igindc ya\sayan Babi iid - Devlc hcdiyeler ve elgiler giindercrek<br />
ouunla tlostluk kurrnuq bir ittifak tcsis etnrirsti. Bu yalcrnla$rnayr<br />
giiziiniine alan Sultan l\Iahrnfid'un lliiveylriler'r: karrsr siyascti bunclan sonra<br />
tam bir miidahale qeklinde olmadr. Ancak onun Kirmin'da hAkirniyetini<br />
tcsis iqin bir frrsat bekledifi giiriihnekteilir. Mahmfftl'un eline bu frsat Bahi<br />
iicl - Devlc'nin iiliirniiyle gogti. Jlahi iid - Devlc\rirr tiliimiindcn sonra (1012)<br />
yerini, Ilalife el - Kailir BillAh tarafrndan "Sultau iid - Devlc" unvanr vcrilen<br />
ve hiilciimdarhfr tasdik olunan oglu EbO $ucn (1012-1021) almrqtr. Aucrk<br />
bir miiddet sonra Ebfr $uca'ya Kirmin vilisi olan kardeqi Ebu'l-Feviris<br />
isyAn etti (m. 1016-1017). $irAz crvannda iki kardeq avasrnda yaprlan savaqta<br />
libu'l-FevAris maflup olarak iince KirmAn'a kagtr. I'akat o takip edildi$ini<br />
anladrfr zaman yardrm istemek iqin Sultan Mahmfrd'un yamua gitmektcn<br />
baqka garesi kalmamrgtr. Bu uedenle Ebfr'l-Feviris iince Biist qchrinr:<br />
gitti.<br />
Sultan Mahmdd igin Kirmin'a miidahale etmek frrsatr dofimugtu. Ebu'l-<br />
Feviris'in gcldifini iifrenince SistAn vilisine haber giindererek onun kargrlanmasrnr<br />
emretti. Sistan v6lisi tarafrndan Ebu'l-Ircviris'e herkesi $aQrrtacak<br />
derecede ikramlarda bulunuldu. Ebu'l-Feviris daha sonra Gazne'ye<br />
gitti. Sultan Mahmtd onu istikbAl etti ve iLramlarda bulundu, kendisine hediye<br />
olarak altrn, giimiiq, atlar ve siiriiler verdi. Ebu'l-Fcviriso Sultan Mahrnfid'<br />
un huz0runda iiq ay kaldr, Burada giirdii[ii itibar bagka emirlerin onu krskanmalanna<br />
elahi sebeb oldu. Nihayet Ebu'l-FevAris Sultan'dan hiikiimdarh[r ve<br />
KirmAn'r tekrar ele gegirebilmek iqin yardrm istedi. Sultan Mahm0d da kumandanlanndan<br />
ve <strong>devleti</strong>n ileti gelenlerinden Ebt Said b. Muhammed et - Ti'i'yi<br />
bir orduyla onun yanrna kattrlr gibi, para ve silahca da yardrmda bulundu.<br />
libri'l-Fcviris vc Ebd Said beraberce Kirmin iizerine yiiriidiiler. Sultan<br />
iid - Devle'nin orada brrakmrg oldufu kuvvetler onlara ruukavcmet cdemeyeceklerini<br />
anladrklan zaman geri gekiklilcr. "Ebu'l-Ii'eviiris bu $uro-tlc<br />
yeuiden Kirmiinoa hAkim oldu, oradan Fars biilgesine gcqerek $iriz'r da aldr.<br />
Ebu'l-FevAris bundan gonra Oazneli ord.usu d.tiniinceye kailsr herhangi bir<br />
anlaqmazhfia aebebiyet vermemek ve bunlarrn kenfi iilkeeini ele gegirmeye<br />
gahEmalarrnr iinlemek igin Gazneliler'e diiriiet davranmaktaydr. Fakat onlara<br />
kar,lr yine de so[uklufunu hissettirmemeye muvaffak olamadr[r anlaqrlmaktadrr.<br />
Nitekim, Ebu'l-Feviris ile Gazneli kumandan libri Satd'in arasrnrn<br />
agrldrfr o devrin kaynaklarr tarafindan da belirtilmiqtir. $iinkii, Bb0 Said<br />
onun yanrnda daha fazla durmayarak geri dtinmiiq ve Sultan Mahmdd'a<br />
onu gikayet etmiqtir.<br />
c,rzNItLlLEIt ljrvl.tr.t.l .rARlrrl<br />
Biiylccr: krsa r-rir siirc igiu suttan nfahrn'd'uu<br />
E girrni; Lr u't- Fe viri s, olan<br />
Er-r fr s iiirl idaresin,l"ki r;;; ,#;t 'imayesiue<br />
srndau so.ra, ";<br />
l"il"';" a1.'rma -<br />
rriraz da kc'cri endigeli travraur*<br />
darlilttr<br />
yiiziindcn<br />
yardrllundan<br />
cazneri hiikiim.<br />
uzak kal.rrri buluuuyor,Ju.<br />
n' l0lT/r0r8 Nitckirn _ltlbu,I-l,eviris<br />
tarihiude sultan ii,t - u"ut"'y"<br />
vilayctleri<br />
y"'itrrriq t"<br />
r.'rrakrp tiiir' oldugu<br />
kagmrgtr. sultan Ma'miid isc<br />
meggirl<br />
aaha<br />
oldufiundan Qok Hindisran<br />
Kirrnin bir ordu giindcrmemigti.<br />
sn'ra'flu srrltln 'e<br />
'izeriue Kirmin<br />
lVles'itl<br />
daha<br />
zanrautrrrl' Gazrr.liler tarafrntlan<br />
cite taralr'ru lliivey}ilcr'tleu "oii"ait"""t ti..<br />
ll.,y hiikirni l\{ectliio4-Devlc<br />
'. rrah^i,tl-<br />
I)evle ise idareyi annesi seyyia"'y" t rrut *ali zorunda<br />
dii'd'Dcvle<br />
kalmrrstr.<br />
rrc'r*t ilrcriua"" Qiinkii Mec-<br />
aoru<br />
'ok vaktirri har,:r'<br />
rrrakla<br />
zcvkleri<br />
gr:ltirrtr.ktt:ydi'<br />
ve ilimre ufrag_<br />
sultan lllahmird iso hutbc ve sikkcrnin<br />
harac gri'dr:rmesi iqin<br />
ol'rasr 'tlr.a vc<br />
seyy'ide'ye ,raber yollarnrq,<br />
'u istekrcri r'medi[i takdir
44 ERDOGAN MERCIL<br />
de Gazneli ordusunu karqrlameya giktr. Hicib AIi onu ve yanrndakileri tu.<br />
tuklayp Gazneli ordugihrna giinderdi. Sonra da Gazneli subaylan yollayarak<br />
Rey qehrinin kaprlanm ele gegirdi. Bu muvaffakiyet haberini alan Sultan<br />
Ciircanodan ayrrlarak 26 Mays 1029 tarihinile higbir mukavemetle karqrlaqmadan<br />
Rey gehrine girdi. Mecdiiod-Devle'nin Gazneli kuwetlerini kargrlamaya<br />
qrknrasr ve daha sonra Sulten ilc arasrnda gegen konugmalardan grkarabilecefiimiz<br />
sonug Mahmfid'u onun davet etmig olmasrdrr. Sultan'rn eline Rey<br />
qehrinde bnyiik ganimet gegti. Mecdii'd - Devle ve oilu Ebt Dulef ise hapsedilmek<br />
iizere Hindistanna giinrlerilili. Ble gegen ganimetler arasrnda bir milyon<br />
deferinele mal, begyiizbin dinar deferinde miicevher, altrbin elbise bulunuyordu.<br />
Sultan Mahmfid ayrrca bu biilgede dinl yiinden kanp'klrH1ls t.6.6<br />
olen Batrnileri cezalandrr&. O Rey'de bulundu$u srrada komgu iilkeler<br />
hiikiimdarlan itaatlerini bilfirmek igin onun huzuruna geldiler. Ancak genellikle<br />
"SAllir" ismi ile meghur olan Tarum, Zeucan, Ebher, Sercihin ve $ehrizir<br />
gehirleri hakimi Miisifirt hinedamndan II. llraUtm b. II. Merzubin<br />
bu 66revi yapmarnrqtr. ll{ahmid, II. lbrehfm'i cezalandrrmak igin onun cski<br />
rakibi Ciistanl hanedaundan el-Merzubdn'r biiyiik bir orduyla harckete<br />
gegirili. El-MerzubAn, Miisafiriler'e ait Kazvln'i aldr ise de, Sultan Gazne'ye<br />
iliindii[ii zaman II. IbrAhim bu gehre tekrar sahib olilu. Mahmtd, Rey ve<br />
crvaundaki biilgenin id.aresini o$lu Mes'tdoa brrakarak NiqAbfir'a diindii.<br />
Mes'frd beraberinde el - Merztbin olilufu halde II. Ibrahim'e katqr<br />
harekete gegti. II. Ibrahim iince SercihAn kaleeine qekildi ise de, sonra Gazueli<br />
kuvvetleri ile eavaqr kabul etmek zorund,a kaldr. Mes'td, II. Ibrahim'in<br />
bazr adamlatrnr riiqvet ile kanduarak onu esir almaya muvaffak oldu (13<br />
Eyliil 1029). II. Ibrahim'in o[Iu ise Gazneliler'e itaatr ve yrlhk vergi iide.<br />
meyi kabtl etti. Mes'td daha sonra Kakul hAned.anrndan Hemedinor ve<br />
Ocak 1030 tarihinde de Igfahan'r zapted.erek Gazneli topraklarr igine kattr.<br />
Sultan Mahmid bu biilgeleri ele gegirdifi erralarda bir kervan Irak'dan<br />
Hind.istan'a gidiyordu. Ancak Nih giiliinde hnrsrzlar bu kervanr vurdular<br />
ve hallirnr iildiirerek mallarrnr aldrlar. 0liiler a"asrnda yagh bir kadrnrn da<br />
oflu vardr. Yagh katLn bu durumdan Sultan'rn huzirunda gikayetgi oldu.<br />
Sultau Mahmiid, "Bu viliyet Lragkentten uzaktrr, korumak gcrckmiyor. "dedi.<br />
lhtiyar kadrn ise," O zaman bakman gereken kadar viliyet zabt et, Kryamet<br />
giinii Allih'a hesab vermen gerekecck." defi. Sultan onun Lu sdzifuo.dcn<br />
acr duydu ve ihtiyar kathnrn giinliinii almak igtedi. Sultan daha sonra bir<br />
tellAla emir vererek "Nih giil'iinden Hindistan'a gitmek isteyen herkesin eau<br />
ve mahna kefilim'n diye etrafa haber verdirdi. Biiyiik bir kervan toplandr.<br />
Kervan hallir Sultan'dan muhafrz istediler. Sultan yiiz siivAri ile bir gulAmr<br />
bunlarrn yanrna kattr. Kervan'rn reiei Sultan'a "E[er bu muhafiz kuvveti<br />
bin kigi d.e olsa azdrr. Kufs ve Belic husrzlarr bin kiqiden fazla olarak hrrslzh[a<br />
geliyorlar." dedi. llahm0d ona "Rahat oln ben tedbtrdo gifil de[ilim."<br />
GAZNELILER DEVI,ETI TARIIIT 45<br />
dcdi' Kcrv*n harrket etti. surtan ise gulim'a ne gekiltle tedbir armagr<br />
gerekti$iui :tgrkl*rrrrqtr. Kervan rsfahala rrlagtr$r ,n^uoo 'ir sulran,rn gulimr<br />
birkag yi.ik mcyva satru ararak bunlarr zerrirle iu.rqtr"dr. Qiirde hrrsrzla'n<br />
yakrularda oldufiu anlagrldr$r zatnan, gur6m bir bahaneyle t,,r'rrr.yrr"turr ortaya<br />
grkardr. B. srrada.hrrsrzlar kervana yeti5tilcr. lliuhafizlar giistermelik<br />
bir savagtan sonra kagtrrar. Bu d*rurndu k"r',ruo hail'ndan feryadri" yiikselfi.<br />
Onlar hrrsrzlarrn iiniindc "trIa. sizin olsuu, canrrnrzr ba$rqlapn,, diye yalvardrlar.<br />
rrrrsrzlar onra'n bu giigsiiz durumu'u gtiriince kerva' halkrnrn canla'nr<br />
ba[r;lathlar. Ote taraftau hrrsrzrar giil
46 ERDOdAN MERQ1L<br />
srrada Mekran emiri Ma'dAn iince Sebiiktegin'e, onun iiliimiinden eonra da<br />
Mahm0d'a itaat etmigti. Ma'd.An 1025 yrhnila iilmiiq ve iki o$lu Isi ve Ebu'l-<br />
Mu'asker taht igin miicadelcye girirsmiqlerdi. Bu miicadeleyi kaybeden Ebu'l-<br />
Mn'arikr,r iilkeyi terk ed.erck Sistan'a kagmaya muvaffak oldu.<br />
Sultuu Mahnrird'un Sornn6t scfcrindcn d.iiniigiiudc (1026), Iillr'l-Mrr'aeker<br />
Gazne'ye gitti ve burada iyi karrsrlandr. fgA ise kardegine yardrrn edilece-<br />
[ini anlayrnca, Sultan'a ba[rmlr olmak zorunda kaldr, Fakat bir giire sonra<br />
1029 yrhntla, Sultan Mahmtil'un Selguklular ile meqgfrl oldu[unu giiren Isi,<br />
Gaznelilcr'e kargr diiqmanca bir tavrr takrnarak bafrmsrzhfrnr ilan etti.<br />
Sultan bu durumu haber aldr[r zsrr.at;^, IeA'nrn iizerine yiiriimek ve tahta<br />
Ebu'l-Mu'asker'i yerlegtirmek isted.i ise d.e, ecel bunu gergeklegtirmesine<br />
miisaade etmedi,<br />
Sultan Mahmfril'un Dini Cepheai<br />
Sultan Mahm0d Siinnl mezhebe ba[h idi. Ayrrca o hadis bilir, huzfrrunda<br />
$Afii ve Hanefl hukukgularr arasrnda tertip ettirdi[i mii.nazaralarr<br />
dikkatle dinler ve onlara sualler sorardr. Sultan Hindistan'daki putperestlere<br />
oldufiu kadar Islim iilkelerinde dini yiinclen kargagahk grkaran grublara<br />
kargr da miicadele etmiqtir. Sultan Mahmfid Bitrnllifie giiz agtrrmamasrna<br />
ra[men, iilkesi igindeki KerrAmiler'e giisterfifi yakrnhk ile de dikkati qekmektedir.<br />
Kerrimiye adrm, kurucusu EbO Abdulldh Muhammed b. Kerrim<br />
(iiliimf 869)'dan alan bir mezhebdir. Bu mezheb bilhassa Horasan'da gok<br />
taraftar bulmuq, Sebiiktegin tarafiqdan da himaye giirmiigtiir. Sultan Mahmrld<br />
d.a KerrAmiler'e sempati duymaktayiL ve galtanatrmn ilk yrllarrnda iiteki<br />
karrqrkhk grkaran grublara kargr onlan bir silah olarak kullanmaktaydr. Bu<br />
devirde NigAbfir'daki Kerrimiler'in sayrsr yirmibin kadar giisterilmekte ve<br />
bunlar Horasan'da miihim bir kuvvet olugturmaktayihlar, Karahanhlar<br />
1006 tarihinde Niqib0r'u iggal ettikleri zaman, Kerrimiler'in gehirdeki<br />
kuvvetlerinden ve bir olay gikarmalarrndan korktu}lanndan onlann reisi<br />
Eb,i Bekr Muhammed. b. Ighak'r giizaltrna aluuglarih. Fakat Ebt Bekr Muhammed<br />
Gazneli ordularr yaklaqrrken Karahanhlar'rn elinden kurtulmayr<br />
bilmig ve bu sebebten Sultan Mahmfid tarafindan daha qok himiye giirmii.stii.<br />
Fatrmi halifesi el-Hikim (996-f021) tarafrndan Sultanoa elgilikle giinilcrilen<br />
Taherti adrnilaki dii (davet eden)nin yargrlanmasr ve iildiiriilmesintle<br />
Ebfr Bekr Mu-hammed iinemli rol o;rnamrgtr, Ayrrca bu olaydan sonra Ebfi<br />
Bekr Muhamrucd'e gcnig yctkiler verildi. Onun "llfezhebi bozuk" dediklcri<br />
idam etlildi veya afrr cezalat verildi. Ancak Ebi Bekr Muhammed ve iiteki<br />
KerrAmilernin bu yetkilcrini kiitiiye kullanmalarr birqok gik6yetlerc sebeb<br />
oldu. Otc taraftan 1013 yrh ir;inde hacca gitmiE vc AbbAsi halifesi el - Kadir'in<br />
yalonhfirm kazannug olan Kadr Sa'id diiniigiinde Gazue'ye Sultan Mahmtd'un<br />
saralnna gelmiqti. Buraila yaprlan dint bir miinazarada Kadr Sa'iil, Kerrimiye<br />
mezhebinin eiinnilik drqrnila fikirleri ihtivi etti[ini ortaya koydu. Bu-<br />
GAZNEI,ILER DEVLETT TARIHI 41<br />
nun iizerine llbt Bekr Mulrammed, KcrrAmi inanglannr redctmeklc canrnr<br />
kurtarabildi. IJu'dan sonra Kerrimiler sultan Mahmrid'un gar;a"o diiEtiiler'<br />
Nitckirn Sultan I:Iorasan'tlaki vililer ve mahalli yiin"tilil"rc 6u nrezhcLin<br />
taraflarlrun {rraqtlnlmasr ve onllnn cimi vr: rrrinbcrlcrtlen ,z'klar..<br />
trrrlrrrasr iq:in t:ruir vcrtli. l_iu tnczhcl)(. aqrktau aqr[t tnraftar olanlur cr;zalaudrrrlth.<br />
AbbAsi Halifeleri ile Miinascbctlcr<br />
s*ltan Mahmid baglangrgta Abrrisi Devleti ilt: i1,i nriinasel:etlrr igi'de<br />
bulunmuq, siminiler tarafrndan halife orarak ,ooro*o*rq rruluna' rl.Ka_<br />
dir Rillnh\ halife tammrqtr. Kadir Bifi..h sultau,rn b* davranrgrndan mem*un<br />
rlrn.q ona hil'at ve hediyeler<br />
'c grinderdi. yine lrarife, Isri'r- tiinini yaymak<br />
ig:in.Mahmidoun putperest lliutliler'e kargr yaptrlr gazalarr memnuurukla iz.<br />
lcmiq ve Mahmid'a bu gayretinden dolayr-iin.ranr"" vermigti. sulta' buna<br />
karqrhk 5ii inangh Iratrmi llalifcleri'ne hig yiiz vcrrnc4i. Gazneli iilkesi'tlo<br />
Ifdtrmi l:Ialifcsi ile haberlegen gizli bir tegkilit l,alialar'ug vc birgok kigi<br />
iildiiriilmiiqtii. Hatti surtan r\{ahmid'a FAtrmi eigisi olarak giiuderilen Taherti<br />
de idaru cdilmigti. Bu olaydan 6onra Abbasi }lalifesi, M"ahmfd,a o.Nizimii'd-Din<br />
" vc'o\Ii511qi'1-I Iakk" lakal,rlalnr vertli.<br />
sultan tr{ahmfrd'un Abbisi Halifesi ile arasr, Karahauhlar,a iit semerkand<br />
gehrinin fermanrnrn kendisine verilmesini istedifi zaman agrldr,<br />
Ilalife cevabrnda," Bunu yaparuam ve c$cr bu i'i r,re*im fermanrm orrnadan<br />
yaprnaya kalkrErrsan' biitiin diinyaF sana kargr ayaklandrrr'rn.,, trcmigti.<br />
sultan Mahmiid daimi destekleiti[i Abbisi Halifcsi,nden biiyle bir cevab<br />
ahnca krzmrq ve Kadir Billah'rn erqisine "Bin fil ile Ba$datl r yok<br />
istefinde oldufunu" siiylemigti. Ancak bir miitldet "trr,"k<br />
,orr"u= Hulif"'den gelen<br />
iiq harfli bir mektubun tefsir- eclilmesiyre Mahmtd bu d.avranrgrndan dorayr<br />
mahcub oldu (1014). Ote taraftan ]Iarife'den gelen mektup merasimle agrrd'$r<br />
zamanl iginde yalnrz dua ve "eri( lim, miri" harfrerioio yarrrr .ia"g* gitriilmiigtii'<br />
Flerkes bu qek'deki bir mektuba gasrrmrr ve bun*n ne manaya<br />
geldifini anlayamamrqtr. Neticede Ebfr Bekr Kuhistani adrud.aki bir bilgin<br />
br'.un Kur'anilaki ..Iilemtere Keyl.e" stresine i.sarct oldu$unu ileri sii.rcr.<br />
Bu srirede Habegistan hil'imi Necaqi'nin yemen v/irisi olan gahrs tarafrnd,an<br />
Kabe'yi yrkmak igin giinderilen ve iiniinde "Marr'rffd,' adror tagryan bir fir<br />
bu-lunan ordunun bagrna gelen yok olmaya igarct vardrr.<br />
B'ndan sonra flarife ile surta. Marrmiid,'u' arasrnr aqacak<br />
'ir oray<br />
j,aha Mekkc'ye-<br />
Slmultu..<br />
lo24 yrrrntla giinderilcn ll.rasan hu"rrr.r,,r,, baErnda<br />
Hacc Erniri olarako Niqabrir'un ileri geien ailesi Mikiil o$uila',ntlan Hasenek<br />
denilc. ubfr r\li llasan b. Muhammcd rrurunuyordu. I{asc'ek diiniigte gtil<br />
yolunu tehlikr:li buldu[unrlan Flumi biilgesi iginrle oran suriye ve Filistin<br />
yolunu takip etti. Mrsrr Fatrmi halifesi - zaai,<br />
"i<br />
oru ve iiteki hacrrarr ha_<br />
raretle kargrlamrq, onlara hediyeler ve hil'atler vermigti. Abbaei Halifesi,
{8<br />
ERDOcAN MERqIL<br />
Hasenek'e hetliyeler verilmesini hoq karqrlamamrg' bunun Sultan Mahmfrd'un<br />
bir tertibi olmasrnd'an Ul" Gazneli'FAtrml<br />
"" yakrnlagmasrndan giiphclcn'<br />
mirsti. Nitekim Abbagl ii"f'f"'f bu sebeble Hasenek'in Karmati olilu[unu<br />
ijne strcrck idamrnr istedi' Mahmfrd bu id
s0 f,RDodAN MERqIL<br />
altmrgbin dinarr tiiccara ulagtrrmrqtr. Mes'0d ve tiiccar teqekkiir etmek igiD<br />
Sultan'rn katrna grktrlar. Ancak o zaman Sultan Mahmiil, Mes'Ododan rizr<br />
oldu.<br />
Bu haber diiuyanrn her tarafrna yayrhnca, tiiccarlar Hrtayodan, (lil'den<br />
ve Mrsr'dan Gazne'ye do[ru yola koyuldular ve biitiin diinyada nc kadar<br />
zarif qeyler varsa bu gehre getirmeye baqladrlar".<br />
Sultan Mahm0d,'un acele karar vermedi[i ve ihtiyath davranclr[r hus0sundaki<br />
bir hikaye ise Muhammed Avfi'uio Ceudmiii'l-Hiftdyel adh kitabrnda<br />
gcgmektedir. Bu hikayeye giire; o'HerAt gehrinde o iilkenin meqhurlarndan<br />
bir bilgin vc onun giizel bir saraln vardr. Sultan Mahm0d'un llerdt'a yaptrlr<br />
gczilerden biri errasrutla, Abdurrahman Hik o yaqh bilginin sarayrnda<br />
konaklath. Abdurrahman, Sultan'rn yakrn adamlanndar idi. O bir giin cflencc<br />
meclisinde Sultau'a gru'lan siiyledi, 'Benim konakladr$rnr saray bir ihtiyarrn<br />
miilkiidiir. Bu .,*ahrs halk uazanuda keud.isini bir bilgin olarak tanrtmrgtu.<br />
Orada bir halvet-hAne (yalnrz baqrna oturulup ibidetle vakit gegirilen yer)<br />
var, ihtiyar gece orays gitmekte vc eabaha kadar drgan qrkmamaktadrr. Onun<br />
orada nc yaptrfirnr eordum. Biittn gece namaz hldr$rnr siiylediler. Bir gecc<br />
ansrzrn o halvct-lrineye gittim. Onu bir larob testisini ve putu halvet - hitnenin<br />
dniine koymug ve putun iinine diz giikmiig ona hizmet ederken giirdtirn.<br />
O putu ve qarab testisiui aldrm ve karar vermesi igin Sultan'rn iiniiue getirdim'<br />
iledi. Sultan Mahmfid o anda bu siizlerden acr duydu, sonra'O ihtiyarr hazrr<br />
bulundurun, bu igte inceden iuceyc aragtrrma hus0sunu yerine getirelim,<br />
Ancak iince sen elini bagrma koy, biitiin olanlan ilofru sbyledi$ine benim canlm<br />
1'e baqrm izerine yemin et. Ondan Bonra o husfrsta gerekli olanr yerine<br />
getirelim' dedi.<br />
Abilurrahmin HAk bu suada siiyledikleri igin utang duydu ve 'Scnin<br />
can ve baqrn iizerine yalan stiyledim' d.eili. Sultan Mahmfid'Ey civanmerd<br />
Sen niqin bu zavalh haklunda btiyle davrandrn'dedi. Abdurrahman'onun giizel<br />
bir sarayr vardr, ben orada konakladrm. E[er bu sdzleri siiylersem, padigahur<br />
din hus0sunda hamiyyeti vardrr. Derhal onun iildiiriilmesini buyurur ve o<br />
sarayr bana ba[rglaro dedi. Sultan sabretme kuvveti verdi[i ve acelcden<br />
meydana gelecek dertlerden korudufiu igin AllAh'a qiikiirler etti, ayrrca bir<br />
daha da AbdurrahmAn HAk'a itibar etmedi,<br />
Niziurii'l-l\liilk'iiu Srynset-ndnre'aine giire; Sultan Mohmrid giizel yiizlii<br />
ve yal:rgrkh dc$ilili. Qekik yizlii, kuru (cildli), uzun boylu, kalkrk burunlu<br />
ve kijse idi. DnimA toprak yemesi sebebiyle krmrzr yiizlii idi. ... O bir giin<br />
sabalr erkr:n has odasrnda namaz seccadeeinde oturmul, n.am.az krlmrg, iiniine<br />
ayna ve tarak koymuq, ayetler okuyor ve dua ediyordu ki, veziri Ahrnetl b.<br />
Hasan odaurn kaprsrndan igeri girdi.... (Sultan) aynayr yiiziinc tuttu, kendi<br />
yiiziiuii giirdii, girliimsedi. Ahmed b. Hasan'a, "bu zaman (da) giinliimdeu vc<br />
hatrnmdan ne geqti$iui biliyor musun?" dedi.<br />
Yezir- "Efendimiz daha iyi bilir" dedi.<br />
(;{zNt,)t.lr,r,)t t)I.:\,t.t,t].[ 1.,\nlill sr<br />
s'ltan ' o'yiiziimiin giizel ormarnasrn
inDocAN MERqIL<br />
kargaqaLk ihtimallerini iinlemigti' Bundan sonra baqta Sultan Mahmfid'un<br />
-ftttf<br />
karilegi Yusuf .r" E*i" i" dAhil olilu[u Gazneli devlet biiyiikleri<br />
'tii<br />
bu srada baqkente g";i'il"; otuziig yaq'ntlaki Muhammed''e biat ederek<br />
babasrnrn yerine tahta oturttular'<br />
Muhammecl tahta geqer geqmez' Mestud'un isyan etmcsinden korktu'<br />
[unilan kenilisine rtruf i-t'Jtiit*tf ioio Gazneli hazinesini aqtumrg' maiyyet<br />
ve ordu mensuplanna *[*tf 't'" pu"u da$tmrgtr' Ayrrca o amcasr Yusuf'u<br />
ordukumandanlr[rnatayinetti.Muha'r.meil'insaltanattahtrnaoturmasl'<br />
Mahmocl'un arii-ii o.i"iiyl" ko'gogn I,rkma ihtimali giiriilen baqkent Gazne'd.e<br />
iqlerin diizene g"-;'io* tj"p ol*lrjtu' Biitiin bu ahnan teclbirlere<br />
ra$men dafrlma y.h;l; iil gatrrdiayau Sultan Muhammeil'in tarafr idi'<br />
Birkaq kumandan ;;;-;,,l'Jt"'odu,'<br />
"" bir grup baqlarmda Ayaz ve Ali<br />
Diye oldufu halde lVtes'r"il'io yuotot gitm"k 19irr Gazne'd'en kaqmrqlarih'<br />
Sultau Muhammcd'in onlan iinlemek gabalarl ise boguna olmuEtu'<br />
Mes'irilo't Tahtr Ele Geqirmek igin Yaptr$r Hazulftlsr<br />
Muhammed Gazneliler tahtrna giktr[r zaman afabeyi M":-11 clevletin<br />
batrsrnda Isfahan q"bJ;; idi' Mes'udoa buba"n'o iiliim haberi 26 Mayrs 1030<br />
tarihinde gelmiqti' Srr J*"*ilu Mes'ud batr biilgesini kartleqi Muhammecl<br />
ile yapacafr ."f.. *tJ*J"f"ti iqio t"tLtt*ek oo'oohu iili' Bu balsmd'an kardeqi<br />
ile yapaca[r *t";;;i;-;t"u"odu batrila kendisine bafh birisini brrakmayr<br />
diiqiinmiig ve sabrk Is?thtn hakimi Kakuyiler'den Alaiiiltlevle Muhammed<br />
b. Diiqmenziy." (100;;;)'r Isfahan'da vekil olarak brrakmrqtr' Mesoud<br />
29 Haziran roso tt'i;Jl-i"fuhu,,'d"o aynlarak Rey'e hareket etti' O Rey<br />
qehrinden bi" elqisiJ i"ra"ut lt"u"mmed'in huzuruna Gazne'ye giintlerili'<br />
onun gayesi karilegini tliik bag-safh[r d'ilerken miras meselesini de<br />
"aip' qu hususlan iine siiriiyord'u;<br />
ortaya koymak idt' M"t;;t- yu'ig' i.to*i"<br />
Kendi elinde lotoo"-'l-Jt'**"!i diiqiindiiEii iruk.n" Rum (Anailolu) vilayetlerine,<br />
yaui babasrn* i"f.ri*i"" rizr,ilrf. I*ii luril"q birlik olmah ve arala'<br />
rrnd.aki anlaqmazhfrn kalkmasryla iliiny-a onlarrn buyru$u altrno girmelidir.<br />
. . Ancak t.,a"qi t"oai o"Uiii gili kalmalt' hutbelerd'e ve sikkclerd'e iincc<br />
ken
s4<br />
ERDOGAN MEREIL<br />
tiyikabuletmekzorundakalmrqtr.NeticedeMuhammcdsultanlrktanuzak.<br />
laqt'r.la.akTeginilrid.,rnKuhtizkalcsindehapserlilili(4Ekim1030).<br />
ST]I,TAN MES'OD<br />
Yuptrflr lt lgler<br />
Bu olaydan sonra Gazneli kumantlanlar vc clevlet biiyiikleri Mes',ird'a<br />
Tcgini5id'iaki durumu bildirerck itaat ettiklcrini, Muhammed hakkrnda<br />
ue diigiindiifunii, yaprlacak igler hustsunda cevap bekledikloili- -yazdrlar'<br />
onlar bu d-ulo*o' Carne,ye de miijdelediler, ayrrca Teginibad'd.a cuma<br />
giinii Mes'iid adrna hiikiimelarhk alameti olarak hutbe okuttular. Devlet<br />
f,iiyiikt"ri bu olay sebebiyle ortaya altrn ve giimiig pTulT saqtrlar' Ancak<br />
bu srrada sibrk sultan M,.ho**.d'" de iyi davramlyordu. Gazne qehrinde de<br />
Mes'fid'un sultanh$r sevinqle karqrlandr'<br />
Ote taraftan haberciler I1 Ekim 1030 tarihinde Hcrit'ta bulunan Meeo0d'oun<br />
huztrruna gelerek ..gultan,, old.ugunu ve kardeqinin tutuklandllrnr bil.<br />
dirdiler ve Tegluibdd'da yazrlan m"kiubu verdiler. Sultan Mes'td bu olaydan<br />
sonra ,l.cgin6iia.l',lo buluuan Ali Karlb'e bit mektup yazarak; yaprlacak igl""irr<br />
yoJr"r.a llcrirt'd'an Ilelh'e gitlocefini vc liaqr orada gcairdiktcn sonra<br />
balrarda Gazneoye gelece[ini biltliriyor, Ali Karib'i de yanrna qafrnyordu'<br />
Sultan'rn yanrna gafrrdrfii baqka l'ir qahrs d'a Mahmfrd zamamnda Hirezm'i<br />
*Altuntag o'H6rezm-<br />
idareyle g'tir".rrleodir-ilen id.i. ld.are ettifi btilge sebcbiyle<br />
gah,, iinvanr verilen Altuntag go.tiolga" Gazneliler Devleti'ne tabi, fakat<br />
HAr"r-,io co[rafi durumu ilolayrsry'a [sLil(atte ba$msrzd.r. Bun-a rafmen<br />
Altuntaq Sultan Mes'idun d.t.,,"iioi kabul ed'erek llerit'a geldi' Onun ver'<br />
fifii *asihatler Gazne'd.eki biiyiikleriu Meg'td lehine birleqmesind.e iinemli<br />
oyouo,rgtr. HAcib Ali Karib 2 Kasrm 1030'd.a HerAt'a ulaqtr ve ertesi giinii<br />
"oi<br />
de sultan,rn huzuruna grktr. sultan Mee'td, Ali Karib ve kardegini tutuklattr,<br />
sonra da iildiirterek onlarrn servetlerine el koydu. onun iildiiriilme sebebi<br />
olarak saltanat miicad,elesine kangmasr giisterilmigti. Ancak Mes'fidoun bu<br />
clavranrgr kendisine kargr ilk huzursuzluk belirtilerinin ortaya grkmasrna<br />
,"lr*p oioyord.u. "Kavm-i Mahm0di" veya "Mahmidiyin'o denilen yani<br />
eskidcn sultan Mahmfrd,'a hizmet eden d.evlct biiyiikleri Mcgofrcl"un bu dav'<br />
ranr"sr sr:bebiyle korkuya kaprlmrrslardr' Aprca Sultan Mes'fid kardeqi Muhammed'i<br />
Gfrr'un doju boigcsind'e bulunan Mendig kalesine giindcrerek<br />
gtizlerine mil qektirdi.<br />
I\Lrs,frd tahtu grktr[r zauroll Mekrin biilgosino hilr'irn olau irsi lsit'uln<br />
yerino kard.cai fUo't'U-otsker'i gegirmek iqin oraya bir ordu<br />
-giind'ermeyc<br />
karar verdi ve buraya giinderileiek ordun,n kumanilanhfrna Yaruk'To['<br />
muq'u tayin etti. Yari'To[muq yefibin kigiyle Humartaq idaresindeki<br />
Tiirkmenlernden olugan bir ordir ve blraberinde Ebu'l'Muaaker oldu$u halde<br />
M;;;; gitti. Iki taraf arasrndaki savagta Mekrinllar hezimete u[raya'<br />
GAZNEI.ILER DEVLETI TARIUT 55<br />
rak kagtr, lsi da iiltlcr arnsrrrdl idi. Yaruk - To[rrruq, libu'l-]\fuaskcr'i Mekrirr'da<br />
tahta geqirdikten sonra geri diindii (Arahk 1030).<br />
Sultan }[:s'0d'un althg ba;ka bir karar isc amcasr Yusuf'u Kusdar<br />
valisi tayiu etmcsi idi. Yusuf'uu oraya tayinind.t tllha iince Sultan Muhamrnr.rl<br />
zlrrrurrurrln Cuzrlrli ordrrsuntla l,u;,kurrranrlanlrk yaPrnasr, bu yiizdcn<br />
askr:rlcriu ouurlla birlik olabilcce[i diiqiincesi rol oynamrgtr. Mes'fid, Yusuf'dan<br />
gckindi[iuden onu kontrol iqin gizlice pegine adamlar tayin etti. Ote taraftan<br />
Ilirczrnqih Alturtag da Sultan lles'td'a giiveuernemekte ve bir an iince<br />
iilkcsine diinmek istemekteyili. Nihayet o Sultan'dan iilkesine diinebilmek<br />
igin miisaade alcL ve gece yarrsr ideta kagarak gitti, Altuntag'rn diiqmanlarr ise<br />
durumu Sultan'a bildirerek yakalanmasr igin bu harekrtin iyi bir firsat oldu[unu<br />
ileri siirdiiler. Mes'td ona geri gelmesi igin haberci giinderdi. Aucrk<br />
Altuntag bazr Tiirk boylarrmn harcket hilinde olduklarrnr, tilkesinde bulunmanlasr<br />
scbebiylc tehlikeli bir durum meydana gelebilecefini ileri siircrek<br />
bu emri dinlcrncdi ve yoluna dcvarn etti.<br />
Sultan Mes'ffd ise }IerAt'dan ayrrlarak Belh gehrine gelali (14 Arahk<br />
1030). O daha Herit'da iken Kilincir Kalesinde tutuklu bulunan sAbrk<br />
vezir l-Iice Ahmecl b. el-Ilasan el-Meymendi'yi serbcst brraktrrrug ve Belh'e<br />
gctirtrnigti. Srrltan'rn llclh'e gchncsi igin haber yolladrfr ikinci kiqi Ilintlistan<br />
ordularr kumaudam Eryaruk idi. Bu iki galus Bclh'e gelerek Sultan'ru huzurura<br />
grktrlar. Mes'td.'un maksadr Hice Ahnrctl'i vezirli$e tayin etmeliti.<br />
Hice Ahmed. bu giirevi kabul etmeden iince lartlan oldu$unu silyledi. Sultan<br />
onun isteklerini kabul ederek vezirli$e tayin etti. Ote taraftan Mes'fid,'un<br />
babasrnrn baqka bir veziri'oHasenek" denilen Ebi Ali Hasan b. Muhammed ile<br />
giiriilecek bir hesabr vardr. Qiiakii }Iasenek, Sultan Mahrn0d'un veliaht<br />
segimi srrasrnda Muhammed'in tarafrnl tutmugtu. Mes'td Hasenelc'i tutuklattrlr<br />
srrada onun daha iince Hacca gifigi suasrndaki olaylar sebebiyle<br />
Karmati mezhebinden old.ufu ileri siirtld,ii. Babasrmn "MahmtdiyAn" denilen<br />
atlamlannr lsmi2l6mek isteyen Mes'rid igin bu idilia bulunmaz bit<br />
fusattr. Hasenek iqin Belh gehrinde Divan mensuplarr, kachlar ve fakihlerden<br />
oluqan biiyiik bir mahkeme kuruldu. O burada muhakeme edilip, suglu bulunduktan<br />
sonra 24 $ubat l03l'de idarn eililili.<br />
Sultau Mcs'id Bclh'de bulunclufu srrada Hirezmgih Altuntag giinderdili<br />
L'ir rnektuL'da Gazucli Devlcti'nin drq siyasctinin ne qckilile idare efileco$i<br />
hakluuda giiri.igler bildiriyor ve Karahanhlar'a clqiler giindererok anlagmali<br />
gerektifini vurguluyordu. Sultan Mes'fid, Altuntaq'Dr verdi[i fikirk:rin<br />
rr.rfr ultrrrdu Kurahanhlur ilc anlaqmtk iqin t:lqilcr giirrdcrmeye karar<br />
verdi. Gazneli elgilcri ? Mart l03l'de KarahanL hiikiimdarr Yusuf Kadu<br />
Hinorn yanrna Kag[Ar'a gitmek iizere Belh'den aynldrlar. Bir siire sonra<br />
Kaq[Ar'dan gelen haberler bu clgilerin zorluklar ile karqrlagtrklarrnr giisteriyordu.<br />
qiinkii Ekim 1032 tarihinde Yueuf Kad,u HAn'rn iiliimiiyle daha iince<br />
baglamrg olan giiriigmeler keeilmigti. Yuguf Kadrr IIAn'rn yerine o$u Siiley-
s6<br />
ERDOdAN MBRqIL<br />
man(ArslanHdn)geqti.BudutunruhaberalanSultanMes'fldKaq[ir,a<br />
bir *"ktop yaza.ak siil"yman Hin'a babasrnrn iiliimiinden dolayr baqsa[hfr<br />
ail".li .r" tahta gegiqind"o dot.p tebrik etti. Buntlan sonra giiriigmeler tekrar<br />
bnr.ln.l, n,, ort"uf iig yrl sonrl l'i* o"lo.t'oaya varrldt' AYrrca iki taraf arasrutla<br />
evlilik yoluyla akrabahlc kurultlu'<br />
Sultan Mes'td daha sonra Eryaruk'u tutuklattr, Gir biilgesind'eki bir<br />
kaleyegiirrdererekoradaiiltliirttiivemallarrnaelkoydurdu.Buolaylirya.<br />
,uk,ull lamimi arkadagr ve Mes'0d'un tahta gegmesinde yardrmcr olanlardan<br />
,frrgi"gio Gazi'nin Soltan'rn yamndan kagmasrna sebep olilu' Ancak Mes'fiil<br />
oo.i i"qi"aen bir birlk giind'ererek,yakalattr ve mallanna el koydu' Asrg'<br />
;;gt; ;";" Gazne kalesio"i.oo"u da Gertliz kaleeine giintlerildi ve orada tildii'<br />
p""tut sottun Mes,frd kumand.anlanna ve yakrnlarrna kargr giisterilifi bu<br />
dculi Eiiphenin, krskanghk ve onlan giizilen d.iiqiirmenin cezasrnr ilerde elbctte<br />
qekecckti.<br />
SultanMcs,irdBelh'tlebulunilu[usrtadaKirrnin,dangelencasuslar,<br />
llubiilgr:ninkarrgrklrkigindcoldu[unu,buranrnlrikimiBiiveylrilcr'clr:u<br />
Iibo Kilicir,rn akrabalan it" ,rgror*ti6rndan d.i.izr.'n ve adalcti saflayaurathir",<br />
rriiii.atrer. Mes,gd hakimifcti Jtrnitaki sistin komsu Kir-<br />
'iilgesine<br />
mAn'rbulundufuyeriniinemidolayrsrylazabtetmekistiyordu'Nitekim<br />
*uyo gaoa"rilJcek orclunun kumanianh$na vc miistakbel KirmAn valiliiineAlrrnedb.AliNfigtegin,itayinetti.BuGazneliordusudiirtbinsuvarivc<br />
.r"i"y1.a". iy"1"o Sistan valisine ikibin sistanh piyadc<br />
;";;; il;a*<br />
hazrrlamasr bir yazryia emr olundu' Kirmin'a gidecek ord'u -techizatrnr<br />
tamamlad-rktan sonra teftig edilmek iizere eahraya Sttl,l:1t-an Mes'0d ku-<br />
*"llduolo", vc askerlere bir konugma yaptr. Ahmeit b. Ali N0qtcgin kuman'<br />
ar.*aokibuGazneliordusu'"*tigugitt"nsonraKitmAn'aharehetctti<br />
(N;;;:Mq"s 1031)' Gazneli ordusu Deylemlileri rna[lup ederek diirt ay<br />
int"i" fit*Un'a hAkim oldu' Ebfr Kilicir ise KirmSn'rn zabt ed'ilmesinden<br />
iiziintiiduyrnugveGazneliler'ebirelgigiindererekserzeniqtebulunmugsa<br />
da onlarrn kuvvct ve kuitretinden gekinerek fazla ses grkarmamrtstr'<br />
Sultan Mee'fid'urr Gazne'ye Gelmoei ve Buradeki Faaliyetleri<br />
Su]tanMes,oilnihayetSMayrsl03ltarihindeBelhgehrindenayrrlorrrk<br />
Grro"'y. ilofiru ilerledi. O ty""u Kusdar'd-a bulunan amcasr Yusuf'a bir<br />
|}il giini"rerek Gazneoye gelmesini istedi, Mes'td daha babasrorn sa['<br />
ftr;i", L"to, t""*edi[i igin," ar'castna lcgrnih' Yusuf-un sibrk sultan<br />
Muhanmed'in old,u koJuoduo' olmasr bu }urgrnL[r daha tla artrrmr$tr' Otc<br />
taraftan amcastmn peqine taktr[r casuslarrn, Yusuf'un 'liirkistanoa kagmak<br />
,*"a.g*. .r" K""ahroirlar ile mektuplaqtrfirnr bildirmeleri bardafir tasrran<br />
",u. al"d. oldu. Mes'frd, ile amcasr Gazti'ye ya1.n bir yerde. buluEtular'<br />
Sultan amcasrm tutuklatarak hapsettirdi. Yusuf son giinderildi[d kaletle qok<br />
CAZNELILI]IT DtrVLE'TI TATTIIII S7<br />
y-ulamadr ve 1032 yrlrnda iildii. IUes'fid bi.iylece korktn[u rc kr:ndisinc raliip<br />
olarak giirdii$ii kiyilerin biriutlr:n daha liurtuluyordu.<br />
Sultan }les'ffd 2 llaziran 1031 tarihinde devlctin merkezi Gazne'yc ulagtr<br />
'c<br />
halk tar,tfindan btiyiik bir cogku ile kargrlanch, giindiiz r,e gr:cc q,r)rirrlc<br />
r'[lr:ttrrt'L:r f tlullr, lrcr taluf siislt:urli. I'lrttsi giinii Strltou Liiyiik bir kaLul<br />
rcsnri diizcnletli ve hakiki olarali babasrnrn rahtrna oturdu. $ehir lialkr grup<br />
grup Sultau'ru huzuruna geldiler, d.evlet biiyiikleri vc Sultau'rn maiyyetine<br />
rlrensup olallar bu mutlu giin rlolayrsryla etra{'a Paralar srgillar. $airler<br />
yinc bu mutlu giinii ifade cden Siirler siiylediler. Sultan Mcs'ud ertesi giin,<br />
Tiirklcr'dc giiriilen irtletlt:rdcn birine uygun olarak, atalanurn tiirLclerini<br />
ziyarct etti,<br />
lJiiveyhi Dcvlcti'ndc vc Abbasi Ilalifclifii'ndc zarrraD zamaD znyrf hiikiiurdur<br />
ve hllifelcrin tahta gcgiqlcri srrasrnda orrlulann sadakat vc dr:ste$ini<br />
sa$lamak iqin "l\Ial.r bey'ato' dcuilcn hediye ve paralar dafirtrlrrdr. Iqte sibrk<br />
sultan lvltrhammed de talrta gegigi srrasrntla sadal
s8 ERDOcAN MERqIL<br />
leri vc Abbasi elgisinin de katrldrfr Lir merasimle Bclh Ulu Ciimi'inde Halife<br />
Kaim bi - EmrillAh adrna hutbe okundu (2? Arahk l03l). Mes'frd birkag<br />
giin sonra yine merasimle yemin ederek yeni Halife'ye biat etti ve bu hus0sta<br />
ileri siirdiilii gartlar yazrh olarak elgiye verildi. Abbasi clgisi Halife'ye giinderilen<br />
Gazneli elqiler ile Bafdat'a diinmek iizerc Belh'den ayrrldr (9 Ocah<br />
r032).<br />
Ote taraftan Ebn Sehl Zevzelori HirezmgAh Altuntaq'rn diigmanr idi ve<br />
onu iildiirmek istiyordu. Bu bahmilan kuwetli bir orduya sadece Altuntag'rn<br />
sahip oldulunu siiyleyerek onun iildiiriilmesi gerektifi fikrini Sultan Mes'6doa<br />
igliyordu. Nihayet bu konunun devamh konuqulmasr etkisini giistetdi. Sultan<br />
gizlice Altuntag'rn iildiiriilmesi igin emir verdi. Ancak bu plan gizli kal.<br />
mamrl, bir igki meclisinde aqrklanmrEtr. Durumu ii$renen Alruntag da gerekli<br />
teilbirleri aldr. Ancak bu olay Sultan ve iiteki devlet ilerigelenlerine k'rrkulu<br />
aular yaqattr. Onlar Altunta"s'rn Karahanhlar'dan Ilnhara hikimi Ali 'Icgin<br />
ile birlt'qcrck Gazncli Dovlcti'nin lrrrrsrnn held olmasrndan korktular. llk 6nce<br />
Ebt Sehl giirevden uzaklaEtmldr. Sultan l!Ies'0d da Altuntag'a mcktuyr<br />
yazarak suglulun cezalandrrrldr[rnr bildirdi ve iiziir diledi. Biiylece Sultan'rn<br />
tedbirsizce dawanmasr yiiziinden ortaya grkmasr muhtemel biiyiik bir olay<br />
iizellikle Gazneli Veziri'nin gayretiyle tinlenmiqti.<br />
Debireiye Savagr<br />
Buhara'daki Gazneli casuslar Ali Tegin'in rahat durmadr[rnr ve askeri<br />
hazrrhklar yaptlgmr haber vermiglerfi. Onun hazrrhklar yapmasrnn baqhca<br />
sebebi; Mes'td kardegi Muhammed ile taht miicadelesine giriqecefii srrada,<br />
Ali Tegin'den yar&mcr kuwet istemesi, buna karqilrk Huttil vilayetini<br />
vermeyi va'd etmesiydi. Ancak Mes'id'un Gazneli tahttna rahathkla oturmaer<br />
Ali Teginin yardrmrnr gerektirmemig ve tabiatryla Hutt6l da ona<br />
v€rilmemiqti. $imdi Ali Tegin bu va'd edilen yeri almak igin zor kullanrnak<br />
iatiyordu. Belh'de iken bu durumu haber alan Sultan Mee'td devlet ileri<br />
gelenleriyle giiriigmiig ve Ali Tegiu ile savagma giirevini Altuntap'a vcrmeyi<br />
kararlaqtrrmrgtr, HArezmqAh Altuntag verilen bu giirevi kabul ederek harekete<br />
geqti. Sultan Mes'fid onbegbin kigilik bir orduyu Altuntag'a yardrmcr<br />
kuvvet olarak giinderdi. Altuntag idareeindeki orduyla Ali Tegin'in askerleri,<br />
Buhara 'Semerkant yolunuu aga$r - yulian ortaernda bir yerde bulunan,<br />
Debtsiye kasabasrnda karqrlagtrlar. AIi Tegin'iu yamnda Selguklu<br />
Tiirkmenleri'nin de katrltLfr biiyiik bir ordu vardr, Her iki taraf sabahtan<br />
akqama kadar savaqtrlaroa da, iistiinliik sa$layamadrlar. Altuntaq'n bizzat<br />
savaqa girmesi muhtemel bir yenilgiyi 6nlemi9, ancak kend.iei tle a[rr yaralanmrqtr.<br />
Neticede iki taraf arasrnda geri gekilmek iizere bir andlagmaya<br />
vsrrldr. Altuntag bu andlagmadan hemen sonra iildii. Ali Tegin Semerkand'a<br />
qekildi. Gazneli ordugu Belh'e diinerken, Altuntag'rn kuvvetleri de Kethiidaer<br />
Ahmed'in bagarrh idaresiylc Harezm'e gittiler (1032),<br />
GAZNELILER DF]VLETI TAIIIHT 59<br />
sultan t{es'6tr Altuntag'rn yerine Ilareznr,e ofrru l'arunou tayin etti.<br />
!'akat bu tayin o biilge'in'a"J.J"""a.gruya l{arun,un irraresinde olmasr<br />
demek defilcli' t":'rJ a. "".r1- ri"r.".or{ roorrur "r,,"" .]"rro istiyor ve<br />
bu sr:b.bl: tle ofru,sa'id'.' "rtu".r,,,i.:,;;;;o"o,r, vr:ri1.ord.. Itrnrun ise Sa,icl,in<br />
*l,lfilt "ttt"ttl*' Harun dohu .";r;'a,,rtlro'ro yaur'clan ay'rarak Harczur,e<br />
Batrrlaki Olaylar<br />
.te taraftan sultau trres'ud'a tabi oran Kakuyiler,den Araiiddevre Muhammed<br />
1032.1083 krsrnda c;;"i,;.,;'.<br />
Jra.la' Iiazanu-ud, i.. io, ,1"h" .;;;;';;;"ff;;:L #tffJ,li J,l"J.rl;:<br />
rneyt: rrruval'fah oldu. Iliudjstauodalii Alr<br />
M"",,,,t,u Al"ii;1";;;,",o1.::.::.irr Arurrctl yrnaltegin,iu isyam sultan<br />
rvres,,rr'a, " r,, ; ;;;;" "':"rl;;l-T::::::]:.i:,,:Tlffi:jift.1t*, j,:#<br />
K.rz'i, ,sehrinrlc qariiliii. t.u...i - ,,;;;;,,, irlarr_sirrrlt:ki Cazneli ordusu<br />
isyaur lrusrrrrrrak K'rrzviu,,l. "iik,,n,lr f ",,ii_f,.<br />
llu ol'yror srrasrn-tlc Guzneri .'"rtr.l'rturr"
60<br />
liRDo(:aN MnRqIL<br />
eelmesi ve orada kanqrkhk grkmasr far' Vezirini bin kiqitik bir birlik<br />
!f;in'<br />
it" lo Uotg"y" goot1""il?i'*fi V*iri Huttelan' Toharistan crvarrucla<br />
-ve<br />
Bilgetegin'in idaresine<br />
siikfrnu safladrktan ; ;;t*'^ kumanclanlartlan<br />
brraktrktan too'o Soltlo lnJ'na'oo huzuruna diintlii (1034)'<br />
Il0rezmg0h Horun'un lg1fi6lini flan Etmeei<br />
Ilarezm hakimi H"too'du da<br />
itaatgizlik iqaretlc-<br />
1034 fr\ ilkbahannda<br />
ri cilriilmeye boglud'' ffi l!'tlu'u"uit"ti- *"u"p' onun Sultan llcs'ud'un<br />
"or*"''ntoilo '*t'io" otutiitil;;;"i;'ilcqinin iiltimii idi' Isyanrn hakiki se'<br />
karr"srkhklartlan istifatlcylc<br />
l,el,i i*", lloru'a"'da ?iiJ**ot""i" s*uta'h<br />
onrr* isrikrilini ilnn<br />
Harun"'Goro"'y"<br />
";*;;;;;-"siydi. giden yollarr tuuuu{<br />
l'oqlam'6t'' Ayt'"o o Knruhanlrhr'tlun<br />
vrr hiihiirrrrl.,,l'k "li";;i;;;;l;';"i"yo<br />
Ali'l't'gin vt: St:lt;ukhJ' it" A" ittitak yop""9t'' lJu ittifrtku giitc' Ilnrun Mrrrv<br />
;t,ltritl:, Ali Tcgin a" t*'"f' vc Uclh U""Jitt yiiriiyccckii' Sultirn lVlcs'url<br />
1034'de l'ul.)""lat olabildi' 0 Ilarcznr<br />
Harczm'deki l.,* tt"t;;;;;g'l'"-*t" ''n"<br />
ileri selenlerio", nuttri'l-*ihut bit kut'E'khk<br />
"t*"l""i grkarmatlan sakin'<br />
Oo bir neticc saflamaih' Ilarurt<br />
lestir]lmesi iqio *"kiiiltl-y"'a"a" -*O'tt<br />
aE,rqtos avrnda o"#;fu;";'oo'i'tioi<br />
q'kut*"k suretiyle' k"ndi adrna<br />
ietikhlini ilan etmiq olilu'<br />
;f;;";';;"*tr"<br />
Ote taraftan Harun'un miittefikleri. olan Selquklular'd'an Tu$rul vc<br />
l,lagrr llcyler f i' qtilJk"'' qu'l"lu' ve siiriilerivle ona yardrm iqiu Harcznr<br />
Lrudutl'ua gcld'iler' "*i;;; "tit" ottultu' o"'konaklayabilecekleri yerlcr<br />
'r'erdikten ffo'u'uoln<br />
'olr'u fethinde- Oo"tUiif y"pu""kl^"'- bililirfi' Bu<br />
srratla -Ali T"si* itl;; iil'uU 1ot'1',. Sultan I\I"'\'
ERDOEAN MERQTL<br />
bur,agitti.Biiylece1034plrigind,eGazneliler'inKirmin'd.akihAkimiyetlcri<br />
,oo" "iai'ln" birrug, tekrar Biiveyhller'in eline geqti'<br />
Sultan Mee'ud't'n Tiirkmenlere Kargr Harekete Geqmeai<br />
Sultan Mes'td Hirezm meselesinin' Horasan ve Rey civarrndaki Tiirkmen<br />
ieyanlannrn merkezd'en giiziimlenemeyece$ni anla;anca harekete geqmeye<br />
karar verd,i. Nitebm o 13 Eylil f0ia tarihinde Gazne'den ayrrlarak<br />
Biistgehrinegeldi.AyrrcaHorasanDivanrreisiSuriileyazdrfrmektubda<br />
Tiirkmenler,ioyupt'klu,,-bilfiriyorveSultan'rnaceleHorasan,agelmesini<br />
il;;". s,rltan'd"ha eo'rra Herat'a oradon da serahs gehrine ytiriiilii.<br />
Ancak o Tiirkmenler'in hareketi karqrsrnda ne yaprlacafn fyitYlt, bir karar<br />
veremed.i ve birkag gtin serahs'da kalarak oi.yl""to_geliqmesini,beklcmeyi<br />
tercih etti. Tiirkmenler de Trrmiz hutludundaki Kubafiyan kasabasrna<br />
gelerekyafmayaveetrafrtahribebaglaclrlar.TrrmizemiriHAcibl}eytegin<br />
bunlarrn iizerine yiiriidii. Tiirkmenler kagarak Andhuy kasabasrna d'o[ru<br />
gekildiler, HAcib Beytegin $uburgon kasabasr crvarrnda onlara yetigti vc<br />
orada iki taraf aragrnd"".".,r.g t uqilar. Bozulan Tiirkmenleri takip etlen Beytegin<br />
atrlan bir ok ile yaralandr ve althfr bu yara iiliimiine sebep oldu' (Arahk<br />
fOll). n"ytugio'io iilt;iinden eonra fa'aliyeiterini tlaha d'a artrran ve Serahs<br />
civanna sarkmrg olan Tiirkmenler Gazneli orilueunun iiniind'en gekilerek<br />
Merv tarafrna gittiler. Bunu haber alan Gazneli kumandan Nuqtegin Hidim<br />
kendi gulam ve askerleri ile Merv qehrinilen onlann iizerine yiirii'lii' Iki<br />
taraf arasrndaki savaqta bozguna u$rayan ve giillere kaqan Tiirkmenler<br />
olmugtu.<br />
Sultan'rn Dihistin vc Taberiaten Seferi<br />
sultan Mee'id bu olaylartlan sonra veziri ile bir giiriigme yaptr ve Merv<br />
tarafina giderek }oq, o""il" gegirmeye karar verdi' Bu karar iizerine hazrr'<br />
lklara baglandr iee de iiqii;cii bir-toplantrda Mee'icl fikrini deligtirdi[ini<br />
bildirdi.onagiire;tii"r*"ot""hakt,ntlaalrnanteilbirleryeterlidirveNiga.<br />
bur tarafrna gitmeye karar vermiqtit' Bu suretle Batr tarafrnd'a bozulmug<br />
iglerin diizeltilmesi ea[lanacak ve Ltircaftl-ar iki yrlhk iidemedikleri vergiyi<br />
giiod"."""kl"rdir. vezi vc devlet ilerigelenleri bu fikri befienmemekle beraber<br />
kabul ctmek zorunda kaldrlar. !'akat toplantrtlan sonra kendi aralarrnda<br />
y"pi*f*t konugmalarda bu fikrin hatah oldu[unu bclirttiler'<br />
SultanMee,ffdSerahs,danhareketleNigabur'agelcliveburada.dadevlet<br />
ilerigelenleriylebirtoplantryaptr.YezirHorasan,rbukarrqrklrkiginile<br />
brakarak DihistAn'a git-"oilr do[ru olmayacafr giiriigiind-" 1o1" eiliyorilu'<br />
Ancak Sultan da karJgnda rsrarh idi, onun fikri devlet ilerigelenleri tarafrndangaresizkabuledilili.Nitekimsu]tanMes,tcl25ocak1035tarihind.e<br />
Nigub.rr;d"o ayrrlarak ciircanoa ulagtr. Buranro hikimiyetini elinde tutan<br />
rli rau"a" ve dteki ciircan reisleri Sultan ve Gazneli ordusunun geldi'<br />
GAZNELTLEII DI'VI,DTI TAIIIIIT<br />
fini duyunca korku]anndau kaqruayr tercih ctiilcr. Sultan daha sonra Ci.ircan'dan<br />
a;'nlarak EsterAbid ve Sari ;ehirlerine ulradr ve oradan Amiil'e<br />
ilerledi. .A,miil reisleri ve halk ternsilcileri Sultan'rn huzurun& gclerek itaatlerini<br />
bildirdil:r. Sultan bu itaattcn nemnun lialarak Amiil'iin haracrnn<br />
ba[rqlaudrfrnr ]riltlirdi. ][cs'0d daha sonra \itrl ,sr:lrrini .;i
ERDOdAN MERqIL<br />
ararken, Ebfi Nasr Miqkan en acr tenkid.i yaptr. O Sultan'a eflenccdcu cl<br />
gekmesini, ordunun sevgisini kazanmastnto devlet biiyiiklerinin diiqiince ve<br />
giiriiglerine 6nem vermesini siiyledi. Sultan da onun siiylediklerine hak vercli.<br />
Daha sonra Selguklular ilc 1'aprlan giiriigmeler neticesi, Gazueliler Devleti<br />
Musa Yabgu'ya Ferive'yi, Qa[rr Bey'e Dihistan'l ve Tufrul Bey'e dc Nesi'yr<br />
veriyordu. Selquklqlar bu iiq vilAyetle yetinecekler ve iig reisten biri Gazneli<br />
Sultanrtnrn huzurunda rehine olarak bulunacaktr.<br />
Gazneliler'in bu maglubiyet haberi iizerine Karahanhlar'dau Ali - Tcgin<br />
- o[ullarr harekete gegerek Qafaniyan ve Trrrnizoe do$ru ilerledilcr.<br />
Gazncliltrr'in bu harekete karrsr asker toPlamalarr ve tedbir almalan, Karahan'<br />
hlar'rn geriye diinmelerine sebep oldu. Ayrrca, Arslan Hin drqrnda, ijtcki<br />
Karahanh hanr:dan mensuplan ila Selguklular'rn zaferine Qok mcrnnutr<br />
olmuqlar ve onlarr isyana teqvik edcn mektublar giintlermeye baElamrElardr,<br />
flte taraftan Selguklolar'rn yanrndan Niqaburoa ddnen Gazncli clgisinil<br />
kanaati oulara giivenilemcyecefii qeklindedir. Bu elginin igittifine gdre 'oonlar<br />
kendi aralarrnda Gazneliler Devletini kiiqiimsiiyorlardr." Sultan Mcs'ud<br />
|u bilgilcr iizerine, Sel;uklular'rn hemen harekete gegece[ini tahmin ctmemeklo<br />
beraber, bazr teclbirler almayr faydah gtirilii. Ancak o hayvanlara<br />
ot buhnanrn giiqlii$ii sebebiyle Nigabur'da kalmamn miimkiin olmadrfrnr<br />
bclirtti. Mes'Od 25 Eyliil 1035 tarihinde Nigabur'dan a1'rrldr ve Herat yoluy'<br />
la Bclh'c gitti.<br />
Srrltan Belh gehrinde ikeu Ali Tegin'o$ullan'mn bagrnila buluna[<br />
Yusuf'dan bir elqi heyeti gelfi. Yusuf'un elgileri olaylar sebebiyle iiziir dilediler.<br />
Snltan Yezirin d.e tegvikiyle onlann ijziirlerini kabul etrnig vc btiylece<br />
iki hanedan arasrnda bir banq yaprlmrgtr.<br />
Sultan Mesofid'un Tiirkmenler'e Kargr Teilbirler Almaer<br />
Sulran Mesoud Belh'tle iken yaptrfir iglerden birisi de bagta Vezir g[nak<br />
iizcrc Gazneli devlet biiyiiklerine hil'atler ve hediyeler da$rtmasr olurugtu,<br />
Onun bu lrrlatleri da$rtmaktaki gayesinin devlet biiyiillerini kenfisine<br />
baflaurak ve daha iyi ig giirmelerini sallamak oldu[u anlagrhyor. I]u igler<br />
giiriildii[n srrada Horasan bdlgesi, Biist, Serahs ve Ciizcanan qehirlerinden<br />
gelen mcktublartla; Selguklular'rn tekrar faaliyetc gcgtikleri, her yerdc halkr<br />
incittikleri ve birgok ktitiitiikler yapt'klarr, e[er bu hus0sda yeterli tedbirler<br />
alrnnrattfir takdirde Horasanorn harab olaca[r bililiriliyortlu. Sultan Mcs'ud<br />
bu habcr iizerinc Vezir vc iiteki devlet bii.yiikleriylc bu konuyu giiriigti.<br />
Neticede Bilyiik Hacib Siibaqr?mn onbin ath ve beqbin piyaileyle Horasan'a<br />
gitmesi ve bu biilgenin acele temizlenmesi kararlagtrrrldr. Sultan ]\Ics'od<br />
bu ortlu)'u 'fi.irkrnenler iizerine gtinderdikten sonra Belh'deu aynlarak bagkent<br />
Gazne'ye tliiudii (20 llIayrs f036). O o[lu $ehzirle Mecdflcl'u I{int[stan<br />
Emiri tayin ederck Lahoroa giintlcrrnirsti.<br />
GAZNEL1L!]Ji DEVI,ETI TAIIII.II<br />
Atdiiiklevlc Muhar'med Kakuyi'nin leyanlarr ve Batr'dalri Olaylur<br />
Isfahan hAkimi Aliiiildevle l\{uhammed, Sultan Mes'frd'a tibi olmaktan<br />
vazgegerdk l-ra$rmsrzh$rnr elde etmek istemirsti (1034). Fakat miittefiki Ferhat<br />
b. l\[crdavic'in iiliimiiyle, Al6iidclevle'uin balrmsrzhk iimidi kayboldu.<br />
Bu durumda o lluzistinoa kaqtr, Onun bu yoklu[u srrasrntl:r Isfahan'daki<br />
hazineleri Gazneli kuvvetleri tarafindan yaImalandr. Gazneliler'in eline<br />
gcqenler arasrnda Aliiiddevle'nin koruyucusu oldufu mcqhur bilgin lbn<br />
Sini'nrn kiitiiphanesi de varch. Bu kiitiiphane daha sonra Gazue'ye uakledildi.<br />
Ilir siiro igin hareketsiz kalan Aliiidilevlc 1036 yrhnda geri iliindii ise clc<br />
tekrar ba"sansrzhfa u[rayarak kagnrak zorunda ka]dr. O bu miicadole srrasruda<br />
ordustrrnr Tiirkmeu yardrmcr kuwetleriylc takviyc ediyortlu. Ncticcclc<br />
Aliiiddcvlc ih: Cazueliler arasrnda barrg yaprldr. ()aznclil:r'in bu barrrsr kabul<br />
ctmeleri, gittikgc artan Tiirkmcn baskrsr sebebiyle Cibil bdlgcsini l-riiylc bir<br />
saval durumu iginde brrakmak istemernelerinilen kaynaklauryordu. Nihayet<br />
Aliiiddevle Isfahan'r da ikta suretiyle Sultan Mes'fid'clan aluraya muvaffak<br />
olmuqtu (1036 yrh sonu).<br />
Sclguklular'rn baganlarrndan cesaretlcncn Irak'daki Tiirkmcult:r tlc<br />
hareketo gegcrck Rey Eehrine yiiriidiiler. Oular yollan iizcrinde I'ulunau<br />
Dimegan vs $inrrrsn gibi qehirleri yafmaladrlar. eazneli ku'.randau Tag<br />
Fcrral fillcrin de yer aldr[r iiqbin kigilik ordusuyla Tiirkrnenlcr'e karEr harckete<br />
gcAti. Iki taraf arasrncla Rey civanndaki sava5r 'l'iirkmcnler kazandrlar.<br />
Tiirkmenlcr Tag Fera.s'r esir ettiler ve daha iince kendilerinden iildiiriilenlerin<br />
intikamrnr almak maksadryla onu pargaladrlar. Bu baqandan sonra<br />
Tiirkmenler Rey gehri iiniinde giiriindiiler. Buradaki Gazncli giirevli Ebfr<br />
Sehl Hamd.uy yardrm almak iimidi kalmayrnca Echri kaderiyle baq barsa<br />
brrakarak Florasaq'a qekildi. Onun gidiqiyle Gazneliler'in batrdaki hirkimiyetleri<br />
ile kcsin olarak soua eriyordu ($ubat f03B). Alaiiddevle Muhammed,<br />
Eb0 Sctrl'in aynlmasrndan hemen sonra, emrindeki bazr Tiirkmen yardrmcr<br />
kuvvetlcriyle, Rey gehrini iggil etti.<br />
Selguklul,ar'rn Harekete Gegmeei ve Ahnan Teilbirler<br />
Ote taraftan Sultan Mes'fid Kurban Bayramrm (4 Ekim 1036), Gaznc'de<br />
kutlamrq ve crtcsi giinii takip etlilccek harekct hakkrnda clevlet biiyiikleriylc<br />
bir toplantr yapmrlstr. llu toplantrda; Sultal'rn bcrabcrin{c Vezir oltlu[u<br />
haldc iiucc Iliist tarafina gitmcsi, tehlikeli bir dunrm mr:ydana grktrfr takdirtlc<br />
IIcrat'a yiinelinrncsi, yoksa oraya Vczir'in giintloriluresi kararlaqtrnldr.<br />
Aynca ,Schzide l\Ievdud ve Barskuurandan Ali Diyc dc kuvvctli bir orduyla<br />
I3clh'e gidecek ve orada kalacaktr. Bu surctle }lorasan Gtzneli liiiyiikleri<br />
ve askerleriyle dolu olacak ve bir olay iiurntla herncn rniidahalr edilecekti.<br />
Nirekirn llr kararlar tatbik eclildi vc Sultan }Ics'ird 7 llliin 1036'da Riist'r:<br />
gitmcli iizerc Gaznc'deu ayrrldr.<br />
05<br />
F.5
66<br />
EnDoeAN MERqIL<br />
o Biist,e qok yalirn bir yerde konakladr[r srrada selguklu Bevleri'nin<br />
gtinderdi[i iki elgi iazneli ordugahuna gelililer. selguklular, daha iince kendii".io"<br />
.r"iil"o yerlerin idareleri altrndaki insanlara yetmedigini ileri eiirerek<br />
Mcrv, Sr.rnls i'c lJir'crtl gi5i ,rchirl*rirr 1c bu 5iilgcl:rc ilavc cdilmcsiui istiyorlardr.<br />
Buna kargrhk oJar SultaT'ur askcrleri olmayr vc her giig iEde hozrr<br />
b.rl,--"y, teklif eiliyorlardr. sultan Selguklular\n bu isteklcrine gok hz'<br />
mrgrr ve d.erhal savag ilanrna taraftardr. Ancak Yezir selquklular'rn heniiz<br />
siikfinet iginde oldufunu, onlara tath - sert bir cevap verilmesini ve geliEecek<br />
olaylar 6o'uc* barri veya savala karar verilmeeini teklif etti. Sultan Vezir'in<br />
bu siizleriylo aakinlegti ve onrur plamnr uygur giirclii. Selguhlu elgileriyle<br />
iki - iiq giin siiren giirtigmeleruoo"oda onlara giiven veren' fakat oyalayrcr<br />
eiizler eiiylendi.<br />
BirmiiddetsonraHorasan,rlansultanMeg'frd'agclcrrmektublarda<br />
(13 ocak 103?), Tiirkmenler'in muhtelif yerlerc dafrlarak akular yaptrlilarl<br />
iildiriliyord... tsu hab"r Sultan Mes'ird'u gok iizilii, ilerhal Yezir'i qa[rrarak<br />
Herit'a gitmesini, Hicib Siibagr ve Horasan ord'usuyla birlegmeeini ve hazrrhklar<br />
lamamlaodrktan sonra Tiirkmenler'in Horasan'dan grka'lmasrnr<br />
emretti. Vezir emrindeki bin athyla Heratoa dofru yola grktr' Bir miiddet<br />
sonra vezir,den gelen bir mektubda (1g Nisan 1037), Horasan',rTiirkmenler'deu<br />
temizlemek igin sultan'rn ynzr Herat'd.8 gegirDxesi teklif ediliyordu'<br />
sultau bu fikri kabul etmcmiq "Merv ve iiteki Eehirler askerlerimiz ile doludur.<br />
Bu bakrmdan Herat'da bulunmamrza hig liizum yoktur"' diyerek<br />
Biist'den Gazne'ye diinmiigtii (28 Mayrs 103?)' Daha sonra Y-ezir Gazneli<br />
ordusunun hazrrl*Iarrnr tamamlayarak eidtti ted.birler ald,r, Hacib siibagr<br />
d,a l\{ervoe giderek her tarafa bi. gahne giinderdi. Bu aLnan tedbirler neticesi<br />
selguklular N€sa ve Ferave tarafrna qekildiler. sultan Mee'id' bu haberden<br />
mernnun kalarak son durumu giiriigmek iizere vezir'i Gazne'ye ga[rrdr'<br />
otetaraftanKarabanlrlar'danBu[raHanMuhaurmedGazueliletaleyhineSelquklularrteqviked.evamediyorveistefiklerikadaraekergiindere.<br />
ceklerioi bild.iriyordu. selguklular'a giden bir Karahanh cssuslrnun yakalan'<br />
masrnda. ,ooru soltuo Mes'ud ileri gelen devlet aclamlarr ile giiriigtii ve<br />
Karahaulrlar'aelgigiindermeyekararverdi.EbfrSadrkisimlibirgahsrn<br />
lrrrikaulrfruclakir:lqiheyeti22A[ustosl03?tarihindeGazne'denayrrldr.Bu<br />
"tqi lt"y;ti Karahanh hiiiiimdarlan Arslan Han Silcyman b' Yusuf ve<br />
kurd"qi Bulra Han Muhammed ile birbuguk yrl kadar siiren giiriigmelerden<br />
sonra gii.evini bagarryla tamanrlamlq ve Karahanhlar ile Sultan Mes'ud<br />
arasrndaki dostlu[u sa[lamrqtr.<br />
Sultan Mee'ud'un Hanei Kalesine Seferi<br />
SultanMeg'udKarahanlrlar,aelgigiind.erdikten6onraHinfistan,abir<br />
sefer yapmak istedi[ini agrkladr. vezir ve titeki devlet ileri gelenleri Horasan<br />
," Ir.L.-, Acem'in karrgrkhk igiude bulundu[u bir srrada Hindistau'a sefer<br />
yapmasru,' 0"n.. r,r, r*.i,r.,i<br />
",":;":;"i,"r.,r.:l'.1::';"r,rran :<br />
tavsiyeleri dinlemeyerek llindistan'a gitmektc kararL oldufunu giistcrdi.<br />
Aynca bu srracla $ehziide Mr:vdiid. Iln;kunraurlan Ali Diye ve Vezir idaresilrtl:<br />
lrir (llrz.rrlli orrlttstr rlrr Stlr;rrLhrlirl'111 ,;rl,:rritcr.tit I'ir olirya hr>men rniirlahclc<br />
r:dt:lrilrnck igin llt:lh lchrinc tlofirrr hart:kct r:tti. lluldan sonla hazrrhklarrnr<br />
tarnamlayan lVles'ucl da KnLil yoluyla llildistan'daki Hanei Kalesione<br />
gitnrck iizere Gazne'dcn aynldr (tr Iikim 1037). Gazncli ordusu Hansi'ye<br />
ula"str ve Qavhanlar'rn elinde bulunan bu miistahkem kalenin ete[iude orclug6h<br />
kurdu. Burasr gimdiye kadar zabtedilememiq olruasr nedeniyle "BAkire"<br />
kalesi adrnr tarsryordu. Gazneli ordusu bu kaleyi kugattrktan sonra sava$a<br />
baglath, fakat kaleclckiler giddctlt: nrukavcmct cdiyorlardr. Sultan kendi<br />
hassq kuvvetlcriuc bahEi; vcrcrck daha gayrtrtli savaqmalanm saflad.r. Nite.<br />
kim buuun lirydasr giiliiklii. Gazn,:li orclusu tarafindan beq tiincl kazrhnasr<br />
sonucu halc tluvan lrkrldr. Bu suretlc igeri giren Gaznoli ordusu Hausi Ka-<br />
legi'ni zabtctti (31 Arahk 1013?).<br />
Sultan Mcs'ud'un bu scl'cri srrasrnda Gazndilcr tarafrndan baglca kale.<br />
ler de zabt edilnrig ve itaat altrrra ahnmrEtu. Hansi'dcn !;onra Gazneli ordusu<br />
Delhi'nin yirmiiiq mil kuzeyinde bulunan Sunipat kalesine yiineldi. Buramn<br />
hakimi Cay Dibay kurtuluqu kagmakta buldu. Sultan'rn emriyle kale ya[malandr<br />
ve iqinde putlarrn buluudugu mabctler yrkrld.r. Gazneliler ord.usu<br />
daha sonra Delhi'uin yiiz rnil kadar clofusnnd.aki Rampur ohnasr muhtemel<br />
gchre dolru ilerledi. Iluranrn hakimi de Sultan'a itaat etti$ini bildiren<br />
haber ve hediyeler gtinderdi. Sultan onun itaatini ve hediyeleri kabul ederek<br />
geriye diindii ve 11 $ubat lO38'de Gazne'ye ulaqtr.<br />
Gazneliler'in TalhAb Bozgunu<br />
Sultan lllesoud'un Hindistau gazasruda kazandr$r bagarrmn eevincio<br />
Horagan'dan gclcn haberler nedeniyle qok krsa siirrniirstii, Sultan'rn yoklufu<br />
srrssrnda 'fiirkmealer Talekan ve Faryab'r yafima etmirslcrdi. Zarata u[rayau<br />
baqka yerler de vardr. Belh'de bulunan Gazuo ordusunun krg mevsiminde<br />
Tiirkmenlerte kar6r harekete gegnrcsi rniirnkiin olmamrgtr, Sultan bu haberi<br />
duyunca Hindistan'a yaptrir scfcr tlolayrsryla piqmauhk duydu. Ote taraftan<br />
$clrzadt: Mcvdfrd vo ll:rgkurualrlan Ali l)lyo do lk:lh'dcn ()aznc'ye diinrniig-<br />
Icrdi (24 Mart l03B).<br />
Selguklular ile savagacak olan Gazucli kumandan Siibagr bu suada Nigabur'da<br />
idi. Ancak bu kumandan Selguklular ile kesin bir savaga ceBaret edemiyor,<br />
aynr zamanda iqi ticarete diikerek askerlere sattr$r bu$daydan kazandr$r<br />
paralarla kcscsini dolduruyordu. Sultan l\[es'ud bu durumu iilrenfifi<br />
zanlan onu azarlayan ve ihtarda bulunarr mektublar giindererek savaga tegvik<br />
ediyordu. Nihayet bu baskrlara dayanamayan Siibagr Selguklular ile bir meydan<br />
savagr yapmak igin Sultan'dan izin istedi. Sultan lles'ud, Selguklular'rn<br />
durumu hakkrnda bilgi aldrktan sonra Hacib Siibagr'ya bir meydan savagr
68<br />
ERDOdAN MERQIL<br />
iciD sr,rr:kli izni vcrdi. siibaEr, Sultan'rlau aldrEr emir iizerinc Nigabut'dan<br />
tr"t"i.'r" gcgti ve s"rctilJut ile Serahs Talhib tlenilen ycrdc<br />
"'''n"-tiautt<br />
kar1,la1rr. lki tarar ;;il; 6gl";-;;'r d'evam eilen sitliletli<br />
'il:'Til<br />
sa\ atta Gazncli t!* hir<br />
""rt*'i -ycnilgiyc ii;t;; n'., f iitti" alrrhklarr Sclcuklular'tn<br />
cline geqtr (roia yrt' M-ayrs ayr Ht"to Stibaqr bcraberintlc<br />
'"t]I*f ^<br />
*J'"""' aa:"*"<br />
-<br />
mta" H erat' a selebilmi eti'<br />
:::il;#<br />
rlu ycnilgidc" t;:::;';<br />
M""t'd. !i"rt il" son durumu giiriiqiirken<br />
llarezm biilgcsinin ;# M;ltk'; ""'if**'ioi.olr" siirilii' Daha iiuce de bunu<br />
arzulamrg olan vczir ['"]';; i"iJ "r.i. B,tl*'"." selquklular'rn baqd'iiqmanr<br />
gih Mclik Harezm ;}dffi;;;; ;'lil"'"k;;;; vu'"'lao'lm'va qah'srlih'<br />
Selguklular'rn Nigabur'u lggali - 1<br />
Selguklular Slib"qt;;;;;ndelci Ga-zneli o'tlot*o lcargr zafer kazautbk'<br />
tan sonra Niqabur'u til;ffiffi;;""t 1;yi" *"v t'u"a'qi lbrahim Yrnal'<br />
Siibar'r'uru *uglurliyttioclen oniki giio to*J Ntuulrrf" gelmig ve gchrin<br />
teslimini istemigti' U"ifrrtlltr g"Ienl-eri yaptiklan ioplantr sonucu-bir sava\qa<br />
;;**;";il':ilfiI'jtt'i.*fj"ffi ;";*"'*Jfitiii::i<br />
qehre girmirs ve ayn<br />
s*ltan Mesoud ;il;;l"tu"-*soH;^r-t';""zam'-<br />
"u'J Biiviik sultan"<br />
tNiu:;;';t*'<br />
unvauryla Tufrul u"; ;;; ;vrildi (Hazira;1otsl' s" olayilan on giin kadar<br />
sonra d a T u firul o " r<br />
; Sultan Mes'udoun tahtrna"oturmut tu'<br />
""<br />
O nqehir halkrna 'oo i"'u"" iilil ilavranacaEr bususunda sijz verdr'<br />
s*ltau Mes'ud' ;T;;; iig""oio"" ft;;;"' ileri gelenlerine harekete<br />
gee,irini.bi,.i-"r+"T,ll*fJ:i1';"d#,:',Tf nll*l-f liltr;<br />
l\Ics'ud daha soura<br />
hay v aura'u . t il"iv#"' ll':n":: ::^t:^ffiJ* J;:Tfr,r:T"T;.i'l"r'l<br />
tla haz-uhklarlnr tamaurladrktan sonra e<br />
o-nilt* l038'de Gazne'den aynlib'<br />
Biiritegin Uzerine Sefer<br />
Karahanhlar'dan Ebu Ishak lbrahim b' I' Nasr' Ali'Tegin; ofullan'nrn<br />
clinc r:sir aiiq*ii+' Li-"r buradan tuq-u;' buqu'u'"k Ozkencl'ile bulunan<br />
kardcai AyniiiltlevlJ U"Uu**"a'i" y"";'t;;;rqtr' Bu srrada Biiritegin<br />
iirr''*rt* toqry'ur it'Jffi;; at rttr"-ty*afrnr anlamrg' mulrtcmelen<br />
-t*<br />
k"o.ti.io" .,u'oo"ui"vlli'it' *t::k#*'* :il;*: ";Xil*l!l<br />
li**";'m:l;: H f;:lT:'I;'il'Ji.tt*'o* *"ao' Ancak Biiri regin'<br />
:"";;;;-;;#'- r'"r"J'v* I'ri Tegin - ofiullanonrn elinc<br />
Mesoudoun "t'diEi<br />
tliigcrsc Go"'"lil"''l-"o t'i' yu'a'* g6'"*;;;ioi uotulyututt bir Tiirk kabi'<br />
lesi foo,""itirlio?;l*ar<br />
'lan tio-'yort*l-S";itegin'dal'a. sonra ctrafiuir<br />
iiebin kadar t"prly""t Cu'oait""';;;tot;;t<br />
"trt iizerindeki halka zararlur<br />
vcrureye bttltd'' T,,it;-nl"t *a b" ;li;; iizerine sels*klular'a karqr<br />
yiiriitiilen'"r"'a"otlffi;"; ;;"; ;0"':ffi- *"'eleeini eiiziimlemek kara'<br />
''r rcrr,i ,,iirir,,girr ',,::i::i::::,;:".:-:l:l]11,, '',,,,'.'" "."u,'n,o,ll<br />
rak olaylartlun habcrsiz olluf;unu vc Nl:s'ud'ttn ltuzuruna gclrrck istceli[ini<br />
lrildirdi. Sulran isc lliiritegin iizerinc bizzat yiiriirrrektc kararh idi. Xiltavct<br />
iitcki dr:r,L:t ik'ri gr,lcnlcrinin vc kurnatrdanlarrn tepliisi iizcrine l!L:s'ud' Sipeh'<br />
satar Ali Diye'yi onbiu kigilik bir kuvvctle lliiritcgirt i.izcrine lluttelar tara'<br />
Iina gtintlcrdi (26 Ekirn f038)'<br />
Sultan llcs'ud da Ciizcin'tlan harekct ed,.rrclc Bclh'e geldi vc Baqkuman'<br />
da1 Ali Diyc'yi de |u usohro ga[rrr!. Qiinkii Sultarr fikrini defigtinni; ve<br />
Iliiri Tegin iizcrilc keldisi scl'ere grkuraya karar venniqti. Nitekirn o bu<br />
nraksatlla hazrrhklara giri;ti ve krg rncvsiminin l-ralladrfr bir srrada Bdri<br />
'.llcgin'in bulundugu yiindc yiiriiyii;e bagladr. Gaznr:li askerlcrin so[uk ve<br />
kartlan bu scferde qektifi srkrntl ve zorluk hcr tiirlii tusvirirr iistiilrtle idi.<br />
I3una rafncn Sultan inadrndau vazgeglneycrek yiiriiyiige devam cdiyor ve<br />
iradcsiylc her tiirlii zorlufu ycnece$ini diiqiiniiyordu. Irakat bu srrada gelen<br />
bagka bir haLcr Sultan'r daha ileri gitmektcn ve biitiin askcrlcrin 6liimiine<br />
sebcp olnaktan vazgegirdi. Bu habere giire' Qa[n Rey kuwetli bir orduyla<br />
Ciizcirn iizcrinc yiiriimiigtiir ve Ccyhuu kcuauna ulaSarali lnuhtemr:len bu<br />
rrchir iizr:rindcki kiipriiyii yrkacaktrr. Strltan lVlcs'ird !ru lraberclru son cltrrccc'<br />
tlo tclaqa diiqcrek izlernekte oldugu hareketi tlegiqtircli. Aynca lliiri Tegin de<br />
buluntlu[u yerdcn ayrrlarak baqka bir tarafa gitr.nir.ti. Sultan omr yakalamaktan<br />
iirnidini kcsti vc Ceyhun iizerindeki liiipriiniin dc yrkrlmasrndan korkarak<br />
acclc gcri diintlii vc 'frrrniz'e uiagtr (25 Ocak 1039). Sultan'rn geri diintlii$iinii<br />
irsiten lliiri 'fi:gin frrsatr kaqrrmanrg, Gazneli ordusunun afrrhklannrn hir<br />
krsmrnr ele geqirmigti. Mes'td iso Trrmiz'tlen ayrrlarak Belh 5ehrine geldi.<br />
Ilu srrada {ja1;n l}cy dc Faryiib vc $uburgan'a giderek ctrafr yafmalarnrgtr.<br />
lJu arada on 'l'iirkmcu athsr Sultan'rn lJclh'dc konakladr[r ]rahqcnin yanrna<br />
kadar gclcrek dijrt llindli piyadeyi iildiirmiiEler ve llesotdoa Ait bir fili de<br />
qahp giitiinniirrlcrdi. Bu olay artrk (]azneliler Devleti'nin temellerinin qiirii'<br />
diifiii rc Gazncli askerlerin ve tlevlet biiyiiklerinin giirevlerinde sorumsuz ve<br />
tetlbirsiz davrandrklarr hakkrnda halkda mevcut olan giiriigleri kuvvetlendirmigti.<br />
Nitekim halk ooBu adanrlar o kadar gaflet igindeler ki, diiqmanlarr<br />
Sultan'tn filini bile giitiircbiliyorlar." diycrek hislerini belli ediyordu. Sultan<br />
[[t:s'id bu habcr scbcbiylr gok iiziildii, fil bckgilerine afrr hakaretlerde bu'<br />
lurrdrr, orrlanluu filirr Jrcdr:li olaruk yiizbirr ilirhcrn ulltnttostnr vo bu olayda<br />
ilulali giiriilcn Iliudli fil bekgilerindcn birkag tarrcsiuin d6$iilnrtsini emretti.<br />
Ulya - AbAil Savagr<br />
l3u olaylardan sonra Qa$rr Bey'in hicibi olau Altr adrndaki bir Tiitkmen<br />
erurintft:lii ikiLin athyla Bt:lh civanndaki iki kdyii yagmalarmqtr. Sultan<br />
Mcs'0tlouu giintlt'rdifi Gazneli kuvvetlcr karr.rsruda Altr ve cmrindekilcr<br />
Ulya - ibid'a qekildiler. Bu durumdan hal:erdar olan Qa[rr Bey cesaretleudi<br />
vc $uhurgan'dan Ulya - Abdcl'a geldi' Sultan Mes'ild. otuz filin de yer
70 nnDocAN MERqlr,<br />
aldr[r ordusunu hazrrlayarak harekete geqti. lki taraf araernda 6 Nisan 1039<br />
tarihinde qiddetli bir savars baglach, Gazneli ordusunda muhtelif srnrflara<br />
mensup askerlerden bagka altrbin de saray gulAmr vardr. Gruplar Lilinde<br />
yoprlau savagta bir souuq ahnarnayacafrnr anlayan Sultan Mesttd'un bin<br />
gulirrn ilc Qa[rr Bey'in currindcki Tiirkmonler iizcriue hiicurn ctrneei Bavlgru<br />
gidiEiui defigtirdi. Tiirkmenler bozguna uirayarak qdllere gekildiler. Gazneli<br />
askerler bu kaganlarr takip etmek istedileree deo Sultan giilde takibin tehlikeli<br />
olacafirnr siiyleyerek onlau engelledi. Ayrrca o Selguklu esirlere iyi davranarak<br />
serbest brakmrqtr. Mee'fid 14 Nigan 1039'da Belh gehrine diindii.<br />
Biiritegin'den Elgi Gelneei<br />
Bu savaqtan biraz sonra Karahanh Biiritegin'den Sultan Mes'frd'uu<br />
huzuruna bir elgi geldi. Biiritegin gtinilerdifi mektubda hatae'.r itiraf ed.iyor<br />
ve kusurunun bafrglanmaernr rica ediyordu. Bu errada Qalaniyan biilgesinin<br />
hAkimi geng yasta iilmiig ve yerine gegecek erkek gocuk buakmamrgtr. Biiritegin<br />
de Qa[aniyan'ilaki Kumeciler'in deste[ini saflamrqtr. Bu babmdan<br />
Sultan a& gegen biilgenin idaresini Biiritegin'e verdi. Sultanoln maksadr<br />
Biiritegin'i kendi tarafrna gekip, Selguklular'rn ittifals.rlan ayrrmaktr. O<br />
Tiirkmenler ile savaqrrken, Miveriiinnehir yiiniinden emln olmak ietiyortlu.<br />
Bu suretle Sultan, Biiritegin ile Ali Tegin - ofullan'nrn srasmdaki anlaqmazhktan<br />
yararlanarak birbirleriyle garprqtuacak, onlarrn Ceyhun'u gegmelerine<br />
engel olacaktr. Bu Sultan igin uygun bir plan olarak giizii&.tiiyse ile tatbikatta<br />
o kadar bagarrh degildi. Bir az sonra Biiritegiu Qafaniyan'r iqgAl etti.<br />
Fakat bu iggAl gimtliye kadar Gazneliler'e taraftar ve Tiirkmenler'e kargr olau<br />
Ali Tegin - o[ullarr'nrn Sultan'dan nefret etmelerine sebep oldu. Biiritegin de,<br />
kendisine yaptrfr biitiin iyi niyet giiaterilerine ra[meu, Sultan'a giivenemiyordu.<br />
Onun frreat bulur bulmaz, kenfisini ezecefini biliyor, bu bakrmdan<br />
eahte bir dostluk giisteriyordu. Bir siire sonra Sultau ile Selguklular araeruda<br />
yeni bir savag baglar baglamaz, Biiritegin ile Selguklular'rn tarafinr tuttu.<br />
Serahs Savaqr<br />
Sultan Mes'ud 12 Mayrs 1039 tarihinde Serahs'a gitmek iizere Belh qehrinden<br />
ayrrldr. Onun emrindeki krrk - eUibin kiqilik ordu tegbrizat bakrmrndan<br />
mtikemmeldi. Bu Gazneli ordusunun kargrarna grkacak biitiin Tiirkistan ordularru<br />
yenebilecek g0qte oldu[u eiiyleniyordu. Sultan Ramazan alnnrn bo.<br />
qmda (27 Mayrs 1039) Talekan gehrine gelili ve orada iki giin kaldrktan sonra<br />
ordusunu diizcnc sokaraL yiirilyiige devam etti. Bu srrada haberciler, Tufrul<br />
Bey'in Nigabur'dan, Musa Yabgu'nun da Merv'den Serahs'a gcldigiui bildird.ilcr.<br />
{]a[n Bey dc zaten orada idi. Siiylendi[ine giire Selguklular'rn yirmibin<br />
ather vardr. Ote taraftan Sultan Mee'ud daha iiuee Selguklular tarafina<br />
kagan Gazneli askerlere de giivenmekte idi. O sav&t Brrasuila bu kagak<br />
aekorlerin kenfi eanca[rm giiriince geri diinece[ini samyordu. qiinkn o bunua<br />
GAZNRLILEIT DRYI,trTI TAIIIITI 7t<br />
iqin para sarfetmigti' Ancak rvles'rlcr qok gcametlcn yanrrdrfrnr<br />
ordrr giirdii. ara'srnd'r Iki<br />
Tarhab
ERDOGAN I\rERqlL<br />
d) Selg"Llql4r hAlen hikim olduklarr iig yerden (Nirsabur, Serahs ve<br />
Merv) gekilecek ve onlara verilen viliyetlere gidecekler,<br />
e) Gazne orclugu Herat'a gekiliti$ zamal Selquklu elqileri de buraya<br />
gelecek ve kesin andlagma iqi orada ele alrnacaktr.<br />
Selguklular bu qartlarr kabul ettikten sonra kendilerine verilmiq olan<br />
yerlere tlo$ru gekilfiler. Gazneli elgisi orilugahrna diindii$ii zaman vezir'e<br />
Selguklular hakkrn{oki giiriiglerini agrklamrg, onlarrn bu firsattan yararla'<br />
narak hazrrhk yapmayr uygun giirdiiklerini, Gazne ordusu Herit'a diindnfii<br />
zaman egki hareketlerini tekrarlayacaklarrnr ve Selguklular'a giivenilmemesi<br />
gerckti[ini belirtmigti. Buna karrsrlrk Gazneli Veziri cle kcndisine giivenmekte,<br />
o da hazrrhk yapacafrnr ve ted,birler alaca[rm, Sclguklular rahat durursa<br />
iizerlerine gidilmcyece[ini ifadc ctnrigti. Gazneli ordusu bu geqici barr"stau<br />
sonra l{erAtoa ulagtr (A[ustos 1039).<br />
Sultan Mes'td birkag giin istirahat ettikten sonra her tarafa iincii kuv'<br />
vetleri giindertli. Bunlar giirev alanlanna gid.erek oralarda Gazneli hakimiye'<br />
tini tekrar sa$adrlar. Her tarafta vergi memurlan yenidcn iEe barslayarak<br />
paralar topladrlar. Biiylece Sultan Selguklu iggili altrnila kalan topraklar<br />
iizerinde idari tegkilatr yeniden d.iizenlemeye gahgryordu. Mes'Od l{erit'a<br />
geldikleri zaman Selguklularr kargrlayarak taraftarhk giistermiq, isteyerek<br />
veya istcmeyerek onlarr tivmiiq olan kimgeleri cezalandrrmaya baqladr. Nite'<br />
kim o kendisinc nasihat eden gAir Mes'td RAzi'yi Hindistan'a siirdii. Qiinkii<br />
Mes'td Rizi qiirintle .,Muhalifler karrncalar idiler, yrlan oldular. Yrlan olmug<br />
karrncalardan qabuk iiq al. Buntlan btiyle oDlara zaman verme, zira y'Jlan<br />
zaman bulursa ejderha olur'" demigti.<br />
sultan Mes'iil llerat'da iken Tulrul Bey'in Nigaburoa tliindiifiinii,<br />
sa[rr Bey'in serahe'da kaldr$rnr titeki Tiirkmenler'in Nesi ve Biverd'e<br />
gittiklerini ii[rendi. Bu durum Selguklularnrn andlagma gartlarrna uymayarak<br />
iggil ettikleri yerlerden gelulmediklerini giisteriyordu. Sultan Mes'Od Herit'daki<br />
hazrrliklann yam8rra ciircin hakimi Ebo KAlicir ve oradaki giirevlilerilen<br />
E|fi Sehl Hamd.uy ve Suri'ye mektup giindertli, Tus ve Nigabur tara'<br />
frna yiiriiyecelini haber vererek onlarrn ila Niqabur'da bulunmalarrnr ernredi'<br />
yor, d.iinyayr Selguklularodan temizleyece[ini bildiriyordu. O l(urban Bay-<br />
.o*rrl Hcrat'da kutlaih (2 Eyliil 1039) vo biiyiik bir merasim yaptrrdr. Bayrarn<br />
giiDii ath ve yaya askerlor biitiin gilah vc teghizatlan ile rnoydaua gcl'<br />
diler, siiziine giivenilir yaqhlar biitiin iimiirleri boyunca biiyle bir ordu gtirmediklerini<br />
siiylediler.<br />
Fakat Selguklular da bog durmuyorlaro her taraftau gelen mektublara<br />
giire, onlar da gelecekteki bir savag iqin hazrrlanryorlardr. Bu srrad.a Selguklular<br />
Karahanhlar'dan Btiritegin'e yardrmcr olarsk ouun Ali Tegin -<br />
olullanonr maflup etmesini sa$lamrqlardr. Bu sayede Biiritegiu'in MAveriiin'<br />
lchr'i ele gcqirmesi yakrulagmrqtr. Selguklular ll$rezmqih Altuntag'rn o[lu<br />
Isrniil Handan ile dc dost idiler. ccyhun nehri hcr tataftan ngrlrnrrs vc I,[0'<br />
GAZN}.]t,ILEIt DI|VLETI T'\II1 I tI<br />
rasan'l ya[rnalamak iqin ali;rn akrn insanlar gclmoyc baqlamrgtr. Mektublarda<br />
anlatrlan bir olay bu dcvrede Horasanodaki Gazncli otoritcsiDin nasrl srfrra<br />
indifini gayet giizel giisterir. Amtil'de tek eli, tek ayair vc tek gdzii olan<br />
ihtiyar bir kadrn giirdiiler elinde bir kazma vardr. liir;in gcldi[iui sordu]darr<br />
zarnan, Ilorasan iilkelerinin hazinelerinin yeriu altrntlan qrkanldrfrm iqittim.<br />
lliraz da ben giitiireyim diye geldim." gcklinde bir ccvap verdi. Bu mektubilarr<br />
qrkan neticeye giirc; artrk herkes Nfes'ird'un idaresinin gtikrnekte<br />
oldufunu arrlanurs vc ortada otoritesiz kalau Gazncli Dcvlcti'nden birqcylcr<br />
koparmak istemigtir. Bu durumu anlamayan teli liirii l:elki de Sultau Mes'Od.'clur,<br />
Sultan Mesoud'un Nigffbiu''a Yiiriirneei<br />
Sultau f,Ics'fid Cazne'dcu istcdi[i tcqhizat vc askerlcr gr:ldiktcn sonra<br />
9 Kasrrrr 10i19'da llcrat'dan ayrrlarak Ilurrcnc'c dofru ilerletli. Onun emrindcki<br />
rrrdrr savaq fillcriyle, afrrh$r hafif gok sayrda piyade ve athlardan oluguyordu.<br />
Sultan Bugr:nc sahrasurda ordusunu savaq diizenine soktu. Bu diizeue<br />
giirc; Sultau rrrcrkczr:, Sipchsalar Ali sa! kanata v,: lliiyiik llacib Siibagr da<br />
sol kanada kumanda edecekti. Aynca bu orduda elli tauc segkin fil vardr.<br />
Tufirul Bey bu srrada Nigabur'da idi. Siir'atlc hareket eden Sultan Mesoud<br />
dolrudau Nigabur'a gidecek olursa, Tufirul Bcyoin kagaca$rnr bildi[i iqin<br />
ijnce Tus gchriue yiiriiyiip ouu ga$rrtmak istiyordu. Bu durumda Tufrul<br />
Bcy NiqaLrur'dan daha geg harekete geqecekti. Mes'ud iliiEiiniliifiinii uygulamak<br />
igiu buluudu$u ycrden siir'atle Tus'a do[ru ilorledi. Tufrul Bey ise yol<br />
izerine yerlcqtirdi$i giizciiler vasrtasryla Mes'ud'un geldi$ini ve yollarr kapataca[rnr<br />
ii[renerck siir'atle Nesa tarafina qekilfi. Bu hususda kendisine<br />
gausr da yarthmcr olmuqtu. Sultan Mes'ud'un rahatsrzlanmasl ve bintlifii<br />
filin siiriiciisiinii,n hayvanr yavag siirmesi, Tu$rul Bey'e yaramrgtr, Daha<br />
sonra Sultan siir'atle yiirtiyiige devam etti ise de, Tu$rul Bey'i yakalayamadr.<br />
Gazneli iinciileri l{abigAu kasabasrna geldi$i zaman, Tu[rul Bey'in buradan<br />
biraz tince aynlmrq oldufunu anladr]ar. Sultan Mes'ud ordusunu Habfiqin'da<br />
iki giin dinlend,irdi ve bu srrada yanrna gelen Ebfr Sehl Hamduy ve Swioye<br />
dcrhal Tu[rul Bey'in aynldrgr Nirsabur'a gitmelerini ve bu gohri zabt etmelcriui<br />
buyurdu. Onlar gittikten soura Sultau d.a athlar ile Biverd'e bir akrn<br />
yaptr. Uu srrada Tufirul l]ey Divr:rd'c gchnig vc kcnclisindcn iince oraya<br />
ulaqnug olan Qaln Bey ve iitcki Tiirkmenleri bulmugtu. Selquklular heniiz<br />
gchri tcrketrnigti ki, Sultan Mes'ud Bdverd sahrasrna ulagtr. E[er Gazneli<br />
liuvvctleri biraz daha siir'atli hareket etselerdi, Selguklulan yakalamalarr<br />
iqten bile degildi. Selquklular ise siiratle Nesii'ya gekildiler. Ertesi giin Gazncli<br />
orclusu Nesi'ya do$ru yiiriidii. Biitiin biilge korku ve heyacau iginde<br />
kaldr. Selguklular bu devamh takip sebebiyle gok giig durumlara diigmiiglerdi,<br />
Sulton Mcs'ud birkaq giin Nesa'da kal&, bu srrada Harezm'de bulunan<br />
bir grup askr:r ve kumantlaular gizlicc hlircr giindcrcrck Sultan'a olan gada-<br />
73
74<br />
ERDOdAN MERqIL<br />
katlarrnr bildirdiler. ote taraftan Gazneli askerler hayvanlarrna ot }ulamadrklarriqinsrzlanmayabagladrlar.Bud.urumdaSultanNesiodanayrrlmalczorundakaldrve16oeak1040tarihindeNigabur'agirtli.<br />
SultanMes,ud,danbirsiireiinceNiqabur'agelrnigolanSuri,.l.ttfrul<br />
Bey'in oturdufu tahtr parqalat^t! l-" pargalannr fakirlere vererek ycnisini<br />
y.irlfmru.r. Alrr", s"Igi.klolur"lr kullandrklan ahnrlarr da yrktrrmrgtr. Ancak<br />
Surl biitiin gayretine ;;t;"" yirmi giinlnk ot toplayabilmigti' Bu srrada<br />
Niqabur tamamiyle l.rul"ot-rrq, "d"J" birkag bina ayakta kalmrqtr' $ehirde<br />
yiyecek namrna li"g"f loioIrmuyordu' Aqlrktan birgok ailenin biitiiniiyle<br />
yok oliluklarr giiriiltyordu' Srk'ntr geken yalmz halk ilefilili' Gazneli ordusu<br />
da yiyecek ve binek Uufootu., iqin de-oi srlsntrsr gekiyorilu. Sulton Mee'ud<br />
da bizzat orduuun ih;i""r;, sa$iu*akla u[raqryorcru. ot ruthfmrn gittikge<br />
artma'r iizerine Damgai'a kadar'clevele" yoll*ouiuk oradan ot getirilfi' Tiirk'<br />
menler de krthk "" ;;;; ifioa" otaotlanndan kenfi dertleriyle meqgul<br />
ictiler, bu sebeble Gazneliler'e ot getirenlere dokunmamrglarch'<br />
Sultan Mee'ffil'un $sphr's llareketi<br />
SultanMes'ual16Mart1040tarihinileTusqehrined'ofruyolaqrktr'O<br />
miisait bir sahrada u"""g"arg, srrada; serahs, Baverd, Niqabur v,e gevredeki<br />
yol baglanna oo"ii ntJu"' gEod""ai' Ote taraftan Selquklular da harekete<br />
gegerek serahsoa gelmigler .,nI ool"" da iincii birlikler grkarmrqlarctr. I{er iki<br />
taraf da dikkatli iait""' St'fturr Mes'ud ord'usunu savag diizeniue sokmugtu'<br />
nlrll""'g*"noaskerinbiiyiikkrsmryla.selguklular'rniizerineyiiriimiiyor'<br />
bufidayrn gelmesini i"tfiy*a"' Ao"ut luthk hala siirmekte idi' Gazneli<br />
kumanilanlar ot bulunamta'gt igio ordunun isyan etmesindcn korktular ve<br />
durumu Sultau Meglud'a biitli""""k harekete gegilmesini .ii1e{iter' Sultan<br />
bu teklifi kabul ederek serahs,a do[ru yiiriiyiifernri_verdi.(s-Mayrs 1040)'<br />
Gazneli ordusu lo yotau fok sr*u,ntr giLri. S.rfiuo ve or'usu 14 Mayrs giinii Se'<br />
rahs,a ulaqtr. Fakat Gu,o.lil"" bo q"hi"d" de umduklarrnr bulamadrlar, yiyc.<br />
cek ve su srluntrsr burada da devam etti' Serahs'a geldi[i zaman srkrntrlarrn<br />
t,'..""gi"ieananSultanMes'udordununperiqanlr$rnrgiiriinceqokqaqrmrqtr.<br />
OdahasonraMervgehrinegitmeyekt'ar""*divebufikrinekargrqrkacaklarru<br />
boynunu vurduracafrnr siiylcrli-' , .<br />
ote taraftan d.evlet ilerigelenlerinin biitiin fikkatine rafimen Gaz'<br />
neli ordusunat ga'iiim"l"" b"qlrn'g' Sultan ile kumantlanlar arasrnda da<br />
komura mcscresi ""a""iyr" br, ho"o.*orruk ortaya qrkrnrqtr. Kumandanlar<br />
sulta',ru keo,li qahrJu;rlo kurq, giistermig olduf* kiigiik diignriicii hareketler<br />
sonucu ""ott.rot i"t'tilede gtirlrek bu duruma iiziiliiyor ve gereken feda'<br />
karhlr giistermiYorlarih'<br />
Selguklular ile KerErlagma<br />
Gazneliordugul?Mayre1040tarihiudeserahs'danMerv'edofiruyiiriiyii.<br />
qebaqladr.Fokato,dooonbiitiinfertlerininmatlilivemauevlkuwetleri<br />
GAZNELILER DEVLtrTI TANIIII ?5<br />
tamamen bozulmugtu, hemen hepsi gaqkrn vc perirsan bir halde idi. Aynca<br />
yolkrda su bulunamadr. IIiq kimsenin gitrdiye kadar su krthfrnr hatrrlarnadrir<br />
bu yollarda biiyiih kaynaklann bile kurumug oldugu giiriildii. Biittn<br />
bu srkrntrlara rafimen Sultan yiirii)'ii\itcn vazgcguriyortlu. Serahs'dan harckctin<br />
iiqiincii gi.iuii susuzluk devanr ettiliuclen gare olarak kuyular kazrlmaerna<br />
liarar verildi. Yiiriiyiiqiin si.irdiifiii 22 Mayrs giinii birdenbire karSrdau bin<br />
Tiirkmen athsr ile Gazne ordusundan Selguklular tarafina geqenlerden olugan<br />
begyiiz ath giiriindii. Bunlar ile Gazneliler arasrnda giddetli bir savag baEladr.<br />
Selquklu ijuciileri Gaznelileri konak yerine kadar izlecliler. Sultan Mes'ud<br />
Selquklular'rn savagtaki cesaretini giirdiifi zaman bu yiiriiyiigii yaptrgrna<br />
piqmal olilu, O dr:vlet ilcrigelenlcri ve kumandaular ile giiriiEerek bundau<br />
lionra ne yaprlacalr hususuuda onlarrn fikirlerini gordrr. Ancak devlet ilcrigelcnleri<br />
yiiriiyilq hususunda inadgr karanur bildirtliklcriudeu siiz siiylemefe<br />
cesaret edemedilcr. Sultan'rn rsrarr iizerine s6z alan Yezir, ig bu duruma<br />
geldikten sonra gcri diiniilemeyeccfiiui, yoksa neticeniu hezimet olaca$rnr<br />
ve tr{crv'e ulagrlchfir zaman iglerin diizelecegini belirtti. Toplautrda bulunanlar<br />
Vezir'in l'lu fikrini befendiler, fakat orduda dtizensiz]ik belirtileri bulundu-<br />
$unu siiylediler.<br />
Sultan Mes'ud 23 lVlayrs giinii ordusunu savag diizeninde harekete gegirdi.<br />
Gazneli ordusu heniiz bir fersah mesafe yol almrgtr ki, salilan - soldan<br />
bnyiik grublar haliude Selguklular gdriindiiiler ve savaqa baqladrlar. Cazneli<br />
ord,usu Selgukhrlar'rn bu ealdrnsr kargrsrnda gok yavag ilerliyebiliyordu.<br />
Dalra iince Selgukhrlar'rn yarurxa gegmit olan Gazneli askerler Sultanoa ait<br />
gularnlar ile konuqarak kendi taraflarrna qekmeye gahgryorlardl. Gulamlann<br />
kumanclam Beyto!& ise Sultan kendisini giicendirdi[i igiu igi hafife ahyordu.<br />
Sultan Mes'ud ve iiteki kumandanlar iyi qahgrp, savagarak o giin olmasr<br />
muhtemel biiyiik bir hezimet.in iinii"nii almrglardr. Gazneli ordugu yiiriiyiige<br />
devam ctL:reli su kenarrna ulagtr, Artr-k hiq kimse de bu savaEur kazaurlacafr<br />
hususunda iimid kalmamrgtr, biiyiiJ< bir bozgun olacafr anlagrlmrgtr. Gazne<br />
ordusu savagmaktan gok bozgundan nasrl kaqacafrur diigiiniiyordu, Bunun<br />
igin gizlice luzh kogan digi d.eveler, kuvvetli atlar hazrrlanryor, mal ve paralar<br />
iqin korliu duyuluyor, sanki liayamet kopacakmrq gibi hcrkes birbiriyle<br />
ve dalarsryordu.<br />
Dandanukan Savagr<br />
Urtcsi giinii 24 i\layrs 1040'tla Gazne ordusu Dantlauakan Kalesi'ne<br />
do[ru ilcrlerken Selguklu kuvvetleri hiicuma gegti. Gazneli ordusu bu hiicuma<br />
rafinrcu ii$lcye do$ru Dandanakan Kalesi'ne ulagabildi. Sultan Mes'ud. kaleniu<br />
yanurda konaklama teklifini kabul etmeyerek ordueunutr su srkrntrsrnr<br />
iinlemelc igin beg fersah ilerdeki havuza gidilmesini emretti. Bu hareket Gazne<br />
ordusuuun diizenin Jrozulmasrna ve savagrn kaybedilmeeine yol agan*bir<br />
emirfi. Bu suada iiqyiizyetmig saray gulamr Gazne ordusundan aynlarak
76<br />
ERDOdAN MERqIL<br />
Selguklular'rn tarafina geqtiler ve daha iince kagrnrq olanlar ile birleqtiler'<br />
Onlar d,aha sonra giililetl"e Lii"o*u geqtiler. Bu hiicum; zaten bitik, yorg*n v.,<br />
moralgiz Gazneli ord'ueunun giikmesine vo otrafa da$rlmas'na- eebeb oldu'<br />
SultanMesoud",,oioautibirkagkumand.anvekendisinesadrkbirmikilar<br />
gulam ile henren ft"*"rr ytto" kul""qt'' Hacib Beytofidr ve emrindcki gulam'<br />
lar giillere kagarken, cJr"ar ordusund.a bulunan iiteki askerler d.c her biri<br />
bir tarafa da[ilmrglardr' Sot'"o Mes'ud kahramanca savaqtr ise d'e' yanrnda<br />
sonucu defiqtirecek salaila asker yoktu' Neticede yanrnda kalanlarrn rsra'<br />
nyla sultan Mes'ud d;";"q olu*rr, terketti. selguklular bir taraftan Gazneli<br />
ord.usulun a$uhklarrm ya$mala"kenl di[-": taraftan ila kaqanlan taliip etli'<br />
vorlardr. Bu savagr U""uo]*"Ut Selguklular kesin bir gekilde d'evletlerini<br />
ilii iri..f a".,t"ti arasrndaki bu savagta talih Selsuklular'a<br />
il;;'r"r;<br />
giilmiigtii.<br />
Savaq alanrnr terkeden Sultan Mes'ud' iince Merv ovasrnda bulunau<br />
Berkdizkalesiue,dahasonradaGarcistantarafrnakagtr.Beraberind'ekardegiAbtliirregitl,ofluMevd.utlved.evletilerigelenlerinde'.bazrlarrbulunrr.<br />
yord.u, Sultan 3I Mayrs giinii Garcistan le solrra Gfrr'a ulagrruqtr' nihayct<br />
2r I{aziran 1040 taritini Gu"o"'y" gelili. Herkes onu tegelli ediyor, Dan'<br />
danakan *ugllrbly"tilrirr nadir olayla-rdan biri oldu[unu siiyliiyord'u'<br />
Otc taraftan Qafrr Bey Belh'e gitmig vc buraurn valisi Altuntak Hacib''<br />
d.eu kcntlisine itaat "i**i"i<br />
istem;gti. Sultan Mes'ud Belh'den yardrm is'<br />
teyen mektup *f"g"gt I'lacib Altuntag'rn bin ath ile gii[derilmesiui<br />
"*an,<br />
kararlagtrrdr. Ancak to c"ro.1 kuvveti de selgukluler tarafrndan magluP<br />
edilmigti.n.,otugu"olurkensultanlVles'ud;HacibSiibagr,Beytofdrve<br />
Ali Daye gibi kumandanlarr tutuklatarak onlarrn mallarrna eI koymugtu'<br />
Sultan, Altuntagorn di;;;"t<br />
haberini alchfir zaman' artrk giinlii Gazne'clen<br />
gegmigti. O Qa$n n"y{lr n"}"i tld't"-tuo 'oi"t Gazne'ye gelmesinclen hork'<br />
maktavebusebebleHinelistan'agitmeyidiiqiiLnmekteidi.Sultanyineile<br />
ofiluMevd,uilveYeziriAhmedb.Abtliissamed'iSelguklularilemiicailele<br />
igingiirevlendirdi.BuGazneliotdusu22Eyliitt040tarihindeBelh'egitmek<br />
iizerc Gazncoden aprld'r'<br />
Sultan Mes'frd'un llinilietan'a Hareketi ve 0liimii<br />
sultan Mes,ud. selguklular'd.an korktufiu iqiD lliutlistrn'a gitmcyi akhna<br />
koymuqtu. so *uk*udi" haz$hklara baqlayarak kardegi Muhammed ve tliirr<br />
oflunu Nagar Kalesilod"lr go'o"'ye getirtii (11 Ekim 1040)' Sultan kardegi<br />
Muhammeil ve ofiullarrntlan keni[sine muhalefet etmeyecekleri hususunda<br />
y"J"r"" al.r. O iut u .o*u Gazne'd.eki hazinenin giitiiriilmek iizere<br />
'azrtlanmasrnr<br />
istedi. Bu igler diizenlenirken annesi, halalafl, lgzkarcleqi ve hrzlarrna<br />
l{indi*uo,u gii-.L igin hazrrhk yapmalarrm bildirili. sultan Mcs'ud<br />
baqta anuesi, .r"ri"l i"rlet ileri gelenleri ve kumand.anlarrn I{ind'istan'a<br />
*ta'*"O*" vazgeqilmesi hususundaki biitiin itiraz ve ba'evurularr kabul<br />
G,\ZNELILEIi DEVLETI TARIHI 77<br />
etrnedi. Aynca o o$u Mccdud'u ikibin atlr ile biilgcyi emniyct altrna almasr<br />
igin Multan'u giinderdi. Buudan sonra i!Ir:s'ud, babasr Mahmricl'un muhtelif<br />
kalelcre yerlegtirilmil olau haziuelerinin Gazne'dc toplanmasrnr emretti.<br />
Sultan bcrabcrincle bu hazineler vc harem mensuplarr oldufu ]ralile muhtemclcn<br />
l5 Kasrur 1040'da Ilindistan'a gitmek iizere Gazne'den ayrrldr.<br />
Sultau lllcs'ud Sind nehrjni gegtikten sonra MArikale denilen yerde hazincye<br />
giiz koyrnuq olan Tiirk ve Lliudli gularnlann ayaklanmasryla kargrlagtr.<br />
Bunlar hazineyi yagmalayrp paylarrnr aklktan iraqka, ordunun iiteki krsmrnr<br />
da isyana tegvik ettiler. Bu suretle devlet ilerigelenlerinin daha iince<br />
siiyledikleri gibi, Sultan'rn hazineyi beraberine ahnasryla do[acak tehlike<br />
ortaya qrkmrg oldu. Isyan edcn Gazneli ordusu Mes'ud'un kardegi Muhammed'in<br />
etrafrna toplanarak onu ikinci kez sultan ilan ettiler (21 Arahk 1040).<br />
Mes'ud ise Rrbat-r Marikale'ye gitti ve ertesi giinii kendisine sadrk kalanlar<br />
ile isyanr bastrrmaya qahqtr. Iki taraf arasrndaki saval srrasrnda Mes'udoun<br />
biitiin gayretlcri sonug verrneyincc, tekrar kaleye sr$rnmak zorunda kaldr.<br />
Ancal iluhanrnrcdoiu taraftarlarr onu esir ahnaya muvaffak oldular. Mes'ud<br />
zincirc vuruldu ve Lcraberin.de, Yusuf Kadrr llin'rn lirzr olan ersi Sarc llatun<br />
oldu[u haldc Giri Kalesioue giindcrilerek hapseclildi. Sabrk Sultan daha sonra<br />
o kalede ijldiiriildii (I7 Ocak 1041).<br />
Sultau Mcs'ircl saflam yaprh, giiglii - kuvvetli vc cesur bir hiikiimdarih.<br />
Bu ijzcllikl^rini rnulrtelif savaglarda di;fiiqkenli[i ile ispat etnrigti. Fakat<br />
devlet idare ctrncde o Lrabasrnrn akrl ve bilgisindeu yoksundu. Kend.isine<br />
clevlet idaresinde dofru yol giisterilmesine ra[mcn yanhg fi],irlerinde inatla<br />
rsrar etmesi iiliimiinii hazrrlayan baghca sebebdi. Ancak o ciimert bir hiikiimdardr<br />
ve birqok erdemlere sahibdi. Fakirlere qok sadaka verir ve yardrm<br />
ederdi. Siiz geligi bir defasrnda Ramazan ayntla fakirlere bir milyon dirhem<br />
gtmii; para da$rtmrgtr.<br />
SULTAN MUFIAMMED'IN iKiNCI SAT,T,S.NA.II<br />
Sultan Muhamrned ikinci kez tahta grkarrldrktaq sonra lremen bagkent<br />
Gazne'yc ddnrnenrig ve krqr Peqivr:r taraflannda gcgirmigti.<br />
$chzirde Illcvdird ise Labasr Mes'fid tarafindau Sr:lqultlular ih miicatlele<br />
i1:in l}rlh tarafruit giindr:rilmiqti. l\lcvdtd Sclguklular ilc yaptrfir rniicadclcdc<br />
barsauh olanrayarak Ifupyan kasabasrua gckildi. Ilu 1'e1ilti iizerine Belh<br />
vilisi Altuntak Selguklular'a itaata rnccbur kalmrg, qehri Qa[n l3ey'e teslim<br />
ctti[i gibi, onun hizmetine de girmiqti. Illevddd ]ru srrada babasrnrn ijliimiinii<br />
ve amcasr Muharnmed'in tahta gcAtigini haber aldr. O Lru durumu ii$renilik.<br />
ten sonra iutikanr almak iqin dcrhal amcasrmn iizerine yiiriimek istecli. Fakat<br />
vcziri olan Ahmed b, Abdiissamed onun bu harcketini engelledi ve "0nce<br />
Gazrre'ye gitmek ve orayr zaptetmek daha d.ofirudur. E[er Gazr'e'yi ele gegirirsek<br />
ordu gabuk itaat eder." dedi. Yezir'in bu sdzlerini doSru bulan iVlevd0d
?8<br />
ERDOcAN MERqIL<br />
beraberindeki aekerler ile Gazneoye gelili. Biitiin Gazne halk' onu kargrlayarak<br />
iince bagaa$r$r dilediler, conra da ona tabi olduklarrnr bild.irdjler. Mevdnd<br />
biitiin krg aylarrnr galtanatr amcast Muhammed'in elinden alabilmek<br />
igin hazrrl'klar yaparah gegirdi. Nihayet Bahar geldifi zaman, o hazuladr[r<br />
orduyla gayesini gerqeklegtirebilmek makeadryla amcasrnrn iizerine yiiriidii.<br />
Ote taraftan Mee'td iild.iiriilmeeind.en gonra ordu ve halk nazannda<br />
dawanrglarr cebebiyle Sultan Muhammed vo ofullarrrun itibarr kalmarnrgtr.<br />
Onlarrn askerleri tarafrndan Pegfiver biilgeei yafma edilmiqti. Sultan Muhammeil<br />
krg eonulrda bulundufiu Pegiver gehrinileu Gazne'yi almak iqin harekete<br />
gegti. Muhammed ve Mevil0d'un ordularr Kibul nehri vadisindeki Nangra'<br />
har biilgesinde bulunan Dunpur denilen yerd,e (bugiinkii celilibad) kargrlagtrlar.<br />
Bu srrad,a Sultan Muhammednin yauncla sadece gulamlar ve askerlerden<br />
meydana gelen bir orclu bulunuyordu. Her iki taraf da kuwetlerini<br />
diizene koyduktan sonra savaga bagladrlar. Bu savag biitiin giin siirmiig,<br />
fakat bir sonug alr.amamlltr. Mevdtd taht miicailelesini kazanmak iqin bir<br />
gare bulmaya gahttr. Bu srrada sultan Mahmocl'un oflu Abdiirregid, Muhammed<br />
ile beraberdi. Mevdfid yapufir bir anlagmayla onun tarafsrzh$rnr sa[lama'<br />
ya muvaffak oldu. Ertesi giinii iki ord.u eavag diizeninde yer alarak garPrg'<br />
maya bagladr. Abdiirreqid stiziiaii tutarak savaqa katrlmadr. Bu durumdan<br />
yararlanan Mevd0d Muhamneil'in ordusunu ma[lup etti. Neticede hezimete<br />
ufirayan Muhammed'in taraftarlarr dafrldr (8 Nisan 104I). Mevdtd''un adam'<br />
larrnd.au Ertegin HAcib saray gulimlarr ile kaganlaln pegine d,iigtii, Muham'<br />
med taraftarlarrndan birgofu dlilibiildii ve esir ahnih. Sultan Muhammeil<br />
ve o[ullarr ila esirler araernda bulunuyord.u. Muhammed ve oiullarryla<br />
Mee'fid'a isyan edenlerin elebaElan cezalandrrrldrlar. Bunlarrn bir lasml<br />
ok ya$munrna tutularak, bir lusmr da atlarrn arkalarrna baflanarak blatibiildiiler.<br />
Bu intikam fgtrnasrndan cadece Muhammed'in o[lu Abdiirrahim'<br />
isyau srrasrnda amcagr Mes'fid'a giisterdi$ hiirmet sebebiyle, kurtulabilmiqti.<br />
Bir rivayete gtire; Mes'od hapsefildi$ zaman yefenleri Abd.urrahman ve<br />
Abdiirrahim amcalarrmn yanrna gittiler. Abdurrahman uzanrp amcasr Mes''<br />
td'un bagrndan san[rnr aldr, Abdiirrahim de aarr$ kardeginden alarak ona<br />
grlirgtr ve eanfr iipttikten sonra tekrar amcasriln bagrna koydu. Igte bu olay<br />
ve amcaslna giisterdifii hiirmet Abd,iirrab,im'in hayatrnr kurtarmrgtr.<br />
Mevdfid bu savagr kazandrfr yere bir kiiy ve nbat yaptrrarak ona Feth-<br />
6bid ismini verdi, daha sonr& muzaffer bir Eekilde Gazre',ye diinilii (28<br />
Nisan l04l). Bu suretle Muhammed.'in iig ay oneekiz giin siirmiiq olan ikinci<br />
saltanat dewesi d,e gona ermig oluyordu. Bir silre eonra Muhammed Mevdfrd<br />
tarafrndan itlittirtiildn.<br />
SULTAN MEYDOD'UN SALTANATI<br />
MevdOd Gazne'ye diindii&ten ve saltauat tahtma oturduktan sonra vozirli$i<br />
yine Ahmed b. Abdiiseamed'e verdi. Ancak Mevdfid heniiz Gazneliler<br />
CAZNELILER DEVLETI TARIHI<br />
Devleti iizcrinde kesin olarak hakirniyet kurarnarnrgtr. Daha iince babasr<br />
zamanrnda llultin'a gtinderilen karde;i Mecd0d'un yamntla tla kuvvetli bir<br />
ordu bulunuyordu. llecdtd da babasrmn iildiiriildiifiinii ii$rendi[i zaman<br />
sult:rnh[rrrr ilan ctmigti. Bu dururnu ij[renen Mevdfitl oru ort;dan ]ioldrrrouk<br />
igiu lrrrzrrhklara girigti. Ote taraliau Mpcclird ti. Liyiik bir ortluyla Lalor<br />
yolnnu takip ederek Gazne'ye dofru ilerliyordu. o l(urban Bayramr (ll<br />
Afustos l04l)'nr Lahor'da kutladrktan iig giin so*a esrarcn giz !'tir ;ekilde<br />
gadrrrnda iilii bulundu. Mecd0d'un tiliim sebebi anlagrlarnadr. -Biiylece Hincl<br />
iilkesinin idaresi de trIevdrid'un eline gegiyor ve tek bagrna Gazneli sultanr<br />
oluyordu,<br />
Siatan Olaylarr<br />
selquklular'rn sistan'a hakim olduklarr srrada, Gazneriler'e bafh bazr<br />
gahrslarrn sultan Illevdtd'dan yardrm istediklcri aulagrhyor. onlar Sultan<br />
l\Ievdiid'dan aldrklarr orduyla Sistau qehri iiniine gclerek konakladrlar. Bu<br />
Gazneli 'rdusun'n baqrnila Kaymaz el-Hicib }ulunuyordu. Sistan'd.a selguklular<br />
adrna hiikiim siiren Ebuol-Fazl kendisine ba$h askerler ile oraya<br />
gitti ve Kaymaz ile eavaga gircrck Gazneliler'i mafilup ctmcyi baqarih. yeni-<br />
L:n Gazneli kuwctleri Gazne'ye diiudii]cr (104r). sultan Mevd.fid. sistanor<br />
tekrar elc gcqirmekten iimidini kaybetmemigti. Sultan bu maksadla oradaki<br />
tarafla'na gizlice mektublar giinderiyordu. Bu d,*rurnu ii$renen Ebu'l.Fazl,<br />
Sistan'daki Gazueli taraflarrurn ileri gcleulcriudcn lraz,lu.ror tutuklattr.<br />
Gazneli bu taraftarlarrn tutuklanmasr, surtan l\Ievd0tl'u sistan,a yeni bir ordu<br />
giindermcye mecbur etti. Yine Kaymaz'rn kumanda ettifii bu Gazneli ordusu<br />
ikibin ath ile onbin yayadan olugnraktaydr. Gazneli kuvvericri 20 Mart 1042<br />
tarihinde sistan iiniine gelerek Ebu'I-r,'azl ile savaga baqladrlar. Iki taraf<br />
arasrndaki Lru savagr Gazneliler kazandr. Dbu'l-Fazl bu durumd.a zerenc<br />
kalesine gekilmek zorunda kaldr. Gazneliler aclr geqen kaleyi kugattrlar ve<br />
bu kugatma diirt ay siirdii. Ebu'l-Fazl Gazneliler'e kargr mukavemet edemeyece[ini<br />
anladr$ zaman, Horasan'da bulunan selgu]lu Ertag'dan<br />
yardrm istedi. Ertag'rn geliginden hig kimsenin haberi olmadr. o bir sabah<br />
vakti ansrzur 6ehrin iini.indc bulunarr Gazncli askcrlcre saldrrdr (21 Temmuz<br />
101,2)' sclguhlu vc Gazncli kuvvctlori rahruinen Lir saat kadar savaritrlar.<br />
l-ibu'l-Fazl'rn cla, beraberinde Sclr.ir hal.tr:r oldulu haldc thrrarr I,rkarak, Sclr;uklular'a<br />
yardrm etrncsi, 6ava$rn gidigiui dc[igtirdi. Gazrreli kuvvctlcri bu miicadcledr:<br />
barsarrh olamamrg ve gok sayrd.a kayrP vr:rmirgti, Gaznelilcr'tlon<br />
baglarurda Kayruaz'rn bulundu$u gok az kiryi Iliist ;clrrinc ul';abiltli. sultan<br />
l\{evdird'uu daha sonra ku'randanlarrndan Tu[rul'u sistan,a giinderdi[ini<br />
giiriiyoruz. Tufrul emrindeki ikibin athyla Biist'den harekete geqti ve yol<br />
iizerinde Bbu'l-Fazl'rn kardegi Ebri Nasr'r esir aldr. Tu$rul d.aha sonra sistan'a<br />
geldi (10a3 yrh bagr) vc halktan birgok kirnseyi iild.iirerek etrafr ya!maladr.<br />
Ncticede Ebu'l-Fazl onunla mahiyeti kesin olarak anlagrlmayan bir
80<br />
ERDOEAN MERqIL<br />
barrg yaptr. Bbylece Sistan, Sultan Mevdid. devrind.e Selquklular'a tirbi<br />
olarak kalmrgtr.<br />
Hinrlietan Olalarr<br />
sultan Mevdfrd devrinde Hindistan'da da bazr olaylar oldu. Bunlardan<br />
birisinde; m. 1043-44 tarihinde bazr Hindli racalar birlegerek Gazneliler'e<br />
kargr harekete gegtiler ve miisliimanlarrn elinde bulunan Hansi, Thanesar,<br />
Naja.kot ve i;teki bazr yerleri geri aldrlar, Bu birlegik Hinilli ordusu d'aha<br />
sonra Lahor'u muhasara etti. Sultan Mevtlfid adr geqen gehre yardrm igin bir<br />
ordu giinclerdi. Hinilliler'in Lahor kugatmasr yetli ay siirdu, ancak Hinilli [iler'<br />
lerden birinin iilmesi, racalaun birbirine girmesine ve kuqatmanln kaldrnl'<br />
masrna sebeb oldu, Racalardan bazrlarr tekrar Mevdiil'a itaat ederkeno<br />
biiyiik bir krsmr da iilkelerine gekildiler. Daha sonra 1048 yrhnda Sultan<br />
Mevdnil Pencib'daki Hindli asiller arasrntlaki gegimsizli[i ortadan kaldrrmak<br />
igin iki biiyiik oflu Mahmird ve Manstr'u Lahor ve Pegiver gehirlerine vali<br />
tayin etti. Ayur zamanda Hindliler'in saldrrrlannr iinlemek igin kumandanlaidau<br />
l,lbn Ali Kirtval d.e Hintlistan'a giinderildi. lllrfi Ali bu giirevinde<br />
baqanh oldu. Mevdfrcl devrindeki bu baqanlan Gazneliler'in Hindistan'da<br />
sona ermek iizere olan nufdzlannr yeniden sa[lamlagtrrmrq ve racalanu<br />
itaatini sa[lamrgtr.<br />
Gazneli - Selquklu Miinasebetleri<br />
sultan Mevdfid'un biitiin arzusu, selguklularln alihklan yerleri tekrar<br />
ele geqirerek Gazneli Devleti'nin ihtigamrm yeniden iliriltmekti. llitekim o<br />
Giiney-batr huilutlarrmn korunmasru sa[lar safilamaz, Kuzey -batr Afganistanoda<br />
sclQuklulan durdurmaya ve gegici olarak geri gekilmeye mecbur<br />
etti. Sultan Mevdfid HerAt gehrini kurtaxmrg' Ceyhun nehri iizerincle iinemli<br />
bir kiiprii - baqr olan Tumiz gehri de birkag yl daha onun elinde kalmrqtr.<br />
O Qafir Bey'in hzr ile de evlenmigti. Selguklular ile evlilik bafr olmasrna<br />
.u[m*, Sulian Mevdfrd Qa[n Bey'in hastalanmasril fusat bilerek Horasan'r<br />
alibilmck igin bu biilgeye bir ordu sevketti. Qafrr Bey ise, Gazneliler ile<br />
r*iicRt1.1r igi1 oflltt Alp Arslrn'r giindr:rdi. Bu srrada Belh |c]rriudr; iiulennrig<br />
,rllrr Alp Arslul Crrzncli onlueuuu hiir:trrn cdcrok birgok kiqiyi iildtirdii. Ayrrct<br />
o Gaznr,lil:r'dtrr biu kigi csir t'tli1l, Lirgok gauinrct t:lo gcaircrek babusruru<br />
yaDna tliinilii (A$ustos 1043). Bir siire sonra iyilegen Qa$n Bey beraberinde<br />
Alp Arslan olilu[u halde Trrmiz Kalesi iizerine yiiriiyerek aiL gcaen kalcyi<br />
teslim aldr.<br />
ote taraftan Sistan'da bulunan ErtaE da 1045-46 tarihindc Gazuc'yi al'<br />
rnak igin biiyiik bir orduyla hatekete gegti. Sultan Mevdfrd. da onunla miicadele<br />
igiu bir ordu giinderdi. Iki taraf arasrndaki savaSr kazanau Gazneliler<br />
olrnug, Iirtu6 hozirrrcte ufrayurak Sistan'a diinmiigtti'<br />
UAZNIII,ILEII DEVLIiTI TARIHI 8I<br />
Sultau Mevdird'un Oliiurii<br />
Sultan Ivlcvdiid tck l-ra;rna Selquklular'a kar.;r kcsiu bir netice elde eilerncyecefiini<br />
anladr[r zaman, gevrcdcki dtcld hiikiimdarlar ilc bir ittifak meydana<br />
gctirrncye qalr;tr, tsir qok miizakcrclerden sonra o Isfahan'da bulunan<br />
llemedanorn sabrk hakimi KAknyi iriledinilen Ebfr Kalicir Gerqasp b. Alaiid'<br />
clevl: Muhamrned ve Karahauhlar'dan muhtemelen lbrahim b' Nasr ile<br />
ittilak yaptr. Sultan lllevdfrd onlarla birlersmek iizerc Gazue'den aynldr ise<br />
d.e, az sonra kulunq hastahfrna yakalanmasr onu tekrar ath gegen Eehre<br />
ddnrnek zorunda braktr. Daha sonra hastahfr Siddetlenen trtevddd 18 Aral*<br />
1049 tarihinde Gazne'de iildii. Biiylece Mevdtcl'un tatbik etmek istedili<br />
plan iiliilriiylc sonugsuz kalnug oldu.<br />
Sultan llevclid yirrniilokuz yaqurtla iilmiigtii. iyi bir hiikiimdar olan<br />
lVlcvdiid ciimcrtlifi vr: usta okgulu[u ile tanrnmrgtr. Ouun savaElarda altrn<br />
ok kullanilr[r, attrfr ok birisine isabet eder ve bu gahrs iiliirse cenazesinin<br />
okun altrnrndan elde edilen para ilc kaldrrrlthfir, savaggr yalurzca yaralanrrsa<br />
tedivi giderlcrinin okun parasryla kargrlanch$r rivayet oluneuqtur. Sultan<br />
Mcvtlird halku iyi tlavrarrarark adilctlc hiikiim siirrlii, biiylcce tlcdesi Mahmfid'un<br />
agtrfr gr[n takip etti.<br />
SULTAN II. I}IES'UD<br />
Sultan l\fevdfrd itlilii$ii zaman kiiqik yaqtaki oglu lVles'ud tahta oturtuldu.<br />
Bir rivayetr: giire II. Mes'ud tahta oturtuldufunda heniiz bca yagrnda idi.<br />
Mes'ud, Mevdfrd'un Qafrr Bey'in liazryla olan evlili[inilen diinyaya gelmigti.<br />
O babasrnrn vasiyeti oldugu ileri siiriilerek tahta qrkarildr. Ashnda devlet<br />
idarcsi Selquklu prensesi olan annesinin elindc idi. ,\ncak devlet ilerigelen'<br />
leri birle,s\r kiiqriik yagtaki II. Mes'ud'u tahttan indirerek gehzatle Ali'yi<br />
sultarr ilarr cttilcr (29 Arahk 1049).<br />
SULTAN ALI B.I. ]IIES'OD<br />
Ali b. I{cs'ud, muhtcrnelen ycrini saflamlagtrrmak iqin, devlet idaresinde<br />
siiz sahibi oldu$u anlagrlan Qagrr Bey'in krzr olan ycugesiyle cvlendi. Ote<br />
taraltarr Sultarr Movdird saltanotr tle gcgirdilctcn sourft arncasl AbiliirrcEid<br />
b. l\lutrrrrirrl'u (ilzur: il: Iliist yoltr iizr:rirrtl:ki I\iL:rrrli.1 kt|:.riudr: lrupar:trrriqti'<br />
Yilr: Mr:vdfrtt vt:ziri Abdiirrczzuk'r orduylo Sistalr't giindr:rrniriti. Vczir,<br />
onuu iili.im haberini Mendig kalesi yalcrnrnda alnu6, dcrlral oraya giderek<br />
ailenin en yaqh kiqisi olan Abdiirrersid'i tutuklu bulundu$u yerden grkarmrq<br />
ve askcri dc ona itaata davet ctnriqti. Askerler bu da"-i:te uydufu igin Abdiirregid'in<br />
sultanh$r ilan edilfi. Daha sonra A|iliirrtyid, Vezir ve beraberin'<br />
deki askcrlcr Gaznc'yc yiiriidiilcr. Giiqsiiz bir ,sahrs olan Sultan Ali, Abdiirrr:qitl<br />
Ii;rrlrsrnda tutunamayacafrnr anlavarak ka1:tr. Bu suretle rakibsiz<br />
kaltu AJxliirrc;itl Gazncli I)ovlcti sultant oldu. Sabrk Sultan Ali ise yakalana'<br />
lak Iir kalctlc lrapscdildi.<br />
L'. 6
82 ERDOdAN MERqIL<br />
SULTAN ABDURRE$Iu l. ulsu0o<br />
Sultan Abdiirregid bir rivayete gdre,24 Ocak 1050 tarihinde Gazneliler<br />
tahtrna oturdu. O akrlh ve fazrl bir gahrsdr, ancak bu meziyetlerine ra[men beceriksiz<br />
vo ccsarctsiz idi. Kendisini tahta grkarmrg olau Nii.rtcgin'i llindistlrr<br />
ordusuna kumandan tayin ederek Lahoroa yolladr. Nfrgtegin, Kangra Kalesi'ni<br />
Hindliler'den geri alarak Gazneliler'in Hindistan'daki dururnunu<br />
sa$amlagtrrdr.<br />
Tufrul Bozan ve Gazneli 'fahtrnr EIe Ge1:irmeai<br />
Gazne Devleti'nin bu erradaki bagarrh kumand,anlanndan birisi de<br />
daha iince Sistan'a giind.erileu Hacib Tu[rul Bozan idi. Su]tan Abiliirregiil,<br />
Tufirul'u bagkumandan tayin ederek Selguklular'r durdurma giirevini verdi.<br />
Tufrul Selguklular'r maflup ettikten eonra Sietan'a yiiriiyerek onlarr bu<br />
biilgeden de grkarnak istedi ve Tak Kalesi iiniine gelerek burap kugattr (10<br />
Kasrm l05l). Gazneli ordusu Tak Kalesi'ni krrk giin kugattr ise de bir netice<br />
elde edemedi. Tufrul bir sonug alamayacafirnr anladrfr zarrr.an bin ath ile<br />
Sistan (Zerenc) gehrine yiiriidii. Ote taraftan Ebu'l-Fazl durumu Heritota<br />
bulu:ran Selguklu Musa Yabgu'ya bildirerek yardrm istemigti. Musa Yabgu<br />
ordusul'la Sistan iiniine geld.i, Ebu'l-Fazl da gehirden grkarak onunla birlegti.<br />
Onlar qehre girmek iizere hazrhk yaparlar iken, Tu$rul ve beraberintlekiler<br />
Musa Yabgu'nun iizerine hiicum ettiler. Bu ini hiicum karqrsrnda fazla direnmeyen<br />
Musa Yabgu hezimete ufradr ve berabcrinde Ebu'l-Fazl oldufu<br />
halde, kurtulugu HerAt'a kagmakta buldu. Hacib Tufrul kaqanlarr bir siire<br />
takip ettikten sonra geri diinerek Sistan qehrini ele geqirdi.<br />
Tufrul qehre hakim olduktan sonra d,urumu Sultan Abdiirregid'e bilfirerek<br />
Horasan'a gitmek ve Selguklular'dan burala almak igin yardrm istedi.<br />
Sultan da bir grup athyr Tufirul'a yardrmcr olarak giind.erfi. Tufirul bu<br />
gelen athlar ile durumunu saflamlagtrrdrktan sonra Gazncliler tahtrna giiz<br />
dikti ve emrindeki askerler de onun bu arzueuna uyarak Abdiirregid'in tahttan<br />
indirilmesini kabul ettiler. Tufrul da tahtr ele geqirmek igin Gazne'ye<br />
yiiriidii ve qehre yaklagtrfr zarnarL Su]tan Abd.iirrersid'e bir elqi giindererek<br />
d.urumu bildirdi. Abdiinegitl yaL'.lan ile Gazne Kalesi'ne gekilmekten bagka<br />
birgey yapamadr. Tu$rul Gazne'ye girerek Sultan Abdiirregiil ve onbir gehzadeyi<br />
iildiirttii ve biiylece Gazneli hanedanrnda kanh bir katliam yapmrl<br />
oldu. Bu katlismdan bir kaled.e tutuklu bulunan iig qehzade; FerruhzAd,<br />
Ibrahim ve $iici kurtulabilmiqti. Bu arada Sultan Abdiirreqid'in hizmetkirlan<br />
da hapise giinderildi. Tutuklananlar qrasrnda meghur tarihr;i Ebu'll'irzl<br />
llt:yhnkl de bulunuyordu. 'lu[rul, Sultan I. Mcs'ud'un krzr ile de zorla<br />
cvlencrck Gazneli tahtrna oturdu, Aynca tarihqiler Tufrul'u Gazneliler'den<br />
giirdii[ii iyiliklere ihanet etmesi sebebiyle "Kafir-i nirneto' ve "Tu[rul el-<br />
Mel'un" gibi lakablarla kayded.iyorlar. Nihayet Sultan Mes'ud'un Tiirk<br />
gulamlanndan Nfrgtegin, beraberinde iki gulam daha oldu$u halde, bir frr-<br />
Battan yararlanarak Gazneli tahtrna oturmut olan Tu$rulou lahgla dldiirdii-<br />
CAZNIiLILI;:R I)EVLE.II .Lullrrf<br />
Ier. IJ* suretl., iiliirr srrasr gelcu iig ,sehzade de ku.ruhnug oldu. Tufirul,un<br />
baqr bir: soPa'r. ucuua takrlarak Gazne'cle dolagtrrrlth. lliiylece hallt c.,nun<br />
iildiifiiine iua'ch. Tu[rul'un Gazneli tahtr'r ele geqirdifi siire, tarihqiler<br />
tarafinclarr krrk ila elliyedi giin olarak r.crilmektedir,<br />
Ilu olaytlrttr krsa bir siirc sonra (lazn+lilcroin Iliudistan fuaqkuuranrlaur lfrrhiz<br />
Gazue'ye gcldi. O kumandanlar ve ,,clrrin ilerigelenlerini bir araya topladr.<br />
Bu toplantrmn konusu Sebiiktegin iilesionden hayatta kalan iig u$i; Ilratri*,<br />
rlerruhzid ve $iica'dan saltanata e* liPk olanr seqrnekti. Neticede sultan<br />
trIcs'ud'un oflu Ferruhzid iizeriude karar kr]rndr. Ferruhzitl tutu,hlu<br />
bul*udu$u kaleden Gazne'ye getirtilerek saltanat tahtrna oturtuld.u (1052).<br />
Irrrhiz de iilkc iElerinin yiiriitiilmesinde ona yardrmcr olacaktr. Ay'ca bir<br />
sorugturnratlan b(lrra sultan Abdiirrc;id'il katl:rlilrnosinde rol oynayanlarru<br />
hopsi iildiirii.ldii.<br />
SULTAN N.OiIRUHZAD<br />
FerruLzid talta grkar grkmaz bir tchlikcyle kar.;rla6tr. Selg,,klq141'6uo<br />
QaEu l]cy, Abd.iirrcSid'iu iilimii ve saltanat defigikli[ini 6grenaigi za,,La\<br />
du*rrndan yararla.arak Gazne'yi za]rtctrnck iizcre orclusuylo horJ"t" g"qrniqti.<br />
Aucak Ilrrhiz idarcsiudcki Gazneli ordusu Biist qelrrine katlar ilcrlrycn<br />
selguklu kuvvetlerini bozgu-na ufrattr. Qag' Bey bu yenilgi sonucu Irorasan'a<br />
diinmek zorunda kaldr. Sultan Ferruhzdd'rn .loru*unu sa$lamlagtudrktan<br />
sonra tekrar rrorasan'a sahib ormak istedi$i anlaqrhyor. i{itekim o<br />
bu rnaksadla biiyiik bir Gazneli ordusunu Toharistan,daki delquklular iizerine<br />
giinderd.i. Emir Kutbeddin Giilsa'g idaresindeki selguklu kuwetleri<br />
bu Gazncli ordusunu karqrladr, Iki taraf arasrnd.aki savagr kazanan Gazneliler<br />
olmuq, selguklu ordus*ndan birqok kumandan ve asker esir d,iigmiigtii.<br />
Bu yenilgi AIP Arslan'ur babasr Qa[rr Bey'den Gazueliler iizerine yiiriimek<br />
igin iziu istemcsine sebep oldu. Qa$' Bey o$lunun bu arzusunu yeiine getirerek<br />
ouu hareketinde serbest btaktr, Gaznelilcr, :llp Arslan idarcsindeki<br />
selquklu kuwetleri karqrsrnda yenilgiye u[rad.rlar ve birqok esir verclirer.<br />
Bu sava,;rn ardrndan iki taraf arasrnda bir anlagma old,u. sultan Ferruhzid<br />
clindcki selquklu csirlerini ve Giilsang'r, Selguklular da Gazneli esirleri<br />
scrlrest brraktrlar (1053). sultan Ferruhzid hall.na gayet iyi d.avranmrg<br />
ve ycdi yrl hiikiim siirdiikten soura 4 Nisan 1059 tarihincle otuzdtirt yaqrnda<br />
kulung hastahfrndan iilmiigtiir. selquklular'rn Gazne iizerindcki tesirinin<br />
biiyiikliigii Gazneli sultanlarrn ,.B''nir ve Melik" gibi kendi normal u_uvanlarrna<br />
ilave olarak "cl-sultan cl - Muazzanr" gckliudchi selguklular'n kullan4rklarr<br />
iinv:rttlarr itltualitn ilc giistcrilcbilir. llu iiuvan da ilk defa l,'crrulzid'r'<br />
sikkelcri tizcrindc giiriilmektedir.<br />
SULTAN IBRAHIM B. MES'OD<br />
sultan Ferruhzid'rn iiliimtinden ronra yerine kardegi lbrahim geqti.<br />
ibrahim 6 Nisan'da Gazne'de talrta oturmugtu. onun sultan olmasryra,<br />
83
84,<br />
ERDOGAN MBRqIL<br />
uzun bir siire devam edcu Gazncli - selguklu miicadelcsi sona orfi' Ilu ihi<br />
Tiirk <strong>devleti</strong> arasrndaki savaqlara son verilmesiue $a[rr Bey de razr olmur'<br />
ve iki taraf arasrnda barrg andlagmasr yaprlmrqtr (1059). Bu andlagma gcregiocu;<br />
tt i devlet hakimiyetleri altrndaki iilkeleri muhafaza etliyor ve bir'<br />
birlerine saldrrmamayr yiit tltlrt"oiyorlardr. Iki taraf arasrndaki hudut isc,<br />
Afg.rrirturr'- kuzeyindeli Hindikuq da[larr oluyordu' Bu andlagma meqhur<br />
auit oi Ebu,l-Fazl beyhaki tarafrutLan kaleme ahumrq ve yarrm yiizyrl kadar<br />
yiiriirliikte kalmrqtr.<br />
Sultan lbrahim bu sakin devreden yararlanarak, Selguklular ile miicadeleden<br />
ilolayr karrgrklrk iginde bulunan iilkesini yeniden diizene soktu ve<br />
Ui" a.".""y" kadar halka refah getirdi. ote taraftan bir rivayete giire, Sultan<br />
Alp Arslan tahta geqti$i Gazne'ye elgiler giinderetek lbrahim ile<br />
"tlo<br />
dostlufiunu saflamlagt,riurt ve Gazneli toprakla'nn ytpma-tgtt' Iki<br />
'"ft'<br />
dcvlet arasrndaki bu iyi miinascbetlere ra[men sultau Alp Arslan'rn iiliirnii<br />
(24Kasrml0?2)vey"ri,,"c,[l..Melikgah'rrrsultanilaucdilmesiylemcydana<br />
g"t"o t"ht ttegigiklilinden Klrahauhlar kadar Gazneliler de faytlalanmak<br />
istedi. Nitekim gok sayrda Gazneli askeri Melikgihorn amcasr ve Emirifl-iime-<br />
ri unvamyl" *"qhJ olan osmanorn id.aresind.eki Qifiilkent<br />
(veya Sakul-<br />
kent) gehrine hiicum etti, osman Gazneliler'in bu saldrilsrna karqr koya'<br />
-"at[t'gibi,esiredilerekmaiyyetiylebir]ilteGazne'yegiitilriildii'A1'rrca<br />
oo.,,." Iri"io"si de Gazne'ye nakleclilfi. Selquklularorn bu saldrrrya cevap<br />
vermekiginhareketcgeqmesiyle,GaznelilerQi$ilkent'iya[malayarakgeri<br />
gekildiler.<br />
0t"taraftanSultanMelikqahamcasrKavurd,unisyanrnrbastrrclrktan<br />
sonra Karahanhlarr itaat altrna almrg ve Gaznelilor'e kargr harcketc geQ'<br />
miqti.Melikgahaekerlerinitoplayrplr.azrrlrklarrrrrtamamladrktansonra<br />
Gazlre'ye yiiriidii ve Herat'rn giio"yi"a"ki Isfizar'da konakladr' Sultan Ib'<br />
rahim bu durumu haber alttr$r ,u,^uo, Melikqah'r iinlemek igino selquklu<br />
emirlerini kendi tarafrnda giistJrmek gibi, psiholojik bir savaq plam diiqiinilii<br />
ve kullandr[r casus vasrt;ryla bun*n tatbikinde ile baqa'1 olilu. sultan<br />
Melikgah g"9"o bu eahte mektublarr okudufu zaman' emirlerinin gerqek'<br />
"li"<br />
i"o Sot.",, Ibr;him ile ittifak etti$ini sand.r ve seferden vazgegerek Isfahanoa<br />
diindi. Sultan Melikgah'rn yr"rd" kolao bu seferinin lane de faytlah olilufiu<br />
;J;;";. irrlrr,, Ibrahirn bu seferden eonra Emirii'l-Urucri Osmau'r ger'<br />
best brraktr. Ayrrca iki hanedan arasrndaki dostluk, evlilik baflarr ile de<br />
kuvvetlcndirildi.<br />
Hinilietan Seferleri<br />
sultan lbrahiim de atalan gibi llindistan'a seferlcr yaptr. o iince Giiney<br />
Pencib biilgesintle Siitlec nehriiizerindeki $imdi Pak'Patan adryla bilinen<br />
ve sufi Baba Ferid'in makamrmn bulundu$u meshur Acudhan Kalesi iizcrine<br />
yiiriiy"r"t kugatmadan sonra zabtetti (13 A$ustos f0?9)' Bu ecfer srrasrnda<br />
srrrtarr,<br />
^'1,ar cr,:'ir.,, ir. ;,,;,'.',:],:;::;::":,,,,- rru sr:{i;r zaLtcttili<br />
",.'.,,,i:<br />
ba,ska bir kaleuin dc rlaflrk rnrntrkada bulunan l)crii Dun ohnasr<br />
muhterncldir. Sultan iLrrahim'in Hindistan'tla zabtctti[i son kale rnuhtemelen<br />
Kuzey - dofu Penciib'da icli, 0 lr,asrm 1079'ila bu kalenin tiniine ge-<br />
Ierck orada iir, ay kaldr. Gazncli askerler krg mcvsirninin ,siddctli gegmesi<br />
sebcbiylc zorlanchlar. Neticedc bu q,ekilcnler mutlu bir gekikle sona erdi,<br />
Sultan llrrahirn tru kalcyi zaptederck muzaffer bir' ,sckilile Gazne'ye cliindii<br />
(rnulrtemelen l0B0 yrh bahan).<br />
Sultau ibrahim'in saltanatr srrasrnda Gur biilgesinde Abllas b. $is hiikiim<br />
siiriiyortlu. Ancalc Abbas'rn Gur halkrna zuliim vc irskcnce yapmasr iizerine,<br />
halkrn ileri gelenleri Gazne'ye mcktublar gtindcrerek yardrm istediler. Sultan<br />
Ibrahim ile bu galrrya uyarak kalabahk bir orduyla Gazne'den hareket<br />
ctti vc Gur'a ularstr, Gur ordusu da Sultan'rn hizmetine girdi ve Emir Abbas'r<br />
ona teslim cttilcr. Sultau lbrahim, Emir Ab)ras'r Gazncoye giitiirerek ycrine<br />
ofilu 1\[uhamnrcd'i tuyin ctti. Emir ]\Iuhammcd zamamnda Gur halkr rahatladr,<br />
o Gazncli sultanlanua hizrnct ve itaat cdiyor, siiz verilmig olan mah vc<br />
hediyeleri zauranrnda giind.eriyorilu.<br />
Sultan il.rrahirn'in uzun siircu hiikiimd.arhlr zarnanrnda Gazneliler Devle.<br />
ti Do[u Afganistan ve Kuzey Hindistan'd.a parlak giinler yagamrgtr. Ibrahim<br />
idil vc ciimert bir sultaudr, ilim ve cliuin koruyucusu olarak biiyiik bir iin<br />
kazanrmq, birgok cimi, medrese ve resmi binalar yaptuml$tr. Sultan lbrahim<br />
Iiyliil/Ekim 1099'da iildii, bu durumda onun krrk yl gibi uzun bir siire sal.<br />
tanat siirdii[ii anlagrhyor. Sultan lbrahim'in krrk kzr ve otuzaltr o$lu varclr.<br />
O biitiin krzlarrnr seyyidler ve ilimlere vermigti. Krzlarrndan birisini d.e<br />
rneqhur tarihqri, ilim ve edib Kailr Minhaceildin Ciizcini'nin atasr imam<br />
Abdiilhalik ile cvlcudirmigti.<br />
SULTAN III. MESUD<br />
Sultan lbrahimoin yerine o[ullarrndan III. Mes'fiil geqti. O Selguklu<br />
sultam ltelikgAh'rn krzryla evliydi. Mes'0d. iyi ahlakh, adalet ve insaf sahibi<br />
bir hiikiimdardr. Halk tarafindan kendisine "Mes'fid-r Kerim : ciimert,<br />
biiyiik Mes'ud" diye hitab ediliyordu. Nitekim bu hitaba uygun olarak<br />
llles'fril ZabulistAn ve ctraf iilkelerde fazla olan vergi ve haraglarr ba$rglamrgtr.<br />
Ulke ouun zamanrnda bang ve giiven iginde idi. Sultan III. Mes'til,<br />
o$lu Adud ctl - Devle $irzid idarcsinde bir orduyu Lahor'a giinderdi. Hindistan'd.aki<br />
askeri hareket suasrnda Hacib Togan Tegin idaresindeki Gazneli<br />
ordusu Sultan Mahmtil zamamndan bcri kimsenin ulagamadr$r Ganj nelrrin'<br />
den ilcriyc gt:,;crek birgok ganimet ilc geri diindii.<br />
Sultan lll. Nlcs'td onaltr yrlhk bir saltanattan soura $ubat - Mart Il15<br />
tarihinde ellidiirt yagrnda iildii. Onun zamanrnda Gazncliler Devleti; Gazneo<br />
Kabil, Biist, Kusdar, Mekran ve Kuzey Ilindistan biilgesini igine almaktaydr.<br />
Gazneli f)cvlcti birinei derecede Hindistan krtasrnda yiikselirken, bu hanedan<br />
Islam diinyasrnila dinin iinciisii olarak hiirmet giirmekte devam ediyordu.
86 ERDOcAN MERqIL<br />
SULTAN giRZAD<br />
Sultan Mes'ud'dan sonra Gazneli tahtrna oflu $irzid geqti. Bu hiikiimdann<br />
hayatr hakkrnda kaynaklarda gok az bilgi vardrr. O bir yrl saltanat<br />
siirdiiktcn sonra kardegi Arslanqiih tarafrndan tahttan uzaklaltrrrldr ($ubat<br />
1116). $irzlid daha sonra Taberistin'da hiikiim siiren Bavendiler hancdanrna<br />
sr[rndr ve Mel.Le'ye hacca gitmek istedi. Bu hanedanrn reisi Aliiiddevle Ali<br />
b. $ehriyar onun bir hacc seferi igin gerekli biitiin ihtiyaglarrnr ea$amrgtr.<br />
$irzid hacca gittikten eonra tekrar tahtr ele geqirmek istedi ise de kardeqi<br />
Arslanqah tarafrndan dldibiililii.<br />
SULTAN AITSLAN$AH<br />
$irzid'dan gonra Gazneli talrtrna gegen ArslsngaL.'rn babasr Sultan<br />
III. Mes'0d, annesi ise Selquklu sultanr Mclikgih'rn luzr Mehd iil - Irak idi.<br />
Arslanqih'rn tahta gegerken verdi[i miicad,ele srrasrnda $irzidodan baqka,<br />
kard.eqlerinilen bazrlarr dldibiildii, bazrlan d.a tutuklanih. Burlard,an sadece<br />
Germsir biilgesindeki TeginibAd gehrinde bulunan Behramgih kurtulmuqtu.<br />
"Es - Sultanii'l-Aozam'o ve "Sultanii'd.Devle" gibi iinvanlar alan Arslanq6th<br />
22 $ubat 1116 tarihinde Gazne'de tahta grktr. Behramgih ise Tegin-<br />
AbAd'd.a ArslangAh kuwetlerine mukavemet etmig, fakat yenilerek kagmak<br />
zorunda kalmrgtr. O iince Sistin'a oradan da Kirmin'a gitti ve Kirmin Selguklu<br />
hi&iimden I. Arslauqih (f f0l-f 142)'dan yardrm istefi. Melik ArslargAh<br />
Behramg6h'r gok iyi kargrladr ve birqok hediyeler verdi. Ancak ArslangAh<br />
yardrm hus0sunda bagka bir meliki, Sencer'i tavsiye etti. BehrAmqAh<br />
daha sonra Melik Sencer'in huzuruna Merv gehrine giderek yardrm istedi.<br />
O bu srrada "Iloragan Meliki" olan Sencer'e kendisini sevdirmesini bilali.<br />
Aynca ArslanqAh aunesi Mehd iil - Irak'r kiigiimscyerek kiitii davranmrgtr.<br />
Melik Sencer bu durumda binzat Gtzne'ye ytirtime[e ve BehrAmgAh'r tahta<br />
oturtmaya karar verdi (1116). ArslangAh bunu d,uyunca Selguklu sultanr<br />
Muhammed Taparoa haber giinderip karilegi Sencer'den gikdyetgi oldu.<br />
Sultan Muhammed. ile kardegi Senceroe elgi gtinilerip ArslangAh ile anlagmasrnr<br />
ve iilkesine saldumaktan vazgegmesini istedi. Bununla beraber giinderdi[i elgiye<br />
: "E[er Sencer'i ArslangAh'a karqr harekete gegmig veya sefere grkmafa<br />
hazrr vaziyettc giiriirscn ona aakrn mani olma. Bu mektubu da ona teblif<br />
etme : Qiiukii biiyle bir davranrg onu zayef d.iigiiriir, Aciz giisterir ve geri<br />
diinmez. Halbuki kardegimin diinyaya h6kim olmasr benim igin daha iyidir."<br />
dcdi. lllgi Scncer'in yamua varlnca, onun askerlerinin Gazne seferi<br />
igin lrazrlanmrg oldu$unu giirdii. Biiylece Senccr hazrrhklarrnr eiirdiiriirken,<br />
Emir Uner kumandasrnda bir iincii birli[ini Gazne'ye giinderdi. Behrimgih<br />
da bu iincii kuwetinde buluuuyord,u. Bu Selguklu ord.usu iince Biist gehrine<br />
u[radr ve Sist6n hakini TAceddin Ebu'l-Fazl da onlarla birlegti. Sultan<br />
Arslangih bu haberi duydufu zamar kalabahk bir oriluyla harekete gegti.<br />
C:\ZNEI,ILEII DEVI,ETT TARIIII 87<br />
Iki taraf arasruda Iliist civa'nda yaprlau savafta, selgukl* .rrtlusu galip<br />
gelmig ve Arslangih Gaznc'ye diinmiiitii. Arslangah bu olayda' sonra bariq<br />
girigiruirrde Lulundu ve yardrnrcr ohrrasr iqiu anrrcsini ikiyiizbin altrn ve<br />
iitcki h.tliyclcr ile Sencer'e giind.rdi. Fakat Mehct iil - Iruli tlavranrglarr<br />
yiiziindr:n ollurra dii;rnandr. Ilu Lakrrudan sencer'in k:rlbini kazauacafrna<br />
yaugura kijriiklc giderck ouu Arslanqiih aleyhine krglorttr.<br />
ote taraftan l\{elik sencer de hazrrhklarrnr tamarrlayarak Gazne'ye<br />
dolru ilcrledi ve bu qehre ulagtr. Arslangih otuzbin ath ve pek gok yaya<br />
asker ve yiizyirmi filden meydana gclen bir orduya sahibti. selguklu 'c<br />
Oaznr,li kuvv.tlcri rschirtl:rr Lir ft'rsah uzuklrktaki $ehriibid ;rirrtsullir<br />
kur.;rla5trlar. Nr:ricctlc o:rzut:li ortlusu afirr Lir yt:nilgiyc ulrach. sult1l Arslatr6irh<br />
lliutlistarr'a gckilrucktcn Lagka qarc }rrlarn:rnrrqtr. Mclik Senccr 2S<br />
$ulxrt lllT rarilriudc (ilzrrr:'ye gircli ve llelrranr".iih'r vassali slarak Gazlclilcr<br />
Dcvlcti tahtrtta oturttu. l)aha sonra l}:lrr:rnryih iL: Scnccr bir andlarsrnaya<br />
var&larr, Iluua giirc; BehrarnEah hutbeyi srrasryla ijnce ALrbasi Lalifesi,<br />
selquklu sultaur lluhammed rapar ve Melik sencer adrna, sonra da kendi ismine<br />
okutma)n, a)'uca sencer'e yrlhk ikiytizellibin dinar vergi iidemeyi kabul<br />
etmigti. Bu suretle sencer selguklular'rn bir riiyasrnr gergekleqtirmiq oluyor<br />
ve ilk defa Gazne'de selguklu sultanr adrna hutbe okunmasrnr sa$hyord,u.<br />
sencer Gazne'de Iurk giin kalarak 6 Nisan lllT tarihinde bu qehird,en ay'rldr<br />
ve I:lorasan'a diindi.i.<br />
sultan Arslangih ise saltarrar rniicadclesinc dcv*r' cdebilmck igin Hindistan'a<br />
kagrnrg ve oradaki valisi Muhammeil-i Ebi Halim'den yard,rm alnugtr.<br />
o sencer'in Gazne'den ayrrldr$rnr duydu[u zama\, Hindistan'd.a<br />
topladrfr kuvvetler ile Behramgah'a hiicumetti. Behramgih ona kargr koyacak<br />
kuvvet ve kudrette de[ildi, bu sebeble BAmiyan kalesi'ne srfrnarak<br />
scncer'den yardrm istedi. sencer Beluarnglilr'r desteklcmek igin Belh qehrinden<br />
tckrar biiyiik bir ordu giinderdi (l1r?). Gazne'ye hakim olan Arslangih<br />
kardegi llehramqah'r yakalamak igin harekete gegti ise d.e, yar&ma<br />
gelen selguklu kuvvetleri iiniinde bir kez daha yenilgiye ufrayarak kagtr.<br />
selguklu kuvvetleri onu izleyerek yakaladrlar. Behramqih tince Arslanqah'r<br />
hapsetti, sonra scrbest b[aktr. Fakat Arslangih rahat d.urma-,q ve tahtr ele<br />
geqirmek igi. gizlice bazr gahgmalarda bulunmug olmarrd,rr, Behramgih<br />
bu durumu anlayarak Arslangih'r iildirttii (liyliil - Ukim lllB).<br />
Arslangah gayot cesur ve savagqr bir hi&iimdardr. Fakat talihin karilsrna<br />
senccr gibi ondan daha yetenekli bir gahsiyeti qrkartmasr, uzun niidtleL<br />
s.rlt*uat siirmcsiui cugcllerrriyti.<br />
SULTAN BEHRAM$AH B. III. MES'OD<br />
Behramg6h Gazneliler tahtrna geger gegmez, Arslanqih tarafta' oldufunu<br />
giirdiigiimiiz Hind.istan valigi Mu]rammed,i Ebfi Halim isyau ve
88 ERDOcAN MERqIL<br />
ona itaati reddetti. Bu haberler Gazne'ye ulagu$r zam a, BeluamgAh derhal<br />
hazrhk yaparak biiyi& bir oriluyla Hindistanoa gitti. O ll Ocak 1119 tarihinde<br />
Lahor'da yaprlan savagta Hind.istan valisini maglup ve esir ctti. Ancak<br />
BehramgAh, Muhammed'in muktedir ve tecrtbeli bir gahrs oldufituru<br />
aulayarak onun sugunu bafirgladr vc tekrar gliircvilc iadc cttili.tcn aollril<br />
Gazne'ye diindii.<br />
Sultan Behramrsihln Hindistan'dan ayrrlmasrndan sonra l\fuharnmed.i<br />
Iibfr llalim tckrar faaliycte geqti ve SevAlik (llutr l}:ncap) cyalctindcki<br />
Bhira yakrnrndaki Nagor'da bir kale yaptudr. O Arap, Fars, Afgan ve Tiirk<br />
Halaglarodan oluqan biiyiik bir ordu topladr. Muhammed'in isyankir tutumuyla<br />
ilgili haberler Gazne'ye ulaqmakta gecikmedi. Behramgih oubiu<br />
kigilik ath ordusuyla Hindistan'a yiiriidii, Indus'u gemilerle gegerek Multan'a<br />
ilerledi. Vali Muhammed ise Multau crvannda Kikyur denilen, genig<br />
bir gayrrhk ile gevrelenmiq, bir kiiyde orilugAh kurmug ve bu arazinin bir<br />
lasmrnr sular altrnda brrakmrgtr. Biiylece su altrnda kalan arazi onun Behramg6horn<br />
ordusuna hile yapabilece[i bir batakhk olclu. Sultan Behram,;ih<br />
orduounu savag diizenine koydu. Asi Muhammed Gazneli ordusunun merkezine<br />
hiicumetti. Ilk hiicumun hemen bagrncla Gazneli ordusu Muhammed'i<br />
ve onun iincii kuwetlerine kumanda eden o[ullanndan birkagrm ma$up<br />
ettiler. Ayrrca Muhammed'in bataklk yaparak Sultan'rn ordusunu t.uzap.a<br />
diigiinrrck iqin hnzrrladr[r arazi, anl bir frrtrnanrn patlamasr vc onun ordusunu<br />
bu yiine eiiriiklem.esi eonucu 6ei kuvvetlere mezar oldu. Muhamnrcd'in<br />
ordusunun biiyiik bir lusrur bu batakhk tarafrnd.an yutuldu. Sadece Sultan<br />
BehramgAh'a hizmet etmek isteyen Muhammed'in o$ullarrndan Ibrahim ve<br />
onun ahfadrnd.an olanlar bir zarar giirmeilen kagabilili. Muhammed ve onyedi<br />
o$lu savag meydamnda iililiiler (lff9). Sultan Behramqih bu 0sileri<br />
cezaland-rrdrktan sonra Hiiseyin b. Ibrahim Alevi adrud.aki bir qahsr Hindistan<br />
valisi tayin ederek Gazne'ye diindii.<br />
Sultan Behramgih lll9 yrhndan 1134 tarihine kadar sakin ve refah<br />
iginile bir galtanat eiirdii. Bu eon tarihten ronra Behramglh, lllB'de Selguklu<br />
sultanr olan Sencer'in itaatinden g&mrE ve daha iince iiilemeyi kararlagtudrfir<br />
ikiyiizellibin dinan iidememigti. Ayrrca Sultan Sencer'e onun halka<br />
kiitii davrandrfr ve mallanna el koydu[u biklirildi. Sultan Scnccr A[ustos<br />
- Iiyliil ll35 tarihinde Merv gehrinden harekete gegcrck Coznc'yc dofru<br />
ilerleili. Selqnklq ord.usu Biist gehrine ulaqtr[r zauran lug bastrrdr. Behramgih<br />
muhtemelen llgrn sett geqmesi sebebiyle Sultan Senceroiu gelebilecclini<br />
dtigiiuncmig ve savaq hazrrh[r yapmamrgtr. O Sultan Sencer'in Gazne crvarrna<br />
ulagtr[rnr haber alrnca korktu ve elgiler giindererek itaatsiz davrarugrndan<br />
dolayr iiziir diledi. Sultan Sencer huzuruna gelmesi gartryla onuu bu<br />
iste[ini kabul etmigti. Ancak BehramqAh, Sencer ile buluqmaktan korkarak<br />
maiyyeti ile birlikte Hindistan'a kagtr. O Sultan Senceroin kendisird cezalandrrmasrndan<br />
korkmugtu, Senc€r bu olaydan sonra higbir mukavemetle<br />
GAZNIiLILER DBVLETI TARIII1 89<br />
karqrla.;nraclan Gazne'ye girdi ve Rehramgih'rn biitiin hazinesine ve servetine<br />
cl koydu. Behrar*;ih rlintlistan'dan s"rrccr'" yazthlr 'rektur.rtla iiziir dilcdi<br />
vc liorktufu iqin huzuruna germetligini ifatlc etti. surtan sencer, I]chramgah,rn<br />
samimiyetinc i'aur*rq ve Gazueliler Devleti'niu idarcsi'i tekrar ona vermiqti.<br />
Iltiylccc llclrrarnqih ()azra'y
eo ERDOGAN MERqIL<br />
kagmaya gahqtr. Ancak Behramgih'rn suvarileri onlarr yakalayarak Gazne,ye<br />
getirdiler. Suri ve Veziri burada iikiiz (veya ege[e) bindirildiler ve aqafrlayrcr<br />
bir gekilde gehirde dolaqtrrrlarak halka teghir edildikten sonra asrldrlar<br />
(19 l\{ayrs 1149).<br />
Sryft:tldin Suri'uin yoklufu srrasrnda GOr'u idare cclcn kardcqi l]ahicddin<br />
SAm, onun idam edildi[ini iifrend.ifi zaman intikam alnrak maksadryla<br />
Gazne iizerine yiiriimek igin bir ordu topladr. Fakat o daha yolda iken gigek<br />
hastah$rna yakalanarak iildii. Onun yerine GOr tahtrna gegen kard.egi Alieddln<br />
Hiiseyin kardeglerinin intikamrnr almayr bir vazife bildi ve triiyiik bir<br />
ordu toplayarak Gazne'ye do$ru h.arekete gegti. Sultan Bchramqih onun<br />
niyctini iifrendigi zaman Gazne vc Ilindistan'dan biiyiik ordular toPladr vc<br />
TeginibAd (Bugiinkii Kandehar biilgesi)'a ilerled.i. Iki taraf ordularr Zcmindaver<br />
ovasrnda kargrlaqtrlar. Gfirlu piyailelerin kalkanlarrm birleqtirerck<br />
kendilerini koruyucu bir d.uvar meydaua getirmeleri takti$i, Gazneli ordusund.aki<br />
filler kargrsrnda bagarrh oldu. Ayrrca Harmil adrnr tagryan iki Gtrlu<br />
savaggr Gazneli ordusundaki filler ile dii$iiqiirken biiyiik kahramanhklar gdsterdiler.<br />
Gtrlular'rn hiicumu srrasrnda Behramqih'rn, asnn savagqrsr olarak<br />
vasrflandrrlan o#u Devletqah iildii. Bu olay Gazneli ord.usunun diizeninin<br />
bozulmasrna sebeb oldu. BehramqAh da bu biiyiik darbe kargrsrnda yerini<br />
muhafaza edemeyerek gekildi. Alaeddin Hiiseyin onu Gazne'ye kadar takip<br />
etti, Gaznc iiniindc yaprlan iiqiincii savag sonunda da yenilgiye ufrayan<br />
Behramgih igin llinilietan'a kaqmaktan bagka gare kalmamrqtr.<br />
Alaeddin Hiiseyin Gazne'yi hiicumla zabtetri, intikamr ise miithig oldu,<br />
gehri tahrib ederek halkr lcrhgtan gegirfi. Gazne yedi giin yefi gece atege<br />
verildi. (fl5f). Aldeddin Hiiseyin bu davranrgr sebebiyle tarihlerde ..Cihans0z<br />
- Diinyayr yakan" lakabryla anrlmrqtrr. Ancak o Gazne'yi elinde tutmaya<br />
gahgmadr. Qiinkii Biiyiik selguklu sultanr sencer onu Jratr tarafrndan tehdit<br />
etmekte idi. Bu sebeble Alaeddi' Grlroa gekildi ve bu diiniig srrasrnda cazo'eliler'in<br />
bnyiik merkezlerinden biri olan Biist gehri de onun gazabrna u$rad.r.<br />
Sultan Sencer'in Haziran ll52'de yaprlan savagta AlAeddin Hiiseyin'i<br />
maflup ve esir etmesi, Behramqih'a yeniden Gazne'ye sahip olmak firsatrnr<br />
verdi. O Hindistan'dan harekete gegerek tekrar Gazne'ye hahim oldu (1f52),<br />
Sultan Bchramgih bir miiddet daha hiikiim eiirdiikten sonra ll57 yh ba,sruda<br />
Gazne'de itldii. O Afil ve giizel ahlAkh bir hiikiimdardr.<br />
SULTAN HUSREV$AH<br />
Behramgih'rn iiliimiinden sonra yerine ollu Husrevgih Gazneli tahtma<br />
gegti. Bu srrada G0rlular Gazne Devleti'ni erl:rgtrrmaya devam efiyorlariL,<br />
Artrk Gtrlular Islam diinyasrnd.a iinemli bir kuwet haline gelmigler ve eiir'atle<br />
yiilselmeye baElamrglardr. Gergekten d,e Gazneli Devleti'uin giikmesi ve<br />
Sultan Sencer'in O$uzlar tarafrndan esir edilmesinin (1153-1157) sebep<br />
CAZNELILEIT DEVLETI TARII{I 9I<br />
oltlu[u karrgrkhk vc otoritc b.|lu[*, ]rorasan'd' Grirlularin hikimiyet<br />
sahalarrnr genigletmelerini kolaylaqtrrmrltr, G0rlular Biist, Zemindiver ve<br />
Teginibad .schirlerini Gazneliler'in elintlcn aldrlar. Ilusrevqah zayrf bir hiikiitrttllrrL,<br />
(lrirltrl.rr'rIr bu lraskrsrna dayananrayarnli Gaznc'yi tcrk ctt.i yc<br />
l,ahor'a 1:ckiltli. lluudan sonra Gazrrr:li hiikiimdarlan varhkl.rnnr ancuk<br />
Lahor'cla devarrr cttir.bildiler. Nitckirn Ilusrcvgih Lahor'da vcl'at etti (1160).<br />
O da Adil ve halkrua iyi davranan bir hiikiimdardr, hayar yapmay vc hayrr<br />
sahiblerini severd.i.<br />
SULTAN HUSREV IIELIK VE GAZNELI NTVlNTI'NIN SONU<br />
llrrsrcvr.iih'datr sotlra o$u llrrsrcv lVlclik Gazrlcliler Dcvlcti tuLtrua<br />
oturdu. onuu hiikimiyer sahasr I'r:nciib biilgcsi idi. llusrcv Mclik dc bu devredc<br />
Gaznclilr:r l)cvleti'ni yrkrlnaktan kurtaracak bir karaktr:rc sahip tlc[iltli.<br />
ller yr:rde Tiirk ve yerli emirler ona yiiz gevirerek ba[rmsrz hareket et'reye<br />
baglanrrglardr. o ise e$lence ve igki ig*rt:kh rueggul idi. Ote taraftan Gazne'ye<br />
hikirn olan Grirlu Gryiseddin }fuhamrned buraya Muizzeddin Muhammed.'i<br />
yerlegtinnigti. Muizzeddin Muharnmed li8ll2 tarihinde Lahor kaprlan dniinde<br />
gtiriindii ve }lusrev Melik'in o$lu Ivlelikqih'r esir alarak geri ddndii. Muhammed'in<br />
bu davrarugrndan ve kuvvetli bir kabile olan Hokarlarorn arazisine<br />
girerek Sialkot kalesini bir harekct iissii haline getirmesinclen sorra (Ir85),<br />
I{usrev lllclik birqeylcr yapmak gere[iui hissctti ve adr geqen kabile ile birle-<br />
,.crek Sialkot'u gcri ahnaya qahltr. l,'akat Carnmir liacasr'nrn llusrcv Mclik<br />
aleyhine dijnerek Gfrrlu M*hammed'in tarafrna gegmesio Husrev Melilc'in<br />
hareketinin bagarrsrzhkla sonuqlanmasrna sebep oldu. Itluhammed, ise tekxar<br />
Lahor iiniinde giiriindii ve bir hile ile Husrev Melik'i esir etti. Muizzed&n<br />
Muhammed bu suretle Lahor ve Pencib'a hikim olarak Gazneliler Devleti'ne<br />
sou vcrdi (t186).<br />
Talihsiz Gazneliler sultam ofluyla iince Gazne'ye, sonra da Gfirrular'rn<br />
baqkenti olan Fir0zkih'a gtitiiriildii. Bu srrada ikisi tle istemeyerek yola<br />
qrktrlar, Pegiver'e vardrklarr zaman. r;ehir hallu onlarr kargrlayrp afrrlad.rlar<br />
ve hayrr duada bulundular. Bu olay Gaznelil*" 1,.asgd4runrn hali sevildi$ini,<br />
halkrn onlara taraftar oldugunu giisteren bir igaretti. Giir hiikiimdan Grydsed.din<br />
lluharnmcd ise llusrev Melik'in Garcistan biilgcsintleki Balarvdn kalesine<br />
giitiiriiluresili ernrcrti. Ilusrev Mclik oglu lle}uarulirh ile beraber orada<br />
ijldiiriildii (1191). Bu surerle biiyiik Gazneliler Devleti'nin son temsilcisi de<br />
ortadan kaldrrrlmrg oldu. Bir kayreafrn ifadesiyle "Gazneli hiikiimdarlarr<br />
ahlak vc yagayglarr itibarryla en giizel hiikiimdarlardandlr. Ozc[ikle sultan<br />
Mahmiid'un ahlik ve yalayrgr gerk giizckli.".<br />
Bu Tiirk <strong>devleti</strong>ne $an ve qiihret sa[layan baghca tarihl gergek, kuzeyden<br />
gelen Tiirk kiitleleri vasrtasryla Hindistan'rn fethini sa$lamasr ve bu krtada<br />
Isl6m dininin yayrlmasrnda iinclerlik yapmrq ol*asryd.r.
s2 ERDoeAN MERqIL<br />
GAZNELILER DEVRI KULTUR VE IMAR FAALIYETLERI<br />
Kiiltiir :<br />
Gazneliler devri siyasl kudretin yanrsrra kiiltiir bakrrnurdan tla parlak<br />
gcgmirrtir. Sultan Mahm0d yiikaek bir edebiyat ter[iyesine sahibdi. Bu scircble<br />
o keDdi sarayurda devriu cn yiiksck kabiliyotl:rini toplauraya guhqrurg,<br />
qAirlere hiirmet ve eevgi giistermigti. Mahmdd. ayrrca komgu iilkelcrden de<br />
giirleri kendi iilkesine qafrrryord.u. Bu giirler arasrnda Tilrk asr]h Ferruh<br />
Sistani ve Menugehri Damgani'yi sayabiliriz. Sultan Mahm0d'un saralanda<br />
diirtyiiz q6irin butundufu gekilileki Devletqah'rn rivayetini miibala[ah olarak<br />
kabul edebilirsek de, Gazneliler dewinde eilebiyata verilen iinemi gdstermesi<br />
bakrmrndan dikkat gekicidir. Bu giirler iginde Escedi, Gazi'iri RAzi ve $eh'<br />
n6me yaztfl m€ihur Fird,evsi en iinde gelenler arasrnda idi. Bunlarrn bagruda<br />
devamh olarak efendiei ve iiteki saray mensuplanm iivmekle meggfil olan<br />
..Melikii'q-9u'ara" IJnsuri bulunuyordu. Sebiiktegin ve Mahmutl devrinin<br />
biiyiik edib, mektup ve vesikalag kaleme alma sanatrnda usta gahsiyet'<br />
lerd.en birisi d.e Ebu'l-Feth Busti idi. Sultan Mahmid ve Mes'td'un hizmetinde<br />
giirev yapanlardan biriai de Tiirkleri 6ven Tafzit el'E:nik'a16, sa'ir el'EcndiJ adlt<br />
J.""io-yu"ur. Ebu'l-'AlA Muhammetl b, Hassgl idi. Meghur tatihqi Ebfr Nasr<br />
Muhammed, Utbl de Sultan Mahmid'un hrrzmetincle galr$tl. O eeeri Kildb<br />
el - Yemini d.e Sebiiktegin ve Mahmtd devirlerini kaleme ahugtr'<br />
sultan Mahmtd ilim .ro marifet sahibi bir hiikiimd,ardr, muhtelif ilim<br />
dallannila onun adua egerler yazrldr. O gegitli iilkelerclen gelen bilginler ile<br />
huzurunda toplantrlar tertibler ve bilginlerin tartlgmalarma katrlrrdr' Sultan<br />
Mahmtil aym zamanda ortaga[rn en biiyiik ilml gahsiyetlerinden biri olan<br />
Tiirk asrlh Eb0 Reyhan el' Birtni (Beyruni)'yi de, HArezm'i iggAl etti[i<br />
zaman, Gazne'ye getirtti. Biiylece Birffni Hind,istan'a yaprlan Ga,zneli sefer'<br />
lerine katrl&. onun Hind.istanodaki temaslan, iiteLi inang ve adetler hakkrndaki<br />
arnrrsrz merakrylo Tohklku m6li't-Hinit gibi bnyiik bir eser meydana<br />
getirilmesine i-Lin verd.i. Nitekim Birfrnt sultan Mahmod igiu bir giirinile<br />
Eiiyle diyor :<br />
Gelelim Mahmfid'a, O benilen hic bir l0tfu eairgemedi;<br />
Beni bollufa ve mutlulufa kavugturdu; yanrlgrlarrma giiz yumdu'<br />
Birini'ye daha eonra sultan Mes'0d ve Mevdttl tla biiyiik d.e$er vererek inceleme<br />
ve ar&$trrmalarrna destek oltlular. Btrfrni eserlerinden eI' Kanun<br />
el - Mes'ttili'yi Sultan Mes'Od'a, Kitdbu'l'Ceoahir fi Ma'rifeti'I'Ctu6hir a'Jh<br />
eserini de Sultan Mevdudoa ithaf etmigti. Sultan Mahmttl yine Hirezm'den<br />
gelen ve hrristiyan bir bilgin olan Ebu'l'Ilayr ibn I{ammir'a da son derece<br />
faygr giistcrdi. Hirczm'deu gelen bilginlerclen biri de aynr zamanda giizel<br />
t""i* a" yapan Ebt Nssr Manstr lbn 'Irak idi'<br />
Sultan Mes'fid ,ila bilginlerin doetu olup, onlara pek gok ihsanlarda bulu'<br />
nur, ilgi ve yalulrk giieterirdi. Birqok bilgin gegitli ilim dallannda ouun<br />
arrrna eserrer kareme i#:-t' ;:T:::: b. Abdulrah ",-*".;:<br />
Mes'udi fi furii' el - Ilane.fiye adh eseri Sultan Meso0cl igiu yazmrqtr. Mes'dd<br />
qairl'ri dc biiyiik arrnafanlar ilc rniikatatlandrrth. Nitr:liinr o 21 Ilyliil l03l'ilc<br />
llanrazal llayrantronr Gazncorlt: kutlath, biiyiik bir kabul reslni ve eflence<br />
tr:rtilr t.ttirrli. l\lr.s'iirl lrrr srratl:r tL:vrilr;iirlerirrtlon [)nstrri'yc bitr tlinar, Zr:y'<br />
ncbi Al:vi'yo cllibin dirhcm vtrdi. O aym zamaudr haltat olup, giizcl yazr<br />
vazardr,<br />
Tarih yazrcrhfir bakrmrndan da Gazneliler delri parlak geqti. Utbl'den<br />
bareka, Zcynel- Ahbdr adh eserini Sultan Abdiirregitl'c sunan Gerdizi ve Sul'<br />
tan lVlcs'id devrili bize nakleclen Ebu'l-Fazl Beyhaki Tarih-i Mes'fiili adlt<br />
cscriyle Gaznclilcr devrinin iindc gelcn tarihgileri
94 ERDOcAN MERqIL<br />
geler' saraylar ve camiler yaptrrmrgtr. o halkrn yara.na da qargr, hiiprii,<br />
su yolu ve kemerleri inga ettirdi. Hatti bunlardan Gazne'nin kuzeyindeki<br />
"Bend-i Mahmudi" bugiine kadar varhfirm korumug ve k*llaurla gelmigtir. Bu<br />
suretle Gazneode geliqen Tiirk sanatr bir taraftan Selguklu sanatrna, iite<br />
taraftan da llindistan'daki Tiirk - Islim sanatrna temcl olmuqrur" Sultan<br />
Mahmid'un mimari eeerlerinden birisi so*.it eeferinden (1026) diinnqiin.<br />
den sonra Gazne'de yaptrrmrg oldufu o'Arug el - Feleko' cimiidir. Bu cimiin<br />
inqasrnda llindistan'dan getirilen krymetli a[aglar da kullamlmrgtrr. Sultan<br />
Mahmfrd, Irz. Ali dilesinden Ali b. Mr&si er-Rrzi ile Halife Hirfin er - Regid'in<br />
kabirlerinin bulundu$u Tus Eehrindeki tiirbeyi de yeniden giizel bir gekilde<br />
orrlrdr. lluray bobasr Scbiiktegin tahrip etmigti. Otc taraftan Tus halkr<br />
tiirbcyi ziynrct cdenlcri rahatsrz ediyordu. Sultan Mahm0cl halhu bu ziyal:tqilcri<br />
rahatsrz etmelerini engelledi. Mahmid, Hz. Ali'yi riiyasrnda giirmiigrii.<br />
Hz. Ali ona "Daha ne zamana kadar?" diye sordu. Sultan, Hz. Ali'nin bu<br />
tiirbeyi (Meghed) kastettifini anlamrq ve hemen onarrlmasrnr emretmigti.<br />
sultan Mahmfid devri mimari eserleri muhakkak ki, daha goktur. Bunlardan<br />
bir krsmr hilen yaprlmakta olan kazrlar ile ortaya grka'lmaya gahgrlmakta,<br />
diger bir krsmr ise sadece tarihi kayrtlar olarak kitablarda bulunmaktadrr.<br />
Nitekim onun ceyhun nehri iizerinde bir kiiprii yaptrrdrErnr ve bunun igin<br />
iki milyon altrn harcadrfrnr kaynaklardan iifreniyoruz.<br />
sultan Mes'td ise biiyiik bir mimari kabiliyete sahip olup, Gazne'tre<br />
yaptrrdlEr yeni bir sarayrn planrnr gizrnig ve ingasrna nezatet etti[i bu saray<br />
diirt yrltll tcrrramlnumrEtr. Yine o Gazne'de bir kiiprii y{rptrrrulttr. Frunsrz<br />
arkeologlar tarafindan aon lallarda yaprlan kazr ve aragtrrmalarda Biist'deki<br />
[,c".ker'i l]azar'da ortaya qrkarrlan bnyiik saray, Gaznclilcr'in bu tiir mimaridcki<br />
zcuginlik ve ihtigamrnr ortaya koymaktadrr.<br />
. sebiiktegin ve Mahmfid'un tiirbeleri bugiiuc kadar germigtir. sultan<br />
Ibrahim ve IIr. Mee'td'a ait old.ufu siiylenen tiirbe ve mezar raqlarr cla<br />
mevcutsa da, bunlarrn mimarl ve 6anat balamrndan iizellikleri yoktur. Ancak<br />
Gazneliler'in Tua vilisi Arslan Cazib'in tiirbesi ise geligmig bir mimari<br />
giistermektedir. Ay'ca sultan III. Mee'td ve Behramgah'a ait Gazneode<br />
bugiin dahi varh$rm koruyan iki minare Gazneliler devrinin dikkati geken<br />
yaprlarr arasrnda ycr almaktadrr.<br />
Gazneliler'in Tiirk - Ishm tarihindeki baghca rolii, Kuzey - Ilindistanr<br />
feth ederek Islim dinine Penciboda kuwetli bir dayanak noktasr ekle etmesi<br />
ve daha sonraki Hindietan fetihlerine bu euretle sa$lam bir zemin hazrrlamrg<br />
olmasrdrr. Ayrrca Gazneliler Hind di.inyasr kiiltiirii ile do$rudan dolruya<br />
temas kuranlar olarak tarihe gegmiqlcrdir. onlar Hinilistan krtasrnda lelim<br />
diniui. tohumlanur stmakla yrllar sonra Pakietan Devleti'nin kurulmusruda<br />
da birinci derecede etken olmuglardr. sultan Mahmfid ve Mesoid'un gahsiyetleri<br />
ise halhn zihinlerinde biiyiik miieliiman ve halk kahramanlarr olarak<br />
yerletsmigti. Mahm0d iae daha sonraki yiizyrllar iginde de lran edebiyatrnda<br />
mcahur bir gahrs, adalet ve insaf timsalilir-^hiikiimdar olarak yer slmrstrr.<br />
.{<br />
ta<br />
r'd'l*ol<br />
: t-. r .i \<br />
..4.<br />
l0 $ubat<br />
Nisan<br />
12 Ocak<br />
l3 liyliil<br />
26 Eyliil<br />
12 Kasrrn<br />
2 Kasrrn<br />
20 Nisan<br />
OAZNIiI-ILDII. DI,]V ItI OiTI IiIUi OLAYLAIT K RONOLf]JISJ<br />
96r<br />
962<br />
96:]<br />
90li<br />
96'r<br />
96s<br />
966<br />
97L<br />
97s<br />
977<br />
978<br />
986<br />
93 .F.kim 994<br />
22'lemrlawz 995<br />
A[ustos 997<br />
Mart 998<br />
16 Kasrnr 999<br />
Kasrm<br />
Arahk<br />
Uyliil<br />
999<br />
999<br />
1000<br />
1000<br />
1000<br />
Sirninil:r tarafrntlan Alptr,gin'in Horasan ordusu<br />
krturau
96<br />
27 $ubat<br />
Eyliil<br />
2r Eyliil<br />
27 Kasrm<br />
Nisan<br />
Ocak/$ubat<br />
Kasrm<br />
2I Arahk<br />
l0-ll Ekim<br />
24 Ekim<br />
Ekim<br />
Mayrs<br />
Mart - Nisan<br />
Eyliil<br />
Ocak<br />
3l Arahk<br />
Afustos<br />
Ekim<br />
Arahk<br />
Ekinr<br />
Kasrtrt<br />
ERDOdAT\ MERCIL<br />
l00l IemAiI cl-Muntasrr'rn Gaznelileroden Nasr'r yenmcsi<br />
ve HerAt'a gekilmefe mecbur etmesi<br />
1001 Sultan Mahm0d'un lkiuci Hind seferi isin Gazne'den<br />
harekete geqm€si<br />
l00I IsmAiI el - Muntasrr'ul Nigibfrr'a girmcsi.<br />
f001 Sultan Mahmdd'un Vayhand rAcisr CaypAl'r ma[lup<br />
etmesi<br />
1002 Sultan Mahrnffd'un Hindistan seferinden Gazne'ye<br />
diinmesi ve t'Gazi'o lakabrnr almasr<br />
1002 Gazneli Nasr'rn lemiil cl - Muntasrr'r maflup etmesi<br />
f002 Sultan Mahmiil'un Sietin'ilan gelen davet iizerine<br />
adr geqen bblgeye yiiriimesi<br />
f002 Sultan Mahmid'un Tik Kalesi'ni teslim almasr<br />
f003 Sultan Mahmffd'un bir isyan iizerine tekrar Sistan'a<br />
yiiriimesi<br />
1003 Sultan Mahmtd,'un Sietan'd,an aynlmasr<br />
1004 Sultan Mahmicl'uu Ugiincii Hind seferine grkmasr<br />
1005 Mahmfid'un Hind. seferinden Gazne'ye diinmesi<br />
1006 Sultan Mahmfid'un Diird,iincii Hind, Seferi igin<br />
Gazne'den hareketi<br />
f006 Karahanh Nasr'rn Sultan'rn yoklu$undan yararlanarak<br />
iki koldan Horasan'a kuwet giindermesi<br />
1006 Sultan Mahmfiil'un Karahanh kuvvetlerini Horagan'd.an<br />
uzaklagtumasr<br />
1008 Sultan Mahmid'un Beginci Hind geferi igin Gazne'den<br />
ayrrlmasr<br />
1008 Sultan Mahmtdoun Altrncr Hind seferi igin Gazne'den<br />
ayrrlmasr<br />
f009 Altrucr Hind seferi eonunda ele gegirilen hazinelerin<br />
Gazne'de halka giisterilmesi<br />
1009 Sultan Mahmfid'un Yedinci Hind seferinde Nariyan'a<br />
kargr yiiriimesi<br />
fOl0 Sultan Mahnfrdoun Sekizinci llind scferine qrkrnasr<br />
1011 Sultan Mahrniid'un Gfrr biilgesine sefere grkmasr<br />
I0ll Sultan Mahmird,'uu Kusdaroa gitrnesi ve biilgeyi<br />
itaat altrna almasr<br />
f0l2 Garcietin'rn Gazteli Dcvleti hudutlan igine alrnnaasr<br />
1013 Sultan Mahmfid.oun yeni bir Hind, eeferine grkmasrn<br />
fakat giddetli lug yiiziinden geri diinmesi<br />
Mart l014<br />
Temmuz/A[ustos 1014<br />
li)kim/Kasrm l0l4<br />
Murt f 015<br />
l0r5<br />
Mart 1016<br />
17 Mart l0f7<br />
3 Tcmmuz I017<br />
2? Eyliil l0l8<br />
20 Arahk<br />
6 Ocak<br />
Mayrs<br />
Eyliil/Ekim<br />
MartfNisan<br />
Mart/Nisan<br />
IIart/Nisal<br />
l0l8<br />
r019<br />
l0l9<br />
r0r9<br />
l0l9<br />
Ekim 1019<br />
1020<br />
1021<br />
t022<br />
t022<br />
1023<br />
1025<br />
1025<br />
GAZNELILER DEVLETI TARIHI<br />
Sultan'rn Dokuzuncu llind eeferinde Nandana'ya<br />
yiiriimesi<br />
Sultanorn }Iind seferinden Gazne'ye d,iiumesi<br />
Mahmiid'un Ouuncu llind scfcrinc Arkmasr<br />
Sultan'rn Onuncu }Iinil scfcrinden Gazne'ye diju.<br />
mesi<br />
On-birinci Hind seferi<br />
Onbirinci Hind seferinden Gazne'ye diiniilmesi<br />
Sultan lvlahm0d ile anlagrnasr iizerine Buharah<br />
Alptegin vc arkatlaqlarm.rn Hirezngih Me'min'u<br />
iildiirmeleri ve yetine Ebu'l - Fliris Muhammed'i<br />
gcAirmeleri<br />
Sultan Mahmid'un l{irczm c,rdusunu ma$lup ederek<br />
biilgenin bagkeuti Giirgcng'e girmesi<br />
Sultan Mahmtd'un Onikiuci Hitld seferi igin<br />
Gazne'den a1'rilmasr<br />
Sultan Mahm0d'un Kanavc Aehrine ulagmasr ve<br />
bir giintle burayn ahnasr.<br />
Sultan Mahm0d ile $arva rAcisr Candar RAy<br />
arasrndaki saval ve Sultan'rn galip gelmesi<br />
Sultan Mahmtd'un Belh civarrnda Karahanh-<br />
Ian maflup etmesi, Ytsuf Kadrr Hiin'rn Mahm0d<br />
ile anlagmasr.<br />
Sultan Mahmid'un Afgaular iizerine eeferi<br />
Sultan Mahm0d'un Oniigiincii Hind seferine grk-asr<br />
Sultan Mahmtd'un Ananclpdl'rn oflu TriloganpAI'r<br />
ma[lup etmesi<br />
Sultan Mahmirtloun Afgaular iizeriue lkinci seferi<br />
Sultan'rn Ond.iirtlii.neii Hincl seferine glkmasr<br />
Ondtirdiincii Hind. seferinden Gazue'ye ddniilmesi.<br />
Sultan Mahmridoun OnbcEinci llind scfcri igin<br />
Gazue'deu han:ketc gegmesi<br />
Sultan Mahrnird'uu OnLr,,'iuci llind scferindcn<br />
Gazneoye dijnurcsi<br />
Sultan llahmritl ve Y0suf Kadrr Hiu'rn Scmerkand<br />
ctvannda bulugmasr<br />
Sultan MahmOil'uu Selguklu Arslan Yabgu'yu<br />
bir ldle ile tutuklamasr<br />
F.7
98<br />
l8 Ekirn<br />
6 Ocak<br />
8 Ocak<br />
2 Nisan<br />
Kasrm/Arahk<br />
Mart<br />
Ilaziran<br />
26 Mayrs<br />
Ocak<br />
30 Nisan<br />
26 Mays<br />
16 liyliil<br />
4 Ekim<br />
1l Ekim<br />
Nisan/Mayrs<br />
3 llaziran<br />
l7 A[ustos<br />
ERDOcAN MERcIL<br />
f025 Onaltrncr Hind scferi igin Sultan'rn Gazne'den hareketi<br />
f026 Sultan Mahmdd ve ordusunun Somnitoa ulagmasr<br />
1026 Gaznelilcr tarafrndan Somnit'rn zabtr<br />
1026 Sultan'ur Hind seferinden Gazne'ye diinmesi<br />
1026 Abbasi Halifesi Kadir BillAh'rn Sultan Mahmid'u<br />
tcbrik etrncsi ve lakap giindcrnresi<br />
1027 Sultan lVlahmtdoun Catlar'a karqr Onyedinci llind<br />
seferine grkmasr<br />
1027 Sultau Mahmfrd'un On1'edinci Hind sc'ferinden<br />
Gazne'ye dijnmesi<br />
f02B Sultan Mahmtd'un gikAyetler iizerine Tiirkmen'<br />
ler'e karqr harekete gegmesi<br />
1029 Sultan Mahmdd'un diigmanca bir tavrr takrnan<br />
Ziyariler'den Menugehr'i itaat altrna almasr<br />
1029 Sultan Mahmfrd'un Biiveyhiler idaresindeki Rey<br />
gehrine girmesi<br />
1029 ZiyAriler'den Menugehr'in iiliimii, yerine geqen<br />
o$lu AntgirvAn'rn Gazneliler'e para iidemesi<br />
I030 Gazneliler'in Isfahan'r zabtr<br />
1030 Sultan Mahmtd'un Gazne'de iiliimii,<br />
Muhammed'in sultan ilau edilmcsi<br />
1030 Mcs'frd'uu babasrmn iiliirn haberiui<br />
yerine o$u<br />
almasr<br />
1030 Mes'id'un Gazneoye y,iiriime[e karar vererek Nigibffr'dan<br />
ayrrlmasr<br />
1030 Muhammed'in sultanhktan uzaklaEtrnlarak hapsedilmesi<br />
1030 HerAt'da bulunan Mes'ffd'a sultan oldu[unun<br />
bildirilmesi<br />
1031 Bir Gazneli ordueunun KirmAn'a giinderilmesi<br />
f03l Sultan Mcs'ffd'un Gazncoyc ulrgmasr vc mcrasirnle<br />
karqrlanmasr<br />
1031 Hindistan'a kumandan tayin edilen Ahmetl Yrnaltegin'in<br />
adr gegen biilgeye harcketi<br />
1032 llArezmqih Altuntaq idaresindeki Gazneli ordusuyla<br />
Karahanh AIi Tegin arasrndaki Debfrsiye<br />
savagr<br />
1032 Arslan Yabgu'nun KalincAr Kalesi'nde iiliimii<br />
3l Arahk<br />
6 l{aziran<br />
29 Temrnuz<br />
Ekirn<br />
Aralrk<br />
25 Ocak<br />
18 Nisan<br />
19 Mayrs<br />
20 Haziran<br />
? Ekirn<br />
13 Ocak<br />
6 Ekim<br />
31 Arahk<br />
ll $ubat<br />
$ubat<br />
Mayrs<br />
Llaziran<br />
6 Ekirn<br />
oAZNBLILIIIR r)livr,ETl't',\rr t lt I<br />
1032 Vczir Ahrnr:tl .:l - M.ryrrrt:ntli'nin iiliirnii<br />
1033 Ahrnccl Abdiissanrctl'in vczir tayin cdilmesi<br />
f033 llcy'den gelcn bir rnektul)da Gazrr.e ordusundaki<br />
Tiirkmcnler'in harckctc gcqtiginin Sultan Mes'Od'a<br />
biklirilrrresi<br />
1034 Sultan Mes'frdoun HirezmqiL llirun, Ali Tegin ve<br />
Sr:lguklular'rn ittifak yaptr!rur iifrcnrnesi<br />
1034 Gazuelilcr'in Kirmin'daki hikimiyetlerininsona<br />
e rmtlsi<br />
1034 Isyan edcu Ahmed Yrnaltr.'gin'in dldiiriilmesi vc<br />
kcsik bagrnrn Sultarr lles'frd'a giiudcrilnesi<br />
1034 Tiirkrucllcri tuliip ctl:n (jaznt:li ktrurandarr l{acib<br />
.Beytcgin'in iiliirnii<br />
1035 Sultan }Ics'ird'uu DihistAn ve TaberistAn seferi<br />
iqin Nigibtr'dan aynhuasr<br />
1035 Gazneliler'in hazrladrfir suikast sonucu HArezmqih<br />
}Iirun'un iiliimii<br />
1035 Sultan }Ies'td Ciircanoa ulaqtr$r zaman; Selquklular'rn<br />
istcklerini bildiren Suri'nin mektuburuu<br />
gelmesi<br />
f035 Selguklular'rn Gazneli ordusunu NesA'da a$r bir<br />
yenilgiye ufratmasr<br />
1036 Sultan Mes'fid'un Selquklular'a kargr ald,r[r kararlarr<br />
tatbik etmck iqin Gazneoden aynlmasr<br />
f 036 Aliiiddevlc'nin Isfahan'r iktii suretiyle Sultan<br />
Mes'0d'dan almasr<br />
1037 Horasan'dan Sultan Mes'0d'a gelen mektublarda<br />
Tiirkmenlcr'in muhtelif yerlere akrnlar yaptrklarrnrn<br />
bildirilmesi<br />
1037 Mes'ffd'un Hansi Kalesi'ne gitmek iizere Gazne'den<br />
ayrrlmasr<br />
1037 Gazneli ordusunun Hansi Kalesioni zabtr.<br />
f03B Sultan l\fes'ffd'un Hansi seferinden Gazne'ye diinrnegi<br />
1038 Gaznelilcr'in batrdaki hikirniyetlerinin sona ermcsi<br />
f 038 Gazneli ordusunun 'l'alhib'da Selguklular'a yenilmesi<br />
1038 Nigirbtr'da hutbenin Selguklu Tu$rul Bey adrna<br />
okunmasr<br />
1038 Sultan Mes'fid'un ellibin kigilik bir orduyla Gazneoden<br />
aynlmasr
100<br />
26 Ekim<br />
25 Ocak<br />
6 Nisan<br />
27 Haziran<br />
Afustos<br />
9 Kaerm<br />
16 $ubat<br />
14 Maps<br />
17 Mayrs<br />
22 Mayrs<br />
24 Ilfayrs<br />
2l Haziran<br />
22 Eyliil<br />
1l Ekim<br />
15 Kasrm<br />
2l Arahk<br />
l7 Ocak<br />
8 Nisan<br />
28 Nisan<br />
20 lllart<br />
ERDOGAN MERqIL<br />
1038 Bagkumandan Ali Diye'nin Karahanh Biiritegin<br />
iizerine giinilerilmesi<br />
1039 Sultan Mes'id'un Biiritegin'i takipten vazgeqerek<br />
Trrmizoe ulaqmasr<br />
f039 Ulya-Abid savagrmn baglamasr, Mes'id idaresindeki<br />
Gazneli kuwetlerin Tiirk-enleri ma$lup etmesi<br />
f039 Serahs giiliindeki savagta Sultan Mes'0d'un Sel.<br />
guklulan ma$up etmeei<br />
1039 Gazneli ordusunun Selguklular ile yaprlan gegici<br />
bangtan sonra Her6t'a ulagmasr<br />
1039 Sultan Mes'rid'un NigAbfir'u ele gegirmek i
102<br />
ll Ocak ll19<br />
I 119<br />
1134<br />
AfustoslEyliil ll35<br />
1148<br />
Eyliil/Ekim<br />
19 Mayrs<br />
,4 lIaziran<br />
r148<br />
IL49<br />
I 151<br />
I 152<br />
1152<br />
r r57<br />
1160<br />
1r8r/82<br />
r186<br />
I t9I<br />
ERDOcAN MERqIL<br />
llehramrgAh',rn Lahor'da yaprlan savagta Hinfistan'rn<br />
isi valisini ma$up etmesi<br />
llehramrsih'rn 6si Hindistan valisini ikinci kez<br />
maflup etmesi, isi vali ve o[ullanmn s&vali<br />
meydamnda iilmesi.<br />
Behrarnqih'rn Sultan Sencer'e yrlhk vergiyi iidememesi<br />
Sultan Seucer'in Gazne'ye yiirii.mesi<br />
Gtrlu Kutbeddin Muhammed'in Sultan Behramqih'rn<br />
yanrna kagmasr ve Gazne'de iiliimii<br />
Gfrrlular'rn Gazne'yi ele gegirmesi, BehramgAh'rn<br />
adr gegen gehirden aynlmasr<br />
BehramqAh'rn tekrar Gazne'ye hikim olmasr<br />
Gfirlu Aldeddin Hiiseyin'in Gazne'yi zaptederek<br />
ateqe vermesi<br />
Sultan Senccr'in AlAeddin Hiiseyin'i maflup ve<br />
esir etmesi<br />
BelrramqAhorn yeniden Gazne'ye hAkim olmasr<br />
Sultan llehramgih'rn iiliimii ve yerine o$u IIusrevgAh'rn<br />
ge
l0.l BIBI.IYO(;RAFYA<br />
Kiipriilii M. Fuad., Bizans trIiiesseselerinin Osmanh Miiesseselerine 'l'esiri,<br />
Istanbul 1981.<br />
Kufrah, Kaerm, 'oGazneliler ue Selquklular ileorinin tezkir nruhiti", IV, Tiirk<br />
Tarih Kongresi. Kongreye sunulan Tebligler, Ankara 1952, s. 261-<br />
282.<br />
Kdymen, M.A., Biiyiik Selguhlu Intparatorlu(u Tarihi, I, KuruluS Deuri,<br />
Ankara 1979.<br />
Tu$rul Bey ae Zamanr., Istanbul 19?6.<br />
-,<br />
-,<br />
-,<br />
Alp Arslan ae Zamant,Istanbul 19?2.<br />
Biiyiik Selguklu Imparatorlu$u Tarihi, II, Ikinci Imparatorluk<br />
Deari, Ankara 19842.<br />
Merqil, E., "Gaznelileroin Kirman HAkimiyeti (1031-1034)", Tarih Dergisi,<br />
sayr: 24, Istanbul l9?0.<br />
"Sebiiktegin'in Pendnimesi" lsldnr Tetkikleri Enstitiisti Dergisi,<br />
cild V, cid,z : l-2, Istanbul l9?5.<br />
Kirman Selguklulart, Ankara 1989s.<br />
"Simcfrriler lY'', Belleten sayr: 195, Ankara 1986.<br />
"Simcririler Y", Tarih Enstitiisii Dergisi", Sayr : XIII, Istanbul<br />
1987.<br />
Suhan Gazneli Mahmil{ Ankara 1987.<br />
ZiyAriler mad,.,IA,<br />
Mirhond, Tarih-i Raazat ns . Salh, IV, Tahran ve Kum h9. 1338-9.<br />
-r Muhammed Nazrm, The Life and Times of Suhdn Mahmrtd of Ghazna, Cambridge<br />
1931.<br />
IsmAil b. Sebiktegin matl., IA.<br />
Muhammed (8. Mahmfid) mad., .tl.<br />
Mes'od mad., IA,<br />
Mevdrid mad.., IA.<br />
-, --r NizAmii'l-Miilk, Siyerii'l-Miilfik Veya Siyaset-ndme (trk. trc. M. A. Kiiymen),<br />
Ankara 1976.<br />
Pritsak, O., Karahanhlar mad., .1r4.<br />
RAvendi, Rdhat - Us - Suilfir Ve Ayet - Us - Siirir (trk. trc. A. Ateq), I-II,<br />
Ankara 1957-f960.<br />
Sadrr:ddin el - Huseyni, Ahbdr iid - Deulec is - Selcukiye, (trk. terc. N. Lugal),<br />
Ankara 1943.<br />
Saynlr, A., "Ibn Sina'da Astronomi ve Astroloji", Ibn SinA Do[umunun Bi-<br />
ninti Yr.h, Armo{ant (Derleyen A. Sayrh), Ankara 1984, s. 16l-201.<br />
"Dof,umunun 1000'inci Yrhnda Beyrunl", Beyruni'ye Armalan,<br />
Ankara 1974, s. 1.40.<br />
Spuler, Ghaznavidg mad., -81.2<br />
-, Siimer, F., O$uzlar (Tiirkmenler) Tarihleri - Boy - Tegkilatt, - Destanlan, Llokara<br />
19722.<br />
BIBLIYOGITA!'YA<br />
$elrankarci, Llecnr6'el-Ensdb, Yeniciimi Ktb. no. 909.<br />
Togan, 2.Y., Untunti I'iirh 'I'arihine Girip, istanbul 19?02.<br />
Yakubovsky, A. Y., "Gazncli lllahrnut, Gaznr: I)evlrtinin Mcn;t:i vt: Karakteri<br />
l\leselesiue Dair" Ulkij XI"cmuosr, sayr : 72, 73, i5, 76.<br />
Yrnartq, Dt. lI., Qafirr Bcy rnad., .ll.<br />
105
.ido I<br />
'!l<br />
i=l<br />
vl I<br />
h.g I<br />
u)bo I ol<br />
E1 I<br />
;rr-l<br />
?B I<br />
el<br />
a4 I<br />
(t) I<br />
=l EI<br />
NI<br />
(6l<br />
rx I<br />
v<br />
.t!<br />
E<br />
a<br />
6.i<br />
{<br />
t.<br />
ht-<br />
5y<br />
QT<br />
; 'c<<br />
\{<br />
-J<br />
\ti<br />
, -t<br />
' "/'9.-t' ..-:;f<br />
'j--: 5<br />
\iB<br />
\ q<br />
\v<br />
!_ v.z<br />
F.E<br />
-Y<br />
:E.<br />
Abbas b. $ie (Gurlu): 85<br />
Abbirui Dcvleti : 4?<br />
Abbisi Hildfeti (Halifeli[i): l, 57<br />
AbdullAh b. TAhir : 5<br />
Abdullih b. Uzeyr: l0-ll<br />
Abdurrahman b. Muhammed (Gazneli) :?8<br />
Abdurrahman Hik : 50<br />
Abdiihziz h. Abdulllh : 5<br />
AbdiilLaliL (lrnam) : 85<br />
AbdiilLeritr b. Hevizin el-Kugeyri : 93<br />
Abdiilmelik b. NOh : 2-3<br />
II. Abdiilmelik b. NOh : l5-16, 95<br />
Abdiirruhirn b. Muhanrrned (Gazneli) : ?8<br />
Abdiirrcaid b. MahnrOd (Grzneli) : ?6, ?8,<br />
8l-83, 93, 101<br />
Abdiirrezzak (Vezir) : 8l<br />
Acmer : 19<br />
Acudhan Kaleei: 84, l0l<br />
Afgan Tiirkietinr : 40<br />
Afganistan: 4-5, 39, 80, 84-85<br />
Afganistan Devleti: I<br />
Afganlar: 9, 21, 32, 45, 88-89, 9?<br />
Agra : 23<br />
AhengerAn: 39<br />
Ahmed (Karahanh) : 33<br />
Ahmed b. Abdiisramed (Gazncli vcziri) :<br />
s8-62, 64-69, 7t-72, 7 s-78, 99<br />
Ahmed b. Ali N0gtegin (kumandan) : 56, 6l<br />
Ahrned b. Hasan el-Mcymendi (vezir) : 43,<br />
50, 55, 57, 59, 99<br />
Ahmed b. lsmiiil : I<br />
Abrned b. Yrnal-Tegin: 28. 57. 59, 61,<br />
98-99<br />
Aliedrlin Iliiucyin (Gurlu): 89-90, 102<br />
AlAiiddcvle Ali (Bavendi) : 86<br />
Aliiiddevlb Muhammed b. DiigmcnziyAr<br />
(Kakuyi): 38, 52, 59, 65, 99<br />
Hz. Ali: 94<br />
Ali b. ll-Arslan (Karib) ; 43-45, 5l-52, 54<br />
Ali b. I. Mernud (Gazneli) : 8f , l0l<br />
Ali b, Mrisi er.nrza : 94<br />
Ali Diye (kumarrdan): 52, 65, 67, 69, 73,<br />
?6, 100<br />
DIZIN<br />
Ali Tegin (Karahanh): 34-36, 53, 58-60.<br />
70, 98*99<br />
Ali Tegin-ogullarr: 60, 64, 65, 72<br />
Alp Arslan (Selguklu): 80, 83-84, l0l<br />
Alptegin (Gazneli) : l-7, 12, 95<br />
Alptegin (Buharah) z 37, 91<br />
Altr : 69<br />
Altuntak Hicib : ?6-??<br />
Altuutas (Ilirezmgih) : 29, 37, 39-40, 53-<br />
55, 58-60, ?2, 98<br />
Altuntag (Hlcib) : ?6<br />
Amiil : 30, 63, ?3<br />
Anandp6l : 17-19, 22<br />
Andhuy: 62<br />
Anhalvirg: 26<br />
AnirgirvAn (Ziyiri): 41, 98<br />
Araplar: l, 5, 31, 48, 88<br />
Arcan (RAci): 25<br />
Arslan Balu : 30<br />
Arslan Cizib : 15, 3I-32, 38-41, 94<br />
Arslan HAn (Karahanh) : 64<br />
Arelarr lsriil (Yabgu): 30, 35, 37-38,97-98<br />
I. ArslangAh (Kirmin Selgulclu hiiknm.<br />
darr): 86<br />
ArslangAh b. III. Mcg'ud (Gazneli) I 86-8?,<br />
l0l<br />
Asrgtegin Gazi : 53, 56<br />
Ayaz t 52<br />
Ayniiddevlc Muhammcd (Korahanh) : 68<br />
Azerbaycan: 38, 49<br />
Baf,dut: 4?-48, 53, 58<br />
Buhicddin Sirn (Gurlu): 89-90<br />
llulririiddevle DbO Nur t-irr0'z l 42<br />
BalarvAn Kalesi : 9l<br />
Balasagun: 36<br />
Balhan Dallan: 38, 53, 59<br />
BimiyAn : 4, 10, 87<br />
Baran (Bulendgehr): 23<br />
Bari: 23-24<br />
Barshan boyu: 7<br />
Batrniler : 44<br />
Bavcndilcr : 86
ll2<br />
DIZIN<br />
Biverd: 15' 38' 66' ?l-74<br />
Baytiiz : I<br />
Beci Riy: l?-18<br />
Bedahgan: 5<br />
Begtiiziin : I' l4-15<br />
Behram Cubin: I<br />
Behramqih b. Husrev Melik (Gazneli) :<br />
9I<br />
BehramgAh b. III' Mes'ud (Gazneli) : 86-<br />
90, 93-94, l0l-102<br />
Belh: l-3, 10-12, 14-15, 3l-32' 3!r-36'<br />
49, 51, 54-58, 60, 64-65' 6?' 69-?0'<br />
76-77, 8$, 8?, 100-10I<br />
BelucistAn: 5, t8, 40' 45<br />
Beluc(lar): 44<br />
Benares : 6l<br />
Berkdiz Kalesi : 76<br />
Beyhak: 53<br />
Beytegin : 62,99<br />
Beyto[dr t 63, 75-16<br />
Bhitiya: l?-18<br />
Bhimpil: 21, 23<br />
Bhira : 88<br />
Biciyapil (Rncd): 23<br />
Bilgetegin (Gazneli): 6-7, 95<br />
Bilgetegin (kumandan) : 35' 60<br />
Bistam : 3l<br />
Biiritegin (Gazneli): 6-?' 95<br />
Biiritegin (Karahenh): 68-70' 72' 100<br />
Brahmanpal : 19<br />
Bu[ro Han Muhammed (Karahanh) : 66<br />
Bulracuk: 10-12' 16<br />
Buhuru: l-3, 6-?, 9-ll' 14-16' 29-32' 34-<br />
3s,53,58,95<br />
Buka : 38, 53, 5?<br />
Biist: 4-5, 7-8, 13-14, 22,39, 42, 62, 64-<br />
66, ?9, 81, 83, 85-88' 90-91' 94-95<br />
Biiveyhi Devleti: 10, 57<br />
Biiveyhiler : 12-43,45' 6f-62' 98<br />
Ca'fer Tegin: 30' 32<br />
Cammfr RAcisr : 9l<br />
Candar RiY (Rici): 23' 9?<br />
Catlar : 2?-28' 6l' 98<br />
Cay DibaY : 6?<br />
Caypal : 8-9, 14, l?' f9' 96<br />
Ceyhun Nehri: 3, l0-ll, 30-32, 34' 38'<br />
69-?0, ?2, 80' 94<br />
Chelum: 2l<br />
CibAl: 43, 5l' 65<br />
Cuk Kara Beckem b. Kara Arslan : ?<br />
Cumme Nehri : 23<br />
COzcanan z 12, 64<br />
Ciircin: 15, 30, 41, 43-44,62-63' 99<br />
CiircanLlar : 62<br />
Ciistsni Hanedanr : 44<br />
CiizcAn; 9, 29, 59, 69<br />
Qa[aniydn : 35,60, 64,70<br />
Qaln Bcy: 60, 64, 69-?3' 76-??' 80-81,<br />
83-84<br />
Qavhanlar: 6?<br />
Qifilkent I 84<br />
Qin: 32' 50<br />
Dimelan: 65, 74<br />
Dandsnakan Kaleei : ?5<br />
DAIA b. Kab0s: 15' 4l<br />
Debusiye: 3l' 58<br />
Dethi: 19, 22-23' 67<br />
DelvAds : 26<br />
Deri : 22<br />
Deri Dun : 85<br />
DevletgAh: 92<br />
Devletgih b. Behramgih (Gazneli) : 90<br />
Deylemli: 2l' 41, 43' 56<br />
Dihietin t 38. 62' 64, 99<br />
Dunpur (CelAhbAd): ?8<br />
Ebher: 44<br />
Ebiverd: 38<br />
Ebn Abdultih MAh'r0Y : 3l<br />
EbO AbdullAh Muhammed b' KerrArn : 46<br />
Ebn AbdullAh et-Ta'i : 29<br />
Ebi Abdurahman es-Siilerri : 93<br />
Ebn Ali (Gurlu): 39<br />
Ebfi Ati Haean b' Muhammed : bk' Hasenek<br />
Ebd AIi el'Haean b. Muhammed el'Dakkak:<br />
93<br />
Ebn Ali llyis : l5<br />
Ebt Ali K0tval : 80<br />
Ebt Ali Simc0ri: 9-ll' 14' 95<br />
Ebi Bckr AbdullAh : 29<br />
EbO Bekr HuaaYri I 36<br />
Eb0 Bekr Kuhistani : 47<br />
EbO Bekr Levik: 4, 6' 95<br />
Ebfi Bekr Muhammed b' lshak t 46-47<br />
Ebrl Ca'fer : 5<br />
EbO Dulef : 44<br />
EbO Hqfs (Saffuri) : 29<br />
Ebfr lshrk lbrirlrirn (Oar.ncli) : 5-?' 95<br />
Ebfi lshuk lbrihirn b. l. Nasr (Karahanh)<br />
68,8l<br />
Dbri Kilicir (Biiveyhi) : 56<br />
Etri Kilicir (Ciircau hikinri) : 62' 72<br />
Ebi Kirlicir (iergtsP (Knknyi) : 8l<br />
EbO Mansfrr Arslan Hin : 33-34<br />
Ebi Mansrir Muhaurnred b. Abdiirrezak :<br />
2-3<br />
Ebi Munsir Yfrsuf b. lshak : 2<br />
EbO Muhamnred el'llel'ami : 2-3<br />
Eb0 Muhanrn*tl en'Nisrhi : 48' 93<br />
libt Nrsr : ?9<br />
Ebfr Nqsr Munstr lbn 'lrak : 92<br />
Ilbir Nusr Migkarr : 59, 64<br />
Ebri Nasr Muhammed b. Esed : 40<br />
Ebi Nasr el-Utbi : 40. 92-93<br />
Iibfr Nasr Zevzeti : 7l<br />
Ebi Reyhin el-Birini : 92<br />
Ebfi Sadrk: 66<br />
Ebn Su'id Bekr b. Milik : 2<br />
Ebn Su'id b. Muharntned et-Ti'i : 42-43<br />
Ebn Sehl Hamduy: 65' 72-73<br />
Ebu'l-Abbds Me'min : 36-3?, 97<br />
Ebu'l-'AlA Muhanrmed b. Hassirl : 92<br />
Ebu'l-Fuzl r '19, 82' 86, 100<br />
Ebu'l-Fszl Beyhaki (Tarihqi): 82' 84' 93<br />
Ebu'l-Ferec R0ni : 93<br />
Iibu'l-Feth Busti: 92<br />
!,bu'l-levAris : 42-43<br />
llbu'l-Irutrlh Dirvud : l8-19, 2l<br />
Ebu'!Iliris: l2<br />
Ebu'l-llirris Jtluhamrned b. Ali (HArezrngAh) :<br />
37, 97<br />
Ebu'l-Hasan : 3l<br />
Ebu'l-Hasan Ali b. Ahmed el-Harakani :<br />
93<br />
Ebu'l-Hasan el-Meni'i : 40<br />
Ebu'l-IIasan $irazi (Kadr) : 6l<br />
Ebu'l-Heyr lbn Harnmir : 92<br />
Ebu'l-Kasrm (Simc0ri): ll' l5' 30<br />
Ebu'l-Kasrru .irli b. Abdullih el-Giirgani : 93<br />
Irbu'l-lltu'usker : 46, 5'1-55<br />
Uftalitler (Akhunlur): 5<br />
Emeviler : 5<br />
lirk Kalesi : 29<br />
Ertag : ?9-80, l0I<br />
Ertegin HAcib : ?8<br />
DIZIN<br />
Eryaruk : 55- 56<br />
l)scedi ($iir) : 92<br />
Esteribird : 63<br />
Eg'as b. Muhanrnred : 3<br />
ll3<br />
Fahr iid-Devle : l0<br />
tsaikii'l-Hassa: 1, 6, 9-ll' l4-15' 95<br />
Farigtrn b. Muhammed : 3l<br />
Fars Biilgesi : 42<br />
Faryab: 67, 69<br />
l'atrmi Halifeleri : 4?<br />
Felek0'l-Me'rli Mendgehr : 41. 98<br />
Ferive: 37-38. 63:64. 66, ?l<br />
l'erhat b. Merdavic : 65<br />
Ferruh Sistani ($Air): 92<br />
Ferruhzid b. Mes'ud (Gazneli): 82-83,<br />
r0l<br />
FethibAd: 78<br />
Feyd Biilgesi : 48<br />
Filistin : 4?<br />
F'irdevsi : 92-93<br />
FirOzkfrh: 89, 9l<br />
Ganda (Rici): 24-26<br />
Ganj Nehri: 23, 85<br />
GarcistAn: 9-10, 39-40' 76' 9l' 96<br />
Gazd'iri ($air) : 92<br />
Gazne : 1., 4-9. ll-14' f6-23' 25-30, 32*<br />
37, 3942, 44-46, 49-54, 56-57, 60-<br />
62. 64-67, 72, ?6-81, 83-102<br />
Gazne Kalesi: 9, l3-I4' 56, 82<br />
Gazneliler : l, 5' 7-9' 12-14, 17, 20-21,25,<br />
21, 29, 32-33, 36, 39, 4I-44, 46, 5I-<br />
52, 56, 59, 6l-62, 64-68, 70.-11, 74-<br />
75, ?8*80, 82-84, 87, 89-96, 98-l0r<br />
Guzneliler Devleti: l' 't-5' 9' ll' 14, 16'<br />
28, 35, 40, 49-50, 53-55, 5?-58, 61,<br />
63-65, 69, ?3, 78-80, 82, 85, 89-91,<br />
102<br />
Gerdiz Kalesi : 6, 29, 56<br />
Gerdizi: 93<br />
Germsir : 86<br />
GryAseddin Muhammed (Gurlu) : 9l<br />
Giri Kalesi : ?7, 100<br />
Giiktag : 38, 53, 5?<br />
Gtr Biilgcsi: 8, 10, 14, 22, 39' 54' 56, 76'<br />
85, 89-90, 96<br />
Gfrr Devleti : 89<br />
Girlular : 39, 89-9I, 102<br />
Curei {Ka}csi) : 8' ?l<br />
F,8
l14<br />
Giirgan : l0<br />
Giirgenq: 37, 60, 9?<br />
Gvaliyor: 19, 25<br />
Hab0gin: 73<br />
Hafif : 27<br />
el-HAkim (Faurni Halifcoi) : 46<br />
Halaqlar : l, 5-6, 9i 32, 88-89<br />
Halef b. Ahmcd: 13. 16-17, 28-29<br />
Halefibid : 29<br />
Hamun Gtilii: 5<br />
Hsnei Kalesi: 66-67, 80. 99<br />
Ilardat (R'icfi) : 23<br />
HArezm : 22, 36-37, 49, 54, 58-62, 68, ?3,<br />
92<br />
HArezmliler : 37<br />
Harmil : 90<br />
Harun (HArezmgAh): 59-60, 99<br />
HArin cr-Regid : 94<br />
Hasan: ll<br />
Hasenek: 4?-48, 55<br />
Helmend vadiei : 39<br />
Hemeddn: 44, 59, 8l<br />
Herdt: 9-10, 12, 14-15, 30, 39-40, 50, 54-<br />
55, 59, 62, 64-66, 68, ?l-73, 80, 82,<br />
84, 93, 95-96, 98, 100<br />
Huhiz : 83<br />
Hrtay : 50<br />
Hind: 16-28, 33, 40, 95-98<br />
Hind Ol.yenuau : 49<br />
Hindikug l)a[lan : 84<br />
Hindiatsn: l, 3-5, 8-9. f6, 18-22,24, 26,<br />
32-35, 37, 41, 43-46, 48-49, 51, 55,<br />
s?, 59, 61, 6647, 72, 76-71, 80, 82-<br />
85, 87-92, 94, 96, 100-102<br />
Hindliler (Hind0lar) : 8-9. l?, 19-22, 26-<br />
27, 32, 47,61, 69, ?7, 80, 82<br />
HindugAhi: 4, 14, l?<br />
Hokar (Kaykar) Kabileei : 20, 9l<br />
Horasan: l, 2, 3, 5, 10, 12, l4-f5, 19-20,<br />
30-34, 38-40. 43, 45--48, 51, 53, 60-<br />
67. ?3. 80. 82-83, 8?.88, 91, 96, 99<br />
Hulm Geqiti : 3-4, 95<br />
Humartag : 54, 59<br />
Hupyan: ?7<br />
Hurrey-i Huttali : 36-3?<br />
Huerev Melik b, HusrcvgAh (Gazneli) :<br />
91,102<br />
HusrcvgAb b. BehramgAh (Gazneli): 90-<br />
9r, 93, 102<br />
DIZIN<br />
HuttAl : 35, 53, 58<br />
Huttelan: 59-60, 69<br />
HuzistAn : 65<br />
Hiiecyin : 12<br />
Hiieeyin b, lbrAhim Alevi : 88<br />
HvAbin : 39<br />
Irak: 44, 48, 52, 65<br />
Irak-r Acem: 66<br />
Irfahan : 38. 44-45, 5l-52, 59, 65, gI, 94,<br />
98-99<br />
Isrk-Gitl : ?<br />
lbn Buheyc: 3l<br />
lbn sina: 6s<br />
lbn ul-Esir : 8, Sl<br />
II. lbrehlm b. IL Mcrzubin: 44<br />
lbrahim b. Mes'ud (Gazneti): 82-BS, 93-<br />
94<br />
Ibrehi- b. Muhammed: 88<br />
lbrahim b. Naer: bk. Ebi lehsk<br />
lbrAhim Yrnal: 68<br />
lndua (Sind) Nehri: 18-19, 2?-28, 45, 88<br />
Iran 15<br />
laA (Mckrin Emiri) : 46, 54-55<br />
lefizAr : 84<br />
'lgmiil (Gazncli): 12-13, 16, 95<br />
IrmAil (HArczmgAh) : 61, ?2<br />
lamiil b. NOh (cl-Muntasrr): l?, 29-31,<br />
9S-96<br />
Ispehbed Kaleei: 16<br />
Kabe I 47<br />
KAbil: l, 4-5, 17, 45, 67, 85<br />
Kibil VAdisi : I<br />
Kibul Nehri : 78<br />
KAbul $ihlar: 4-6<br />
Kabte b, Vugmgir : 4l<br />
Kadr Sa'id : 46<br />
el-Kadir Bileh (Halife) t 16, 22. 27, JJ,<br />
42, 46-48,53, 57. 9s. 98<br />
KifirirtArr : 45<br />
Kaim bi-EmrillAh (Halife) : 57-58<br />
Kik0yilcr Hanedam: 38, 44, 8l<br />
KAlincir Kalcsi: 19, 23, 25,35, 55, 98<br />
Kansvc: 19, 22-24, 45, 97<br />
Kangra Kalesi : 82<br />
Karahanhlar : l0-ll, 15-16, 19-20, 22,<br />
30-37, 40, 46-47, 50, 55-56, 60, 64,<br />
66. 84. 97<br />
Karategirr : .1<br />
Karluklar : ?<br />
Karmqtiler : 19, 21, 27, 48<br />
Kagfir : 33, 50, 55 56<br />
Katar Ovasr : 32<br />
Kuthiiviir Yunnrudusr : 26<br />
Kutvan Qiilii: ll<br />
Kavurd (Selguklu) : tl4<br />
Kaymuz el-Hicib : 79<br />
Kuzvin : 4'1, 59<br />
Kerec : 59<br />
KerrArniler : 46-47<br />
Kegmir : t9, 2l-23, 25, 35<br />
Krzrl Bey : 3tl, 53, 5?<br />
Kikyur K0yii : 88<br />
Kirirt Vudisi : 45<br />
Kirnrin : 38, 42-44, 56, 6l-62, 86, 98-99<br />
Kig:9<br />
KubadiyAn: 35, 62<br />
Kufslar : 44<br />
Kuhistin: l, ll, 15-16, 3l<br />
Kuhtiz Kalesi : 54<br />
Kulqend (Rncn): 23<br />
Kumeciler : 59, 68, 70<br />
KurramAn : 89<br />
KusdAr: 8, 40, 55-56, 85, 96<br />
Kuganlar : 4-5<br />
Kuttreddin Giilsarrg : 83<br />
Kutbeddin Muhammed (Gurlu) : 89, 102<br />
Lahor : 61, 64, H BtJ, S2, 85, 88, 9I, 102<br />
LAm[in: 8-9. 14, l?, 45<br />
Legker-i Bazar :94<br />
Lodorva Kalesi: 26<br />
Lokhot: 22, 25<br />
Ma'dan (Mekrin Emiri) : 46<br />
MAdri Miy: Il<br />
Mohibun Kalesi : 23<br />
Mahmfid (Sultan): t, ?-55, 6I, ??, Ol, BS,<br />
9l-98<br />
Mahmid b. Mevdfid (Gazneli) : 80<br />
Mrnr0r (llrlitc): 5<br />
Mans0r b. Mevdfrd (Gazneli) : 80<br />
Mansir b. Nrlh : 3, 5-6<br />
IL Mansfr b. NOh : 12, 14*15<br />
Mansira : 2?<br />
Mirrikgle : 77<br />
Mathura : 23<br />
MAveriiinnehir: l, 5, l5-16, 34-36, 38,<br />
70, 't2<br />
DIZIN ll5<br />
Mecdeddin Musevi : 89-90<br />
Mecdfrd b. Mes'ud (Gazneli) : 77, 79<br />
Mecdii'd-Devle b. Fahrii'd-Devle : 43-44<br />
Medine : 2?<br />
Mehd iil.Iruk (Selquklu): 86-87<br />
Mekke: 27, 47, 86, 93<br />
Mckriu : 4,5 46. 51, Bs<br />
Melikyuh (Selgrrklu) ' 8l :{r)<br />
Melikgih b. flusrev ltelik (Gazneli); 9l<br />
Me'muniler : 3(r-3?<br />
Mendig : 39, 54, 8f<br />
Menuqehri Damgani ($air) : 92<br />
Merv: 10, 15, 31, 36, 60, 62, 66, 70, 72,<br />
74-?6,86,88,100<br />
Mervin: 5<br />
Merv.rrfd : 40<br />
el-Merzubin : ,lrl<br />
Mesteng : 40<br />
I. Mes'ud (Gazneli): 38-39, 43-44, 49-78,<br />
82-83, 92-94, 98-100<br />
IL Mes'ud (Gazneli) : 81, l0l<br />
III. Mes'ud (Gazneli): 85-86, 94, l0l<br />
Mes'ud RAzi : ?2<br />
Mes'ud-r Sa'd-r SelmAn : 93<br />
Mevdud b. Mes'ud (Gazneli) : 65, 61, 76-<br />
81, 92, 100-10I<br />
Mrsrr : 50<br />
MikAiI o[ullarr : 47<br />
Minhaceddin Ciizcini (Kadr) : 85<br />
Muhummed Avfi : 50<br />
Muharnmed b. AbbAs (Gurlu) : 85<br />
Muhammed b. Mahmfxl (Gazneli) : 39,<br />
51,.s8,76*78,98, r00<br />
Muhammed b, Siri : 39<br />
Muhammed Tapar (Selquklu) : 86-8?<br />
Muhammed-i Ebfi Halim: 87-88<br />
Muizzeddin Muhammed (Gurlu) : 91, 102<br />
Multan: f8-20, 26*28, 32, 77, 79, 8S<br />
Mrrndher : 26<br />
MurgAb : 40<br />
M0sA Yabgu (Selquklu): 64, 7O-11, 82<br />
Miisirfiri Ilnneduru : 44<br />
Nagar Kalesi: 76, 88, 100<br />
Nagarkot Kalesi: 20, 80<br />
Nahgeb : 7<br />
Nandana : 2l-22. 41. 97<br />
Nangrahar: ?8<br />
Nariyan: 20, 96<br />
Naer (Esir tiiccan) : 7
ll6 DIZIN<br />
Nasr (Gazneli): 12, 14, 29-31, 96<br />
Nasr b. Abdiilmelik : 3<br />
Nasr b, Ahmed : 2<br />
Nasr b. Ali (Karahanh): l0-ll' l6' 19,<br />
29-33, 96<br />
Nitrl : 63<br />
Necagi: 47<br />
Nesi: 14, 3?.-38, 63-64, 66, 7l-74, 99<br />
Nih qiilii : 44<br />
Niyibfrr : 2*3, 10-12, 14-15' 30, 32,<br />
40, 43*44, 46-4?, 53, 6l-64, 67-68,<br />
70, 12-14, 96. 99-100<br />
NizAm iil-Miilk : 4, 49<br />
Nrih b. Esed : I<br />
I. Nnh b. Nasr (Samani) : 2<br />
II. Nfih (Samani): 9-ll, 14<br />
Ntr Vadisi : 45<br />
N0gtegin (lsmiil'in gulimr) : 13<br />
N0gtegin HAdim (Gazneli Kumandan) :<br />
62, 82<br />
O[uzlnr: l, 30-32, 38, 90<br />
Orta Asya : 34, 49<br />
Osman (Selguklu) : 84<br />
Osman Muhtari : 93<br />
Ozkend: 16. 29. 32, 36, 68<br />
Pakistan Devleti : 94<br />
Pak-Patan: 84<br />
PencAb: 17-20, 22, 24-25, 27, 80, 84-85,<br />
91, 94<br />
Pervin: 6<br />
Pegivcr: 9, l?-18, ?7-?8, 80, 9l<br />
Piri: 7l<br />
Puqenc (Buqenc) : 12, 16, ?3<br />
Racyapil (Rnc6i): 23-25<br />
Rim (RAcA) : 22<br />
Ramganga Nehri: 24<br />
Rampur: 67<br />
Rcy: 41, 43-44, 5l-53, 59' 6l-62, 65, 98-<br />
99<br />
RrbAtr Fcrive: 38<br />
Ruhhac: 4<br />
Rupal Kalesi : 85<br />
Rum (Anadolu): 52<br />
SaffAriler : 13, 16<br />
SaganiyAn l bk. QaianiyAn<br />
Sa'id b. Mes'ud (Gazneli) : 59<br />
SimAn-Hudi: I<br />
SimAni Devleti: l, 4, 9-rl, 14-17, 31, 36,<br />
S6m6nilcr: 14, 6-7, 9-ll, 14-16, 29, 32,<br />
47, 95<br />
Sare HAtun : ?7<br />
Sang: 22<br />
Sari : 63<br />
Sebiiktegin: 6-14, 18, 39-40, 46, 83, 92,<br />
94-95<br />
Sebiikteginiler: I<br />
Selguk: 30<br />
Selguklu Aileei : 30, 3?-38<br />
Selguklular : 31. 38, 43, 46,60-61. 63-63.<br />
70-77. 79-84, 8?, 94, 99_l0l<br />
Semerkand: l, ll, 15, 30-3t, 33-35, 4?.<br />
58, 9?<br />
Senii ($6ir): 93<br />
Seucer (Selguklu): 86-90, l0l-102<br />
Scrahg: 15, 30, 38, 62, 66, 68, 70-72, 74,<br />
100<br />
SercihAn: 44<br />
SevAIik: 88<br />
Seyfeddin Suri (Gurlu): 89-90<br />
Seyyid Haean Gaznevi: 93<br />
Seyyide: 43<br />
Srr-DeryA (Seyhun): ll<br />
Sialkot Kalesi : 9l<br />
Simcirrilcr : I<br />
Simnan : 65<br />
Sind: 45, ?7<br />
SitsAva Kalesi : 23<br />
SistAn: 5, 13, f6-l?, 28-29, 42, 46, 56, 19-<br />
82, 86, 95-96, 100-r0l<br />
Sietinhlar: 29<br />
Somnat z 26-27,35-36, 46, 94, 98<br />
Sufi Bsba Ferid: 84<br />
SuhpAI (NcvisA-gih): 19, 33<br />
Sultan iid-Devle Ebfi $iicA : 42-43<br />
Sunipat Kalesi : 67<br />
Suri (Horaean Divdnr reiei) z 62-63, 72-<br />
74, 99<br />
Suriye; 47<br />
Sutlcc Nehri | 22, 84<br />
Siibagr (Gazneli kumandan): 64, 66-68,<br />
73, 76<br />
Siibagr Tcgin: 30, 32<br />
Siileyman (Arslan Hin) : 55-56, 66<br />
$Ab Melih : 68<br />
$ag: l,7<br />
$ehrAbid Sahresr: 87<br />
$ehrizir : 44<br />
$ir Blrik : 4<br />
$iriz : 42<br />
$irzid b. III. Mes'ud (Gazneli): 85-86,<br />
lul<br />
-Sig : :19<br />
$ulrurgan : 62, 69<br />
giicir (Gazneli) : 82-83<br />
'fuberi : 2<br />
'faberistin : 41, 86, 99<br />
'l'abes : l5<br />
Taherti: 46-47<br />
Tihir (Saffari): 16, 28<br />
Tihir b. Zeyd; 28<br />
Tik Kalesi: 28, 82, 96, l0I<br />
Talekan: 70<br />
'lalhirb : 68, ?1, 99<br />
Tar Qi:ilii : 26<br />
Tarum: 44<br />
'I'ug (Sarnuni kurrrundant) : I<br />
'l'a9 lierra; : 5?, 59, 65<br />
Teb: 39<br />
'l'egin HAn : 30<br />
Tegin Hizin : 19<br />
Tegirribid: 53-54, 86, 90-91<br />
Thinesir: 22, 80<br />
Irrrniz : f4, 32, 35, 60, 62, 64, 69, 80, 100<br />
Tilek (lcumandan) : 6l<br />
Togan Hin Ahmed: 33<br />
'lirgan Tegin : 7-8<br />
'l'ogun 1'cgin (Gazneli kumandan) : 85<br />
'l'ohrristirn : 5. 8, 10, 60, 83<br />
Triloginpil (Bari Ricisr): 24<br />
Trilor;inpil (Nandana RicAsr): 2l-22,<br />
24, 97<br />
Tu[rul Bey (Selquklu): 60, 64. 68, 10-74,<br />
99<br />
Tufrul Bozlrr (Gazneli kumandan): ?9,<br />
82-83, l0l<br />
Tuhsiler : ?<br />
DIZIN n7<br />
Tunga: 2l<br />
Tir: 39<br />
Tus: 10, I5, 32, 38, 12-14, 93-95<br />
Tiirkistin: 22, 35-36, 56, 61, ?0<br />
Tiirk(ler) : l, 3-9, 15, 24, 28. 33-34, 38,<br />
55, 57, 61, 68. 77, 84,88, 9l-92, 94<br />
'I'iirkrnen(ler): 21, 2?-28, 38-39, 53-54,<br />
s7-,67. 69-70, 12-75, 98-tO0<br />
[Jme yrr : l9<br />
Ulya-ibid: 69<br />
fjmAn Kiirfezi : 45<br />
Uni: 26<br />
Unsuri ($iir): 92-93<br />
Uner (Emir) : 86<br />
Vayhand (Und); 17, 19<br />
Vayhind Hindnqihi Hinedanr: I<br />
Velvalig : 68<br />
Yu[rnur : 38, 57, 59<br />
Yahya; I<br />
Yaruk-to[mug : 54-55, 59<br />
Yemen : 47<br />
Yeminiler : I<br />
Yrfian Tegin Muhammed : 35-36<br />
Yuknn Ganj Vadigi: 49<br />
Yusuf b. Ali Tegin : 60, 64<br />
Y0suf b. Seb0ktegin (Gazneli): 12, 39,<br />
s2-53.55<br />
Yfieuf Kadrr Hdn: 32-37, 50, 55, 97<br />
Zibulistin : 5, 13, 85<br />
E'z-Zdhir (Fatrmi Halifesi) : 47<br />
Zemindiver: 8, 13, 39, 90-91<br />
Zencat: 44<br />
Zerenc Kalesi : ?9<br />
Zeyneb (Guzneli): 36<br />
Zeytebi Alevi: 93<br />
Ziyariler : 15, 4l<br />
Zrlnbil r 5